ՋՐԻ ԱՐԴՅՈւՆԱՎԵՏ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԼԱՎԱԳՈւՅՆ ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊ

«Ջրային ռես‫ٳ‬րսների մասնակցային և արդյ‫ٳ‬նավետ օգտագործ‫ٳ‬մ» ծրագիր

www.facebook.com/ PUREWaterProject/

ՋՐԻ ԱՐԴՅ‫ؤ‬ՆԱՎԵՏ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԼԱՎԱԳ‫ؤ‬ՅՆ ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊ. ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ ԴԱՇՏԻ փոքր և ﬕջին ՁԿՆԱԲ‫ؤ‬ԾԱՐԱՆՆԵՐ

ԲՈՎԱՆԴԱԿ‫ؤ﬘ؤ‬Ն Ներած‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն

3

Հաջողակ բիզնես՝ ստորերկրյա ջրերի խնայող‫ٳ‬թյան և վերօգտագործման ﬕջոցով Արսեն Խալաթյան, Սիփանիկ

6

Ստորերկրյա ջրերի արդյ‫ٳ‬նավետ օգտագործման և հետևողական աշխատանքի պտ‫ٳ‬ղները Արթ‫ٳ‬ր Հովհաննիսյան, Հովտաշատ

8

Ոսկեգ‫ٳ‬յն թառափը․ հաջողակ և գրագետ բիզնես՝ ստորերկրյա ջրերի խնայող‫ٳ‬թյան և վերօգտագործման ﬕջոցով Արսեն Հայրապետյան, Զորակ

10

Պարզ հնարքներ․ սահմանափակ ջրային ռես‫ٳ‬րսների ավելի արդյ‫ٳ‬նավետ օգտագործ‫ٳ‬մ Գագիկ Բայրամյան, Հովտաշատ

12

Մասիսը գերեց․ ջրային ռես‫ٳ‬րսների վերօգտագործ‫ٳ‬մ հնարաﬕտ գաղափարով և խելաﬕտ լ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬ﬓերով Արտ‫ٳ‬ր Բաղդասարյան, Գայ

14

Հովտաշատի ձկան համը. հաջողակ բիզնես՝ ստորերկրյա ջրերի խնայող‫ٳ‬թյան և վերօգտագործման ﬕջոցով Հար‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն Վարդանյան, Հովտաշատ

16

Ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը՝ ընտանիքի վերաﬕավորման խթան, իսկ ջրային ռես‫ٳ‬րսների նկատմամբ հոգատար վերաբերմ‫ٳ‬նքը՝ հաջող‫ٳ‬թյան գրավական Սաֆարյանների ընտանիքը (Վահան Սաֆարյան), Հովտաշատ

18

Ձկնաբ‫ٳ‬յծ կանայք. հաջող‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն նորարար‫ٳ‬թյան շնորհիվ Սաթենիկ Թոխյան, Հայանիստ

20

Ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը՝ որպես մասնագիտ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն և ապրելակերպ․ ջրային ռես‫ٳ‬րսների արդյ‫ٳ‬նավետ օգտագործ‫ٳ‬մ նորամ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյամբ և փոխհամագործակց‫ٳ‬թյամբ Ժորա Մկրտչյան, Հովտաշատ

22

Արարատյան դաշտի ձկնաբ‫ٳ‬ծարանների ջրերի կրկնակի օգտագործ‫ٳ‬մ ոռոգման նպատակով

25

Ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի ջրի կրկնակի օգտագործ‫ٳ‬մ և Սայաթ-Նովա գյ‫ٳ‬ղի ոռոգման համակարգի բարելավ‫ٳ‬մ

27

Ձկնաբ‫ٳ‬ծարաններ‫ٳ‬մ ջրային ռես‫ٳ‬րսների արդյ‫ٳ‬նավետ օգտագործման և կառավարման լավագ‫ٳ‬յն փորձի ‫ٳ‬ս‫ٳ‬ﬓասիր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն և ներկայաց‫ٳ‬մ

29

Ներած‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն Վերջին տարիներին Հայաստան‫ٳ‬մ, մասնավորապես Արարատյան դաշտ‫ٳ‬մ առկա է ջրային ռես‫ٳ‬րսների սակավացման խնդիր։ Այդ մասին են վկայ‫ٳ‬մ բազմաթիվ հրապարակ‫ٳ‬ﬓեր և քննարկ‫ٳ‬ﬓեր, որոնց ﬕջոցով փորձ է արվ‫ٳ‬մ առաջարկել ստորերկրյա ջրերի վերականգնման և ջրային ռես‫ٳ‬րսների առավել արդյ‫ٳ‬նավետ կառավարման ‫ٳ‬ղիներ։ Երկրի ջրային ռես‫ٳ‬րսների գերօգտագործ‫ٳ‬մը սովորաբար բացատըրվ‫ٳ‬մ է տնտեսական կամ էներգետիկ ճգնաժամով, այլընտրանքային էներգիայի աղբյ‫ٳ‬րների սակավ օգտագործմամբ, տարվա կտրվածքով տեղ‫ٳ‬ﬓերի ցածր մակարդակով, ինչպես նաև ջրային ռես‫ٳ‬րսների գերշահագործմամբ տնտես‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը խթանելով։ Որքան էլ որ անսպառ թվան Սևանա լիճն ‫ ٳ‬Արարատյան դաշտի արտեզյան ավազանի ջրային ռես‫ٳ‬րսները, դրանք ցավոք, անսահմանափակ չեն։ Երկար տարիներ են անհրաժեշտ դրանց ինքնավերականգնման համար։ Ջրային ռես‫ٳ‬րսների անխնա օգտագործ‫ٳ‬մը վերջին 10-15 տարիների ընթացք‫ٳ‬մ արդեն իսկ լ‫ٳ‬րջ բնապահպանական խնդիրներ է ստեղծել։ Իջել է Արարատյան դաշտի արտեզյան ավազանի մակարդակը, շ‫ٳ‬րջ երեք անգամ փոքրացել է ինքնաշատրվանող գոտին և անդառնալիորեն փոխվել է դրա քիﬕական կազմը՝ շատ վայրեր‫ٳ‬մ դառնալով ոչ պիտանի խﬔլ‫ ٳ‬համար: Ջրային ռես‫ٳ‬րսների արդյ‫ٳ‬նավետ կառավար‫ٳ‬մը ﬕայն պետ‫ٳ‬թյան խնդիրը չէ։ Կարևոր է, որպեսզի յ‫ٳ‬րաքանչյ‫ٳ‬ր ջրօգտագործող՝ անհատ կամ կազմակերպ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն, խնամքով վերաբերվի այդ ռես‫ٳ‬րսներին։ Այս համատեքստ‫ٳ‬մ, ԱՄՆ ՄԶԳ «Ջրային ռես‫ٳ‬րսների մասնակցային և արդյ‫ٳ‬նավետ օգտագործ‫ٳ‬մ» ծրագիրն իր բազմաթիվ նախաձեռն‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նների թվ‫ٳ‬մ նաև իրականացրել է «Լավագ‫ٳ‬յն գործելակերպեր» ծրագիրը «Ագրոբիզնեսի հետազոտ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նների և կրթ‫ٳ‬թյան ﬕջազգային կենտրոն»-ի հետ համագործակց‫ٳ‬թյամբ։ Գաղափարը Արարատյան դաշտի ձկնաբ‫ٳ‬ծարանների կողﬕց ջրային ռես‫ٳ‬րսների արդյ‫ٳ‬նավետ օգտագործման գործելակերպերի բացահայտ‫ٳ‬մը և խրախ‫ٳ‬ս‫ٳ‬ﬓ էր։ «Լավագ‫ٳ‬յն գործելակերպեր» ծրագիրը ﬔկնարկել է 2018 թվականի աշնանը։ Արարատյան դաշտ‫ٳ‬մ գործող ձկնաբ‫ٳ‬ծարանների վերաբերյալ ԱՄՆ ՄԶԳ «ԳԱՏՕ» ծրագրի և «Ագրոբիզնեսի հետազոտ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նների և կրթ‫ٳ‬թյան ﬕջազգային կենտրոն»-ի կողﬕց տրամադրված տեղեկ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ններին ծանոթանալ‫ٳ‬ց հետո մշակվել է «Լավագ‫ٳ‬յն գործելակեր3

պեր» ծրագրի մասնակց‫ٳ‬թյան հրավերը, որը տարածվել է բազմաթիվ տեղեկատվական հարթակներով և բաց է եղել Արարատյան դաշտի բոլոր ձկնաբ‫ٳ‬ծարանների համար։ Այն‫ٳ‬հետև անհատական այցել‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ններ են կազմակերպվել ավելի քան 40 ձկնաբ‫ٳ‬ծարաններ՝ ծրագրի նպատակի և մասնակց‫ٳ‬թյան պայմանների վերաբերյալ համապարփակ տեղեկատվ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն հաղորդել‫ ٳ‬և ընդհանրապես, ձկնաբ‫ٳ‬յծներին ԱՄՆ ՄԶԳ «Ջրային ռես‫ٳ‬րսների մասնակցային և արդյ‫ٳ‬նավետ օգտագործ‫ٳ‬մ» ծրագրի և նրա նպատակների մասին տեղեկացնել‫ ٳ‬նկատառ‫ٳ‬մով։ Կազմակերպվել է նաև կողﬓորոշիչ հանդիպ‫ٳ‬մ։ Հանդիպ‫ٳ‬ﬓերի արդյ‫ٳ‬նք‫ٳ‬մ ծրագրին մասնակցել‫ ٳ‬պատրաստակամ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն են հայտնել 9 փոքր և ﬕջին ձկնաբ‫ٳ‬ծարաններ։ Նրանցից յ‫ٳ‬րաքանչյ‫ٳ‬րը ջրային ռես‫ٳ‬րսներին առնչվող շատ հետաքրքիր պատմ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն ‫ٳ‬նի, որին կարող են ծանոթանալ մյ‫ٳ‬ս ձկնաբ‫ٳ‬յծները՝ ցանկ‫ٳ‬թյան դեպք‫ٳ‬մ նաև կիրառելով օգտագործված հնարքները։ Ձկնաբ‫ٳ‬յծները երկար ‫ ٳ‬դժվարին ճանապարհ են անցել իրենց գործը հիﬓել‫ ٳ‬և պահպանել‫ ٳ‬առ‫ٳ‬մով։ Արժանահիշատակ է, որ նրանք իրենց գործ‫ٳ‬նե‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նն իրականացրել են ջրային ռես‫ٳ‬րսների արդյ‫ٳ‬նավետ կառավարմանը հնարաﬕտ մոտեց‫ٳ‬ﬓերով, ինչը տնտեսապես նպաստավոր է եղել նրանց բիզնեսի համար։ Այս գրք‫ٳ‬յկը մշակվել է «Լավագ‫ٳ‬յն գործելակերպեր» ծրագրի շրջանակներ‫ٳ‬մ։ Նրան‫ٳ‬մ տեղ են գտել Արարատյան դաշտ‫ٳ‬մ ԱՄՆ ՄԶԳ աջակց‫ٳ‬թյամբ իրականացվող ծրագրերի համատեքստ‫ٳ‬մ տեղայնացված ﬕջազգային լավագ‫ٳ‬յն փորձի հաջողված պատմ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ններ։ Դրանք ջրային ռես‫ٳ‬րսների արդյ‫ٳ‬նավետ օգտագործմամբ հետաքրքրվող յ‫ٳ‬րաքանչյ‫ٳ‬ր ձկնաբ‫ٳ‬յծի համար կարող են լավ օրինակ լինել։ Գրք‫ٳ‬յկ‫ٳ‬մ նաև ներառված են պատմ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ններ Արարատյան դաշտի ﬕ քանի ձկնաբ‫ٳ‬յծների և ջրային ռես‫ٳ‬րսների արդյ‫ٳ‬նավետ կառավարման ոլորտ‫ٳ‬մ նրանց որդեգրած մոտեց‫ٳ‬ﬓերի մասին։ Բոլոր նյ‫ٳ‬թերը պատրաստվել են գրք‫ٳ‬յկի հերոսների հետ զր‫ٳ‬յցների և նրանց պատմ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նների հիման վրա։ Հետաքրքրիր և ‫ٳ‬սանելի է այն, որ լավագ‫ٳ‬յն գործելակերպ դրսևորել‫ ٳ‬համար ﬕշտ չէ, որ անհրաժեշտ են ֆինանսական ծավալ‫ٳ‬ն ﬕջոցներ։ Անհրաժեշտ է ﬕայն կամք, սեփական երկրի և բն‫ٳ‬թյան բնական ռես‫ٳ‬րսների խնամքով օգտագործման խնդրին լ‫ٳ‬րջ և հոգատար վերաբերմ‫ٳ‬նք և իհարկե քրտնաջան աշխատանք՝ տնտեսական և ֆինանսական դժվար‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նները պատվով հաղթահարել‫ ٳ‬համար։ 4

ՀԱՋՈՂՎԱԾ ՊԱՏՄ‫ؤ﬘ؤ‬ՆՆԵՐ 5

ՀԱՋՈՂԱԿ ԲԻԶՆԵՍ ստորերկրյա ջրերի խնայող‫ٳ‬թյան և վերօգտագործման ﬕջոցով

Արսեն Խալաթյան, Սիփանիկ Ինչպես սկսվեց Արսեն Խալաթյանը Սիփանիկ գյ‫ٳ‬ղից է, ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյամբ սկսել է զբաղվել 2015 թվականին․ «Հարազատներիցս ﬔկը մանրաձ‫ٳ‬կ էր ստան‫ٳ‬մ։ Ես էլ հետաքրքրվեցի։ Նա օգնեց ինձ և որոշ գիտելիքներ տվեց ձկների տեսակների, բ‫ٳ‬ծման առանձնահատկ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նների, Հայաստան‫ٳ‬մ ձկների իրացման շ‫ٳ‬կայի և հիվանդ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նների դեմ պայքարի ﬕջոցների մասին։ Սկզբ‫ٳ‬մ փորձեցի տնային պայմաններ‫ٳ‬մ բ‫ٳ‬ծել։ Հետո որոշեցի ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյամբ զբաղվել», - պատմ‫ٳ‬մ է Արսենը։ Փորձել է, հետազոտել ‫ ٳ‬որոշել է գնել փոքր ձկնաբ‫ٳ‬ծարան և սկսել իր սեփական բիզնեսը։ Գիտեր, որ դժվար էր լինել‫ٳ‬, բայց ցանկ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը ﬔծ էր։ Տարածքն ամբողջովին պատված էր ջրափոսերով, ն‫ٳ‬յնիսկ ստիպված էր բեռնատարերով հող տեղափոխել, որ ﬕ կերպ տարածքը չորացնի և բարեկարգ դարձնի։ Գործը սկսել‫ ٳ‬համար նաև ներդր‫ٳ‬ﬓեր էին պետք։ Արսենը ստիպված էր ներգրավել վարկային ﬕջոցներ։ Ինչ ﬔխանիզմով է աշխատ‫ٳ‬մ ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը Որքան էլ զարմանալի թվա, Արսենի ձկնաբ‫ٳ‬ծական ավազանները անﬕջապես չեն սնվ‫ٳ‬մ ստորերկրյա ջրերից։ Արսենն իր տնտես‫ٳ‬թյան ﬔջ չ‫ٳ‬նի ավազանները սն‫ٳ‬ցող խորքային հոր։ Փորձել է հոր բացել‫ ٳ‬թ‫ٳ‬յլտվ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն ստանալ, սակայն այդ ժամանակ բավականին խիստ պետական մոտեց‫ٳ‬մ է եղել՝ նոր հորերի բացման հետ կապված։ Ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը գործարկել‫ ٳ‬ﬔծ ցանկ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նն օգնեց Արսենին գտնել արդյ‫ٳ‬նավետ և կայ‫ٳ‬ն լ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬մ։ Նա բացահայտեց, որ իր հարևան ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի կողﬕց օգտագործված և հեռացվող ջ‫ٳ‬րը թափվ‫ٳ‬մ էր դրենաժային ջրանցք, իսկ այնտեղից գետերի ﬕջոցով՝ երկրից դ‫ٳ‬րս։ Արսենը որոշեց վերօգտագործել հարևան ձկնաբ‫ٳ‬ծարանից հեռացվող ջ‫ٳ‬րը։ 6

Նա տեղադրեց պարզ ենթակառ‫ٳ‬ցվածք, որի ﬕջոցով հեռացվող ջ‫ٳ‬րն ‫ٳ‬ղղորդեց դեպի իր ձկնաբ‫ٳ‬ծական ավազաններ։ Արսենի կողﬕց կիրառվող ﬔկ այլ ջրախնայողական մոտեց‫ٳ‬մ է ն‫ٳ‬յն ելքային ջրով իր փոքր ջերմոցի ոռոգ‫ٳ‬մը։ Ձկնաբ‫ٳ‬ծարանին կից՝ Արսենն արդեն երկրորդ տարին է, ինչ գրեթե ամբողջովին աղակալված հողի վրա հիﬓել է փոքր ջերմոցային տնտես‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն։ Պարզ ‫ ٳ‬մատչելի պոմպի ﬕջոցով ավազանների օգտագործված ջ‫ٳ‬րը կրկնակի օգտագործ‫ٳ‬մ է ջերմոցի մշակաբ‫ٳ‬յսերը ոռոգել‫ ٳ‬նպատակով։ Չնայած Արսենի ձկնաբ‫ٳ‬ծական տնտես‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը գործ‫ٳ‬մ է առանց ստորերկրյա ջրային ռես‫ٳ‬րսներն օգտագործել‫ٳ‬, նա գիտակց‫ٳ‬մ է ջրի արժեքը, ‫ٳ‬ստի՝ կրկնակի օգտագործ‫ٳ‬մ է այն։ Տնտես‫ٳ‬թյան վարման այս ﬔխանիզﬓ Արսենը համար‫ٳ‬մ է իր ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի հիﬓական առավել‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը։ Նա կրկնակի օգտագործ‫ٳ‬մ է մոտավորապես 300 լ/վ ջ‫ٳ‬ր, որի շնորհիվ տարեկան բ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬մ է մոտ 15 տոննա ձ‫ٳ‬կ։ Գոհ է իր գործից, քանի որ այն ան‫ٳ‬մ է սիրով, իսկ արտադրանքն ամբողջովին սպառվ‫ٳ‬մ է հայաստանյան շ‫ٳ‬կայ‫ٳ‬մ։ Ինչպես է տեսն‫ٳ‬մ իր տնտես‫ٳ‬թյան հետագա զարգաց‫ٳ‬մը Արսենը գտն‫ٳ‬մ է, որ թթվածնով ջրի հագեցված‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը շատ կարևոր է ձկների համար։ Ապագայ‫ٳ‬մ այդ նպատակով կ‫ٳ‬զենար աէրատորներ ձեռք բերել, սակայն ﬕնչ այդ պետք է լ‫ٳ‬ծի կայ‫ٳ‬ն և վստահելի էլեկտրամատակարարման խնդիրը։ Դրանք բավականաչափ ներդր‫ٳ‬ﬓեր են պահանջ‫ٳ‬մ։ Առայժմ ﬕջոցները չեն բավարար‫ٳ‬մ։ Արսենը փորձ‫ٳ‬մ է ավելի մատչելի տարբերակներ գտնել, աս‫ٳ‬մ է, օրինակ, Հայաստան‫ٳ‬մ առանձին անհատներ պատրաստ‫ٳ‬մ են աէրատորներ ավելի մատչելի գնով։ Կ‫ٳ‬զենար նաև թթվածնի հագեցված‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը չափող գործիք (օքսիﬔտր) ‫ٳ‬նենալ, որը հատկապես երկրորդային օգտագործման ջրերի դեպք‫ٳ‬մ շատ կարևոր է։ Իսկ էլեկտրաէներգիայի ծախսի նվազեցման համար պատրաստ է տեղադրել արևային պանելներ։

7

Ստորերկրյա ջրերի արդյ‫ٳ‬նավետ օգտագործման և հետևողական աշխատանքի պտ‫ٳ‬ղները Արթ‫ٳ‬ր Հովհաննիսյան, Հովտաշատ Ինչպես սկսվեց Արթ‫ٳ‬րը սկսել է ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյամբ զբաղվել 2007թ.-ին։ Ընկերներից ﬔկը ձկնաբ‫ٳ‬ծարան ‫ٳ‬ներ, և որոշեց ինքն էլ այդ ոլորտ‫ٳ‬մ փորձել ‫ٳ‬ժերը։ Սկզբ‫ٳ‬մ շատ դժվար էր։ Գործող ձկնաբ‫ٳ‬յծները չէին ցանկան‫ٳ‬մ իրենց փորձը փոխանցել։ Քանի որ հաստատ որոշել էր հաջողել, սկսեց ինքնակրթվել։ Տարիների ընթացք‫ٳ‬մ հարստացրեց գիտելիքները, սովորեց նաև արտասահմանյան փորձից։ «Երբ նոր էի հիﬓել ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը, ընդաﬔնը 3 ավազան ‫ٳ‬նեի, իսկ տարիներ անց դրանց թիվը հասցրեցի 9-ի»,- պատմ‫ٳ‬մ է Արթ‫ٳ‬րը։ Արթ‫ٳ‬րը գտն‫ٳ‬մ է, որ իր առավել‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նն այն է, որ սրտացավ է մոտեն‫ٳ‬մ իր գործին, չի դիտ‫ٳ‬մ այն ﬕայն դրամ վաստակել‫ ٳ‬ﬕջոց։ Նա իրեն և իր նման ոչ ﬔծ բիզնեսներին համար‫ٳ‬մ է իրական ձկնաբ‫ٳ‬յծներ, որովհետև իրենք ձ‫ٳ‬կը բ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬մ են սկսած ձկնկիթից։ Արթ‫ٳ‬րը ձկների իրացման խնդիր չ‫ٳ‬նի և շատ գոհ է, որ իր բ‫ٳ‬ծած ձկներն իրացվ‫ٳ‬մ են Հայաստան‫ٳ‬մ։

Ինչ ﬔխանիզմով է աշխատ‫ٳ‬մ ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը Արթ‫ٳ‬րի ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը սնվ‫ٳ‬մ է ստորերկրյա խորքային ավազանից: Արթ‫ٳ‬րն ‫ٳ‬նի մոտավորապես 45 լ/վ ջրի թ‫ٳ‬յլտվ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն, և տարեկան բ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬մ է մոտ 10 տոննա ձ‫ٳ‬կ։ Այժմ Արթ‫ٳ‬րն ‫ٳ‬նի 9 ձկնավազան։ Ջ‫ٳ‬րը խնայվ‫ٳ‬մ է ﬕ քանի անգամ վերօգտագործել‫ ٳ‬շնորհիվ՝ կասկադային համա8

կարգով, թափվելով ﬕ ավազանից մյ‫ٳ‬սը։ Մասնավորապես, հորից հանված ջ‫ٳ‬րը վերօգտագործ‫ٳ‬մ է բոլոր 9 ավազաններ‫ٳ‬մ տարբեր նպատակներով՝ սկսած մանրաձկան բ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬ﬕց ﬕնչև տարբեր տեսակի ձկների աճեց‫ٳ‬մը։ Ջ‫ٳ‬րը հարստացվ‫ٳ‬մ է թթվածնով աէրատորների ﬕջոցով։ Ջ‫ٳ‬րը, անցնելով 9 ավազանով, ﬔծ մասամբ լցվ‫ٳ‬մ է դրենաժային ջրանցք։ Իր հնարավոր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նների սահմաններ‫ٳ‬մ, կարիքի դեպք‫ٳ‬մ Արթ‫ٳ‬րը ջ‫ٳ‬ր է մատակարար‫ٳ‬մ մոտակա գյ‫ٳ‬ղացիական տնտես‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ններին։

Ինչպես է տեսն‫ٳ‬մ իր տնտես‫ٳ‬թյան հետագա զարգաց‫ٳ‬մը Արթ‫ٳ‬րը նախատես‫ٳ‬մ է ընդարձակել իր բիզնեսը և հ‫ٳ‬յս ‫ٳ‬նի, որ դրա համար Հայաստան‫ٳ‬մ, հատկապես մանր ‫ ٳ‬ﬕջին բիզնեսի զարգացման համար, ավելի բարենպաստ պայմաններ կստեղծվեն։ Այդ դեպք‫ٳ‬մ, կարծ‫ٳ‬մ է, որ հնարավոր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն կլինի ավելացնել ավազանների թիվը և ավելի խնայողաբար օգտագործել ջ‫ٳ‬րը՝ այն դնելով շրջանառ‫ٳ‬թյան ﬔջ։ Արթ‫ٳ‬րը նշ‫ٳ‬մ է, որ ջ‫ٳ‬րը 600 ﬔտր անցնել‫ٳ‬ց հետո ինքնամաքրվ‫ٳ‬մ է։ Նա գտն‫ٳ‬մ է, որ ձկնաբ‫ٳ‬յծներին աջակցել‫ ٳ‬և ﬕաժամանակ ջ‫ٳ‬րը խնայողաբար օգտագործել‫ ٳ‬նպատակով ՋԹ-ն պետք է նվազագ‫ٳ‬յնը 100 լ/վ և առավելագ‫ٳ‬յնը 500 լ/վ շեմ ‫ٳ‬նենա։ Մերձակա հողատարածքների ոռոգման նպատակով ավելի շատ ջ‫ٳ‬ր տրամադրել‫ ٳ‬համար էլ անհրաժեշտ է կառ‫ٳ‬ցել պոմպակայան, բայց առանց ներդր‫ٳ‬ﬓերի դա անել հնարավոր չէ։

9

ՈՍԿԵԳ‫ؤ‬ՅՆ ԹԱՌԱՓԸ․ հաջողակ և գրագետ բիզնես՝ ստորերկրյա ջրերի խնայող‫ٳ‬թյան և վերօգտագործման ﬕջոցով

Արսեն Հայրապետյան, Զորակ

Ինչպես սկսվեց Արսեն Հայրապետյանը Երևանից է։ Ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյամբ զբաղվել‫ ٳ‬որոշ‫ٳ‬մը հաս‫ٳ‬նացել է երկ‫ ٳ‬տարի շար‫ٳ‬նակ ձկների արտահանմամբ զբաղվել‫ٳ‬ց հետո։ 2011թ.-ին ﬕ քանի ընկերներով և վարկային ﬕջոցներով գնել է 2009թ.-ից գործող «Էﬕ Ֆիշ» ՍՊԸ-ն։ Ձեռք բերված տարածքի ﬔծ մասը ծածկված էր ճահիճներով։ Արսենը այնտեղ հողապատնեշներ է կառ‫ٳ‬ցել՝ ճահիճները ﬔկ‫ٳ‬սացնել‫ ٳ‬և դրանց ﬕ մասը ձկնային ավազանների վերածել‫ ٳ‬համար, մյ‫ٳ‬ս մասն էլ կդառնա կառավարելի ձկնավազան հաջորդ տարի։

Ինչ ﬔխանիզմով է աշխատ‫ٳ‬մ ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը Ձկնաբ‫ٳ‬ծարանն ‫ٳ‬նի 20 լճակ, որոնցից 14-ը գործող են, իսկ 6-ը՝ նոր կառ‫ٳ‬ցվող։ Այժմ ‫ٳ‬նի 2 խորքային հոր՝ 4 հեկտար տարածք‫ٳ‬մ։ 7 տարի առաջ դրանց թիվը 3-ն էր։ 2014 թվականին ընկեր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նն իր ﬕջոցներով կոնսերվացրել է հորերից 1-ը ջրի խնայող‫ٳ‬թյան նպատակով, 530 լիտր վայրկյան ջրից թողնելով 390 լ/վրկ, իսկ 2015 թվականին էլ ն‫ٳ‬յն խնայող‫ٳ‬թյան նպատակով Ձկնաբ‫ٳ‬յծների ﬕ‫ٳ‬թյան և կառավար‫ٳ‬թյան ﬕջև փոխհամաձայն‫ٳ‬թյամբ ջրառը կրճատվել է ևս 30% ով։ 10

Ներկայ‫ٳ‬մս ձկնաբ‫ٳ‬ծարանն ‫ٳ‬նի 280 լ/վ ջրօգտագործման թ‫ٳ‬յլտվ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն, 530-ի փոխարեն, իսկ ջրավազանի մակերեսը և արտադրվող ապրանքի քանակն ընդհակառակը, ավելացել են մոտ 2 անգամ։ Դա հնարավոր է դարձել ջրի բազմակի օգտագործման շնորհիվ։ Ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի գործիքները մաքրվ‫ٳ‬մ են արևով, ձկների հիվանդ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նների դեմ պայքար‫ٳ‬մ է բնական կրով։ Թանկարժեք ձկներ է բ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬մ։ Թառափը չի հիվանդան‫ٳ‬մ, որակյալ կերեր են տալիս, մաքր‫ٳ‬մ՝ ավազանները։ Արտադրանքը հիﬓական‫ٳ‬մ արտահանվ‫ٳ‬մ է Ռ‫ٳ‬սաստանի Դաշն‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն։ Տարեկան մշտական վարկային գիծ ‫ٳ‬նի։ Ձկների տարեկան վաճառքը կազմ‫ٳ‬մ է 120 տոննա։ Արսենի թառափներից ﬔկը ոսկեգ‫ٳ‬յն է, ինչը հազվադեպ է այս տեսակի ձկների համար։

Ինչպես է տեսն‫ٳ‬մ իր տնտես‫ٳ‬թյան հետագա զարգաց‫ٳ‬մը Ներկայ‫ٳ‬մս ընկեր‫ٳ‬թյան ﬕջոցներով ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի ելքային ջրով ոռոգվ‫ٳ‬մ է համայնքի ﬕ քանի հեկտար անջրդի տարածք։ Արսենը պայմանավորված‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն է ձեռք բերել, որ հարևան համայնքների գյ‫ٳ‬ղացիական տնտես‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ններն օգտվեն իրենց ելքային ջրից, որքան որ պետք է։ Արսենի պատկերացմամբ, Հայաստան‫ٳ‬մ ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյան վերաբերյալ գրական‫ٳ‬թյան, որակյալ մասնագետների պակաս կա՝ մասնավորապես, թառափների մասին գրական‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն գոյ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն չ‫ٳ‬նի։ Ընդհանրապես, Արսենը համար‫ٳ‬մ է, որ ձկնաբ‫ٳ‬յծներն առաջին հերթին իրենք են շահագրգռված ստորերկրյա ջրային ավազանի արդյ‫ٳ‬նավետ օգտագործմամբ, քանի որ ջրային ռես‫ٳ‬րսների քայքայ‫ٳ‬մը վերջ կդնի հենց իրենց բիզնեսներին։

11

ՊԱՐԶ ՀՆԱՐՔՆԵՐ․ սահմանափակ ջրային ռես‫ٳ‬րսների ավելի արդյ‫ٳ‬նավետ օգտագործ‫ٳ‬մ Գագիկ Բայրամյան, Հովտաշատ Ինչպես սկսվեց Գագիկ Բայրամյանը Վանաձորից է։ Ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյամբ սկսել է զբաղվել 2008 թվականից։ «Ապր‫ٳ‬մ էի Վանաձոր‫ٳ‬մ, խան‫ٳ‬թ ‫ٳ‬նեի և զբաղվ‫ٳ‬մ էի ձկան առևտրով» պատմ‫ٳ‬մ է Գագիկը։ Աշխատանքի բեր‫ٳ‬մով ծանոթացել է ﬕ շարք ձկնաբ‫ٳ‬յծների հետ, և նրանցից ﬔկն առաջարկել է ﬕասին ձկնաբ‫ٳ‬ծարան հիﬓել։ Կարճ ժամանակ անց Գագիկի ընկերը դ‫ٳ‬րս է եկել համատեղ գործից, և Գագիկը շար‫ٳ‬նակել է ﬔնակ։ Ներդր‫ٳ‬ﬓերի հիﬓական աղբյ‫ٳ‬րը եղել ‫ ٳ‬շար‫ٳ‬նակ‫ٳ‬մ են ﬓալ վարկերը։ Ընթացիկ ﬕ քանի վարկ ‫ٳ‬նի Գագիկը, որոնք աստիճանաբար մար‫ٳ‬մ է։ Գագիկի ձկնաբ‫ٳ‬ծարան հաճախ հյ‫ٳ‬ր են գալիս ալկիոն (Ceyx azureus) տեսակի կապ‫ٳ‬յտ թռչ‫ٳ‬նները։ Ճիշտ է, դրանք մանրաձ‫ٳ‬կ են որս‫ٳ‬մ և ﬖաս բեր‫ٳ‬մ ձկնաբ‫ٳ‬ծարանին, բայց խոստովան‫ٳ‬մ է, որ երբեﬓ ն‫ٳ‬յնիսկ չի քշ‫ٳ‬մ նրանց ‫ ٳ‬թ‫ٳ‬յլ է տալիս ﬕ քանի ձ‫ٳ‬կ որսալ, ն‫ٳ‬յնիսկ չի ցանցապատ‫ٳ‬մ ավազանները, որպեսզի ալկիոններին չզրկի սննդի հայթայթման հնարավոր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նից։ Գագիկի կարծիքով իր առավել‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը որպես փոքր բիզնես այն է, որ ինքն է իրացն‫ٳ‬մ իր արտադրանքը։ Փոխադրման խնդիրները ն‫ٳ‬յնպես ինքն‫ٳ‬ր‫ٳ‬յն է լ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬մ։ Իրացն‫ٳ‬մ է տեղական շ‫ٳ‬կայ‫ٳ‬մ, որը ներկա ծավալների համար բավարար է։ Ապագայ‫ٳ‬մ, սակայն, ընդլայնվել‫ٳ‬ և արտադրողական‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը բարձրացնել‫ٳ‬ դեպք‫ٳ‬մ, հետաքրքրված կլինի նաև նոր կապերով և նոր շ‫ٳ‬կաներով։ 12

Ինչ ﬔխանիզմով է աշխատ‫ٳ‬մ ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը Ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը սնվ‫ٳ‬մ է խորքային հորից մատակարարվող ստորերկրյա ջրից։ Ունի 45 լ/վ ջրօգտագործման թ‫ٳ‬յլտ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն, և քանի որ ջրի ծավալը քիչ է, աշխատանքի արդյ‫ٳ‬նավետ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նն ապահովել‫ ٳ‬համար Գագիկը ﬕ քանի հնարք է կիրառել։ Ջ‫ٳ‬րն ավազան մտնելիս ﬕանգաﬕց ﬔկ շիթով «կոտրվ‫ٳ‬մ է»՝ հարստան‫ٳ‬մ թթվածնով և մղվ‫ٳ‬մ դեպի բետոնե՝ այն‫ٳ‬հետև հողային ավազաններ։ Ջ‫ٳ‬րը պտտվելով անցն‫ٳ‬մ է 5 բետոնե և ն‫ٳ‬յնքան անգամ՝ հողային ավազաններով։ Այն‫ٳ‬հետև հոս‫ٳ‬մ է տարածքից դ‫ٳ‬րս դեպի Սևջ‫ٳ‬ր գետը։ Հարևաններին բազﬕցս առաջարկել է հատ‫ٳ‬կ պոմպ դնել և ջ‫ٳ‬րը ֆիլտրել ‫ ٳ‬օգտագործել ոռոգման նպատակով։ Դեռևս ոչ ոք չի արձագանքել։ Եթե կարողանա ընդլայնվել ապագայ‫ٳ‬մ, ապա համապատասխան սարքավոր‫ٳ‬ﬓեր կդնի և ջ‫ٳ‬րը հետ կպտտի։ Կիրառ‫ٳ‬մ է նաև ինքնաշեն «պատ‫ٳ‬հաններ», որոնցով ջ‫ٳ‬րն անցն‫ٳ‬մ է ավազանից ավազան՝ մաքրվելով և թթվածնով հարստացվելով։ Այս պահին կարողան‫ٳ‬մ է բ‫ٳ‬ծել տարեկան ﬕնչև 15 տոննա ձ‫ٳ‬կ, բայց եթե ժամանակի ընթացք‫ٳ‬մ մարի ընթացիկ վարկերն ‫ ٳ‬լավ պայմաններով նոր վարկ վերցնի, ապա կբ‫ٳ‬ծի 35-ից ﬕնչև 40 տոննա։ Ինչպես է տեսն‫ٳ‬մ իր տնտես‫ٳ‬թյան հետագա զարգաց‫ٳ‬մը Գագիկը ծրագրեր շատ ‫ٳ‬նի, բայց դեռ հապաղ‫ٳ‬մ է ﬔծ ձեռնարկ‫ٳ‬ﬓեր սկսել‫ٳ‬ց։ Աս‫ٳ‬մ է, որ բազմաթիվ ռիսկեր կան և պետք է աﬔն ինչ լավ ծանր‫ٳ‬թեթև անել։ Նա մտած‫ٳ‬մ է, որ արևային էներգիա օգտագործել‫ٳ‬ մասին մտածելը ցավոք դեռ վաղ է։ Աէրատորներ կիրառել‫ ٳ‬համար ն‫ٳ‬յնպես ﬔծ ծախսեր են պետք։ Ճիշտ է, արդեն ինչ-որ ներդ‫ٳ‬ﬓեր արել է, բայց դեռ անելիքները շատ են։ Աﬔն ինչ կախված է դրամական ﬕջոցների ավելի լավ պայմաններով հայթայթման հնարավոր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նից։ Իր բազմաթիվ ընկերների նման Գագիկը ն‫ٳ‬յնպես այն կարծիքին է, որ եթե ջրօգտագործման թ‫ٳ‬յլտվ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նների համար նվազագ‫ٳ‬յն և առավելագ‫ٳ‬յն շեմ սահմանվի, ապա ավելի շատ արտադրանք կստանա և ավելի հավասար պայմաններ կստեղծվեն բոլոր ձկնաբ‫ٳ‬յծների համար։ 13 12

ՄԱՍԻՍԸ ԳԵՐԵՑ․ ջրային ռես‫ٳ‬րսների վերօգտագործ‫ٳ‬մ հնարաﬕտ գաղափարով և խելաﬕտ լ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬ﬓերով Արտ‫ٳ‬ր Բաղդասարյան, Գայ Ինչպես սկսվեց «2001 թվականն էր։ Ուզ‫ٳ‬մ էինք ամառանոց գնել, և ճանապարհը բերեց Գայ գյ‫ٳ‬ղ։ Հողամասը հավանեցինք և ձեռք բերեցինք, էլ ոչ ﬕ տեղ չ‫ٳ‬զեցինք գնալ։ Մասիսը գերեց», - աս‫ٳ‬մ է Արտ‫ٳ‬րը` ժպտալով։ Ձեռք բերված հողամաս‫ٳ‬մ ինքնահոս հոր և ավազան կար, որտեղ ձկներ էին պահվ‫ٳ‬մ։ Ափսոսացին հրաժարվել և ինքնաբերաբար հանգեցին ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյամբ զբաղվել‫ ٳ‬գաղափարին։ Շ‫ٳ‬րջ 17 տարի է, ինչ աշխատ‫ٳ‬մ են։ Սկզբ‫ٳ‬մ վարկեր շատ են վերցրել, այժմ խ‫ٳ‬սափ‫ٳ‬մ են, քանի որ պայմանները բարենպաստ չեն։ Արտ‫ٳ‬րը նշ‫ٳ‬մ է, որ աշխատանքը շատ դժվար է, աշխատատար և ժամանակատար: Նրա կարծիքով, շատ ավելի լավ կլինի, եթե ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյան ոլորտը և մասնավորապես շ‫ٳ‬կան պետական կարգավորման առարկա լինեն։

Ինչ ﬔխանիզմով է աշխատ‫ٳ‬մ ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը ԳամՖիշ‫ٳ‬մ ջ‫ٳ‬րը հորից դ‫ٳ‬րս գալով բաշխվ‫ٳ‬մ է՝ ըստ տարբեր ավազանների ﬔծ‫ٳ‬թյան։ Կիրառվող համակարգը կասկադային է։ Առաջին, երկրորդ և երրորդ մակարդակ‫ٳ‬մ ջ‫ٳ‬րը թթվածնով հարստան‫ٳ‬մ է ինք14

նաբերաբար, իսկ չորրորդ և հինգերորդ մակարդակ‫ٳ‬մ՝ աէրատորների օգն‫ٳ‬թյամբ։ Այսինքն` ջ‫ٳ‬րն օգտագործվ‫ٳ‬մ է 5 անգամ։ Դրենաժի ջ‫ٳ‬րն ըստ Արտ‫ٳ‬րի երկրորդային նպատակով օգտագործել չի թ‫ٳ‬յլատրվ‫ٳ‬մ և թափվ‫ٳ‬մ ‫ ٳ‬հոս‫ٳ‬մ է դեպի հարևան հանրապետ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն։ Կարծ‫ٳ‬մ է, որ պետական կարգավորման արդյ‫ٳ‬նք‫ٳ‬մ կարելի է մարդկանց թ‫ٳ‬յլ տալ համապատասխան մաքր‫ٳ‬ﬕց հետո օգտագործել այդ ջ‫ٳ‬րը ոռոգման նպատակով։ Արտ‫ٳ‬րը շատ է կարևոր‫ٳ‬մ ավազանների մաքր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը՝ դա համարելով ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի հիﬓական առավել‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ններից ﬔկը։ Ըստ նրա ﬔկ այլ առավել‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն էլ այն է, որ ընտանեկան բիզնես է, ապր‫ٳ‬մ ‫ ٳ‬աշխատ‫ٳ‬մ են այդտեղ, աշխատ‫ٳ‬ժի խնդիր չ‫ٳ‬նեն։ Ձկնաբ‫ٳ‬ծարան‫ٳ‬մ օգտագործվ‫ٳ‬մ է 201 լ/վ ջ‫ٳ‬ր, որի շնորհիվ տարեկան բ‫ٳ‬ծվ‫ٳ‬մ է մոտ 150 տոննա ձ‫ٳ‬կ։ Ապագայ‫ٳ‬մ պլանավոր‫ٳ‬մ են բարելավել տնտես‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նն ‫ ٳ‬ավելացնել արտադրանքը։ Իրենց ծրագրերը կյանքի կոչել‫ٳ‬ դեպք‫ٳ‬մ կկարողանան բ‫ٳ‬ծել 250 տոննա ձ‫ٳ‬կ՝ ջրօգտագործման ն‫ٳ‬յն պայմաններով։

Ինչպես է տեսն‫ٳ‬մ իր տնտես‫ٳ‬թյան հետագա զարգաց‫ٳ‬մը Արտ‫ٳ‬րը նշ‫ٳ‬մ է, որ ջ‫ٳ‬րը հետ պտտելը շատ կարևոր է ջրային ռես‫ٳ‬րսների ավելի արդյ‫ٳ‬նավետ օգտագործման համար։ Ապագայ‫ٳ‬մ նախատես‫ٳ‬մ են առ‫ ٳ‬փորել, զտիչ տեղադրել և շրջանառել ջ‫ٳ‬րը։ Արտ‫ٳ‬րը նշ‫ٳ‬մ է, որ այդ ջ‫ٳ‬րը նաև ավելի բարենպաստ է ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյան համար, ի տարբեր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն առաջնային ջրի, որը կոշտ է, և փափկացման կարիք ‫ٳ‬նի։ Նա նշ‫ٳ‬մ է, որ բոլորը պետք է լինեն հավասար օրենքի առաջ։ Կարծ‫ٳ‬մ է նաև, որ ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը պետք է լինի իշխան‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նների կողﬕց հովանավորվող ոլորտ, և որ անհրաժեշտ է պետական մակարդակով կարգավորել իրաց‫ٳ‬մը ﬔկ պետական ընդ‫ٳ‬նման կետ հիﬓելով՝ շ‫ٳ‬կայ‫ٳ‬մ հավասար պայմաններ ապահովել‫ ٳ‬նկատառ‫ٳ‬մով։

15

ՀՈՎՏԱՇԱՏԻ ՁԿԱՆ ՀԱՄԸ. հաջողակ բիզնես՝ ստորերկրյա ջրերի խնայող‫ٳ‬թյան և վերօգտագործման ﬕջոցով Հար‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն Վարդանյան, Հովտաշատ

Ինչպես սկսվեց Հար‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը հիﬓադրել է ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը 2012 թվականին, Հովտաշատ գյ‫ٳ‬ղ‫ٳ‬մ։ Մասնագիտ‫ٳ‬թյամբ մանկավարժ է, պատմաբան։ «Ձ‫ٳ‬կ գնելիս տեսել եմ, թե ինչպես են աճեցն‫ٳ‬մ, ինչպես են աշխատ‫ٳ‬մ տնտես‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նները։ Ես էլ ցանկացա ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյամբ զբաղվել», - պատմ‫ٳ‬մ է Հար‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը։ Հար‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նն իր բիզնեսը սկսել է վարկերով, այժմ էլ վարկ է վերցրել ձկնաբ‫ٳ‬ծարանն աշխատացնել‫ ٳ‬համար։

Ինչ ﬔխանիզմով է աշխատ‫ٳ‬մ ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը Տնտես‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նն ‫ٳ‬նի ‫ٳ‬թ ավազան։ Հիﬓական‫ٳ‬մ իշխան է բ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬մ, նաև բարձրորակ կարմրախայտ։ Ընդհան‫ٳ‬ր առմամբ 18-20 տոննա ձ‫ٳ‬կ է աճեցն‫ٳ‬մ, սակայն աէրատորներ օգտագործել‫ ٳ‬դեպք‫ٳ‬մ կաճեցնի 30 16

տոննա։ 140 լ/վ ջրօգտագործման թ‫ٳ‬յլտվ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն ‫ٳ‬նի, որը կիս‫ٳ‬մ է հարևան ձկնաբ‫ٳ‬ծական տնտես‫ٳ‬թյան հետ։ Այսինքն, բ‫ٳ‬ն իր ձկնաբ‫ٳ‬ծարանն օգտագործ‫ٳ‬մ է 70լ ջ‫ٳ‬ր։ Օգտագործած, ոռոգման առ‫ٳ‬մով ավելի սննդարար ջ‫ٳ‬րը պոմպամղման եղանակով տալիս է 10 հարևան տնտես‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նների՝ ոռոգման նպատակով։ Ձկների հիվանդ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նների դեմ պայքար‫ٳ‬մ է ջրավազանները դեղորայքով լավ ախտահանելով։

Ինչպես է տեսն‫ٳ‬մ իր տնտես‫ٳ‬թյան հետագա զարգաց‫ٳ‬մը Ձկնաբ‫ٳ‬ծարան‫ٳ‬մ ավազաններն ավելացնել‫ ٳ‬հնարավոր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն կա՝ ջ‫ٳ‬րը ﬕ քանի անգամ շրջապտտելով։ Եթե հարևան տարածքն էլ վերցնի, կարող է 5-6 անգամ վերօգտագործել ջ‫ٳ‬րը՝ ընդաﬔնը 70լ/վ թ‫ٳ‬յլտվ‫ٳ‬թյամբ։ Այժմ լ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬մ է եռաֆազ հոսանքի հարցերը՝ որպեսզի աէրատորներ օգտագործի։ Հիﬓական‫ٳ‬մ տեղական շ‫ٳ‬կայ‫ٳ‬մ է վաճառ‫ٳ‬մ, Արցախ է արտահան‫ٳ‬մ։ Իր ավազանների մաքր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը և ձկան համը համար‫ٳ‬մ է իր տնտես‫ٳ‬թյան առավել‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը։

17

ՁԿՆԱԲ‫ؤ‬Ծ‫ؤ﬘ؤ‬ՆԸ՝ ԸՆՏԱՆԻՔԻ ՎԵՐԱՄԻԱՎՈՐՄԱՆ ԽԹԱՆ, իսկ ջրային ռես‫ٳ‬րսների նկատմամբ հոգատար վերաբերմ‫ٳ‬նքը՝ հաջող‫ٳ‬թյան գրավական

Սաֆարյանների ընտանիքը (Վահան Սաֆարյան), Հովտաշատ

Ինչպես սկսվեց Վահանի ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի հիﬓադր‫ٳ‬մը երկար պատմ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն ‫ٳ‬նի։ Վահանը Գեղարք‫ٳ‬նիքի մարզից է։ Այնտեղ ն‫ٳ‬յնպես զբաղվել է ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյամբ դեռևս 2000 թվականից։ Տեղ‫ٳ‬մ էլ իրացրել է ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի արտադրանքը։ Սական եղանակային պայմանների պատճառով Վահանի ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը Գեղարք‫ٳ‬նիք‫ٳ‬մ տարվա կտրվածքով շատ կարճ է աշխատել։ «Ջրի սառն‫ٳ‬թյան պատճառով ձկների աճը դանդաղ էր, և Վահանը որոշեց 2014թ.-ին հիﬓել ﬔկ այլ ձկնաբ‫ٳ‬ծարան»,- աս‫ٳ‬մ է Վահանի եղբայրը՝ Ահարոնը, ով հիմա աշխատացն‫ٳ‬մ է Հովտաշատի ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը։ Վահանի երկ‫ ٳ‬եղբայրները՝ Ահարոնը և Մարգարը ստիպված են եղել հայրենիք վերադառնալ Ռ‫ٳ‬սաստանի Դաշն‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նից, որտեղ երկար տարիներ արդեն աշխատ‫ٳ‬մ էին։ Ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը դարձել է ընտանիքի վերաﬕավորման խթանը։ Հիմա Հովտաշատի ձկնաբ‫ٳ‬ծարանն աշխատացն‫ٳ‬մ է Ահարոնը, իսկ մյ‫ٳ‬ս եղբայրները զբաղվ‫ٳ‬մ են կերի մատակարարման, պայմանագրերի կնքման և ստացված արտադրանքի իրացման հարցերով։ Ներդր‫ٳ‬ﬓերի հիﬓական աղբյ‫ٳ‬րը եղել ‫ٳ‬ շար‫ٳ‬նակ‫ٳ‬մ են ﬓալ վարկերը։ Միջազգային մակարդակ‫ٳ‬մ էլ են փորձել համագործակց‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն ծավալել, բայց պարզվել է, որ այդ նպատակով պահանջվող գ‫ٳ‬մարները ﬔծ են։ Ուստի առայժմ հրաժարվել են նմանօրինակ ծրագրերից։ 18

Ինչ ﬔխանիզմով է աշխատ‫ٳ‬մ ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը Ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը սնվ‫ٳ‬մ է խորքային հորից մատակարարվող ստորերկրյա ջրից։ Ջրօգտագործման թ‫ٳ‬յլտվ‫ٳ‬թյան ծավալները նախկինի հաﬔմատ նվազեցրել են, բայց թ‫ٳ‬յլատրված ՋԹ-ն 120 լ/վ ջ‫ٳ‬րը բավարար է ընթացիկ ծրագրերի իրականացման համար։ Ջրի շիթը ﬕանգաﬕց ﬔխանիկական հոսքով ավազան մտնելով և այն‫ٳ‬հետև փոքր անցքերով ավազաններին տրամադրվելով ստեղծ‫ٳ‬մ է գազազերծման էֆեկտ։ Արդյ‫ٳ‬նք‫ٳ‬մ, ն‫ٳ‬յն քանակի ջրով հնարավոր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն է լին‫ٳ‬մ աճեցնել երկ‫ٳ‬ անգամ ավելի ձ‫ٳ‬կ։ Ահարոնի կարծիքով իրենց ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը որպես փոքր բիզնես ﬕ քանի առավել‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն ‫ٳ‬նի։ Նախ շատ մաք‫ٳ‬ր են ավազանները, քանի որ իրենք մաքր‫ٳ‬թյանը խիստ ‫ٳ‬շադր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն են դարձն‫ٳ‬մ և, ընդհանրապես շատ են աշխատ‫ٳ‬մ և սրտացավ են վերաբերվ‫ٳ‬մ իրենց գործին։ Բացի այդ, ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի հիﬓ‫ٳ‬մը նպաստել է իր և իր մյ‫ٳ‬ս եղբոր հայրենադարձել‫ٳ‬ն։ Ձ‫ٳ‬կը իրացն‫ٳ‬մ են տեղական շ‫ٳ‬կայ‫ٳ‬մ, քանի որ ներկա ծավալների համար դա բավարար է։

Ինչպես է տեսն‫ٳ‬մ իր տնտես‫ٳ‬թյան հետագա զարգաց‫ٳ‬մը Տնտես‫ٳ‬թյան զարգացման մասին Սաֆարյանների ընտանիքը անընդհատ է մտած‫ٳ‬մ։ Օրինակ՝ բացի կիրառված ﬔխանիզﬓերից, կա նաև արտաքին աէրատորների կարիք։ Բազﬕցս առաջարկել են հարևաններին փոքրիկ ներդր‫ٳ‬ﬓեր անել՝ պոմպ դնել և ոռոգել իրենց տնտես‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նները, բայց առայժմ որևէ ﬔկն իրենց այդ հարցով չի մոտեցել։ Ահարոնն աս‫ٳ‬մ է, թե ափսոս‫ٳ‬մ է, որ մարդիկ չեն օգտագործ‫ٳ‬մ այդ ջ‫ٳ‬րը. և այն ձկնաբ‫ٳ‬ծարանից դ‫ٳ‬րս է գալիս ‫ ٳ‬հոս‫ٳ‬մ դեպի Սևջ‫ٳ‬ր։ Չէ՞ որ իր ճանապարհին կարող է ոռոգել հողը։

19

ՁԿՆԱԲ‫ؤ‬ՅԾ ԿԱՆԱՅՔ. հաջող‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն նորարար‫ٳ‬թյան շնորհիվ

Սաթենիկ Թոխյան, Հայանիստ

Ինչպես սկսվեց Սաթենիկի ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը հիﬓադրվել է 2008թ. Հայանիստ‫ٳ‬մ։ Երկար ժամանակ ‫ٳ‬նեցել է սեփական գործ նախաձեռնել‫ ٳ‬ցանկ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն, բայց որևէ կոնկրետ ծրագիր չի ‫ٳ‬նեցել։ Հաճախ է ձ‫ٳ‬կ գնել մոտակա խան‫ٳ‬թներից։ Մի օր էլ մտքով անցել է, որ ձ‫ٳ‬կ բ‫ٳ‬ծելը հետաքրքիր գործ կդառնա իր համար։ «Երբ մանրաձ‫ٳ‬կը բերեցինք ‫ ٳ‬լցրեցինք ավազանի ﬔջ ‫ ٳ‬սկսեցի հետևել, թե ոնց են ﬔծան‫ٳ‬մ, ավելի ոգևորվեցի», - աս‫ٳ‬մ է Սաթենիկը։ Ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի աշխատանքը դժվար է, իրաց‫ٳ‬մը ﬕշտ չէ, որ հեշտ է՝ ցանկալի ծավալների բացակայ‫ٳ‬թյան պատճառով։

Ինչ ﬔխանիզմով է աշխատ‫ٳ‬մ ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը Սաթենիկն աս‫ٳ‬մ է, որ սկզբնական փ‫ٳ‬լ‫ٳ‬մ արտեզյան ավազանից ջ‫ٳ‬րն ինքնաշատրվանել է։ Չորս տարի աշխատել‫ٳ‬ց հետո, սակայն, ջրի հոսքը ﬕանգաﬕց դադարել է։ Դրանից հետո ստիպված է եղել պոմպեր դնել՝ ջ‫ٳ‬րն արդյ‫ٳ‬նահանել‫ ٳ‬համար։ Արդյ‫ٳ‬նք‫ٳ‬մ շատ էլեկտրաէներգիա է սպառ‫ٳ‬մ, բայց արևային էներգիա օգտագործել‫ ٳ‬մասին դեռ վերջնական որոշ‫ٳ‬մ չի կայացրել։ Այն‫ٳ‬աﬔնայնիվ, Սաթենիկն իր ձկնաբ‫ٳ‬ծարան‫ٳ‬մ կիրառ‫ٳ‬մ է նորարարական մոտեց‫ٳ‬ﬓեր։ Ձկնաբ‫ٳ‬ծարանն աշխատ‫ٳ‬մ է կասկադային համակարգով։ Ջ‫ٳ‬րը դեռևս հետ չի պտտ‫ٳ‬մ, բայց 20

ապագայ‫ٳ‬մ համապատասխան բարելավ‫ٳ‬ﬓեր անել‫ ٳ‬մտադր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ններ ‫ٳ‬նի։ Առայժմ ջ‫ٳ‬րը 7 անգամ օգտագործվ‫ٳ‬մ է, մ‫ٳ‬տք գործելով 7 տարբեր ավազաններ, իսկ հետագայ‫ٳ‬մ պլանավոր‫ٳ‬մ է ևս 7 անգամ օգտագործել՝ հետ պտտել‫ ٳ‬հաշվին։ Սաթենիկն օգտագործ‫ٳ‬մ է մոտավորապես 50լ/վ ջ‫ٳ‬ր։ Քանի որ ձկնաբ‫ٳ‬ծարանները ավելի ցածր տեղանք‫ٳ‬մ են, հարևանները չեն կարող օգտվել ելքային ջրից ոռոգման նպատակով։ Եթե պոմպեր տեղադրեն, ինքը սիրով կտրամադրի ձկնաբ‫ٳ‬ծարանից դ‫ٳ‬րս եկող ջ‫ٳ‬րը հարևան անջրդի դաշտերի ոռոգման համար։ Ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը սիր‫ٳ‬մ է, բայց վերջերս սպառ‫ٳ‬ﬕց այդքան էլ գոհ չէ։ Արտադրանքն իրացն‫ٳ‬մ է Հայաստան‫ٳ‬մ՝ իր խան‫ٳ‬թ‫ٳ‬մ, նաև մատակարար‫ٳ‬մ է սննդի որոշ օբյեկտների։ Դ‫ٳ‬րս արտադրանքն արտահանել‫ ٳ‬մասին նրա կարծիքով դեռ վաղ է խոսելը, քանի որ դեռ համապատասխան ծավալների ձ‫ٳ‬կ չի արտադրվ‫ٳ‬մ։ Սաթենիկի կարծիքով իր բիզնեսի առավել‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը տանը մոտ լինելն է։

Ինչպես է տեսն‫ٳ‬մ իր տնտես‫ٳ‬թյան հետագա զարգաց‫ٳ‬մը Տնտես‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը զարգացնել‫ ٳ‬համար Սաթենիկը պետք է նոր ներդր‫ٳ‬ﬓեր անի։ Աս‫ٳ‬մ է, որ աշխատանքի ընթացք‫ٳ‬մ ընդհանրապես ստացված գ‫ٳ‬մարի ﬔծ մասը ծախս‫ٳ‬մ է ներդր‫ٳ‬ﬓերի և բարելավ‫ٳ‬ﬓերի վրա։ Նախկին‫ٳ‬մ վարկեր է ‫ٳ‬նեցել, որոնք մարել‫ٳ‬ց հետո նոր վարկ վերցնել‫ ٳ‬ցանկ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն չ‫ٳ‬նի։ Անկանխատեսելի վիճակի պատճառով ձեռնպահ է ﬓ‫ٳ‬մ իր բիզնեսի զարգացման ‫ٳ‬ղղ‫ٳ‬թյամբ վստահ քայլեր անել‫ٳ‬ց։ Նախընտր‫ٳ‬մ է սպասել և տեսնել, թե ինչպես է այս‫ٳ‬հետ կարգավորվել‫ ٳ‬ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյան ոլորտը։ Աս‫ٳ‬մ է, որ ոլորտ‫ٳ‬մ դեռ չլ‫ٳ‬ծված և վիճելի շատ հարցեր կան, որոնց կարգավոր‫ٳ‬ﬕց հետո ﬕայն ավելի հետևողական կմտածի ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի ապագայի, աէրատորներ գնել‫ٳ‬, ջ‫ٳ‬րը հետ պտտել‫ ٳ‬և իր ձկնաբ‫ٳ‬ծական տնտես‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը զարգացնել‫ٳ‬ մասին։ 21

ՁԿՆԱԲ‫ؤ‬Ծ‫ؤ‬ԹՅ‫ؤ‬ՆԸ՝ ՄԱՍՆԱԳԻՏ‫ؤ﬘ؤ‬Ն ԵՎ ԱՊՐԵԼԱԿԵՐՊ․ ջրային ռես‫ٳ‬րսների արդյ‫ٳ‬նավետ օգտագործ‫ٳ‬մ նորամ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյամբ և փոխհամագործակց‫ٳ‬թյամբ Ժորա Մկրտչյան, Հովտաշատ Ինչպես սկսվեց Ժորան ﬕնչև ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյամբ զբաղվել‫ ٳ‬որոշ‫ٳ‬մ կայացնելն այլ մասնագիտ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն է ‫ٳ‬նեցել։ Մի անգամ շատ պատահականորեն ընկերոջ հետ զր‫ٳ‬յցի բռնվել‫ٳ‬ց հետո ընկել է մտքերի ﬔջ, հարց‫ٳ‬փորձ արել, պատկերաց‫ٳ‬մ կազﬔլ ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյան հիմ‫ٳ‬նքների մասին, գիտելիքներ կ‫ٳ‬տակել։ Աﬔն ինչ եղել է պայքարով, դժվար‫ٳ‬թյամբ վարկ է հայթայթել, 2009թ.-ին ձկնաբ‫ٳ‬ծարան ձեռք բերել, բնակ‫ٳ‬թյան համար ընդ‫ٳ‬նելի պայմաններ ստեղծել։ Ժորան սիր‫ٳ‬մ է համագործակցել գործընկեր ձկնաբ‫ٳ‬յծների հետ։ «Միմյանց օգնելով է, որ կարողան‫ٳ‬մ ենք լ‫ٳ‬ծել ընթացիկ խնդիրները», - աս‫ٳ‬մ է Ժորան։ Ժորայի կարծիքով իր և իր նման ձկնաբ‫ٳ‬յծների առավել‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նն այն է, որ ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյանը վերաբերվ‫ٳ‬մ են որպես մասնագիտ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն, ապրելակերպ, այլ ոչ թե ﬕայն դրամ աշխատել‫ ٳ‬ﬕջոց։ Նրա արտադրած ձկան քանակը քիչ է, ‫ٳ‬ստի սպառվ‫ٳ‬մ է ներքին շ‫ٳ‬կայ‫ٳ‬մ։

Ինչ ﬔխանիզմով է աշխատ‫ٳ‬մ ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը Ձկնաբ‫ٳ‬ծարանը սնվ‫ٳ‬մ է խորքային հորից մատակարարվող ստորերկրյա ջրից։ Քանի որ ջրօգտագործման թ‫ٳ‬յլտվ‫ٳ‬թյան ծավալները քիչ 22

են, և ջ‫ٳ‬րն էլ շատ չէ, Ժորան կասկադային համակարգ է կիրառ‫ٳ‬մ։ Միևն‫ٳ‬յն ջ‫ٳ‬րը «շրջ‫ٳ‬մ» է 5 ավազանով։ Ջ‫ٳ‬րը թթվածնով հարստացվ‫ٳ‬մ է ինքնաշեն գազազերծիչների ﬕջոցով։ Պատմ‫ٳ‬մ է, որ այս լ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬մը գտավ, քանի որ ջ‫ٳ‬րը սակավ էր։ Տեսականորեն գիտեր նման ﬔխանիզﬕ մասին, հետո էլ ﬔկ ‫ٳ‬րիշ ձկնաբ‫ٳ‬յծի մոտ էր տեսել։ Մոտավորապես ‫ٳ‬նի 35 լ/վ ջ‫ٳ‬ր, որի շնորհիվ տարեկան բ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬մ է մոտ 8 տոննա ձ‫ٳ‬կ։ Մի քանի անգամ օգտագործվելով՝ ջ‫ٳ‬րը հոս‫ٳ‬մ է դեպի պոմպակայան և երբեﬓ տրամադրվ‫ٳ‬մ դաշտերի ոռոգման համար, բայց այս առ‫ٳ‬մով Ժորան հստակ տեղեկ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ններ չ‫ٳ‬նի։ Ժորան նաև հետաքրքիր մաքրման ձև է կիրառ‫ٳ‬մ կրկնակի շլյ‫ٳ‬զի ﬕջոցով՝ ստանալով, իր խոսքով, փոշեկ‫ٳ‬լի էֆեկտ։ Ժորան կարծ‫ٳ‬մ է, որ ձկնաբ‫ٳ‬յծներին աջակցել‫ٳ‬ և ﬕաժամանակ ջ‫ٳ‬րը խնայողաբար օգտագործել‫ ٳ‬նպատակով ՋԹ-ն պետք է ‫ٳ‬նենա 100 լ/վ նվազագ‫ٳ‬յն և 500 լ/վ առավելագ‫ٳ‬յն շեմ։

Ինչպես է տեսն‫ٳ‬մ իր տնտես‫ٳ‬թյան հետագա զարգաց‫ٳ‬մը Ժորան կ‫ٳ‬զենար արագ զարգացնել իր տնտես‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը։ Սակայն ներդր‫ٳ‬ﬓերի հիﬓական աղբյ‫ٳ‬րը եղել ‫ ٳ‬շար‫ٳ‬նակ‫ٳ‬մ են ﬓալ վարկերը, իսկ դրանք բարձր տոկոսադր‫ٳ‬յքներ ‫ٳ‬նեն ‫ ٳ‬կարճաժամկետ են։ Էլեկտրաէներգիայի և բնօգտագործման վճարները հիﬓական‫ٳ‬մ ﬔծ ծախսերն են։ Կան բազմաթիվ ֆինանսական և իրավական ռիսկեր, քանի որ ոլորտը ﬕնչև այժմ լիարժեք կարգավորված չէ։ Ժորան նախնական ծրագիր ‫ٳ‬նի արևային էներգիա օգտագործել‫ ٳ‬և աէրատորներ կիրառել‫ٳ‬ համար, բայց դրա համար անհրաժեշտ է տրանսֆորմատորային ենթակայան, որի ձեռքբեր‫ٳ‬մը ն‫ٳ‬յնպես կախված է դրամական ﬔծ ﬕջոցներից։ Աշխատանքը ծանր է, ծրագրերը՝ շատ։ Աﬔն անգամ նոր բացահայտ‫ٳ‬ﬓեր է ան‫ٳ‬մ և շարժվ‫ٳ‬մ առաջ դանդաղ քայլերով՝ ապավինելով թե՛ իր և թե՛ իր գործընկերների փորձին։ Նա պատրաստ է նորանոր լ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬ﬓերով ավելի լավ կառավարել ջրային ռես‫ٳ‬րսները, բայց դեռևս ֆինանսական ներդր‫ٳ‬ﬓերի հնարավոր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն չ‫ٳ‬նի։ 23

24

Արարատյան դաշտի ձկնաբ‫ٳ‬ծարանների ջրերի կրկնակի օգտագործ‫ٳ‬մ ոռոգման նպատակով Այս պիլոտային ծրագիրն իրականացվել է Արարատի մարզի Հայանիստ գյ‫ٳ‬ղ‫ٳ‬մ։ Այն ֆինանսավորել են ԱՄՆ ՄԶԳ ԳԱՏՕ ծրագիրը, Կոկա-Կոլա Հելլենիկ Արﬔնիա ընկեր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը և ՄԱԶԾ-ի կողﬕց իրականացվող Գլոբալ էկոլոգիական հիﬓադրաﬕ Փոքր դրամաշնորհների ծրագիրը: Արարատյան դաշտը Հայաստանի ստորերկրյա պաշարների աﬔնաﬔծ շտեմարանն է։ Այն նաև գյ‫ٳ‬ղատնտեսական խոշոր կենտրոն է Հայաստան‫ٳ‬մ։ Վերջին տասնամյակ‫ٳ‬մ Արարատյան դաշտ‫ٳ‬մ ձկնաբ‫ٳ‬ծարանների կողﬕց գրանցվել է ջրի աննախադեպ արդյ‫ٳ‬նահան‫ٳ‬մ՝ հանգեցնելով ավելի քան 60%-ով արտեզյան ավազանի կրճատմանը։ Ստորերկրյա ջրերի մակարդակը ﬕջին‫ٳ‬մ նվազել է ինը ﬔտրով՝ հանգեցնելով դաշտ‫ٳ‬մ ջրային ռես‫ٳ‬րսների ﬔծ պակասի և մոտ 30 տեղական համայնք‫ٳ‬մ ջրի անհասանելի‫ٳ‬թյան։ Հայանիստն առաջին գյ‫ٳ‬ղն է, որտեղ համայնքային հողատարածքների ոռոգ‫ٳ‬ﬓ իրականացվ‫ٳ‬մ է մոտակա ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի հետադարձ ջրերի օգտագործմամբ: Ոռոգման խնդրի լ‫ٳ‬ծման նպատակով ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի ջրերի ելքի կետ‫ٳ‬մ կառ‫ٳ‬ցվել է նոր պոմպակայան, տեղադրվել է նոր ոռոգման ցանց, իրականացվել է հողատերերի ‫ٳ‬ս‫ٳ‬ց‫ٳ‬մ կայ‫ٳ‬ն գյ‫ٳ‬ղատնտես‫ٳ‬թյան վարման թեմայով: Անվտանգ‫ٳ‬թյան նկատառ‫ٳ‬ﬓերով ԳԱՏՕ ծրագրի շրջանակներ‫ٳ‬մ ﬕ քանի անգամ ստ‫ٳ‬գվել են ձկների համար նախատեսված կերը և ջրի որակը։ Հաստատվել է, որ ձկներին տրվող կերը զերծ է ﬖասակար նյ‫ٳ‬թերից, իսկ ջրի որակը համապատասխան‫ٳ‬մ է 25

Պարենի և գյ‫ٳ‬ղատնտես‫ٳ‬թյան կազմակերպ‫ٳ‬թյան սահմանած՝ ոռոգման ջրի որակի չափորոշիչներին։ ԳԱՏՕ ծրագիրը նպաստել է համագործակց‫ٳ‬թյանը Հայանիստ համայնքի և մասնավոր ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի ﬕջև՝ օգնելով Արարատյան դաշտ‫ٳ‬մ ստորերկրյա ջրերի առավել պատասխանատ‫ ٳ‬օգտագործմանը։ Ծրագրի աևդյ‫ٳ‬նք‫ٳ‬մ 40 հեկտար համայնքային հողատարածք դարձել է ոռոգելի, որից շահ‫ٳ‬մ է 120 տնային տնտես‫ٳ‬թ‫ٳ‬ն։ Հողագործներից ոմանք արդեն վերսկսել են իրենց հողերի մշակ‫ٳ‬մը, և հ‫ٳ‬սով են, որ Հայանիստ համայնքի բնակիչների տնտեսական վիճակը աստիճանաբար կբարելավվի։ Ոռոգման նպատակով ձկնաբ‫ٳ‬ծարանների հետադարձ ջրերի երկրորդային օգտագործ‫ٳ‬մը նպաստ‫ٳ‬մ է ստորերկրյա ջրային ռես‫ٳ‬րսի ավելի արդյ‫ٳ‬նավետ օգտագործմանը: Այս օրինակելի նախագիծը կարող է օգտակար լինել մյ‫ٳ‬ս համայնքների համար՝ հանգեցնելով Արարատյան դաշտ‫ٳ‬մ ստորերկրյա ջրային ռես‫ٳ‬րսների առավել պատասխանատ‫ ٳ‬օգտագործմանը։ Ծրագրի իրականացմանը հաջորդած մոնիտորինգի շրջանակներ‫ٳ‬մ Հայանիստ‫ٳ‬մ ձկնաբ‫ٳ‬ծարանների հետադարձ ջրով աճեցված սեխի և ձﬔր‫ٳ‬կի ﬕ քանի տեսակներ անվտանգ‫ٳ‬թյան փորձաքնն‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն են անցել ՀՀ գյ‫ٳ‬ղատնտես‫ٳ‬թյան նախարար‫ٳ‬թյան Սննդամթերքի անվտանգ‫ٳ‬թյան պետական ծառայ‫ٳ‬թյան լաբորատորիայ‫ٳ‬մ։ Նմ‫ٳ‬շները ստ‫ٳ‬գվել են ըստ 2012թ. ապրիլի 5-ի ՀՀ կառավար‫ٳ‬թյան թիվ 412-Ն որոշմամբ սահմանված մրգի և բանջարեղենի անվտանգ‫ٳ‬թյան բազմակի բն‫ٳ‬թագրերի։ Նմ‫ٳ‬շները նաև փորձաքնն‫ٳ‬թյան են ենթարկվել ըստ օրգանոլեպտիկ պարաﬔտրերի, ինչպիսիք են՝ տեսքը, համը և հոտը։ Փորձաքնն‫ٳ‬թյան արդյ‫ٳ‬նքների հիման վրա Սննդամթերքի անվտանգ‫ٳ‬թյան պետական ծառայ‫ٳ‬թյան տրամադրած եզրակաց‫ٳ‬թյան համաձայն՝ թե՛ սեխը, և թե՛ ձﬔր‫ٳ‬կը համապատասխանել են ՀՀ օրենսդր‫ٳ‬թյամբ սահմանված սննդի անվտանգ‫ٳ‬թյան նորﬔրին։ Նախնական պայմանագիր է ստորագրվել Հայանիստի համայնքապետարանի և ձկնաբ‫ٳ‬ծարանների ﬕջև պոմպակայանի գործարկման վերաբերյալ, որտեղ ներառվել են կողﬔրի իրավ‫ٳ‬նքներն ‫ ٳ‬պարտական‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նները։ Հատ‫ٳ‬կ դր‫ٳ‬յթ է ներառված պայմանագր‫ٳ‬մ ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի տիրոջ պարտական‫ٳ‬թյան մասին․ նախապես տեղեկացնել գյ‫ٳ‬ղի ղեկավար‫ٳ‬թյանը ձկնաբ‫ٳ‬ծարանների ջրավազաններ‫ٳ‬մ դեղաﬕջոցների օգտագործման կամ ձկների համար նախատեսված կերի փոփոխ‫ٳ‬թյան վերաբերյալ։ 26

Ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի ջրի կրկնակի օգտագործ‫ٳ‬մ և Սայաթ-Նովա գյ‫ٳ‬ղի ոռոգման համակարգի բարելավ‫ٳ‬մ ԱՄՆ ՄԶԳ-ի ‫ٳ‬ս‫ٳ‬ﬓասիր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նները վկայ‫ٳ‬մ են, որ Արարատյան դաշտի ստորերկրյա ջրերի մակարդակի նվազ‫ٳ‬մը վտանգ‫ٳ‬մ է երկրի համար ռազմավարական նշանակ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն ‫ٳ‬նեցող ստորերկրյա ջրային ռես‫ٳ‬րսը: Արարատյան դաշտի ստորերկրյա ջրերի գերօգտագործման հետևանքով տարածաշրջանի ավելի քան 30 համայնքներ ﬓացել են առանց խﬔլ‫ ٳ‬և ոռոգման ջրի: Ոռոգման ջրի պակասը բացասաբար է ազդ‫ٳ‬մ ինչպես ֆերﬔրային տնտես‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նների, այնպես էլ գյ‫ٳ‬ղական համայնքների սոցիալ-տնտեսական վիճակի վրա՝ ﬔծացնելով բնակչ‫ٳ‬թյան արտահոսքը գյ‫ٳ‬ղերից: 2017թ. դեկտեմբերին ԱՄՆ ՄԶԳ «Գիտական առաջադեմ տեխնոլոգիաների օգտագործ‫ٳ‬մ և համագործակց‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն հան‫ٳ‬ն ռես‫ٳ‬րսների համալիր պահպան‫ٳ‬թյան» (ԳԱՏՕ) ծրագրի, ՀՕՖ-ի և ԱՄՆ ՄԶԳ-ի «Գործընկեր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն` հան‫ٳ‬ն գյ‫ٳ‬ղական համայնքների բարգավաճման» ծրագրի և Սայաթ-Նովա համայնքի ﬕջև ստորագրվեց համագործակց‫ٳ‬թյան պայմանագիր համայնք‫ٳ‬մ ոռոգման համակարգի բարելավման ծրագրի իրականացման նպատակով: Նոր համակարգի շնորհիվ ոռոգ‫ٳ‬մը դարձել է ավելի մատչելի, իսկ ստորերկրյա ջրերի օգտագործ‫ٳ‬ﬓ ավելի արդյ‫ٳ‬նավետ: 60 հեկտարի ոռոգ‫ٳ‬ﬓ իրականացվ‫ٳ‬մ է Սայաթ-Նովայից ոչ հեռ‫ ٳ‬գտնվող Մասիս-Ձ‫ٳ‬կ ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի հետադարձ ջրերով, դրանք դրենաժային համակարգ թափել‫ ٳ‬փոխարեն: Համայնքի և ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի ﬕջև համագործակց‫ٳ‬թյան արդյ‫ٳ‬նք‫ٳ‬մ կառ‫ٳ‬ցվել է նոր պոմպակայան ձկնային տնտես‫ٳ‬թյան տարածք‫ٳ‬մ, տեղադրվել է ոռոգման նոր համակարգ ավելի դիմացկ‫ٳ‬ն պոլիէթիլենային խողովակներով: 27

Նոր խողովակաշարի տեղադր‫ٳ‬մը, որով ﬕմյանց են կապվել պոմպակայանը և ոռոգման հին համակարգի վերին հատվածը, հնարավոր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն է ընձեռել ջ‫ٳ‬ր մատակարարել դաշտերին գոյ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն ‫ٳ‬նեցող ոռոգման ինքնահոս ջրանցքներով։ Նաև վերականգնվել են ոռոգման հին ջրանցքները՝ ջրի կոր‫ٳ‬ստը կրճատել‫ ٳ‬և համակարգի արդյ‫ٳ‬նավետ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը բարելավել‫ ٳ‬նկատառ‫ٳ‬մով։ Գործընկերների համատեղ ջանքերով կառ‫ٳ‬ցված համակարգը փոխանցվել է համայնքին, որը ստանձնել է դրա անխափան շահագործ‫ٳ‬մը ծրագրի նպատակներին համապատասխան։ 252 մարդ 98 տնային տնտես‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ններից օգտվ‫ٳ‬մ է շ‫ٳ‬րջ 15 տարի անմշակ ﬓացած իրենց հողատարածքները ոռոգել‫ ٳ‬հնարավոր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նից: Ամբողջ հզոր‫ٳ‬թյամբ գործածել‫ ٳ‬դեպք‫ٳ‬մ համակարգը հնարավոր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն կտա ոռոգել ﬕնչ 190 հեկտար հողատարածք, խնայելով ռազմավարական առ‫ٳ‬մով կարևոր ստորերկրյա ջրային պաշարները (տարեկան ﬕնչև 1,920,000 m3) և օգ‫ٳ‬տ տալով տեղի շ‫ٳ‬րջ 2400 բնակչի։ Հայանիստից հետո Սայաթ-Նովան երկրորդ համայնքն է, որտեղ ԱՄՆ ՄԶԳ-ն իր գործընկերների հետ համատեղ իրականացրել է այլընտրանքային, բնապահպանական տեսանկյ‫ٳ‬նից անվտանգ ծրագիր՝ տրամադրելով ոռոգման նպատակով ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի հետադարձ ջրերի երկրորդային օգտագործման լ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬ﬓեր: Նմանատիպ ծրագրեր կարող են արդյ‫ٳ‬նավետորեն իրականացվել նաև մարզի մյ‫ٳ‬ս համայնքներ‫ٳ‬մ՝ որոշ չափով լ‫ٳ‬ծելով Արարատյան դաշտի ոռոգման ջրի սակավ‫ٳ‬թյան խնդիրը: Նախնական պայմանագիր է ստորագրվել Սայաթ-Նովայի համայնքապետարանի և ձկնաբ‫ٳ‬ծարանների ﬕջև պոմպակայանի գործարկման վերաբերյալ, որտեղ ներառվել են կողﬔրի իրավ‫ٳ‬նքներն ‫ ٳ‬պարտական‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նները։ Հատ‫ٳ‬կ դր‫ٳ‬յթ է ներառված պայմանագր‫ٳ‬մ ձկնաբ‫ٳ‬ծարանի տիրոջ պարտական‫ٳ‬թյան մասին․ նախապես տեղեկացնել գյ‫ٳ‬ղի ղեկավար‫ٳ‬թյանը ձկնաբ‫ٳ‬ծարանների ջրավազաններ‫ٳ‬մ դեղաﬕջոցների օգտագործման կամ ձկների համար նախատեսված կերի փոփոխ‫ٳ‬թյան վերաբերյալ։ 28

Ձկնաբ‫ٳ‬ծարաններ‫ٳ‬մ ջրային ռես‫ٳ‬րսների արդյ‫ٳ‬նավետ օգտագործման և կառավարման լավագ‫ٳ‬յն փորձի ‫ٳ‬ս‫ٳ‬ﬓասիր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն և ներկայաց‫ٳ‬մ Նաթելլա Միրզոյան, Ձկնաբուծ‫ٳ‬թյան շրջանառ‫ ٳ‬համակարգերի փորձագետ Մեր օրեր‫ٳ‬մ ձկնաբ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬թյան ոլորտ‫ٳ‬մ ջրի արդյ‫ٳ‬նավետ օգտագործման և կառավարման լավագ‫ٳ‬յն փորձը շրջանառ‫ ٳ‬ջրային համակարգն է (ՇՋՀ), որի հիմք‫ٳ‬մ ընկած է տարբեր տեխնոլոգիական լ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬ﬓերի ﬕջոցով ձկնաբ‫ٳ‬ծարանների կեղտաջրերի վերամշակ‫ٳ‬մը և վերամշակված ջրերի հետադարձ շրջանառ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը դեպի ձկնաբ‫ٳ‬ծական ավազաններ: Ջրի վերամշակ‫ٳ‬մ կարելի է իրականացնել, երբ զտման համակարգերը թ‫ٳ‬յլ են տալիս պատշաճ կերպով մաքրել կեղտաջրերը և բավարար չափով վերականգնել ջրի որակը, և ﬕևն‫ٳ‬յն ժամանակ, շահ‫ٳ‬յթ ապահովել շահագործողի համար, այսպիսով լրացնելով գոլորշիացած և համակարգից արտահոսող ջրային ծավալների պակասը: Ձկները սովորաբար արտանետ‫ٳ‬մ են երկ‫ ٳ‬տեսակի մասնիկներ, պինդ նյ‫ٳ‬թեր (նստվածք) և լ‫ٳ‬ծվող բաղադրանյ‫ٳ‬թեր, ինչպիսիք են ազոտային ﬕաց‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նները (ամոնիակ (NH3+), նիտրիտ (NO2-), նիտրատ (NO3-), ֆոսֆոր (հիﬓական‫ٳ‬մ ֆոսֆատ (PO43-) և ածխածնի երկօքսիդ (CO2): ՇՋՀ-ներ‫ٳ‬մ ջ‫ٳ‬րը մաքրվ‫ٳ‬մ է և ջրի որակը վերականգնվ‫ٳ‬մ է ﬕնչև ընդ‫ٳ‬նելի մակարդակի հետևյալ ﬕջոցներով․ ջրի հարստաց‫ٳ‬մ թթվածնով, պինդ մասնիկների հեռաց‫ٳ‬մ, կենսաբանական զտ‫ٳ‬մ՝ նիտրիֆիկացման ﬕջոցով ամոնիակի և նիտրիտի հեռաց‫ٳ‬մ, pH-ի բ‫ٳ‬ֆերաց‫ٳ‬մ: Ձկնաբ‫ٳ‬ծարաններ‫ٳ‬մ օգտագործվող աﬔնօրյա սննդի մոտ 30%-ն, ի վերջո, արտանետվ‫ٳ‬մ է ջրի ﬔջ՝ պինդ նյ‫ٳ‬թերի տեսքով: Պինդ նյ‫ٳ‬թերի վերահսկ‫ٳ‬մը հանդիսան‫ٳ‬մ է ՇՋՀ-ների կողﬕց կառավարվող առավել կարևոր գործընթացներից ﬔկը: Սեդիﬔնտացիայի կամ ﬔխանիկական զտման ﬕջոցով մասնիկների (խոշոր մասնիկներ <20 մկմ (µm) հեռա29

ց‫ٳ‬մը և քիﬕական կամ կենսաբանական օքսիդացման ﬕջոցով փոքր մասնիկների (>20 մկմ (µm)) հեռաց‫ٳ‬մը, ընդհան‫ٳ‬ր առմամբ, կիրառվ‫ٳ‬մ է աշխարհի տարբեր երկրներ‫ٳ‬մ տարած‫ٳ‬մ գտած ՇՋՀ-ներ‫ٳ‬մ: Ձկնաբ‫ٳ‬ծարաններ‫ٳ‬մ օգտագործվող աﬔնօրյա սննդի մոտ 3%-ն արտանետվ‫ٳ‬մ է ջրի ﬔջ՝ ամոնիակային ազոտի տեսքով: Ամոնիակը բավականին թ‫ٳ‬նավոր նյ‫ٳ‬թ է ձկների համար, հետևաբար, ՇՋՀ-ների կենսաբանական զտիչներ‫ٳ‬մ այն հարստացվ‫ٳ‬մ է թթվածնով՝ ավազաններ‫ٳ‬մ դրա պար‫ٳ‬նակ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը նվազեցնել‫ ٳ‬և հաﬔմատաբար ցածր թ‫ٳ‬նավոր‫ٳ‬թյան մակարդակ ‫ٳ‬նեցող նիտրատի փոխակերպել‫ ٳ‬նպատակով: Կենսաբանական զտիչների ﬕջոցով ամոնիակի հեռացման գործընթացը կոչվ‫ٳ‬մ է նիտրիֆիկաց‫ٳ‬մ, որի ընթացք‫ٳ‬մ իրականացվ‫ٳ‬մ է ամոնիակի հաջորդական օքսիդաց‫ٳ‬մ՝ նախ նիտրիտի, ապա նիտրատի: ՇՋՀ-ներ‫ٳ‬մ սովորաբար օգտագործվող նիտրիֆիկացման ռեակտորների բոլոր հնարավոր տեսակների շարք‫ٳ‬մ առավել տարածված են հետևյալները․ ստորջրյա կենսաբանական զտիչներ, բարակ շիթով հոսող կենսաբանական զտիչներ, պտտվող կենսաբանական կոնտակտորներ, լողացող հատիկավոր կենսաբանական զտիչներ, դինաﬕկ հատիկավոր և հեղ‫ٳ‬կացված շերտով կենսաբանական զտիչներ։ Թեև այսօր ձկնաբ‫ٳ‬ծական հաստատ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ններ‫ٳ‬մ տարբեր տեխնոլոգիական լ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬ﬓերի ﬕջոցով նիտրատի հեռացման գործընթացն այնքան էլ տարածված չէ, ջրի հետագա մաքրման գործընթաց‫ٳ‬մ դրա կարևոր‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նն աստիճանաբար աճ‫ٳ‬մ է: Բացի այդ, ՇՋՀ-ներ‫ٳ‬մ ջրի բավարար որակ ապահովել‫ ٳ‬համար, կարելի է ինտեգրել ակվապոնիկ լ‫ٳ‬ծ‫ٳ‬ﬓեր, որոնք կնպաստեն ՇՋՀ-ների կեղտաջրեր‫ٳ‬մ կ‫ٳ‬տակված նիտրատի (որոշ դեպքեր‫ٳ‬մ, նաև ամոնիակի և պինդ մասնիկների) հեռացմանը: Ընդհան‫ٳ‬ր առմամբ, ջրի ինտենսիվ վերամշակման և վերաօգտագործման արդյ‫ٳ‬նք‫ٳ‬մ, ՇՋՀ-ները կարող են ապահովել ﬕնչև 95% ջրի հետադարձ շրջանառ‫ٳ‬թյան արդյ‫ٳ‬նավետ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն, և հետևաբար` ջրի հսկայական ծավալների խնայող‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն:

30

àôð´²Ü ϳÛáõÝ ½³ñ·³óÙ³Ý

ÐÆØܲ¸ð²Ø

«Ուրբան» կայ‫ٳ‬ն զարգացման հիﬓադրամ Urban Foundation for Sustainable Development

www.urbanfoundation.am info@urbanfoundation.am ՀՀ, ք. Երևան 0070, Ալեք Ման‫ٳ‬կյան 9 +374 60 612070

«Ազգային ջրային համագործակց‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն» ՀԿ

Երևանի պետական համալսարանի Էկոլոգիական իրավ‫ٳ‬նքի գիտա‫ٳ‬ս‫ٳ‬ﬓական կենտրոն

“Country Water Partnership” scientific, ecological NGO

Yerevan State University Environmental Law Resource Center

«Ագրոբիզնեսի հետազոտ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նների և կրթ‫ٳ‬թյան ﬕջազգային կենտրոն» հիﬓադրամ ICARE Foundation www.icare.am info@icare.am 74 Teryan Str., 0009 Yerevan, Armenia +374 10 522839

Այս բրոշյ‫ٳ‬րը ստեղծվել է Աﬔրիկայի ժողովրդի աջակց‫ٳ‬թյամբ` ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալ‫ٳ‬թյան (ԱՄՆ ՄԶԳ) ﬕջոցով: Բրոշյ‫ٳ‬րի բովանդակ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նը ﬕﬕայն հեղինակներինն է և պարտադիր չէ, որ արտահայտի ԱՄՆ ՄԶԳ կամ ԱՄՆ կառավար‫ٳ‬թյան տեսակետները:

Ջրային ռես‫ٳ‬րսների մասնակցային և արդյ‫ٳ‬նավետ օգտագործ‫ٳ‬մ» ծրագրի նպատակն է խթանել Արարատյան դաշտի ջրային ռես‫ٳ‬րսների պատասխանատ‫ٳ‬ կառավար‫ٳ‬ﬓ ‫ ٳ‬օգտագործ‫ٳ‬մը` հանրային մասնակց‫ٳ‬թյան և իրազեկման ﬕջոցով, ինչպես նաև խթանել վարքագծի փոփոխ‫ٳ‬թյ‫ٳ‬նները՝ ստորգետնյա ջրերի արդյ‫ٳ‬նահանման կրճատ‫ٳ‬մը ապահովել‫ ٳ‬համար: Ծրագիրն իրականացվ‫ٳ‬մ է ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալ‫ٳ‬թյան ֆինանսավորմամբ` «Ուրբան» կայ‫ٳ‬ն զարգացման հիﬓադրաﬕ կողﬕց՝ «Ազգային ջրային համագործակց‫ٳ‬թյ‫ٳ‬ն» ՀԿ-ի և ԵՊՀ Էկոլոգիական իրավ‫ٳ‬նքի գիտա‫ٳ‬ս‫ٳ‬ﬓական կենտրոնի հետ համատեղ։

www.facebook.com/ PUREWaterProject/