Hans Verboven - Wetenschappelijk Economisch Werk: onderzoeksdesign en rapportering

HANDBOEK WETENSCHAPPELIJK ECONOMISCH WERK LEIDRAAD VOOR HET SCHRIJVEN VAN DE BACHELOR- EN MASTERPROEF TEW EN DE TEW-BEDRIJFSPROJECTEN

HANDBOEK WETENSCHAPPELIJK ECONOMISCH WERK: leidraad voor het schrijven van de bachelor- en masterproef tew en de tew-bedrijfsprojecten

Auteur: Verboven Hans ISBN 978 90 3370 134 4 © 2016 Verboven hans Uitgegeven door Uitgeverij Universitas Uni van 1991 NV Wijtschotbaan 3 (unit 4-6) 2900 Schoten (België) www.universitas.be

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag door elektronische of andere middelen, met inbegrip van automatische informatiesystemen, gereproduceerd en/of openbaar gemaakt worden zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur. Uitgezonderd zijn korte fragmenten, die uitsluitend ten behoeve van recensies geciteerd mogen worden.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, distributed, or transmitted in any form or by any means, including photocopying, recording, or other electronic or mechanical methods, without the prior written permission of the publisher, except in the case of brief quotations embodied in critical reviews.

Wettelijk depot: D/2016/3370/015 1° druk: september 2016

Hans Verboven

HANDBOEK WETENSCHAPPELIJK ECONOMISCH WERK LEIDRAAD VOOR HET SCHRIJVEN VAN DE BACHELOR- EN MASTERPROEF TEW EN DE TEW-BEDRIJFSPROJECTEN

UNIVERSITAS 2016

iii

iv

Voorwoord Dit handboek wil u vertrouwd maken met een aantal normen en procedures van het wetenschappelijk onderzoek binnen de opleidingen van de Faculteit TEW. De nadruk ligt zowel op de vaardigheid om op wetenschappelijke wijze een probleem te leren verwerken, als op de vormvereisten van de bachelor- en masterproef. De oefening “wetenschappelijk werken” is nuttig omdat de student bij verscheidene opdrachten binnen het curriculum (seminariewerken, rapporten ...) en de bachelor- en masterproef deze vaardigheid zal moeten kunnen toepassen. In de latere beroepssituatie is het objectief en systematisch kunnen rapporteren eveneens zeer belangrijk.

Het handboek wil u enerzijds de wetenschappelijk kritische denkmethode aanleren en anderzijds de structuren, tools, spelregels en richtlijnen tonen om van een onderzoeksplan tot een valide en kwaliteitsvolle rapportering te komen. De klemtoon ligt niet op het passief assimileren van de leerstof, maar op zelfwerkzaamheid.

Daarnaast is het ook een handig naslagwerk waarin alle vormvereisten, regels en afspraken opgesomd worden. Het handboek zal u door uw hele verdere universitaire carrière begeleiden. De focus van dit handboek ligt zowel op academische als op bedrijfsspecifieke problemen van onderzoek en rapportering.

Ten opzichte van de vorige uitgaven werd het praktijkgerichte deel zeer sterk uitgebreid. Zo worden er nu tal van voorbeelden gegeven. Er werd ook meer aandacht besteed aan de stap-voor-stap opbouw van de onderzoeksopzet. Door de introductie van enkele methodes en inzichten uit management consultancy komt het handboek nu ook tegemoet aan de toenemende trend om bachelor- en masterproeven in samenwerking met een bedrijf of organisatie te schrijven. Bij het handboek hoort ook een uitgebreid leertraject in Blackboard met talrijke voorbeelden, verdere verdieping van de leerstof, instructiefilmpjes en oefeningen. Vergeet niet deze te gebruiken!

Ik wil in dit voorwoord van de gelegenheid gebruik maken om emeritus professor Erik Faucompret te bedanken voor de vele hulp die hij me bij zijn opvolging aanbood en in het bijzonder voor de mogelijkheid om zijn materiaal het mijne te mogen maken, waardoor de continuïteit van het opleidingsonderdeel verzekerd werd. Verschillende delen van dit boek en de bijhorende lessen kwamen tot stand in samenwerking met mijn assistenten Christophe Van der Donckt, Philippe Meerbergen, Yannis Eelen en Lise Vanherck. Ik wil hen hier graag bedanken voor hun hulp. Verder dank ik ook Barbara Lejeune (Bibliotheek UA) en Ilke Franquet (CIKO TEW) voor hun input en reflectie omtrent bepaalde hoofdstukken en de algemene aanpak van dit boek. Ook heel wat vragen van studenten leidden uiteindelijk tot nieuwe paragrafen en bijlagen.

Hans Verboven Antwerpen, september 2016

v

vi

Lijst van tabellen Tabel 1: Thesisproject Gantt-chart per maand .....................................................39 Tabel 2: Onderzoeksvraag en subvragen ..............................................................50 Tabel 3: Overzicht van statistische tests...............................................................68 Tabel 4: BBP als structurele economische indicator van land xyz (2005-2012) 94

Lijst van figuren Figuur 1: Menswetenschappen vs. positieve wetenschappen ............................. 1 Figuur 2: Soorten onderzoek ................................................................................... 9 Figuur 3: Denkmethodes.........................................................................................16 Figuur 4: overzicht van de wetenschappelijke methode ......................................18 Figuur 5: Alternatieve denkmethodes in bedrijfscontext .....................................19 Figuur 6: Logisch denken – Hoe het niet moet .....................................................21 Figuur 7: Logical fallacy 1.......................................................................................28 Figuur 8: Logical fallacy 2.......................................................................................29 Figuur 9: Logical fallacy 3.......................................................................................30 Figuur 10: Onderzoeksonderwerp vastleggen en aflijnen ...................................36 Figuur 11: Schematisch overzicht van het onderzoeksdesign ............................39 Figuur 12: De gap tussen ist en soll ......................................................................41 Figuur 13: Oorzaken diagram .................................................................................42 Figuur 14: Overzicht vraagstelling .........................................................................48 Figuur 15: Van probleem naar probleemstelling en onderzoeksvragen .............51 Figuur 16: Boomstructuur ......................................................................................52 Figuur 17: Modelvoorstelling conceptueel kader .................................................59 Figuur 18: Voorbeeld conceptueel kader (1) .........................................................61 Figuur 19: Voorbeeld conceptueel kader (2) .........................................................62 Figuur 20: Kwantitatief versus kwalitatief onderzoek ..........................................65 Figuur 21: Overzicht Discovery Service ................................................................84

vii

Inhoudstafel VOORWOORD

V

LIJST VAN TABELLEN

VII

LIJST VAN FIGUREN

VII

INHOUDSTAFEL

VIII

HOOFDSTUK 1: WAT IS WETENSCHAPPELIJK WERK?

1

1.1 Onderzoeken, wetenschap en beleid

1

1.2 Onderzoeksethiek

3

1.2.1 Spelregels voor wetenschappelijk onderzoek

3

1.2.2 Vereisten van wetenschappelijk onderzoek

5

1.2.3 Plagiaat

6

1.3 Onderzoeksclassificatie

8

1.3.1 Primair vs. secundair onderzoek

8

1.3.2 Onderzoeksmodusperspectief

9

1.3.3 Fundamenteel vs. toegepast onderzoek

9

1.3.4 Verdieping. Types onderzoek

10

1.3.5 De scope van de analyse

13

HOOFDSTUK 2: BEGINSELEN VAN DE WETENSCHAPPELIJKE METHODE

15

2.1 De vier stappen van de wetenschappelijke methode

16

2.2 Enkele grondbeginselen van de logica

18

2.2.1 Formele logica en sluitend bewijs 2.3 Foutieve redeneringen

19 21

2.3.1 Onverantwoorde veralgemeningen

21

2.3.2 Simplistisch denken

21

2.3.3 Speculatief denken

22 viii

2.3.4 De a-priori redenering

22

2.3.5 De kringredenering

23

2.3.6 Verkeerde rationalisatie

23

2.3.7 De redenering naar analogie

24

2.3.8 Suggestieve redeneringen

25

2.3.9 De redenering “post hoc ergo propter hoc”

26

2.3.10 Ignoratio Elenchi

26

2.4 Het syllogisme

31

2.5 Oefeningen

32

HOOFDSTUK 3: ONDERZOEKSDESIGN 3.1 Onderzoeksonderwerp vastleggen en aflijnen

35 35

3.1.1 Inlezen in het onderwerp

36

3.1.2 Overleg met stakeholders

38

3.1.3 Plannen en organiseren

39

3.2 Het projectkader of de onderzoekscontext

40

3.2.1 Wat is het probleem?

40

3.2.2 Formuleer de uiteindelijke probleemstelling

45

3.2.3 Wat zijn de doelstellingen?

46

3.2.4 Checklist voor onderzoeksontwerp

49

3.3 De onderzoeksvraag en hypothesevorming

49

3.3.1 Formuleer de onderzoeksvraag

49

3.3.2 Voorbeelden en checklist voor de onderzoekvraag

53

3.3.3 Hypothesevorming

54

3.4 Theoretisch kader en keuze van de methode

58

3.4.1 Het theoretische kader – modellen en tools uit de literatuur

58

3.4.2 Checklist voor theoretisch kader

62

3.4.3 Keuze van methodes of methodologie

63

3.4.4 Checklist voor methode, data-analyse en -interpretatie ix

66

3.5 Oefeningen

69

HOOFDSTUK 4: DESK RESEARCH

76

4.1 Starten met desk research

76

4.2 Kritische houding

77

4.3 Vakliteratuur

78

4.3.1 Inleiding: eerst denken, dan zoeken

78

4.3.2 Soorten tekstbronnen

79

4.3.3 Statistisch materiaal en naslagwerken

81

4.3.4 Expert Interviews

82

4.4 Zoeken in de bibliotheek

83

4.4.1 Een schat aan informatie

83

4.4.2 Discovery service

84

4.4.3 Nuttige databanken voor economische thema’s

87

4.4.4 Een masterproef zoeken

88

4.5 Zoeken op het internet

89

HOOFDSTUK 5: RAPPORTERING

90

5.1 De bestanddelen van een rapport

90

5.1.1 Het omslagblad

90

5.1.2 Het schutblad

90

5.1.3 Het titelblad

90

5.1.4 Het voorwoord

90

5.1.5 Lijst van de tabellen, grafieken en figuren

91

5.1.6 Lijst van de afkortingen

91

5.1.7 De inhoudsopgave

91

5.1.8 De tekst

92

5.1.9 De literatuurlijst of bibliografie

95

5.1.10 Bijlagen

95 x