Issuu

Umhverfismennt fyrir kennara, foreldra stjórnendur, fagmenn og áhugafólk um umhverfismál

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt Útlitshönnun, um brot og prentun: Aðstoð sf. Öll afritun er óheim il nem a m eð leyfi útgefand a Forsíðum ynd : Í skam m d egisbirtu í Mýrd al

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Efnisyfirlit: EFNISYFIRLIT: .......................................................................................................................................................... 3 FORMÁLI .................................................................................................................................................................... 5 SAMANTEKT .............................................................................................................................................................. 6 1. INNGANGUR........................................................................................................................................................... 7 1.1 INNIHALD OG KAFLASKIPAN .................................................................................................................................. 7 1.2 HVAÐ FELST Í ORÐUNUM? ..................................................................................................................................... 8 2. NÁTTÚRAN OG UMHVERFIÐ .......................................................................................................................... 11 2.1 VIÐHORF TIL NÁTTÚRU OG UMHVERFIS ................................................................................................................ 11 2.1.1 Rómantík eða raunsæi? .............................................................................................................................. 11 2.1.2 Maðurinn eða Guð? ................................................................................................................................... 12 2.1.3 Maðurinn eða náttúran í öndvegi? ........................................................................................................... 12 2.1.4 Siðfræði náttúrunnar ................................................................................................................................. 13 2.1.5 Náttúran aðal þjóðernistákn Íslendinga? ................................................................................................. 13 2.1.6 Viðhorf unglinga til umhverfismála .......................................................................................................... 14 2.2 NÁTTÚRAN ......................................................................................................................................................... 15 2.2.1 Landið okkar ............................................................................................................................................. 15 2.2.2 Jörðin okkar .............................................................................................................................................. 16 2.3 TENGSL MANNS OG NÁTTÚRU .............................................................................................................................. 17 2.3.1 Náttúran og þarfir mannsins ..................................................................................................................... 17 2.3.2 Náttúran og efnisleg gæði ......................................................................................................................... 18 2.3.3 Náttúruauðlindir og náttúruþekking ......................................................................................................... 18 3. MIKILVÆG UMHVERFISMÁL ........................................................................................................................ 20 3.1 HVERT STEFNIR? ................................................................................................................................................. 20 3.1.1 Vorum við vistvæn fyrir 50 árum? ............................................................................................................. 20 3.1.2 Hvernig verður eftir rúm 30 ár? ............................................................................................................... 21 3.1.3 Hvað með lífsgæðin? ................................................................................................................................. 22 3.1.4 Umgengni .................................................................................................................................................. 22 3.2 HVER ERU ÞESSI UMHVERFISMÁL? ....................................................................................................................... 23 3.2.1 Loftslagsbreytingar – aukin gróðurhúsaáhrif ........................................................................................... 25 3.2.2 Eyðing ósonlagsins og aukin útfjólublá geislun........................................................................................ 29 3.2.3 Nýting náttúruauðlinda ............................................................................................................................. 30 3.2.4 Orka og orkulindir .................................................................................................................................... 30 3.2.5 Berg og vatn .............................................................................................................................................. 31 3.2.6 Nýting lífríkis Íslands og verndun fjölbreytni þess .................................................................................... 32 3.2.7 Mengun ..................................................................................................................................................... 33 3.2.8 Skipulagsmál ............................................................................................................................................. 35 3.2.9 Efnahagur, þróun og friður ....................................................................................................................... 36 3.2.10 Fjölgun mannkyns og samþjöppun í borgir ............................................................................................ 37 3.3 HVERNIG LEYSUM VIÐ UMHVERFISVANDANN? ...................................................................................................... 38 3.3.1 Áskorun frá Sameinuðu þjóðunum ............................................................................................................ 38 3.3.2 Umhverfisstefna íslenskra stjórnvalda ...................................................................................................... 39 4. HVAÐ ER UMHVERFISMENNT? ..................................................................................................................... 43 4.1 MARKMIÐ OG SKILGREININGAR ........................................................................................................................... 43 4.1.1 Aðalnámskrá grunnskóla, frá UNESCO–UNEP. ....................................................................................... 43 4.1.2 Áherslur í umhverfismennt á Norðurlöndum .............................................................................................. 44 4.1.3 Áherslur hjá Sameinuðu þjóðunum ........................................................................................................... 45 4.1.4 Endurskoðun aðalnámskráa 1998 ............................................................................................................. 46 4.2 ÁHERSLUATRIÐI – MIKILVÆG VIÐFANGSEFNI ....................................................................................................... 47 4.2.1 Upplifa náttúruna eða kryfja umhverfisvandamál? ................................................................................... 47 4.2.2 Ótti barna við vistkreppu .......................................................................................................................... 48 4.2.3 Raunveruleg þátttaka nemenda ................................................................................................................. 48 4.3 NÁMSGREINAR OG UMHVERFISMENNT ................................................................................................................. 50 4.3.1 Náttúrufræði .............................................................................................................................................. 50 4.3.2 Heimilisfræði ............................................................................................................................................. 53

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt 4.3.3 Myndmennt og handmenntir ..................................................................................................................... 53 4.3.4 Samfélagsfræði .......................................................................................................................................... 53 4.3.5 Aðrar námsgreinar og námsþættir ............................................................................................................ 55 4.4 SAMÞÆTT VERKEFNI ........................................................................................................................................... 56 4.4.1 Gróðurvernd, landgræðsla og trjárækt ..................................................................................................... 56 4.4.2 Bréf, tölvusamskipti og heimsóknir ........................................................................................................... 58 4.4.3 Umhverfisvöktun ....................................................................................................................................... 60 4.4.4 Að læra að ferðast og njóta náttúrufegurðar ............................................................................................ 61 4.5 NÁMSGÖGN ........................................................................................................................................................ 63 4.6. NÁMSAÐSTAÐA – INNI OG ÚTI ............................................................................................................................ 65 4.6.1 Skólinn og heimilin ................................................................................................................................... 65 4.6.2 Sumarbúðir, skólabúðir, náttúruskólar og setur ....................................................................................... 65 4.6.3 Söfn ........................................................................................................................................................... 66

5 HVERJIR ANNAST UMHVERFISUPPELDI OG FRÆÐSLU? ...................................................................... 68 5.1 HEIMILIN ............................................................................................................................................................ 68 5.1.1 Foreldrar, börn og skóli ............................................................................................................................ 68 5.1.2 Heimavinna og umhverfismennt ................................................................................................................ 70 5.1.3 Heimabyggð og skóli ................................................................................................................................. 71 5.2 SKÓLAR .............................................................................................................................................................. 71 5.2.1 Hlutverk skólans í sögulegu ljósi .............................................................................................................. 72 5.2.2 Skólakerfið ................................................................................................................................................ 72 5.3 LEIKSKÓLAR (1 - 6 ÁRA) ..................................................................................................................................... 75 5.4 GRUNNSKÓLAR (6 - 16 ÁRA) ............................................................................................................................... 78 5.5 FRAMHALDSSKÓLAR ........................................................................................................................................... 79 5.6 HÁSKÓLAR ......................................................................................................................................................... 81 5.6.1 Háskóli Íslands .......................................................................................................................................... 81 5.6.2 Kennaraháskóli Íslands ............................................................................................................................. 82 5.6.3 Háskólinn á Akureyri ................................................................................................................................. 83 5.6.4 Tækniskóli Íslands ...................................................................................................................................... 83 5.6.5 Endurmenntun kennara ............................................................................................................................. 84 5.6.6 Fullorðinsfræðsla ...................................................................................................................................... 85 5.7 STOFNANIR OG FYRIRTÆKI .................................................................................................................................. 85 5.8. SVEITARFÉLÖG .................................................................................................................................................. 87 5.8.1 Vinnuskólar ............................................................................................................................................... 87 5.9 FÉLÖG ................................................................................................................................................................ 89 5.10 ÞÁTTTAKA Í ALÞJÓÐASAMVINNU UM UMHVERFISMENNT .................................................................................... 90 5.10.1 Norrænt samstarf .................................................................................................................................... 91 5.10.2 Miljö 91 ................................................................................................................................................... 91 5.10.3 MUVIN – Miljøundervisning i Norden .................................................................................................... 93 5.10.4 Evrópusamstarf ....................................................................................................................................... 96 6 HVAÐ BER AÐ GERA? ....................................................................................................................................... 98 6.1 RÍKISSTJÓRN OG RÁÐUNEYTI MENNTAMÁLA OG UMHVERFISMÁLA – LÖG OG REGLUR OG FRAMKVÆMD ÞEIRRA .... 98 6.1.1 Almennt ...................................................................................................................................................... 98 6.1.2 Endurskoðun aðalnámskráa ...................................................................................................................... 98 6.1.3 Námsgagnagerð ....................................................................................................................................... 101 6.1.4 Gæðamat og eftirlit .................................................................................................................................. 101 6.1.5 Sérstakar stjórnvaldsaðgerðir .................................................................................................................. 102 6.2 HÁSKÓLAR - KENNARAMENNTUN ....................................................................................................................... 103 6.3 FRAMHALDSSKÓLAR .......................................................................................................................................... 103 6.4 SVEITARFÉLÖG .................................................................................................................................................. 103 6.5 KENNARAR OG SKÓLASTJÓRNENDUR .................................................................................................................. 105 6.6 HEIMILI - FORELDRAR ....................................................................................................................................... 106 6.7 SAMTÖK – FYRIRTÆKI - VINNUSTAÐIR ................................................................................................................ 106 Fjölmiðlar ......................................................................................................................................................... 106 7 HEIMILDIR, NÁMSGÖGN OG HEIMILISFÖNG .......................................................................................... 107 HEIMILDIR .............................................................................................................................................................. 107 (Bækur, greinar, skýrslur og skjöl) .................................................................................................................... 107 7.2 NÁMSGÖGN ...................................................................................................................................................... 113 7.2.1 Námsgögn einkum fyrir unga nemendur .................................................................................................. 113 7.2.2 Námsgögn einkum fyrir unglinga og fullorðna ........................................................................................ 113 7.3 STOFNANIR, FÉLÖG, SKÓLAR –HEIMILISFÖNG ..................................................................................................... 115 7.3.1 Opinberir aðilar ....................................................................................................................................... 115 7.3.2 Félög ........................................................................................................................................................ 116 7.3.3 Skólar sem lýst er sem dæmum um starfsemi .......................................................................................... 117 ATRIÐISORÐ ............................................................................................................................................................ 119

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Formáli V ið verðum að bjarga heiminum. Kannski þurfa fleiri að nota hann. Oft var þörf en nú er nauðsyn. V ið erum að glata honum – við verðum, við verðum við verðum að bjarga heiminum. George H arrison

Þetta litla vers eftir Bítilinn fyrrverand i lýsir vel ástæðu þess að þetta rit varð til. Okkur tekst ekki að bjarga jörðinni ef við skiljum ekki náttúrulögm álin og okkur sjálf og áhrif þess sem við gerum . Til þess þarf m enntu n, ekki síst það sem kalla m á um hverfism ennt. Það er ekki langt síðan orðin um hverfisfræðsla og um hverfism ennt fóru alm ennt að heyrast á okkar ylhýra m áli en orðið náttúruvernd hefur verið lengur í notkun. N ú er alm ennt viðurkennt að m enntun skiptir hér höfuðm áli en við vitum sam t eiginlega ekki hvernig við eigum að m ennta fólk að þessu leyti. H ér er skrifað fyrir breiðan lesend ahóp og það krefst m álam iðlunar af höfund i er hann reynir að gera öllum til hæfis, og um burðarlynd is af lesand anum sem finnur að ekki er allt við hans hæfi. Til d æm is m un kennurum finnast sum ar upplýsingar um skólakerfið ónauðsynlegar sem geta á hinn bóginn verið góð lesning fyrir foreld ra. Þá er ráðið að fara hratt yfir sögu í von um eitthvað bitastæðara og nota óspart efnisyfirlitið og atriðaorðaskrána. Í kafla nr. 6 safnar höfund ur á einn stað öllu því helsta sem hann hefur til m álanna að leggja og segir þá hverjum lesend ahópi fyrir sig hvað heyri helst til hans friðar. Þau góðu ráð sem þar eru gefin eru fæst hugarsm íð höfund ar held ur m argra annarra og æði m örg þeirra eru frá ekki óm erkari aðila en ríkisstjórn Davíðs Od d ssonar sem hefur sett m örg prýðileg m arkm ið sem nú þarf að fram fylgja. Víða hefur verið leitað fanga eins og sjá m á á heim ild alistanum . Ástæðan er sú að um hverfis m ennt er afar víðtæk og m argir kom a við sögu; einnig það hversu litið hefur verið skrifað fyrir okkar þjóð um m álið í heild . Þó m egnið af hráefninu sé aðfengið fékk höfund ur oft á tilfinninguna að hann væri að vinna brautryðjand astarf m eð því að raða því sam an á þennan hátt. Margir eru að m ennta fólk á einhvern þann hátt að gæti orðið jörðinni, land i okkar og okkur sjálfum til bjargar, en þeim sjálfum er það e.t.v. ekki ljóst. H öfund i þótti æði vand asam t að velja d æm in um um hverfism ennt sem gefin eru í ritinu og að sleppa öllum hinum sem hann vissi af, hvað þá öllu því sem vel er gert í þágu um hverfism enntar og hann hefur ekki hugm ynd um . Það sem hér birtist á prenti er engin d ægurfluga. Það liðu rúm 8 ár frá því að byrjað var að taka efnið sam an þar til það kom út. Fyrstu d rögin voru skrifuð í sum arbústað í Vaðnesi í góðu næði og fögru vetrarum hverfi í ársbyrjun 1992. Síðan var unnið af og til þegar tóm gafst frá kennslu störfum , aðallega um páska og á sum rin. Sem betur fer breyttist m argt í þjóðfélaginu á þessum tím a og þurfti að úreld a og end ursem ja m arga kafla. T.d . varð 6. kafli ekki til í núverand i m ynd fyrr en sum arið 1997 eftir að stefna ríkisstjórnarinnar í um hverfism álum leit d agsins ljós. Flest sem sagt er um yfir stand and i aðalnám skrárgerð var sam ið um og eftir páskana 1998 þegar for vinnu hópar höfðu skilað af sér og m enntam álaráðherra hafði kynnt rit sitt, Enn betri skóli. Rit þetta er aðallega sniðið fyrir foreld ra, kennara og stjórnend ur, þá hópa sem öðrum frem ur hafa fram tíð jarðarinnar í hönd um sér og eru jafnfram t m eirihluti þjóðarinnar. Ef eitthvað af þessu góða fólki les þetta efni sér til einhvers gagns verður puð höfund arins til nokkurs. Það er fyrst og frem st m enntam álaráðuneytinu að þakka að þetta verk varð til. H öfund urinn byrjaði á því sem starfsm aður ráðuneytisins og að auki hlaut hann styrk frá því til að ljúka því. Um hverfisráðuneytið styrkti útgáfuna og kom það í góðar þarfir. Útgefand inn, Aðstoð sf., fær bestu þakkir fyrir góð ráð og lipra þjónustu. Margir hafa gefið ráð og n ytsam a gagnrýni og lesið yfir hluta ritsins á ým sum stigum . Má þar einkum nefna H rólf Kjartansson og Guðna Olgeirsson í m enntam ála ráðuneytinu, Stefán Bergm ann í Kennaraháskóla Ísland s, Jóhann Guðjónsson líffræðing og kennara í Flensborg, H álfd an Óm ar H álfd anarson líffræðikennara og nám sefnishöfund og H uga Ólafsson í um hverfisráðuneytinu. Er þeim og öðrum ónefnd um færðar alúðarþakkir. H öfund ur ber ábyrgð á öllu sem hér stend ur og er við hann einan að sakast ef eitthvað er rangherm t eða veld ur m isskilningi. Síðast en ekki síst þakkar höfund ur fjölskyld u sinni fyrir þolinm æði og góðan stuðning. Í Vogum í ágúst 1998. Þorvald ur Örn Árnason

Porrit, J.1991: Bjargið jörðinni.

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Samantekt Um hverfism ennt (environm ental ed ucation, einnig nefnd um hverfis fræðsla) er frem ur nýr þáttur í m enntun og skólastarfi og m á e.t.v. rekja upphafið til um hverfisráðstefna Sam einuðu þjóðanna í Stokkhólm i 1972, Belgrad 1975 og Tibilisi 1977. Um hverfism ennt varð von m argra þeirra sem var orðin ljós hættan sem stafar af stórauknum um svifum m annsins m eð stórtækri tækn i og tilheyrand i auðlind anýtingu. Á fyrrgreind um ráðstefnum varð m önnum ljóst að um hverfism ennt varðar m argar ólíkar greinar vísind a, lista og kennslu. Því var ekki talið heppilegt að gera úr henni nýja nám s grein held ur skyld i hún verða nýtt svið eða víd d sem tengd ist m örgum greinum . Í „Bruntland sskýrslunni“ 1987 og heim sráðstefnu S.þ. í Ríó 1992 settu þjóðir heim s stefnuna á sjálfbæra þróun; að náttúruauðlind ir verði nýttar þannig að fullnægi þörfum nútíðar án þess að rýra m öguleika kom and i kynslóða. Kjarni þeirrar stefnu er langtím a áætlanagerð þar sem um hverfis vernd og þróun m enningar og atvinnuhátta fer sam an. Aukin m enntun og fræðsla á sviði um hverfism ála er forsend a fyrir farsælli sam búð m anns og náttúru – sjálfbærri þróun. Skilningur á um hverfsm álum d regur úr þeirri tilhneigingu að ofnýta gæði náttúrunnar til að fullnægja stund arhagsm unum . Markviss um hverfism enntun felur í sér að sérhver einstaklingur hljóti alm enna fræðslu um nánasta um hverfi sitt og þær hættur sem að um hverfinu stafa vegna m ann legra um svifa. Með um hverfism enntun eða um hverfism ennt er átt við uppeld i og fræðslu sem stuðlar að því að varðveita og bæta um hverfið, lífsgrund völl okkar og afkom end a okkar. Um hverfism enntun á Ísland i er sam vinnuverkefni ólíkra aðila, svo sem skóla, heim ila og ým issa stofnana, fyrirtækja og félaga. Talsverð hreyfing kom st á m álið í lok síðasta áratugar í kjölfar Tjernobylslyssins m eð stofnun um hverfisráðuneytis og um ræðu þar um , norrænum sam starfs verkefnum og Ríó-ráðstefnu Sam einuðu þjóðanna. Í kjölfarið hafa íslensk stjórnvöld sett fram m etnaðarfulla um hverfisstefnu, Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi, fram kvæm d aáætlun sem nær til ársins 2000. N okkuð skýr ákvæði eru um um hverfism ennt í Aðalnám skrá grunnskóla frá 1989 og nám skrá Kennara háskóla Ísland s, svo d æm i séu tekin. Garðyrkjuskóli ríkisins hefur starfrækt sérstaka um hverfisbraut í tæpan áratug og m eistaranám í um hverfisfræðum er í und irbúningi við H áskóla Ísland s. Síðast liðinn áratug hefur töluvert kom ið út af nám sgögnum og um fjöllun fjölm iðla og alm enn um ræða hefur skilað okkur nokkuð áleiðis á um hverfism enntabraut. Til vitnis um það er alm ennur áhugi á end ur vinnslu, land græðslu, trjárækt og skynsam legri nýtingu fiskistofna, en á þessum sviðum er sam t m ikið verk óunnið. Af brýnum verkefnum framundan verða þessi helst nefnd : 

Menntam álaráðuneytið og um hverfisráðuneytið sam hæfi und irstofnanir sínar í umhverfismenntun fagfólks, fyrst og frem st kennara, en einnig fjölm iðlafólks, verkfræð inga, iðnaðarm anna, siðfræðinga, hagfræðinga o.fl.



Menntam álaráðuneytið setji í nám skrár skýr markmið um um hverfism ennt í öllu skólastarfi, geri skólunum kleift að nálgast þau og fylgist með árangrinum.



Um hverfisráðuneytið taki hönd um sam an við sveitarfélög, áhugafélög, fyrirtæki og stofnanir um að auka þátttöku bæði fagfólks og almennings í rannsóknum, menntun og framkvæmdum til að vernd a um hverfi og bæta lífsskilyrði nær og fjær; og leitast við að tengja þetta þrennt sam an á áhugaverðan hátt.



Stuðlað verði að auknu samstarfi heimila og skóla og fleiri aðila um u m hverfism ennt.

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

1. Inngangur Markm ið um hverfism enntar er að við lærum að lifa lífinu án þess að grafa und an fram tíðinni og kom and i kynslóðum . Um hverfism ennt er nýr og m ikilvægur þáttur í m enntun og skólastarfi en er þó sjald nast sérstök nám sgrein held ur þ arf að byggja hana inn í sem flest nám skeið og nám sgreinar. Það er vand asam t og því þörf á m args konar leiðbeiningu og stuðningi ef vel á að takast. H öfund ur þessa rits var nám stjóri í m enntam álaráðuneytinu í 10 ár (1982–1992) í náttúru fræði (eðlis- efnaog líffræði) og í um hverfism ennt. N ám stjórinn leitaðist við að fylgjast m eð því hvernig kennt var um náttúru og um hverfi í grunnskólum jafnfram t því að leiðbeina kennurum og styðja viðleitni þeirra til nýbreytni. H ann tók einnig þátt í gerð nám skrár og n ám sefnis á þessu sviði. Í nám stjórastarfinu fólst m .a. að svara spurningum fólks um hvað um hverfis m ennt eða um hverfisfræðsla er, hver sé tilgangurinn og hvað sé hægt að gera. Rit þetta er tilraun til að svara slíkum spurningum nú þegar sérhæfður nám stjóri á þessu sviði heyrir sögunni til. Ritið getur verið allt í senn: fræðileg úttekt, lýsing á ástand i, túlkun og vangaveltur höfund ar, leiðbeiningar, hvatning til d áða, liður í stefnum örkun og að lokum sagnfræði þegar fram líða stund ir. H ér hefur verið d reg ið sam an m ikið efni sem er rökstuðningur við um hverfism ennt og ráðleggingar, ásam t d æm um um hvað hægt er að gera. Áherslur í ritinu m arkast nokkuð af m enntun og reynslu höfund ar. T.d . er m ikið fjallað um náttúru og útivist en m inna um hagræn og félagsleg vand am ál. Þau verkefni, þeir skólar og það fagfólk sem hann hefur haft m est tengsl við fá óhjákvæm ilega m eiri um fjöllun en það sem höfund ur hefur lítið eða ekkert vitað af. Þrátt fyrir það ætti ritið að gefa nokkuð víðtæka m ynd af viðfangsefninu. Ritið er skrifað fyrir kennara, stjórnend ur, foreld ra, nem end ur í fram hald s skóla og háskóla, kennaranem a og kennara í end urm enntun og fram hald snám i, nám sefnishöfund a og síðast en ekki síst áhugam enn um um hverfism ál og m enntun. Þegar fram líða stund ir verður það hluti af bernsku sögu form legrar um hverfism enntunar á Ísland i.

1.1 Innihald og kaflaskipan Rit þetta er það langt og skrifað fyrir svo ólíka lesend ur að ekki er við því að búast að m argir lesi það allt, frá upphafi til end a. Því er m ikilvægt að rata um ritið m eð hjálp efnisyfirlits, orðaskrár og þess yfirlits sem hér er gefið. Í fyrstu köflunum eru d regin sam an ým is und irstöðuatriði um náttúruna og um hverfisvand am ál sem þurfa að vera á hreinu. Kjarna m álsins, um hverfism ennt, er einkum lýst í 4. og 5. kafla. Í 6. kafla er horft til fram tíðar og í þeim 7. og síðasta eru ým sar skrár, m .a. yfir hjálpargögn. Síðar í þessum inngangskafla eru útskýrð nokkur lykilhugtök sem m ikið eru notuð í ritinu og alm ennt í um ræðu um um hverfism ál og um hverfism ennt. Í 2. kafla þessa rits er fjallað um náttúruna, ólík viðhorf til hennar og tengsl m annsins við hana. Við þurfum að þekkja náttúruna og skilja lögm ál hennar sem best til þess að geta m etið hvað m á gera og hvað ekki, ef við ásetjum okkur að skila henni jafngóðri til ko m and i kynslóða. Í 3. kafla eru nokkur m ikilvæg um hverfism ál reifuð, m ál sem kennarar í um hverfism ennt þurfa að þekkja. Leitast er við að telja upp og flokka m ikilvægustu um hverfism álin og er farið nokkrum orðum um stefnu íslenskra stjórnvald a í um hverfism álum . Um hverfism ennt byggir á skilningi á um hverfis-m álum og stefnir að því að fyrirbyggja og leysa um hverfisvand a. Í 4. kafla er um hverfism ennt skilgreind og skoðuð frá ým sum hliðum og bent á áhersluatriði. Skýrt er frá m arkm iðum og inntaki um hverfism enntar, tengslum við nám sgreinar og hlutd eild í sam þættum skóla verkefnum . Lýst er nokkrum slíkum verkefnum og vikið lítið eitt að nám sefnisgerð og kennslu aðstæðum , m .a. um hverfissetrum og náttúru söfnum . Í 5. kafla er fjallað um þá sem annast um hverfisfræðslu og hvað hver þessara aðila gerir helst. Þar eru heim ili og skólar í önd vegi og skiptir m arkvisst sam starf þeirra m iklu m áli ef m arka m á nýlegar rannsóknir. Að auki er gerð grein fyrir hlutverki ým issa annarra stofnana, félaga og fyrirtækja í um hverfism ennt / um hverfisfræðslu. Að lokum er ítarlegur kafli um þátttöku Íslend inga í alþjóða sam vinnu um um hverfism ennt. Í 6. kafla er spáð í fram tíðina. H ún er að sjálfsögðu óljós en engu að síður m ikilvægt að m óta sér skoðun á hvað helst horfi til fram fara og hvað hægt er að gera. Í því skyni eru sett fram fjölm örg m arkm ið. Þau eru aðallega flokkuð eftir því hverjum stend ur næst að vinna að fram gangi þeirra. Mörg þessara m arkm iða eru tekin orðrétt úr fram kvæm d aáætlun ríkisstjórnarinnar í um hverfism álum til ald am óta. Að lokum er í 7. kafla að finna skrá yfir heim ild ir, bæði þær sem m est voru notaðar við sam ningu þessa rits og einnig gögn fyrir kennara og nem end ur sem höfund ur m ælir m eð. Þar eru einnig skrá yfir þá skóla

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

sem sagt er frá hér og þar í ritinu, ein nig heim ilisföng og sím anúm er ým issa aðila sem gætu lagt um hverfism ennt lið. Víða í ritinu er að finna innram m aðar stuttar lýsingar á athyglisverðum verkefnum og nýbreytni starfi í um hverfism ennt og um hverfisfræðslu. Flest eru d æm in úr grunnskólum , og flest frá síðustu 10 árum (1988–1998).

1.2 Hvað felst í orðunum? H ugum að m erkingu nokkurra lykilorða áður en lengra er hald ið. Orðið umhverfi hefur afar víða m erkingu. Það nær yfir allt sem er um hverfis okkur, hvort held ur lifand i eða d autt, svo sem stóla, hús, trén fyrir utan gluggann, hafið, and rúm sloftið, sól og fjarlægar stjörnur - og jafnvel fólk. H vað er þá eftir? Ekkert, nem a e.t.v. við sjálf. Um hverfi getur þannig þýtt nánast allt – og þá raunar ekki neitt! Í tengslum við um hverfism ál, um hverfisver nd og um hverfism ennt hefur um hverfi m un þrengri m erkingu. Þá er einkum höfðað til þess um hverfis sem við m ennirnir höfum áhrif á, til góðs og ills eftir atvikum . Á kennaranám stefnu um borgarum hverfi, sem Evrópuráðið hélt 1984, er um hverfi skilgreint á þessa leið: Umhverfi er allar lífverur og hlutir sem mynda rýmið umhverfis manninn og hann getur haft áhrif á jafnframt því 2 sem það hefur áhrif á hann og ræður úrslitum um tilveru hans og líf. Í þesu riti er nær eingöngu fjallað ytra umhverfi, þ.e. um hverfi utan d yra en lítið sem ekkert fjallað um 3 innra um hverfi (svo sem aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og heim ilum ). Orðið náttúra hefur m argvíslega m erkingu sem hefur breyst í tím ans rás. Í þessu riti er náttúra held ur þrengra hugtak en um hverfi. Þar rúm ast bæði lifand i og d autt, stórt og sm átt, okkar eigin líkam i og fjarlægar stjörnuþokur, en yfirleitt und anskiljum við m annanna verk, svo sem hús, borð og bækur, þó efnið í allt þetta sé fengið úr náttúrunni, úr náttúru auðlind um . Þetta náttúruhugtak hefur einkanlega 4 m ótast á þessari öld . Það af náttúrunni sem við notum köllum við náttúruauðlindir eða náttúruauðæfi. Það á jafnt við um fiskistofna og m alarnám ur, gróðurm old og jarðhita, ferskt vatn og and rúm sloft. H ugtök þessi eru m jög háð gild ism ati. Þegar við tölum um náttúruauðæfi m ætti t.d . nefna heilsusam legt um hverfi fyrst. Ekki einungis hreint, held ur einnig fjölskrúðugt og fallegt – geðheilsusam legt. Loft er það sem við getum síst verið án. N æst á eftir því kem ur vatn og náttúrufegurð kem ur lítið eitt neðar á forgangslistann yfir lífsnauðsynjar. Ekkert af þessu er m etið til fjár í d ag. Þegar þjóðarauður Íslend inga er m etinn og m æld ur kom ast þessi verðm æti naum ast á blað. N áttúrufræði eða náttúruvísind i er göm ul fræðigrein um hvaðeina í ná ttúrunni, eins konar stofn sem hefur vaxið og m ynd að greinar sem greinast æ m eira, líkt og tré. Segja m á að m egingreinarnar séu eðlisfræði, efnafræði, líffræði, jarðfræði, veðurfræði og stjörnufræði. H ver þeirra m ynd ar und ir greinar, t.d . skiptist líffræðin í d ýrafræði, grasafræði, örverufræði, vistfræði, erfðafræði, þroskunar fræði, lífeðlisfræði, lífefnafræði o.fl. Í yngri d eild um grunnskóla er eðlilegt að líta á náttúrufræði sem eina nám sgrein sem tengist öðrum nám sgreinum á ým san hátt. Í unglingad eild um skiptist hún yfirleitt í eðlisog efnafræði, líffræði, veðurfræði og jarðfræði sem að hluta fellur und ir land afræði sem er yfirleitt talin m eð sam félagsfræði. Í fram hald sskólum eru m argar und irgreinar kennd ar sem áfangar og í háskóla kom a þær allar við sögu. Vistfræði er víðtækasta líffræðigreinin. H ún fjallar um stofna og tegund ir lífvera og sam skipti þeirra innbyrðis og jafnfram t við lífvana hluta um hverfisins. Ferlar orku og næringarefna eru raktir frá einni tegund til annarrar (hver hjálpar hverjum ? og hver étur hvern?) og teiknaðar fæðukeðjur, fæðuvefir og fæðupýram íðar til að lýsa því. Vistfræðin hefur skerpt um hverfisvitund m anna og d regið athyglina að því hvað eitt er öðru háð í lífríkjum og vistkerfum . H ún hefur átt þátt í að afhjúpa og skilgreina um hverfisvand am ál og haft áhrif á aðrar greinar, m .a. hagfræði, siðfræði og þar m eð stjórnm ál. Um hverfis hreyfingar hafa sótt hugm ynd agrund völl sinn að stórum hluta til vistfræði. Mengun telst það vera þegar viss efni eða orka er þannig staðsett og í slíku m agni að það veld ur 5 óæskilegum um hverfisáhrifum . Orkan getur verið geislun, hiti eða hávaði. Mengun er óhreinkun náttúrulegra vistkerfa, einkum vegna um svifa m annsins. Mengun er flokkuð ým ist á grund velli m engunarvald s, t.d . olíum engun, varm am engun, hávaðam engun; eða á grund velli þess sem m engast, svo

Teaching about the Urban Environment in Primary Schools. 1985: 42

Gunnar G. Schram. 1995: 10

Dorf, Hans. 1992

Studdard. 1974

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

9 6

sem m engun and rúm slofts, jarðvegs, vatns eða sjávar. 1.4. Með m engun er átt við þegar örverur, efni og efnasam bönd vald a óæskilegum og skaðlegum áhrifum á heilsufar alm ennings, röskun lífríkis eða óhreinkun lofts, láðs eða lagar. Mengun tekur einnig til óþægind a vegna ólyktar, hvers konar hávaða og 7 titrings og varm aflæðis. Verkefni í vistfræði og umhverfisfræði í Flensborgarskóla. Gerð var rannsókn á á og stöðuvatni einu í N oregi. Áin á upptök í m ý rasvæði en rennur svo um akurlönd og end ar í stöðuvatninu. Rannsakað var bæði lífvist og líffélag á þrem ur stöðum , stöð 1 við upptök árinnar, stöð 2 við akrana og stöð 3 í stöðuvatninu. Þessar urðu niðurstöður Stöðvar nr.

3 .

Straum hraði (m / sek) Fosfat (ppm ) Súrefni (ppm ) N ítrat (ppm ) Plöntur:

1,5 0,05 7,0 0,2

1,0 0,2 6,0 0,9

1,0 3,0 5,0 1,3

Gorm þráðungur Bláþörungar D ýr:

+ (finnast) + (finnast)

++ (m ikið) 0

0 ++ (m ikið)

Vorflugulirfur Rykm ýslirfur Röráni

15 1 0

5 10 5

0 0 20

Lífvist:

1. H vaða áhrifa gætir eftir því sem neðar kem ur í ána? 2. H verjar eru orsakar þessara áhrifa? 3. H vers vegna er svo m ikill vöxtur bláþörunga í vatninu? 4. Skýrir straum hraðinn eitthvað líffélagið og þá hvað? 5. H vað getum við sagt um búsvæði d ýranna? 6. Líkist áin H afnarfjarðarlæk sem við skoðuðum í haust? H vers vegna?

N áttúruvernd er ,,skipuleg viðleitni til að stuðla að samskiptum manns og náttúru þannig að ekki spillist að óþörfu 9 líf eða land“. Sam hljóða skilgreining er í lögum um náttúruvernd , nem a þar er bætt við „né mengist sjór, 10 vatn eða andrúmsloft“. Fyrst var hugtakið einkum notað um vernd un land svæða fyrir ágangi m anna og 11 d ýra. [N áttúruvernd] miðar að því að vernda náttúrugæði landsins fyrir ágangi manna, dýra og höfuðskepnanna. Um náttúruvernd segir svo í riti um hverfisráðuneytisins, Ísland, umhverfi og þróun : Grundvallarreglur náttúruverndar á Íslandi eru settar fram í náttúruverndarlögunum frá 1971. M egintilgangur laganna er að tryggja verndun og fjölbreytileika lands og lífríkis. Hvatt er til aukinna kynna almennings við íslenska náttúru og jafnframt að tryggt sé að þau samskipti valdi hvorki spjöllum né mengun að óþörfu í líkríki, á landi, sjó, í ferskvatni eða lofti. Tryggja ber eins og framast er unnt að náttúra Íslands fái að þróast eðlilega og í samræmi við eigin lögmál; vernda skal svæði sem hafa sérstakt sögulegt eða 12 náttúrufræðilegt gildi og koma í veg fyrir að tegundir og stofnar dragist verulega saman eða hverfi með öllu. Umhverfisvernd er víðtækara hugtak sem er nýkom ið inn í orðaforða okkar og löggjöf. Takm arkið m eð henni er að tryggja m anninum gott um hverfi og að auðlind irnar séu nýttar af fyrirhyggju. Í þessu felst náttúruvernd því ef til langs tím a er litið er m ikil röskun náttúrunnar m anninum til tjóns. Hagsmunaárekstrar verða oft vegna um hverfism ála, þá ekki síst um nýtingu náttúru auðlind a, m .a. vegna ólíkra lífsviðhorfa og skoðana á tengslum m anns og náttúru. Oft eru skiptar skoðanir um fram kvæm d ir og um nýtingu land ssvæða og d ýrastofna. Ekki verður horft fram hjá slíkum áre kstrum í um hverfiskennslu og er hægt að nýta þá til að gera kennsluna líflegri og árangursríkari. Þá þarf að fá öll helstu sjónarm ið fram í d agsljósið áður en tekið er til við að leita lausna á vand anum . Sjálfbær þróun er lykilhugtak í skýrslu Alþjóðlegu u m hverfis- og þróunarnefnd ar Sam einuðu þjóðanna, Bruntland skýrslunni svonefnd u, sem kom út 1987, og í yfirlýsingu og fram kvæm d aáætlun ráðstefnu S.Þ. 6

Íslenska alfræðibókin.1990: 491

Lög um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. 1988, nr. 81, grein 1.4

Flensborgarskólinn í Hafnarfirði. [án árs]

Íslenska alfræðibókin. 1990: 557

Lög um náttúruvernd. 1996, nr. 93, 1. grein

Gunnar G. Schram. 1995: 11

Ísland, umhverfi og þróun. 1992: 171

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

um um hverfi og þróun sem hald in var í Ríó d e Janeiró 1992. Um er að ræða þróun þar sem fram leiðsluferlið er sam ofið vernd un auðlind a og hlúð er að um hverfinu. Sjálfbær þróun fullnægir þörfum nútíðarinnar án þess að rýra m öguleika kom and i kynslóða. Um hverfisvernd og þróun verða að fara sam an því hvorug er sjálfbær án hinnar. Kjarni þeirrar stefnu er langtím a -áætlanagerð. Með sjálfbærri þróun er átt við að frum þörfum allra sé fullnægt og að öllum sé gefinn kostur á að láta d raum inn um betra líf rætast. Sérhver þjóð verður að m arka sér eigin stefnu, en það er frum skilyrði að allar þjóðir heim s beri 13 sam eiginlega ábyrgð á því að kom a sjálfbærri þróun af stað. Að m örgu leyti m á skilja sjálfbæra þróun sem ígild i alheim ssiðfræði eða siðareglur sem lúti að því hvað er rétt eða rangt, hvaða skyld ur hvíli á m önnum og hvernig hægt verði að stýra stjórnvöld um og 14 einstaklingum í „örugga höfn“. H ugtakið er einnig tilraun til að sætta hagfræði og um hverfis vernd arstefnu – hvernig við eigum að ná sem m estum verðm ætum út úr viðskiptum okkar við náttúruna þegar til 15 langs tím a er litið – en til skam m s tím a litu flestir á um hverfisv ernd og hagvöxt sem and stæða póla. H ugtakið sjálfbær þróun er um d eilt, sam anber eftirfarand i tilvitnun í bókina Bjargið jörðinni: Það hefur valdið mörgum umhverfisverndarsinnanum miklum áhyggjum að umræðan um sjálfbæra þróun einkennist af hálfsannleik og vísvitandi margræðni. Hvaða blekkingarleikur er það hjá stjórnmálamönnum þegar þeir tala um „frambúðarhagvöxt“, vitandi fullvel að 3% hagvöxtur á ári táknar tvöföldun framleiðslu og neyslu á aðeins 25 árum? Öll þessi umræða um sjálfbæra þróun virðist í hu gum flestra stjórnmálamanna tákna það eitt að geta haldið áfram að aðhyllast hið óframkvæmanlega – sem sé takmarkalausa áníðslu á 16 plánetu sem getur ekki gefið endalaust af sér. H ugtakið umhverfismenntun eða umhverfismennt (environm ental ed ucation) er skilgreint í A ðalnámskrá grunnskóla 1989 og byggir sú skilgreining á sam þykktum ráðstefna Sam einuðu þjóðanna (UN ESCO og 17 UN EP) í Belgrad 1975 og Tblisi 1977. Skilgreiningin er þannig: Umhverfismennt miðar að því að fólk gefi umhverfi sínu gaum og beri umhyggju fyrir því. Leitast er við að efla þekkingu, leikni og vilja til að leysa mál sem varða náttúrulegt og manngert umhverfi og að koma í veg fyrir ný vandamál. Umhverfismenntun þarf að taka á umhverfinu í heild, bæði náttúrunni og því sem menn hafa gert og ná til allra nemenda grunnskólans. Byrjað er á nánasta umhverfi, bæði innan dyra og utan en 18 smám saman færist áherslan á víðara svið, svo sem héraðið, landið og heiminn allan. Í um hverfism ennt felast bæði uppeld i og fræðsla en m eð orðinu um hverfis fræðsla er einkum átt við m iðlun fróðleiks, t.d . gegnum fjölm iðla. Um hverfism ennt er yfirleitt ekki sérstök nám sgrein held ur á hún að fléttast inn í allt skólastarf. Því er vand asam t að afm arka hana og m eta og hætta er á að hún verði útund an hjá kennurum . Fyrst og frem st er um hverfism ennt þáttur í ým sum nám sgreinum og nám sáföngum eins og skýrt er í 4. kafla, en einnig er um að ræða sérstaka þem ad aga eða jafnvel heilar vikur í skólum . Um hverfism enntun einskorðast ekki við skóla eða form lega kennslu, t.d . g egna heim ili, félög og fyrirtæki þar m ikilvægu hlutverki og er vikið að því í 5. kafla. Útikennsla er einhver m ikilvægasti þáttur um hverfism enntar. Útikennsla er upplifunar og rannsóknanám. M ikilvægur þáttur í henni er að kenna um náttúruna, þjálfa fólk í umgengni við hana og umhverfi sitt, mannvirki og samfélag. Útikennsla á að rjúfa einangrun skólans frá þjóðfélaginu, opna hann, hleypa krökkunum út, sýna þeim þjóðfélagið og kenna þeim á það. Kenna þeim að rata í því umhverfi sem þeir búa í, ekki aðeins um vegi og tún, götur, torg og stofnanir, heldur líka að kunna að taka strætó, vita hvar helstu staðir eru í nánasta umhverfi og átta sig á ýmsu, félagslegu og menningarlegu, í okkar flókna samfélagi. Heima hjá okkur erum við örugg, þorum að vera við sjálf, finnum strax ef eitthvað er að, þekkjum vandamálin og viljum leysa þau. Heimatilfinninguna höfum við öðlast vegna þess að við erum svo mikið heima og vitum að heimilið skiptir okkur máli. Heimatilfinninguna þurfum við að víkka út í umhverfið, út í þá nát túru sem við erum hluti af, en það gerist ekki nema við séum úti og umgöngumst og skoðum náttúruna reglulega. V era ætti venja í leikskólum og yngstu bekkjum grunnskóla að fara markvisst út á hverjum degi til að líta til himins og gá til veðurs, fylgjast með breytingum á landi eftir árstíðum og skrá hjá sér. Börn þurfa að fá þjálfun í að vera úti, upplifa og nota öll skilningarvit til að reyna að skynja og skilja umhverfi sitt. Það gerist 19 aðeins ef fólk er úti og umgengst náttúru og umhverfi.

Sjálfbær þróun.1991: 9-18; og Heimsráðstefna.S.Þ. um umhverfi og þróun, 1992

Lafferty, W.M. Mbl. 22. 3. 1997

Hugi Ólafsson. 1997: 23-24

Porrit. 1991

The Belgrad Charter. 1976

Aðalnámskrá grunnskóla. 1989

Sigrún Helgadóttir. 1998. ismennt.is/~sigrunh/

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

2. Náttúran og umhverfið 20

N áttúran er hin mikla móðir alls, hún gefur og tekur, huggar og hirtir. Fram tíð m annkyns veltur á friðsam legum sam skiptum við náttúruna og skynsam legri nýtingu auðlind a hennar. Innst inni viljum við öll að kom and i kynslóðir setjist að hreinu borði. Við viljum ekki sjá þær hírast á ruslahaugum okkar og neyta m ola sem við skild um eftir. Ógætileg fram ganga m anna til að gera náttúruna sér und irgefna getur leitt til eyðileggingar hennar, svo sem útrým ingar m illjóna tegund a lífvera og jafnvel m annkynsins alls! Við þurfum að skilja eðlilegan gang náttúrunnar til að vita hvað við megum leyfa okkur og hvað ekki. Mikilvægast er að þekkja vel náttúru síns eigin land s og heim ahaga til að geta notið þess sem þar býðst (ekki sækja vatnið yfir lækinn) og vita hvað þar m egi gera án þess að vald a skem m d um . Skilningur á jörðinni allri og náttúrulögm álunum er einnig m ikilvægur á tím um m ikilla viðskipta m illi heim shluta og m engunar sem virðir engin land am æri. Þar er vistfræði m ikilvæg fræðigrein því hún fjallar um sam skipti allra lífvera, bæði innbyrðis og við lífvana hluta um hverfisins. Þar er m aðurinn aðeins ein af m illjónum tegund a sem á sér tilverurétt eins og hver önnur þeirra.

2.1 Viðhorf til náttúru og umhverfis Viðhorf m anna til náttúrunnar og vernd unar hennar eru ólík og hafa breyst í tím ans rás í takt við fram leiðsluafstæður og hugm ynd astraum a. Líta m á svo á að þau séu þrenns konar eftir því hvað m enn hefja til önd vegis: Guð, náttúruna eða manninn sjálfan. H ér m ætti e.t.v. tala um trúarlegt viðhorf (guðsd ýrkun), róm antískt viðhorf (náttúrud ýrkun) og hagfræðiviðhorf (sjáfsd ýrkun m annsins).

2.1.1 Rómantík eða raunsæi? H ugi Ólafsson, starfsm aður í um hverfisráðuneytinu, rekur í áhugaverðri grein í N áttúru fræðingnum hvernig ríkjand i viðhorf til náttúrunnar og um hverfisvernd ar hafa verið að breytast frá náttúrudýrkun (róm antík) í hagfræðihyggju þar sem reynt er að sætta um hverfisvernd annars vegar og hagvaxtar - og gróðahyggju hins vegar und ir m erkjum sjálfbærrar þróunar. Gefum honum orðið. Það sem kalla mætti hefðbundna umhverfisverndarstefnu á rætur sínar að stórum hluta að rekja til franska rithöfundarins Jacques Rousseau (1712–1778), en vegna andófs gegn tækni- og vísindahyggju upplýsingastefnunnar er hann talinn upphafsmaður rómantíkurinnar í Evrópu. Rousseau lofaði einfalt líferni í faðmi sveitar og náttúru og í sinni einföldustu mynd orðar hann hugmyndafræði sína á þessa leið: „Guð skapaði 21 heiminn og hann var góður, síðan kom maðurinn og spillti honum með verkum sínum.“ Síðan m agnaðist iðnbyltingin og fólk flykktist til borganna og verksm iðjanna en m argir þráðu að snúa aftur til sveitarinnar og náttúrunnar. Í sinni öfgakenndustu mynd má segja að þessi rómantíska umhverfisverndarstefna sé andóf gegn öllum tækniframförum, sótsvört afturhaldsstefna. Til eru fámennir öfgahópar á borð við Earth First!, sem lýsa mannkyninu í ritum sínum sem krabbameini á M óður Jörð, fagna eyðni-faraldrinum sem aðferð náttúrunnar til að halda þessari óværu í skefjum og prédika afturhvarf, kannski ekki til steinaldar en til lifnaðarhátta á borð við þá sem A mish-fólkið stundar enn þann dag í dag, þar sem fólk ekur um í hestvögnum og ræktar sitt grænmeti án tilbúins áburðar og eiturefna. ..... Hjá flestum fylgismönnum rómantískrar umhverfisverndarstefnu er hún þó ekki barátta gegn allri tækniþróun og athafnasemi mannsins, heldur fremur áminning um að við megum ekki gleyma alveg gömlum gildum og fórna hinu náttúrulega umhverfi. ... Grunnhugsunin ... er sum sé að það sé togstreita á milli peningjahyggju og umhverfisverndar og að við eigum að vernda náttúruna, þó það kunni að kosta minni 22 hagvöxt. Sem d æm i um slíka afstöðu vitnar H ugi í eftirfarand i orð úr ræðu Sigurðar Þórarinssonar, jarðfræðings, á fund i H ins íslenska náttúrufræðifélags árið 1949:

Páll Skúlason. 1994

Hugi Ólafsson. 1997: 21

Hugi Ólafsson. 1997: 22

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt V ið lifum á tímum sem meta flest til silfurs og seðla og kalla það raunsæi, en nefna e.t.v. trú á þau verðmæti, sem ég hef hér talið að vernda þyrfti, rómantík og flótta frá veruleikanum. En til eru þau verðmæti sem ekki verða metin til fjár og eru það þó þau sem gefa mannlegu lífi innihald og meiningu og er ekki vafasamt raunsæi að vanmeta þau? Seðlarnir fúna og við , sem þeim söfnum, fúnum líka, en við fáum ekki flúið dóm komandi kynslóða um það, hvernig við skiluðum landinu okkar í þeirra hendur. Það er stundum hægt að bæta tjón af fjármálalegum og pólitískum afglöpum, en fordjarfanir á náttúrumenjum eru í flokki þeirra afglapa, sem ekki verða bætt. A llt gull veraldar getur ekki gefið okkur aftur einn einasta geirfugl og engin nýsköpunartækni getur byggt Rauðhólana upp að nýju.

H ugi álítur að svonefnd efnahagsleg umhverfisvernd sé ráðand i í um ræðunni nú und ir heitinu sjálfbær þróun. Því er hald ið fram að óheft nýting náttúruauðlind a m eð tilheyrand i m engun þurfi ekki end ilega að vera röng frá siðferðilegu sjónarm iði, held ur frem ur léleg hagfræði. Umhverfishagfræði vex nú fiskur um hrygg og hagfræðingar sitja víða um heim m eð sveittan skallann að reikna út hagstærðir í um hverfis 23 m álum , s.s. verðm ætarýrnun vegna jarðvegseyðingar eða kostnað af loftm engun.

2.1.2 Maðurinn eða Guð? Í kristinni trú og m örgum öðrum trúarbrögðum , er Guð aðskilinn frá náttúrunni og yfir hana hafinn, m aðurinn reynd ar einnig (end a skapaður í Guðs m ynd ) og virðist áhersla á þann aðskilnað hafa aukist 24 síðustu ald ir sam fara iðnbyltingunni. N áttúran er sköpun Guðs og m aðurinn eins konar um boðsm aður hans eða leiguliði. H onum ber að uppfylla jörðina og nýta gæði hennar en jafnfram t gæta þess að skem m a ekki sköpunarverkið. Í sum um trúarbrögðum er Guð náttúran sjálf (m aðurinn þá gjarnan m eðtalinn) eða þau lögm ál sem hú n stjórnast af. Trú á Guð getur hvatt til vernd unar náttúrunnar og að borin sé virðing fyrir henni. Einn hinna fornu kirkjufeðra sagði: „Jörðin er eins og lifandi líkami og mannkynið er hjartað. Þegar hjartað er sjúkt farnast öllum líkamanum illa. Þegar hjartað styrkist hressist allur líkaminn.“ Samkvæmt því eru umhverfismálin og önnur vandkvæði mannkyns og móður jarðar umfram allt andleg vandamál, „sjúkt hjarta,“ – andleg siðgæðisleg kreppa, og lausnanna að leita þar, umfram allt þar. Skyldi vera! V ið höfum anað áfram í algjöru skeytingarleysi gagnvart lífinu, jörðinni og lögum lífsins. Guði var vikið til hliðar og maðurinn settur í hans stað sem mælikvarði alls. En um leið var öllu því vikið til hliðar sem 25 vill virða mörk og setja skorður. ....

2.1.3 Maðurinn eða náttúran í öndvegi? Sú skoðun er að líkind um orðin ríkjand i, a.m .k. í okkar heim shluta, að maðurinn skipti mestu (m annhverft viðhorf) og m egintilgangur um hverfisvernd ar sé að varðveita og bæta um hverfi m annsins svo hann geti þrifist þar áfram . N áttúran er fyrir m anninn og sjálfsagt að nýta hana, jafnvel útrým a tegund um lífvera, m eðan það bitnar ekki því m eir á m anninum . Í yfirlýsingu og ályktunum ráðstefnu Sam einuðu þjóðanna í Ríó 1992 virðist slík afstaða vera lögð til grund vallar, þannig er um h verfisvernd skilgreind þar sem hluti af réttind um m annsins til heilsusam legs lífs. Að vísu er þar einnig ályktað gegn m args konar eyðileggingu um hverfis og útrým ingu tegund a, en einnig það er á áðurnefnd um forsend um m annsins. Svo eru það viðhorf ákafra náttúruvernd arsinna, af sum um nefnd „djúpvistfræði“ eða vistfræðiviðhorf, stund um kennd við norska heim spekinginn Arne N æss. Þá er náttúran til sjálfrar hennar vegna. Manninum ber að virða allar lifand i verur og öll vistkerfi eins og þau eru, gæta hófs, d rep a sem allra m innst og alls ekki að ástæðulausu (engar sportveiðar). H onum ber að neita sér um þau gæði sem eru af skornum skam m ti og ekki end urnýjast. Yfirleitt er m eiri áhersla á vernd un d ýra en plantna. Segja má að djúpvistfræði sé nútímabirtingarform hinnar hefðbundnu eða rómantísku umhverfisverndarstefnu, en hún telur sig þó eiga traustan vísindalegan bakhjarl í kenningum vistfræðinnar. Hugmyndin um sjálfbæra þróun (eins og hún er skilin af flestum stjórnmálamönnum a.m.k.) er hins vegar samkvæmt þessum kenningum dæmi um umhverfisvernd af grynnri gerðinni. Sjálfbær þróun krefst ekki viðhorfsbreytingar gagnvart vistkerfinu, heldur er áfram litið á náttúruna fyrst og fremst sem höfuðstól fyrir hagvöxt og einungis leitað nýrra leiða til að hámarka vaxtatekjur af þessum höfuðstól með betri nýtingu og 26 minni sóun. Það er talsverð hætta á að sú um hverfisvernd sem setur m anninn í önd vegi nái skam m t og beinist einkum að þáttum sem skipta m enn m iklu í augnablikinu en breyti litlu til lengri tím a litið – end a yfirleitt gengið út frá því að náttúran stand i í stað, ekki gert ráð fyrir þróun og fram vind u. En ef þessari afstöðu fylgir víðsýni og einkum þó fram sýni verður niðurstaðan nánast sú sam a og þeirra sem aðhyllast d júpvistfræði,

Hugi Ólafsson. 1997: 23-24

Christensen. 1991

Karl Sigurbjörnsson, biskup. 1998

Hugi Ólafsson. 1997:26-27

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

því gera m á ráð fyrir að styrkur og fjölbreytni lífríkis jarðarinnar allrar sé brýnasta hagsmunamál og öryggismál mannkyns ef litið er til m argra ald a og árþúsund a. Ef við viljum kom ast hjá því að eyðileggja náttúruna og lífsgrund völlinn þurfum við að skilja sem best gang náttúrunnar og hegðan okkar m annanna. Þá skiptir ekki m eginm áli hvert ofangreind ra viðhorfa við aðhyllum st helst. Góður ásetningur d ugir skam m t ef við sökum fávisku eyðum kröftunum í eitthvað sem litlu breytir en eyðileggjum annað óafvitand i. H ér er þörf á hvers kyns vísindum: náttúruvísind um til að skilja gang náttúrunnar, félagsvísind um til að skilja hegðun hópa m anna og sam félaga og hugvísind um til að hjálpa fólki til að skilja sjálft sig og náungann og þroska m eð sér ábyrga lífsstefnu.

2.1.4 Siðfræði náttúrunnar Christensen (1991) hefur eftir Merchant (1990) þrenns konar siðfræðiviðhorf til náttúrunnar eftir því hvort það grund vallast á einstaklingnum (egocentric ethic), samfélaginu (hom eocentric ethic) eða á alheiminum (ecocentric ethic). Það síðastnefnd a er nánast það sam a og áðurnefnt vistfræðiviðhorf. Sjálfm iðaða viðhorfinu m á lýsa þannig að það sem er gott fyrir einstaklinginn er til góðs fyrir sam félagið. Sam félagsm iðaða viðhorfið felur í sér að sam félaginu eigi að haga þannig að sem flestir njóti sem m estra gæða. Christensen telur það vera eina raunhæfa viðhorfið. H ann telur t.d . að ef vistfræðiviðhorfið réði yrði að fækka H ollend ingum um 90% til að geta fjarlægt alla stíflugarða og leyfa sjónum og ánum að fara 27 sínu fram . Í ritgerðinni Siðfræði náttúrunnar greinir Páll Skúlason (1991) annars konar þrískiptingu frum afstöðu okkar m annanna til náttúrunnar: 1. N áttúran er það sem við nemum sem ytri veruleika: huglæg afst aða (náttúran sem uppspretta andlegra gæða). M aðurinn sem þolandi og skynjandi. 2. N áttúran er það sem við leggjum undir okkur, berjumst við: v erklæg afst aða (náttúran sem uppspretta veraldargæða). M aðurinn sem skapandi eða gerandi. 3. N áttúran er það sem við þurfum að sættast við, hverfa aftur til: siðferðileg afst aða (náttúran sem uppspretta siðferðisgæða). M aðurinn sem skynjandi og gerandi í senn, þ.e. jöfn áhersla á báðar hliðar mannsins. Um hina siðferðilegu afstöðu segir Páll ennfrem ur: Í þriðja lagi er náttúran fyrir okkur grunnurinn að mannlífinu, ekki aðeins í þeim skilningi að við búum á jörðinni – heimur okkar er jarðneskur heimur – heldur líka í þeim skilningi að nát t úran er að v erki í okkur sjálfum. V ið fæðumst, lifum og deyjum eins og aðrar lifandi verur. Það er sami lífskraftur að starfi í okkur og er að starfi í náttúrunni. ...... Þegar við höfum þessa frumafstöðu til náttúrunnar uppgötvum við eða skynjum sjálf okkur sem hluta náttúrunnar og jafnframt sem þann hluta hennar sem lætur hana komast til vitundar um sjálfa sig, ef svo má taka til orða. Um leið verður ljós ábyrgð okkar gagnvart náttúrunni og lífinu. Sérstaða okkar felst ekki í því að við séum annars eðlis en allt annað í ríki náttúrunnar eða að við getum lagt náttúruna undir okkur og stýrt öflum hennar, heldur í því að v ið get um skoðað nát t úruna og brey t t gagnv art henni frá hvaða sjónarhóli sem vera skal. V ið getum séð hvað er til góðs fyrir aðrar lífverur en sjálf okkur og við getum gert ótal margt til að búa í haginn fyrir lífið í náttúrunni alveg óháð sjálfum okkur og sérhagsmunum okkar. M eð öðrum orðum, við getum skilið hagsmuni alls í náttúrunni og tekið tillit til þeirra án þess að vera bundin raunverulegum og breytilegum aðstæðum okkar sjálfra. V ið getum horft til fortíðar og framtíðar og gert okkur í hugarlund 28 alls kyns aðstæður sem upp geta komið í heiminum. Það hlýtur að velta m jög á uppeld i og fræðslu hvort m argir öðlist siðferðilega afstöðu til náttúrunnar eins og hér er lýst.

2.1.5 Náttúran aðal þjóðernistákn Íslendinga? Margir hafa hald ið því fram að þjóðernisvitund Íslend inga byggi einkum á þrennu: sögunni, tu ngunni og náttúrunni og hefur náttúran þá yfirleitt verið sett í þriðja sætið. Guðm und ur H álfd anarson, sagn fræðingur, færir rök fyrir því að staða ísland ssögunnar og íslenskunnar sem sam einingar tákns þjóðarinnar hafi veikst. Ungt fólk eigi nú erfiðara m eð að tengjast fortíðinni og hinn rauði þráður frelsisbaráttunnar hafi rofnað. Dregið hafi úr áhrifum tungunnar því sífellt er verið að skam m a þjóðina fyrir að tala ekki rétt m ál. En ég held þó að mikilvægasta táknið í þjóðernisvitund nútíma Íslendinga sé náttúran fremur en sagan og hún hefur að vissu leyti leyst söguna af hólmi. Íslendingar eru afskaplega stoltir af fegurð lands síns. M esti þjóðernislegi verknaðurinn er að græða landið. Það eru ekki margar þjóðir sem tengjast landi sínu jafn sterkt og við Íslendingar. N áttúran hefur auðvitað alltaf staðið Íslendingum nærri, enda minnir hún oft óþægilega á

Christensen. 1991

Páll Skúlason. 1991. Leturbreyting ÞÖÁ

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt sig. En náttúrusýn Íslendinga hefur breyst mjög mikið á síðustu árum. „Fögur er hlíðin“, sagði Gunnar forðum, en hann sá fegurðina í bleikum ökrum og slegnum túnum en ekki í hraunflákum eða jökulbreiðum. N ú kemur náttúrudýrkun m.a. fram í aukinni sumarbústaða- og jeppaeign. Það er eins og um leið og við 29 erum að fjarlægjast náttúruna nálgumst við hana aftur á nýjan hátt . . . og ræturnar.

Ef tekið er m ark á þessum tilgátum Guðm und ar gætum við hugsanlega eflt þjóðernisvitund okkar m est m eð um hverfism ennt þar sem uppvaxand i kynslóðir öðlast þekkingu og reynslu sem tengir þær land inu sínu tilfinningabönd um .

2.1.6 Viðhorf unglinga til umhverfismála Tveir nem end ur Guðnýjar Guðbjörnsd óttur, d ósents í H áskóla Ísland s, könnuðu vorið 1995 viðhorf íslenskra unglinga til um hverfism ála m eð hliðsjón af Siðgæðiskenningum Kolbergs. Tekin voru viðtöl við 10 stúlkur og 10 pilta í 10. bekk. Ungm ennin voru sett í tvær sam bærilegar siðklem m ur. Þeir þurftu að taka rökstud d a afstöðu (í viðtölum ), annars vegar til frásögu um björgun um hverfis og hins vegar um björgun m annslífs. Þeir vissu ekki að rannsóknin varðaði um hverfism ál. N iðurstaðan varð í stuttu m áli sú að flestir unglinganna sýndu meiri siðgæðisþroska í mannslífsklemmunni en umhverfisklemmunni. Piltarnir voru m etnir á hærra stig í báðum klem m unum . N em end urnir áttu alm ennt erfitt m eð að tjá sig og 30 rökstyðja afstöðu sína. Unglingarnir virtust bera m un m eiri um hyggju fy rir fólki en um hverfi. Þeir töld u t.d . björgun m annslífs frekar ástæðu til lögbrots en björgun náttúrunnar. Um hyggja fyrir náttúrunni virtist ekki vera m ikil því aðeins örfáir töluðu um náttúruna að fyrra bragði í viðtölunum um um hverfis klem m una. Aðspurðir sögðu m argir að ef við eyðileggðum náttúru Ísland s hefði það slæm ar afleiðingar fyrir ferðam anna iðnaðinn. Það end urspeglar hve nytjahyggjan er okkur Íslend ingum töm þegar fegurð land sins er annars 31 vegar. H ér kem ur fram sá m annhverfi hugsunar háttur sem er ríkjand i í okkar heim shluta. Ef marka má niðurstöður í könnun okkar eru umhverfismál ekki hátt skrifuð hjá unglingum í dag. Sumir virðast ekki gera sér grein fyrir þeim afleiðingum sem það getur haft fyrir lífríkið (þar með talið manninn) að spilla náttúru Íslands. ... V ið teljum að skólinn geti stuðlað að bættri umhverfisvitund nemenda með því að auka veg umhverfismenntunar á öllum skólastigum. ... Til að þetta megi takast verður að auka siðfræðilega umræðu um umhverfismál bæði í skólum 32 og í þjóðfélaginu í heild.

Guðmundur Hálfdanarson. 1996

Birna Helgadóttir og Guðlaug Pálsdóttir. 1995

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

2.2 Náttúran 2.2.1 Landið okkar Land ið okkar er einstakt. Það er ekki líkt neinu öðru land i. Ísland er ungt land í örri m ótun. Fyrir aðeins 20 m illjónum ára var alls ekkert Ísland á jarðkúlunni. Síðan hefur það verið að hlaðast upp í eld gosum og en jafnfram t hafa niðurrifsöfl (veðrun, þ.e. ís, vatn og vind ar) tálgað það og slípað og sópað hluta af því á sjó út. Um m erki um uppbygginguna sjáum við í nýlegum hraunum og öskulögum og ekki þarf annað en horfa á skriðjökla, jökulár eða brim r ót við strönd ina til að skynja elju veðrunaraflanna. Þó fáeinar tegund ir lífvera hafi lifað hér á land i alla ísöld ina er lífríkið á Ísland i barnungt. Öll núverand i vistkerfi hafa þróast eftir lok ísald ar, á m inna en 12.000 árum . Þau einkennast af örum bre ytingum , hraðri fram vind u og tiltölulega fáum en fjölhæfum tegund um m eð m ikla hæfileika til aðlögunar. Lítt spillt náttúra (land , loft, vatn og sjór) og stór óbyggð víðerni er sérkenni okkar fagra land s. Við sem hér búum eigum greiðari aðgang að þessum gæðum en aðrir jarðarbúar og ættum að þekkja þau m anna best. Það stend ur okkur næst að vernd a náttúru Ísland s; sjálfrar hennar vegna, fyrir okkur sjálf, fyrir um heim inn og fyrir kom and i kynslóðir. Víðlend ar óbyggðir og lítt spillt náttúra eins og við Íslend in gar eigum að venjast er naum ast að finna annars staðar í Evrópu nem a í N orður -Skand inavíu. Þegnar flestra iðnríkja hafa lítið annað en skrúðgarða, akra, beitilönd og ræktaðan skóg til náttúruskoðunar. Á stöku stað er ræktun þó hagað þannig að jafnfram t sé hægt að njóta útivistar og m á í því sam band i nefna að í Danm örku eru allir skógar skipulagðir bæði m eð viðarfram leiðslu og útivist í huga. Þó Ísland sé lítið land er það stórt miðað við íbúafjölda. Það er strjálbýlasta land ið í Evrópu, að m eðaltali 2 2 aðeins 2,5 íbúar á km ef m iðað er við land ið allt, en reynd ar býr rúm lega helm ingur okkar á aðeins 50 km bletti, nefnilega höfuðborgarsvæðinu. Ef hafið er tekið m eð í reikninginn eykst svigrúm okkar verulega. Efnahagslögsagan er rúm lega 7 sinnum stærri en land ið og ærið verkefni fyrir litla þjóð að bera ábyrgð á vernd un og skynsam legri nýtingu alls þess svæðis. Strand lengjan er um 6000 km að lengd , end a víða m jög 33 vogskorin. Berg og jarðvegur er áberand i hérlend is vegna þess hve gróður er víða strjáll. Jarðhit i er óvíða í heim inum svo áberand i sem hér. Sam a m á segja um jöklana. Við eigum m ikið af blátæru lind avatni, straum hörðum ám og óbeisluðum fossum . Á eld virku svæðunum rennur m egnið af vatninu neðanjarðar og sum s staðar þróast í því líf, sbr. gjám urtuna við Þingvallavatn sem lifir að m estu neðanjarðar í vatnsfylltum sprungum . Aðeins örlítill hluti m annkyns getur séð norðurljós reglulega í heim kynnum sínum líkt og við. Sam a gild ir um albjartar sum arnætur. N áttúruöflin á sýningu Veturinn 1997 unnu nem end ur í Fossvogsskóla í Reykjavík að þem averkefni þar sem fjallað er um náttúruna frá ým sum hliðum . Yngstu börnin settu upp sýningu um náttúruöflin en eld ri nem end ur skiptu sér í hópa sem fjölluðu m .a. um fjöll, lækningajurtir í náttúru Ísland s, óbyggðir, örnefni og tröll, strönd ina, náttúrusögur, land nytjar, vatn og náttúruham farir. Síðasta vetrard ag var foreld rum 34 og öðrum aðstand end um barnanna boðið að skoða árangurinn af vinnu vetrarins. Íslensk náttúra breytir mikið um svip eftir árstíðum. Gróðurinn breytir um lit og snjór og frost um turna ásjónu land sins. Birtan er afar m argbreytileg; sum arnæturnar bjartar og sól oftast lágt á lofti m eð tilheyrand i skuggum . Oft er vel ratljóst að næturlagi við birtu af tungli, jafnvel aðeins stjörnum og norður ljósum þegar augun venjast d aufri birtunni, einkum ef jörð er hvít af snjó. Unga fólkið sem elst upp við rafljós getur farið á m is við þessa ljósad ýrð náttúrunnar. Íslenskt veðurfar er ólíkt því sem m aðurinn hefur þróast við og lagast að áður en honum lærðist að gera sér hús og klæði og kveikja eld . Víst var vand asam t fyrir forfeður okkar og m æður að lifa við þetta veðurfar, en þau hús, klæði og farartæki, sem við höfum nú, hafa gert þann vand a að engu. Sam t eru m argir ósáttir við veðrið á Ísland i og lifa í d raum i um m iðjarðarhafsloftslag (sem að vísu m un hafa verið hér fyrir u.þ.b. 13 m illjónum ára!) en sú afstaða hlýtur að vald a vonbrigðum flesta d aga ársins. Margir láta d raum inn rætast og fara iðulega til heitari land a. Fólk þarf ekki að verða leitt á íslenskri náttúru ef það á annað borð kann að njóta hennar. Þeir sem læra að klæða sig út í íslenskt veður, jafnvel eins og það gerist bitrast á veturna, finna til ánægju yfir að takast á við

33 34

Ísland, umhverfi og þróun. 1992: 27-28 Frétt í Morgunblaðinu 24. apríl 1997

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

það, end a völ á afar góðum klæðnaði og ým is konar búnaði sem forfeður okkar g at ekki d reym t um . Gefum reynd um ferðam anni orðið: Útivera að vetrarlagi gefur manni meira. Snjórinn mýkir öll form. Landslagið verður svo ljóðrænt og fagurt. Birtan alveg ótrúleg. V íðáttan ólýsanleg. Og orkan sem maður fær við að komast í návígi við nátt úruöflin er svo geysileg að það tekur hálfan mánuð að ná sér niður. ...... V ið Íslendingar erum komnir úr kuldanum inn í hitann. Og mörg okkar hræðast útiveru að vetrarlagi. En er vit í því að loka sig inni eins og gróðurhúsaplöntur, skynja ekki náttúrufegurð í óbyggðum þar sem hvert augnablik getur verið svo ótrúlega mikils virði? 35

Við þurfum að læra að virða nærum hverfi, átthaga og eigið land . Þannig verðum við hæf til að kynna það erlend um gestum . Skyld u ekki m argir fara á m is við m argt af því sem hér hefur verið nefnt? Þar eigum við m argt ólært, sam anber hóp af íslenskum fram hald sskólanem um sem voru á ferðalagi í England i er 36 sum ir þeirra sáu fyrst stjörnuhrap. Einnig þurfum við að læra að taka m ið af um hverfi heim sbyggðarinnar allrar í ákvörðunum og gjörðum , þ.e. „að hugsa á heim svísu en fram kvæm a heim a“. Það er hluti af ábyrgð okkar gagnvart mannkyninu að þekkja vel landið okkar og geta leitt jafnt ungar kynslóðir sem erlenda gesti í allan sannleikann um það .

2.2.2 Jörðin okkar Það getur verið okku r hollt að líta stund um á alheim inn allan sem okkar um hverfi og reyna að skynja stöðu okkar í honum . Þá ber að hafa í huga að jörðin okkar er fylgihnöttur sólarinnar okkar og aðeins lítill hluti af sólkerfinu okkar. Vetrarbrautin er okkar „hverfi“ í alheim inum . Í henni eru a.m .k. 100.000.000.000 (100 m illjarðar) fastastjarna, en sólin okkar er aðeins ein þeirra. Svo m unu vera vel yfir 100 m illjarðar af stjörnuþokum eins og Vetrarbrautin í alheim inum ! Það er því ekki ofsögum sagt að við séum hluti af stærri heild og í þessu sam hengi er jörðin okkar agnar sm á. Lífið á jörðinni er aðeins að finna við yfirborð hennar í lagi sem er örþunnt (fáeinir km ) m iðað við þykkt jarðar, svo helst m á líkja við hýði á epli. Líf þrífst aðeins í neðsta hluta lofthjúpsins, jarðv egi, vatni og sjó. Þetta hlutfallslega þunna lag nefnist lífhvolf (biosphere). Ekki er vitað um líf annars staðar í sólkerfinu okkar en vísind am enn telja líklegt að einhvers konar líf sé að finna í fjarlægum sólkerfum . Jörðin iðar af lífi. Enginn veit hver su m argar tegund ir lífvera lifa á jörðinni. Menn hafa skilgreint nærri 3 m illjónir og á hverjum d egi uppgötvast nýjar tegund ir, einkum í regnskógum heitra land a, þar sem 37 fjölbreytnin er m est. Margir vísind am enn giska á að það gætu verið til 30 m illjónir te gund a á jörðinni. Við m ennirnir erum aðeins ein þessara tegund a. Allir m enn teljast til söm u tegund ar, H om o sapiens, hvort sem þeir eru hvítir, svartir eða brúnir. Við búum hér á jörðinni með aragrúa annarra lífvera sem við erum háð. Allt súrefni á jörðinni og öll næring lífvera er upphaflega komin frá plöntum. Ef engar plöntur hefðu vaxið á jörðinni væri hér ekkert súrefni, en hins vegar m ikið af koltvíoxíði (einnig nefnt kold íoxíð, koltvísýringur, koltvíild i, eða CO 2). Plönturnar eyða koltvíoxíði jafnóðu m úr loftinu. Þær taka það inn í laufblöðin og nærast á því og hald a þannig hitanum á jörðinni niðri og fram leiða súrefni um leið. Koltvíoxíð (CO 2) m ynd ast sífellt við bruna þegar kolefni (C) í kolum , olíu og í lifand i verum hvarfast við súrefni í and rúm slofti (O 2). Slíkur bruni á sér stað í lífverum (sbr. líkam shita okkar), opnum eld i, (t.d . skógareld um ), í bílum , skipum og flugvélum . N ú brennir m annkynið svo m ikilli olíu að plönturnar hafa ekki und an að eyða koltvíoxíðinu sem m ynd ast, svo m agn þess í and rúm sloftinu eykst sm ám sam an og hitinn á jörðinni þar m eð. Þetta kalla m enn gróðurhúsaáhrif því koltvíoxíðið virkar líkt og gler og m ynd ar eins konar gróðurhús utan um alla jörðina sem hleypir ljósgeislum sólar inn en hind rar hitageisla í að kom ast út, þan nig að það hitnar í „gróðurhúsinu“. Þór Jakobsson útskýrir gróðurhúsaáhrif á þennan hátt: Svonefnd gróðurhúsaáhrif í lofthjúpi eru náttúruleg, eðlileg. Á n þeirra væri ekki líft á jörðinni. Það eru breytingar á þeim – af manna völdum – sem eru varhugaverðar. Þær gætu orðið svo miklar að meðalhiti á jörðinni breyttist og þar af leiðandi veðurfar víða um heim. Þau efni í andrúmslofti sem koma við sögu í geislunarbúskap lofthjúps eru óson, vatn, vatnsefni [vetni] og koltvíildi [koltvíoxíð]. Samlíking við gróðu rhús felst í því, að vatnsgufa og koltvíildi í andrúmslofti virka eins og gler í gróðurhúsi: hinar stuttu bylgjur sólarljóssins smjúga óhindrað í gegn, en megnið af hinum löngu bylgjum (hitabylgjum) frá jörðu sleppur ekki 38 út í geiminn. A fleiðingin verður upphitun. Koltvíoxíð er hvað áhrifam est fram angreind ra efna sem vald a gróðurhúsa áhrifum vegna þess að tiltölulega m ikið er af því í lofthjúpnum . Þó er styrkur þess aðeins 0,036%, en er talinn hafa verið 0,027%

Magnús Ásgeirsson.1992

Jóhanna B. Magnúsdóttir. 1991

Þóra Ellen Þóhallsdóttir. 1989

Þór Jakobsson. 1992

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

fyrir 150 árum og stafar aukningin af síaukinni brennslu kolefnisríks eld sneytis. Styrkur koltvíoxíðs í and rúm slofti hefur þó ekki aukist eins m ikið og vænta m ætti vegna aukinnar upptöku þess í lífríkið. Um þrefalt m eira er af kolefni í gróðri og jarðvegi en í and rúm sloftinu. Mest er þó í hafinu. Al lt koltvíoxíð and rúm sloftsins fer í gegnum lífríkið á sex ára fresti að jafnaði. Óvíst er hvort lífríkið held ur áfram að taka 39 við eða hvort það fer hugsanlega að gefa frá sér m eira en það bind ur. Ósonlagið um lykur jörðina og ver hana gegn geislum sem lifand i verum stafar hætta af. Óson er gert úr 3 súrefnisfrum eind um (O 3) en í venjulegu súrefni eru 2 frum eind ir tengd ar sam an (O 2). N ú er ljóst að viss efni sem fram leid d eru í stórum stíl (einkum klórflúor kolefni) brjóta óson niður í venjulegt súrefni (O 2) og þynna þannig ósonlagið. Jafnvel þótt m enn m ynd u hætta að fram leiða og nota þessi efni strax í d ag m ynd u líða m örg ár þar til áhrifa þeirra hætti að gæta í háloftunum . Jam es Lovelock hefur sett fram kenningu til að skýra hvernig jörðin temprar sig sjálf; held ur uppi innra jafnvægi hvað hita og efnasam setningu t.d . lofthjúpsins varðar. Þetta m innir d álítið á innra jafnvægi d ýra – og í okkar eigin líkam a, svo nefnt sam vægi (hom eostasis). Lovelock kallar fræði sín jarðlífeðlisfræði en 40 þau spanna jafn ólíkar greinar sem líffræði, jarðfræði, efnafræði og veðurfræði. Gefum Lovelock orðið: Jörðinni svipar á margan hátt til lífveru. Hún er þó ekki lifandi eins og við en lifandi engu að síður. Eins og andardráttur okkar og blóð þá sjá loft og vatn jörðinni fyrir næringu og heilsu. Hvernig væri á jörðinni ef hún væri lífvana? Hún væri eins og M ars, V enus eða Tunglið, bara nakið og þurrt grjót, annað hvort steikjandi heit eins og V enus eða ísköld eins og M ars, ekki dropi af vatni og ekkert súrefni sem eru öllu lífi nauðsynlegt. V ið erum svo lánsöm að eiga jörðina, sem hefur verið þægilegt og hlýlegt heimili fyrir allskyns lífverur í um 41 fjögur þúsund milljónir ára. Ég hef kallað jörðina Gaiu, eftir grísku ástargyðjunni. Gaiakenningin er um d eild og sum ir taka líkin guna um lífveru of bókstaflega. En hún er engu að síður frjó og til hjálpar við að sjá hvernig vistkerfi jarðarinnar allrar þróast.

2.3 Tengsl manns og náttúru Á ráðstefnu Sam einuðu þjóðanna í Belgrad 1975 var sett fram það m arkm ið að bæta vistfræðilegt samband manns og náttúru og milli manna. H ver þjóð skyld i átta sig á m erkingu grund vallarhugtaka eins og lífsgæða og ham ingju í sam hengi við um hverfið allt og ákveða hvað gera þurfi til að auka velferð í 42 sátt við náttúrulegt og manngert umhverfi.

2.3.1 Náttúran og þarfir mannsins Gera m á ráð fyrir að m aðurinn hafi á m illjónum ára þróast í heittem pruðu loftslagi, ekki ósvipuðu því sem við getum nú skapað í híbýlum okkar. N ú d veljum við flestum stund um í slíku loftslagi í húsum – eða í bílum . Við sjáum veröld ina í gegnum gler, ým ist rúðugler eða sjónvarps- og tölvuskjái. H vernig ætli slíkt um hverfi fullnægi m argvíslegum þörfum okkar? H vers konar tilfinningar vekur það? Margt í m enningu okkar og hugsunarhætti á rætur í þeim tím a er híbýli voru þröng og d im m og jafnt ungir sem ald nir voru flestum stund um úti við störf og leik. Afar litlar breytingar hafa orðið á erfðaefni okkar á þeim fáu þúsundum ára sem liðin eru síðan menn tóku að laga náttúruna að sínum þörfum og taka sér fasta búsetu. Hversu sérstök sem við höldum að við séum þá er víst að erfðir okkar eru, rétt eins og annarra spendýra, aðlagaðar náttúrulegu umhverfi með hreinu lofti og margbreytilegu grænu landslagi. Það hvernig við slökum á og eflum líkamlegan styrk er mótað af þróun hundraða milljóna ára. Líkami okkar og erfðir virðast best aðlöguð gresjum hitabeltisins en sem menningardýr höfum við lært að aðlagast borgum og þorpum. Í mörg þúsund ár höfum við reynt að herma eftir loftslagi og umhverfi fortíðarinnar: Hlýtt og rakt loft, plöntur og jafnvel félagsskapur dýra. Þeir sem efni hafa á útbúa jafnvel gróðurhús eða sundlaug við stofuvegginn, kaupa sumarbústað eða fara að minnsta kosti með börnin í frí á ströndina. N ákvæmlega hver viðbrögð líkamans eru við náttúrulegri fegurð og fjölbreytni, við lögun og litum náttúrunnar (einkum þeim græna), við hreyfingum og hljóðum annarra dýra t.d. fugla, skiljum við ekki enn sem komið er. En það er greinilegt að það ber að líta á hlut náttúrunnar í amstri hvers dags sem hluta af líffræðilegri þörf. Þetta er ekki hægt að sniðganga í 43 umræðum um auðlindastefnu mannkyns.

Halldór Þorgeirsson. 1996

Björn G. Jónsson. 1990

Pearce & Winton. 1992, formáli

The Belgrad Charter. 1976

Sigrún Helgadóttir 1991. haft eftir Ehrlich, P.R. et.al. 1977 bls. 602

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Við virðumst þurfa gott jarðsamband við náttúruna til að komast af andlega. Við þurfum að kenna fólki á unga aldri að komast í sem best tengsl, við getum ekki treyst á að það gerist af sjálfu sér. Hinn kærulausi heili. Jónas H allgrím sson, prófessor í læknad eild H .Í. hefur tvívegis vakið athygli í tím aritinu H eilbrigðism ál á m erkilegum þýskum rannsóknum á viðbrögðum m annsheilans við atburðum og áreiti. Rannsóknirnar hófust fyrir aldarfjórðungi og hefur verið fylgst með fjögur þúsund manna hópi sem reglulega gengst undir margvíslegar rannsóknir. Fyrstu tilraunirnar bentu til þess að lyktarskyn og bragðskyn fólksins væri að breytast smávægilega þannig að næmi minnkaði. Þessi tvö skynfæri eru frumstæðu st í manninun og það róaði vísindamennina að engar breytingar fundust þá á skyni sjónar og heyrnar. En í byrjun níunda áratugarins kom í ljós að öll sky nfærin höfðu minna næmi en áður og að breytingar voru eindregið í þá átt að stöðugt öflugra áreiti þurfti til þess að vekja skynstöðvar heilabarkarins. Breytingarnar eru nú orðnar svo örar að talið er að árlega minnki næmni skynsins um einn af hundraði. V ægari og fíngerðari áreiti á skynfæri komast ekki lengur til meðvitundar en í stað þeirra berst vaxandi fjöldi grófra áreita sem leiða til öflugra viðbragða. Heilinn virðist þurfa að breyta um vinnuaðferðir til þess að verja sig gegn nýjum og oftast óþægilegum áreitum, t.d. með því að hley pa miklum fjölda þeirra framhjá miðst öðv um t ilfinninga. Þannig vekja ofbeldismyndir ekki lengur eðlileg tilfinningaviðbrögð hjá ungu fólki heldur aðeins hjá þeim eldri. ..... M annsheilinn er að breytast á þennan hátt. Hann hefur hækkað lágmarksstyrk boða til meðvitundar, gerst kærulausari gagnv art umhv erfinu og síðast en ekki síst gert það mögulegt að vinna sjálfstætt úr mörgum boðum samtímis án þess að þau trufli hvert annað. A f því síðastnefnda leiðir að maðurinn á hægara með að lifa með andstæðum þar sem hann leggur ekki tilfinningalegt mat á aðstæður. Dæmi um það er að fólk notar 44 ósoneyðandi efni þó að það hafi áhyggjur af þynningu ósonlagsins.

2.3.2 Náttúran og efnisleg gæði Við erum ekki einungis tengd náttúrunni þeim and legu tilfinninga bönd um sem lýst er hér á und an. Öll okkar fram leiðsla byggir á hráefnum úr náttúrunni: fæðu, byggingarefni, m álm um orku o.þ.h. Í fram leiðslu - og neyslu kapphlaupi m annkynsins gengur á ým sar auðlind ir. Fjölskrúðugustu vistkerfi jarðar, regnskógarnir, eyðast t.d . svo hratt að m eð sam a áfram hald i verða þeir næstum búnir árið 2010 og u m leið brestur tilverugrund völlur aragrúa tegund a sem lifir aðeins í regnskógum . N áttúran þarf einnig að taka við úrgangsefnum frá okkur og starfsem i okkar. Úrgangur þessi eykst í takt við aukna fram leiðslu og efnislega velm egun, svo og fjölgun m annkynsin s. N okkur þessara efna eru tilbúin og náttúrunni fram and i og brotna því hægar niður en náttúruleg efni. Ef ekki tekst að farga þessum úrgangi sóm asam lega hlýst af því mengun. Íslend ingar byggja afkom u sína á m atvælafram leiðslu og þurfa að uppfylla kröfur u m óm enguð m atvæli sem fram leid d eru án eiturefna í óm enguðu um hverfi. Við höfum gild ar ástæður til að tryggja hér heilsusam legt um hverfi fyrir okkur, gesti okkar og viðskipta m enn og ekki síst kom and i kynslóðir. Æ fleiri reyna nú að stöðva þessa óheillaþróun, sem nærist á vanþekkingu og vond um siðum , og beina hug okkar og athöfnum á farsælli brautir. Og það þarf víða skjót viðbrögð. Þeir sem sinna uppeld i og fræðslu hafa verk að vinna. H vað er líklegt til að skila árangri? H var á að byrja – og hvað svo? Víkjum að því síðar.

2.3.3 Náttúruauðlindir og náttúruþekking H elstu náttúruauðlind ir m annkynsins eru ræktarjörð, ferskt vatn, skógar, fiskistofnar, jarðefni (olía, kol, m álm ar, byggingarefni), hreint loft og fjölbreytileg óspillt náttúra. H reint loft o g fjölbreytt náttúra er sjald an talið m eð náttúru auðlind um þó það sé eitt það allra nauðsyn legasta. Allar þessar auðlind ir end urnýjast hratt séu þær skynsam lega nýttar, nem a jarðefnin. Það tekur jörðina m illjónir ára að end urnýja olíubirgðir þær sem við höfum notað á einni öld . Ef end urnýjanlegu auðlind irnar eru nýttar óskynsam lega eyðileggjast þær, verða í raun einnota. Þetta á við um eyðingu regnskóga og þar sem jarðvegur eyðileggst vegna rányrkju og rangs áveitufyrirkom ulags.

Jónas Hallgrímsson. 1995

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt H elstu náttúruauðlind ir Íslend inga eru fiskurinn í sjónum , víðáttum iklir hagar og beitilönd , ræktarland , ferskvatn, jarðhita - og vatnsorka, jarðefni (sand ur, m öl og grjót), hreint loft og óbyggð víðerni. Fiskim iðin og beitilönd in eru fullnýtt, jafnvel ofnýtt, en ræktarland , orkulind ir og ferskvatn hvergi nærri. Á hálend i Ísland s er að finna síðustu stóru óbyggðirnar í Evrópu. H vergi í heim inum 45 eru fleiri og fjölbreyttari eld vörp. Mestu skiptir að haga nýtingu þessarra auðlind a þannig að sem m innst röskun verði á náttúrunni. Saga búsetu m anna á Ísland i er afar stutt. Fyrir aðeins 1100 árum streym d u hingað land nem ar m eð bústofn, þekkingu og viðhorf sem m ótast hafði í lönd um þar sem jarðvegur, gróður og d ýralíf er m jög frábrugðið. Land nýting sem d ugað hafði vel í N oregi olli hér m eð tím anum m ikilli gróður- og jarðvegseyðingu og erum við (vonand i) núna fyrst að læra að nýta gæði land sins á sjálfbæran hátt. Þó vitum við enn næsta fátt um langtím aáhrif stórfelld ra virkjanafram kvæm d a, end a aðeins hálf öld síðan stórvirkar vinnuvélar kom u til sögunnar. Íslendingurinn skynjar landið sitt með augum, huga og hjarta. Það er nú einu sinni það dásamlega við þessa blessaða þjóð. Hún er ástfangin af landinu sínu. Landslag er ekki og verður aldrei bara mishæðótt grjót og gróður og mælist ekki í flatarmáli og gígavöttum. Landslag er upplifun, sjónrænt ævintýri, saga og tilfinning – og skynsemi kemur auðvitað við sögu – vegna þess að tilfinning er skynjunin sem máli skiptir og þá um leið eins konar vörn gegn vitleysum eins og þeim að eyðileggja dýrmætt landslag – eyðileggja þjóðararf – stela úr þjóðminjasafni náttúrunnar öllu steini léttara og selja það sem skran. 46 Fólk verndar helst það sem það þekkir og þykir vænt um. Því er m ikilsvert að unga kynslóðin fái tækifæri til að skilja gang náttúrunnar og hrífast af fögru, heilsusam legu um hverfi. H ún þarf einnig að kynnast um hverfisvand am álum þó svo að það kunni að vera óþægilegt á köflum . H ún verður að læra að greina þær hættur sem steðja að og leita heppilegri leiða en þeirra sem okkar kynslóð fetar.

Hugi Ólafsson. munnl. upplýs. 1997

Guðmundur Páll Ólafsson. 1997

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

3. Mikilvæg umhverfismál Til að bjarga umhverfinu þarf að: 1. Stöðva fólksfjölgun á jörðinni. 2. Draga úr lífsgæðakapphlaupi (sóun) í ríku löndunum. 3. A uka rannsóknir á umhverfinu, bæði magn þeirra og gæði. 4. N ýta þá umhverfisþekkingu sem þegar er til við allar framkvæmdir.

Orsakir umhverfisvandamála er einkum að finna í manninum sjálfum , takm örkuðum skilningi hans á að laga sig að náttúrunni og oftrú á að laga hana að sínum þörfum eða d uttlungum . Skilningur á sam hengi og það að geta séð m ál frá m örgum hliðum er lykill að lausn m ála, ekki síst um hverfism ála. H ér á eftir verður fyrst rætt um um hverfism álin vítt og breitt, hver þróunin hefur verið og hvað ætla m egi að sé fram und an. Síðan er gerð grein fyrir helstu flokkum um hverfism ála og að lokum gerð gre in fyrir um hverfisstefnu Sam einuðu þjóðanna og stefnu íslenskra stjórnvald a.

3.1 Hvert stefnir? 3.1.1 Vorum við vistvæn fyrir 50 árum? Þeir Íslend ingar sem kom nir eru yfir m iðjan ald ur m una tím ann áður en tæknivæðing og einnota m enning urðu allsráðand i, þegar allt var sparað og nánast allt m argnotað og end urnýtt. H ænsni og hund ar átu m atarafganga, pappír og ónýtu tim bri var brennt til upphitunar, glerflöskur og krukkur notaðar aftur und ir saft, sultu o.þ.h. og öll m jólk var sett í m argnota brúsa og glerflöskur. Mjölvara kom í léreftspokum og úr þeim voru saum uð lök, d iskaþurrkur o.fl.; föt voru bætt og saum aðar nýjar flíkur upp úr heillegum hluta gam alla fata, húsgögn gerð upp o.s.frv. Það var því m jög lítið m agn af sorpi sem end aði á ruslahaugnum og lítið gekk á auðlind ir jarðar. H ér er lýst m un náttúrulegra ástand i en nú tíðkast. Sam a efnið nýtt aftur og aftur - m argnota í stað einnota – hringrás í stað einstefnu. Á öðrum sviðum var eyðingin löngu hafin. Eyðing birkiskóga og gróður m old ar hafði viðgengist allt frá land nám söld og ekki þótti tiltökum ál að fleygja rusli í fjöru eða næsta læk. Okkur hættir til að hald a að ekkert m uni breytast og breytingar verði alltaf í söm u átt. H run Sovét ríkjanna m innir okkur þó á að þróun verður í stökkum , að ríkjand i stefna getur breyst skynd ilega og það er eins gott að vera við því búin. Það er áhugavert fyrir nútím abörn að lifa sig inn í hlutskipti afa og öm m u og þar kem ur sögukennsla til hjálpar. Ef litið er á heim inn allan elst m eirihluti barna upp við aðstæður sem sv ipar til æsku kynslóðar afa og öm m u hvað fram leiðslu, neyslu og lífsskilyrði varðar. Aðstæðurnar sem börn í tæknivæddum iðnríkjum alast upp við eru nýr kafli í mannkynssögunni og alveg óvíst hvernig sá kafli m un end a. Sulak Sivaraksa er thailenskur búd d isti sem tvisvar hefur verið tilnefnd ur til friðarverðlauna N óbels. H ann hefur sagt neysluhyggju og auðhringjum stríð á hend ur m eð líkum aðferðum og Gand hi beitti á breska heim sveld ið fyrr á öld inni. Í tengslum við ráðstefnu fólks frá 26 lönd um um „að finna a ðra leið en neysluhyggju“ sagði hann eitthvað á þessa leið: N ú á dögum hafa fleyg orð heimspekingsins Descartes: „Ég hugsa, þess vegna er ég“ umbreyst í svohljóðandi kjörorð: „Ég kaupi, þess vegna er ég“. Iðnaðarsamfélagið gerir fólk að þrælum þeirrar hugsunar að lífsgæði séu það eitt að afla fjár til að eignast ónauðsynlega hluti. ... Fjölþjóðlegu auðhringirnir hafa meiri völd en þjóðríkin. ... Þeir þurfa að selja vöru sína til að græða. Þeir nota fjölmiðla til að örva græðgi fólks og vekja hjá þeim nýjar langanir. N eyslan er orðin að nýjum trúarbrögðum sem ryðja sér til rúms um heim allan. Ég vil koma því til leiðar að kjörorð næstu þúsund ára verði: „ég dreg andann, þess vegna er ég“. Í austurlenskri trú 48 og menningu er meðvitund um andardrátt sinn álitin leiða til friðar, gleði, ánægju og minni sjálfsdýrkunar.

Jenssen, Arne. 1990

Sivaraksa. 1998

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Vítahringur 49 neyslusamfélagsins

Árið 2030 verða börnin sem nú eru að byrja í grunnskólum kom in á m iðjan ald ur. H vernig verða lífsskilyrðin þá? H vernig m unu þau lifa ef við göngum út frá því að m annkynið átti sig í tím a?

3.1.2 Hvernig verður eftir rúm 30 ár? H ér er byggt á State of the W orld 1990, skýrslu World Watch Institute í Band aríkjunum . Í síðasta kafla skýrslunnar eru d regnar upp útlínur þess sam félags sem líklegt er að verði árið 2030. Þar er gengið út frá því að m enn hafi tekið þá stefnu að grafa ekki und an lífi barna sinna held ur m ótað sam félag sem er sjálfbært. Það er ekki oft að m enn reyna að virða fyrir sér fram tíðina á svo jákvæðan hátt. Um hverfisvernd hefur nefnilega einken nst af varnarbaráttu, að bend a á það sem m iður fer og reyna að stoppa í götin, en sjald nar er hugsað frá grunni hvernig mannfélagið þurfi að þróast til þess að duga í aldir og árþúsundir. Til að sam félag sé sjálfbært þarf hver kynslóð að fullnægja þörfum sínum án þess að eyðileggja lífsgrund völl kom and i kynslóða. H verri kynslóð ber þá skyld a til að tryggja að sú næsta erfi ekki síðri náttúrugæði en þau sem hún tók í arf. H inn iðnvæd d i heim ur fullnægir ekki því skilyrði og raunar ekki 50 fátæku ríkin held ur. Við verðum að snúa þróuninni við á næstu 30 árum , annars verður það of seint. H verju þarf að snúa við? Tökum d æm i. Olía, jarðgas og kol eru orkulind ir sem þrjóta og það sem verra er bruni þeirra m engar og breytir loftslaginu. Árið 2030 verður aðeins hægt að sleppa 1/ 3 af því koltvíoxíði sem nú er sleppt út í and rúm sloftið. Því verður að d raga verulega úr notkun olíu og kola. Kjarnorkan er stórhættuleg vegna geislavirkra úrgangsefna og ekki er hægt að reikna m eð að örugg leið finnist til að farga þeim . Árið 2030 er orkusparnaður meginmálið. Þá verða orkulind ir fyrst og frem st blessuð sólin, en einnig vind ur, jarðvarm i, vatnsorka og bruni vissra úrgangsefna. Við Íslend ingar höfum nóga vind -, vatns- og varm aorku en því fyrr sem við hættum að nota öll þessi ókjör af olíu, því betra. Við ættum að vera í fararbrod d i í rannsóknum á því hvernig nýta m egi raforku til að knýja skip, flugvélar og bíla, t.d . fram leiðslu á vetni m eð raforku til að nota í sam göngum . Ef gripið verður til álíka strangra takm arkana barneigna og í Kína og Tailand i, er von til þess að fólksfjöld inn á jörðinni verði ekki m ikið yfir 8 m illjarða árið 2030 (er u.þ.b. 5,8 m illjarðir nú). Jörðin er talin geta alið þann fjöld a ef sam félagsskipanin verður skynsam legri en nú er. Fólksfjölgun er aðallega vandamál í 3. heiminum, en í okkar heimshluta er vandinn hins vegar sá hversu mikið hver einstaklingur notar af auðlindum jarðar. Líklega þarf 10 jarðir til að allt m annkynið gæti verið á sam a neyslustigi og Íslend ingar. 52

Ekki verður kom ist hjá því að kom a á betra og réttlátara hagkerfi. Lífskjörin verður að jafna ef kom ast á hjá stöðugum illd eilum og stríði og það gengur ekki að allt m annkynið bruðli m eð auðæfi jarðar líkt og Íslend ingar og önnur iðnríki gera nú. Við og börn okkar þurfum að finna aðr a leið á vit ham ingjunnar. Hófsemi og nýtni gætu orðið boðorð fram tíðarinnar.

Böðvar Leos. 1997. Vikublaðið 7.4

World Watch Institute. 1990

Hugi Ólafsson.1997

World Watch Institute.1990

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

3.1.3 Hvað með lífsgæðin? Þetta tal um hófsem i og nýtni kveikir e.t.v. hugsanir um leiðinlegt líf í fábreyttu um hverfi þar sem ekkert m á. H ætt er við að í sögubókum afkom end a ok kar verði kynslóð okkar sem nú erum m iðald ra kennd við óhóf, sóun og rótleysi og að sá kafli verði síst fallegri en kaflinn í sögubókum okkar um forfeðurna sem eyd d u birkiskógum Ísland s. Það er ljóst að við verðum að neita okkur um ótalmargt sem nú leyfist. Er hugsanlegt að við fáum eitthvað í staðinn? Athugum hugtakið fábreytt, leiðinlegt um hverfi. Það segir m eira um okkur sjálf en um hverfið. Það lýsir huglægu ástand i ekki síður en hlutveruleika. N æmur maður skynjar meira í fábreyttu umhverfi en sljór maður í fjölbreyttu umhverfi. Við njótum held ur ekki um hverfisins m eðan við erum m eð hugann við eitthvað langt í burtu í tím a eða rúm i. Ford óm ar gagnvart hverd agsum hverfinu blind a flest okkar m est allan d aginn. Það á ekki síst við um veðrið, þann m ikilvæga um h verfisþátt. H vor skyld i fá m eira út úr lífinu, sá sem finnst allt vera vont veður nem a sól og 20 stiga hiti eða sá sem lifir eftir þeirri kenningu að það sé ald rei neitt að veðri, en klæðnaði geti verið ábótavant? Sá fyrrnefnd i þarf að fara oft til útland a til að njóta um hverfisins þar, veðursins – og lífsins. H ann er þurftarfrekari á náttúrunnar gæði en sá síðarnefnd i sem getur rölt um nágrennið og notið þess ekki síður – jafnvel betur. Getur m enntun einhverju um það breytt hversu vel við njótum þess um hve rfis sem við d veljum í? Eða því hversu þurftarfrek við erum á gæði náttúrunnar? Er hægt að kenna okkur að njóta þess sem er vel fengið og að fá óbeit á því að ræna afkom end ur okkar? H verju geta foreld rar, fóstrur, kennarar og yfirvöld m enntam ála áorkað? Að því er vikið síðar. Leikskóli án leikfanga og leiktækja! Leikskólinn Garðavellir við H jallabraut (oft kallaður H jalli) er frægastur fyrir að hafa strákana og stelpurnar í sér hópum . En það er fleira m erkilegt við þann skóla. Leikföng og leiktæki eru í lágm arki en lögð áhersla á að börnin leiki hvert við annað frekar en við hluti; að þau skapi eitthvað sjálf úr leikefni í stað þess að nota tilbúin leikföng; að útileikir séu frem ur í náttúrulegu um hverfi (í 53 hrauni og á túnum við skólann og í fjöru skam m t frá ) en í m anngerðum leiktækjum . Hjallastefnan hafnar hlutadýrkun, umbúðum og ytri fjölbreytni sem leið í leikskólauppeldi. Þvert á móti er lagt upp úr einfaldleika, fábreytni og rósemi andstætt þeim hrærigraut hávaða, spennu og einhæfrar mötunar sem börn búa við í dag. M arkmiðið er að gefa kost á rólegu umhverfi, þar sem ekkert glepur hugann frá kjarna málsins. Þess vegna eru allir litir mildir og engar myndir skreyta veggina að nauðsynjalausu. ..... A ð auki er markmiðið að efla sköpun, skynjun og ímyndun barnanna sjálfra. Þess vegna tökum við öll leikföng í burtu sem bjóða aðeins upp á eina lausn, fyrirfram úthugsaða s.s. púsluspil og perlur. Slík leikföng fanga leikinn – njörva hugmyndaflugið niður og kenna börnum það eitt að leita að hinni einu sönnu lausn. Lífið á alltaf óendanlega möguleika á fjölbreyttum lausnum og hver og einn verður að leita að eigin svörum. Þess vegna bjóðum við aðeins upp á leikefni í stað leikfanga. Þar má nefna trékubba, pappír og svampdýnur og 54 svampkubba sem börnin geta notað á hvern þann hátt sem hugurinn girnist. Þótt um hverfism ennt sé ekki m egintilgangurinn m eð H jallastefnunni er ljóst að hér er lýst góðri um hverfism enntun.

3.1.4 Umgengni 53

Ragnheiður E. Jónsdóttir. Munnlegar upplýsingar. 1996

Margrét Pála Ólafsdóttir. 1992

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Um gengni við náttúru Ísland s hefur batnað á m örgum sviðum þótt heild arálag á hana hafi aukist. N ú er sem betur fer sjald gæft að fólk skilji sorp eftir á alm annafæri eða kasti í næsta læk, end a víðast hvar stutt í næsta sorpílát. Skólar, sveitarfélög og hverfasam tök skipuleggja hreinsunar d aga á vorin. Vinnuskólar og félagasam tök hreinsa ógrynni af rusli - sem hefði helst ald rei átt að fara á flakk - og það sem kannski er m est um vert; viðhorf okkar til um hverfisins hafa breyst. Augu m argra hafa opnast fyrir gild i óspilltrar náttúru og snyrtilegrar um gengni, gild i þess fyrir velferð okkar sjálfra – og svo þetta erfiða: Að skila komandi kynslóðum ekki eigi lakara umhverfi en því sem við tókum í arf . Snyrtilegasta og ósnyrtilegasta fyrirtækið N ú í þessari viku hefur verið hald in um hverfisvika hér í skólanum og fóru því krakkar úr unglingavinnuhópnum og völd u snyrtilegasta og ósnyrtilegasta fyrirtæki staðarins og var Vélaverkstæði H jartar Eiríkssonar valið það ósnyrtilegasta en Rarik það snyrtilegasta. Að því tilefni ákváðum við að taka viðtal við þau fyrirtæki, en því m iður reynd ist ekki unnt að taka viðtal við þá á Vélaverkstæðinu vegna anna, svo við tókum aðeins viðtal við forstjóra fyrirtækisins Rarik, Sverri H jaltason, og kem ur það hér á eftir. Slubba og Satan fóru á kreik í blíðskaparveðri og tóku m ynd ir og spjölluðum við Sverri. Við óskuðum honum til ham ingju m eð þennan titil (snyrtilegasta fyrirtækið) og hófum st svo hand a. – H vað hafið þið gert til að bæta um hverfið? Við höfum reynt að sá í þau svæði sem við höfum yfirráð yfir og lagfært ým islegt eftir okkur, svo höfum við líka verið m eð trjárækt á lóðum fyrirtækisins. – Stend ur til að bæta um hverfið enn þá m eira? Já, það er aðal stefnan að leggja okkar af m örkum til þeirra m álefna og láta okkar hlut ekki eftir liggja. – H ald ið þið að þessi titill m uni hafa einhver áhrif á starfsem i ykkar? Já, já hann styrkir okkur náttúrulega í því sem við höfum verið að gera. – Mund ir þú vilja segja eitthvað að lokum ? N ei, ekki nem a það að ég er afskaplega ánægður m eð að fyrirtækið hafi fengið þessa viðurkenningu og ég veit að forráðam enn verða hrifnir af þ ví. Að lokum þökkum við honum fyrir ánægjulegt sam tal og kvöd d um m eð virktum .

Félagasam tök hafa lagt m ikið til þessara m ála lengi, sbr. áróður Land vernd ar á 8. áratugnum m .a. vegg spjöld in sem gerð voru til að bæta um gengni. Opinberir aðilar hafa sótt í sig veðrið og skipta skólar þar m iklu m áli. Erlend ir ferðam enn hafa stuðlað að bættri um gengni land ans. Margir þeirra hafa sýnt gott ford æm i og sum ir hneykslast á sóðaskapnum . Við höfum viðurkennt að gests augað er glöggt og séð sóm a okkar í að taka til fyrir gestina þó við getum enn boðið sjálfum okkur upp á sóðaskap. Þótt m argir hafi tekið sig á eru m argar und antekningar og verður sorpm enning þjóðarinnar enn að teljast frum stæð. Enn er til fólk sem hellir úr öskubökkum út um bílglugga m eðan beðið er á ra uðu ljósi og ruslatínslum enn m eð fjölförnum þjóðvegum eru ótrúlega fengsælir. Kannski eru tengsl m illi þvílíkrar um gengni í m annabyggð og þess sem viðgengist hefur í kvikm ynd ahúsum þar sem ruslafötur eru fáar og sm áar m iðað við m agn um búða þess sem selt er í sjoppunum . Fagurlega teppalagðir og bólstraðir bíósalir hafa breyst í viðurstyggilega ruslahauga þegar gestir á síðustu sýningum kvöld sins kom a þar að njóta listar. Getur verið að umgengni okkar um vegi og náttúruperlur byrji inni við , á heim ilum , í skólahúsnæði, bíó og víðar?

3.2 Hver eru þessi umhverfismál? H ér á und an hafa m örg um hverfism ál verið reifuð, svo sem auðlind a nýting, m engun, gróðurhúsaáhrif, um gengni og vernd un lífríkis. N ú verður reynt að telja skipulega upp helstu um hverfism ál sem við blasa og flokka þau. Í þeim efnum er ekkert flokkunarkerfi einhlítt. Þessi m ál spanna allt frá næsta um hverfi til jarðarinnar allrar, bæði náttúruna og það um hverfi sem m enn skapa. 56

Þessu efni hvað Ísland varðar er gerð betri skil í ritum frá um hverfis ráðuneytinu. Í Bjargið jörðinni og 57 Grænu bókinni er fjallað um um hverfism álin á heim sm ælikvarða.

Átak, blað gefið út í tilefni umhverfisviku Grunnskóla Hvammstanga. 1990. Óstytt grein.

Ísland–umhverfi og þróun. 1992. Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997, o.fl.

Pearce & Winton. 1992.

Porrit. 1991

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

And reas Steigan, prófessor í d ýrafræði við H áskólann í Bergen, sem sam ið hefur fjölþætt um hverfis nám sefni fyrir kennara og alm enning í N oregi, hélt nám skeið fyrir hóp íslenskra kennara vorið 1994. Að hans m ati eru alvarlegustu um hverfism álin í heim inum þessi: • Loftslagsbreytingar, þ.e. aukin gróðurhúsaáhrif, m eðalhiti hækkar • Eyðing ósonlagsins og aukin útfjólublá geislun • Gengið er á náttúruauðlind ir – þær end urnýjanlegu verða einnota • Fjölbreytni lífríkisins rýrnar – vegna útrým ingar tegund a • Fæðufram leiðsla fyrir m annkynið hangir á bláþræði • Skógum er víða eytt – veld ur útrým ingu tegund a og jarðvegseyðingu • Jarðvegur eyðist – vegna ofnýtingar gróðu rs og vatns • Víða skortir ferskt vatn, til d rykkjar og ræktunar • Eiturefni kom ast í m ikilvægar auðlind ir – lífkeðjur og vatnsból • Mengun vatns, lofts, sjávar og jarðvegs • Fátækum fjölgar og þeir ríku verða ríkari – 15% fólks ráðstafar 85% auðlind a • Au kin spenna m illi norðurs og suðurs – ekki síst vegna m isskiptingar auðæfa • Mannkyninu fjölgar ört – stefnir í 8 m illjarða árið 2020 • Fólk flykkist sam an í stórborgir Steigan spyr, eins og fleiri: Er of seint að snúa við? Of seint að berjast fyrir sjálfb ærri þróun? H ann telur að erfiðast verði að hem ja fólksfjölgunina og lítið m egi útaf bera til að víðæk hungursneyð bresti á. Einnig 58 verði erfitt að hem ja gróðurhúsaáhrifin og tryggja nægt ferskvatn. Í fram kvæm d aáætlun ríkisstjórnarinnar til ald am óta eru þær ógnir sem tald ar eru steðja að íslenskri 59 náttúru einkum tald ar vera þessar: • Mengun hafsins, sem er talin vera alvarlegasta ógnin til langs tím a litið. • Ofveiði á fiskistofnum, sem getur leitt til hruns þeirra og efnahagsþrenginga og m inna fæðufram boðs. • Ósonþynning vegna m anngerðra efna hefur neikvæð áhrif á lífríkið og heilsu m anna. • Veðurfarsbreytingar vegna aukinna gróðurhúsaáhrifa, sem líklega stafa af auknu útstreym i koltvíoxíðs og fleiri lofttegund a. • Uppblástur og jarðvegseyðing, líklega hefur helm ingur af jarðvegi land sins og 95% af skóglend i tapast frá land nám i. • Skerðing á fjölbreytni lífríkis, einkum búsvæðum fugla. • Eyðilegging náttúruminja, einkum m eð óskipulögðu m alarnám i. • Ágangur á viðkvæm landsvæði vegna ferðam anna og farartækja. • Óbyggð víðerni, sem eru einstök og ferðam enn sækjast eftir, eru í hættu vegna m annvirkja gerðar og sjónm engunar. Töluverður áherslum unur er á þessum tveim ur listum . Listi íslenskra stjórnvald a er þrengri og einskorðast við Ísland en prófessor Steigan horfir á alla heim sbyggðina. Báðir leggja áherslu á loftslagsbreytingar, m engun og m eðferð náttúruauðlind a en íslensk stjórnvöld leiða hjá sér vand am ál vatnsöflunar, offjölgunar, byggðaröskunar, ójafnaðar og spennu m illi norðurs og suðurs. H ér á eftir verður þessum um hverfisvand am álum gerð nokkur skil.

Steigan, Andreas. 1994

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 2.7

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

3.2.1 Loftslagsbreytingar – aukin gróðurhúsaáhrif o Sam kvæm t m ælingum og útreikningum veðurfræðinga hefur hiti á jörðinni hækkað um 0,3 - 0,7 C á 60 rúm lega 100 árum . N íu af tólf hlýjustu árum síðan 1861 h afa m ælst eftir 1980. H lýnunin hefur aðallega verið við yfirborð jarðar en ekki ofar í lofthjúpnum sem bend ir til þess að um gróðurhúsaáhrif sé að ræða. Það er þó ekki m eð öllu sannað og hugsanlegt að hitabreytingarnar séu aðallega af náttúrulegum 61 orsökum . Gróðurhúsaáhrif eða hnattræn hitnun stafar af lofttegund um eins og skýrt er hér fram ar. N áttúruleg gróðurhúsaáhrif eru til góðs en m enn óttast að þau séu að aukast af m anna völd um , einkum vegna þess hve m ikið koltvíoxíð (CO 2) berst út í lofthjúpinn vegna bruna á kolum og olíu. Fleiri lofttegund ir skipta m áli, t.d . m etangas (CH 4), sem m ynd ast í m eltingarfærum grasbíta og við rotnun sorps og húsd ýra62 áburðar, og gæti vald ið tíund a hluta af gróðurhúsaáhrifunum hér á land i. Koltvíoxíð er þó áhrifam esta gróðurhúsalofttegund in vegna þess hve m ikið m annkynið losar af því út í lofthjúpinn.

Aðrar gróðurhúsalofttegundir 1%

ÍSLAND

HEIMURINN

Metan 7%

Aðrar gróðurhúsalofttegundir 1%

Tvíköfnunarefnisoxíð 6%

Metan 16%

Tvíköfnunarefnisoxíð 6%

CFC-efni 15% Koltvíoxíð 51%

CFC-efni 12%

Koltvíoxíð 66%

Flúorkolefni 1%

Flúorkolefni 20%

Hlutfall ýmissa gróðurhúsalofttegunda í gróðurhúsaáhrifum 1990.

Hvorki meira né minna en sjö þúsund milljón tonnum af koltvíildi er dælt út í andrúmsloftið á hverju ári, einkum vegna brennslu lífrænna efna (olíu o.fl). Hlutfall koltvíildis í andrúmslofti var um miðja síðustu öld um 270 milljónustu hlutar en árið 1986 var það orðið 346 hlutar (0,0346%). Sé gert ráð fyrir 2% árlegri o 64 aukningu á koltvíildi í lofthjúpi mun magnið tvöfaldast á 75 árum og hitastig hækka um 1–3 C. Heildarútstreymi koltvíoxíðs af manna völdum á Íslandi árið 1994 var um 2265 þúsund tonn, borið saman við 2147 þúsund tonn árið 1990. Þar af komu 66% frá fiskiskipum og samgöngum, og 18% frá iðnaðarframleiðslu. A fgangurinn, um 16%, kom frá eldsneytisnotkun í iðnaði og húshitun, frá jarðvarmavirkjunum 65 o.fl. M ikil óvissa ríkir um þær breytingar sem vænta má á Íslandi í kjölfar aukinna gróðurhúsaáhrifa. Landið liggur á mótum kaldra og hlýrra loftstrauma, og hugsanlegar breytingar á straumakerfum og algengustu lægðabrautum samfara almennri hlýnun vegna aukinna gróðurhúsaáhrifa gætu því haft afdrifarík áhrif. A ð svo stöddu er talið líklegast að um nokkra, og jafnvel umtalsverða hlýnun verði að ræða á landinu á næstu 66 öld, þó að einnig sé hugsanlegt að kólnun verði hér á landi ef hafstraumar breytast.

Isakssen, Ivar. 1990

Tómas Jóhannesson. 1996

Status Report for Iceland. 1995: 31

Útstreymi gróðurhúsalofttegunda á Íslandi árið 1990. 1990:13

64 65 66

Þór Jakobsson. 1992 Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 2.4 Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 2.4

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt Annað 8 Samgöngur 749

Fiskiskip 772

Iðnaður 212

Jarðhiti 79

Húshitun og sundlaugar 37 Iðnaðarferli 425

Meginuppsprettur koltvíoxíðs á Íslandi 1995 (í þúsundum tonna)

N ærri helm ingur gróðurhúsaáhrifanna stafar frá sam göngu tækjum . Ekki nægir að bæta tæknina, það þarf einnig að d raga úr þörfinni á fólks- og vöruflutningum , en sú þörf hefur aukist óðfluga vegna ört stækkand i m arkaða bæði fyrir vörur og vinnuafl. Útstreym i lofttegund a sem vald a gróðurhúsaáhrifum (einkum koltvíoxíð, CO 2) er m ikið hér á land i m iðað við m annfjöld a, um 5,2 tonn kolefna á íbúa á ári. Þrátt fyrir að 2/3 hlutar orkunnar sem við notum séu úr jarðhita og fallvötnum er CO 2-mengun á mann nálægt meðaltali iðnríkja því við erum óhem ju orkufrek 68 og notum m ikla olíu á bíla, skip og flugvélar. Einnig kem ur m ikið af gróðurhúsalofttegund um frá stóriðju verunum .

Þróun koltvísýringsmengunar vegna brennslu jarðefnaeldsneytis á Íslandi

Íslend ingar hafa skuld bund ið sig alþjóðlega til að losa ekki m eira koltvíoxíð í and rúm sloftið en þeir gerðu 1990, en það getur reynst erfitt að stand a við. M iðað við núverandi tækni yrði að fórna miklu af lífskjörum iðnvæddra þjóða og hindra bættan hag fátækra landa ef stöðva ætti losun koltvísýrings út í andrúmsloftið eða færa það til fyrra horfs þar sem mengunin tengist svo mjög hagkerfum. ... A llt tal um aukinn hagvöxt þýðir í raun aukningu á losun CO 2. Sem sagt aukna mengun. Það er sama hvort við erum að tala um auknar Smuguveiðar, það þýðir meiri losun fiskiskipaflotans, aukningu í ferðamannastraumi, sem hefur í för með sér meiri losun flugflotans, bifreiða og báta, fleiri stóriðjuver á borð við nýtt álver eða stærra járnblendi. Það er sama hvar stungið er niður fæti, alls staðar 70 hangir CO 2 mengunin saman við hagkerfið.

Ísland og loftslagsbreytingar af manna völdum. 1997: 27

Skýrsla umhverfisráðherra um mótun stefnu. 1993: 8

Morgunblaðið. 1997, 16.2.

Er landeyðingin ljós í myrkrinu? Mbl.16. 2. 1997: 10

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Aukin eftirspurn eftir olíu 1996 H agvöxtur í m örgum ríkjum árið 1996 olli stóraukinni eftirspurn eftir olíu og hefur verðið ekki verið hærra í 5 ár. Eld sneytisnotkun í Band aríkjunum d róst sam an eftir 1991 en síðan hafa Band aríkjam enn aftur fengið ást á stórum bílum og öflug um vélum , en aukningin þar í land i var 4,7% m illi ára. Á Ind land i jókst eftirspurn eftir d íselolíu og bensíni um 13,5% m illi ára, 18,3 í 71 Brasilíu og 17,8 í Kóreu, svo d æm i séu tekin. Ef d raga á úr koltvíoxíðlosun þarf annað hvort að brenna minna af jarðefnaeldsneyti (aðallega olíu) eða stuðla að því að koltvíoxíð bindist í auknum mæli í gróður og jarðveg . Spara m ætti bensín - og olíueyðslu m eð því t.d . að auka hand færaveiðar á kostnað togveiða eða hefja fram leiðslu á íslensku eld sneyti (vetni eða m etanoli) úr raforku sem unnin er m eð jarðvarm a og vatnsafli. Til að auka bind ingu koltvíoxíðs í gróður og jarðveg þarf að stórauka uppgræðslu og skógrækt. Álíka m ikið kolefni er að finna í gróðri jarðar og í and rúm sloftinu en í jarðvegi er það tvöfalt m eira. Mik ið kolefni er bund ið í freðm ýrar og gæti það kom ist í um ferð ef þær þiðna vegna heitara loftslags. Íslenskar m ýrar geym a um talsvert kolefni. M eira af kolefni binst að meðaltali í eldfjallajörð [eins og hér á landi] en nokkurri annarri jarðvegsgerð utan votlendis. Um 5% kolefnis í jarðvegi er bundið í eldfjallajörð á heimsvísu, sem þó þekur aðeins um 1,9% jarðvegsyfirborðsins. ... Frumútreikningar benda til þess að um 1000 – 2000 milljónir tonna kolefnis séu bundin í íslenskum jarðvegi. ... Unnt er að auka til muna kolefnisinnihald íslensks jarðvegs og um leið 72 frjósemi hans með skynsamlegri landnýtingu, landgræðslu, skógrækt og friðunaraðgerðum á auðnum. Þótt frumframleiðni gróðurs á Íslandi sé tiltölulega lítil á heimsvísu er rotnun hæg. Því getur safnast mikill kolefnisforði í gróður og jarðveg og uppsöfnunarhraðinn er verulegur. ... Ef þegar í stað verður ráðist í árlega ræktun um 10.000 hektara landgræðsluskógar mætti ná markmiðum ríkisstjórnarinnar um að binda 100.000 tonn af CO 2 á ári um næstu aldamót og binda allan mengunarauka milli áranna 1990 og 2000. V æri þeirri ræktun haldið áfram til ársins 2030 myndi hún binda alla árlega CO 2 mengun frá landinu. V æri henni haldið áfram af sama krafti myndi ræktunin binda þrefalda núverandi mengun eftir eina öld. M eð 5% vaxtakröfu má ætla að ræktunin kosti 2.700–5.400 kr. á hvert kolefnistonn sem jafngildir 2-3 króna gjaldi á hvern bensínlítra. V ið þetta má bæta, að ef gróðursettur væri skógur á 10.000 hektara á ári í heila öld yrði við lok 73 þeirrar aldar aðeins búið að klæða 8% landsins skógi. Sigurður Reynir Gíslason, jarðefnafræðingur, hefur reiknað út að jarðvegur sem er að veðrast á Ísland i bind i m eiri koltvísýring en Íslend ingar fram leiða m eð brennslu! Þegar þessi algengasta steintegund á Íslandi plagíóklas veðrast þá fellur úrkoma á steintegundina svo og koltvísýringur úr andrúmslofti eða jarðvegi, sem þá veðrast yfir í steintegundina kaólínit. A lmennt sjáum við þetta sem hroða á bergi. Það verður móleitt í staðinn fyrir svargrátt. Hroðinn eða veðrunarleifarnar verða eftir á staðnum, en kalsíumjónin losnar úr bergi og berst með árvatni til sjávar. Koltvísýringur, sem var gastegund annaðhvort í lofti eða jarðvegi, hefur þá breyst í þessa jón í vatninu sem við köllum bíkarbónat. 74 Þannig berst það út í sjó. Í skýrslu um hverfisráðuneytisins til Sam einuðu þjóðanna 1995 er talað um að íslensk stjórnvöld hafi ákveðið að auka verulega kennslu um gróðurhúsaáhrif og hugsanleg áhrif aukinna gróðurhúsalofttegund a í lofthjúpnum . Fyrirtæki verði hvött til að spara eld sneyti og kom ið verði á 75 kerfisbund inni, sam hæfðri kennslu um m álefnið í grunn - og fram hald sskólum . H öfund ur þessa rits hefur ekki orðið var við efnd ir þessa loforðs.

Aukin eftirspurn eftir olíu kemur á óvart. Mbl. 12. 10. 1996

Ólafur Arnalds. 1996

Er landeyðingin ljós í myrkrinu? Mbl. 16. 2. 1997

Elín Pálmadóttir. 1997.

Status report for Iceland. 1995

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt Í kennslu er m ikilvægt að hafa m ikið af góðum verkefnum og prófspurningum fyrir nem e nd ur að æfa sig á. H ér er eitt d æm i um prófspurningu frá Flensborgarskóla. Á síðustu áratugum hefur styrkur CO 2 í andrúmslofti farið stigvaxandi. Hver eftirfarandi þátta er ekki orsök þessa? ( ) Eyðing regnskóganna ( ) Brennsla lífræns eldsneytis ( ) A ukning á bílaumferð ( ) Stækkun eyðimarka á Sahel-svæðum A fríku (Sahara) ( ) M ikil aukning á frumframleiðslu víða um heim (matvælaframleiðsla)

Í lok árs 1997 var hald in ráðstefna á vegum S.þ. í Kyoto í Japan þar sem fulltrúar þjóa heim s kom ust að sam kom ulagi um að iðnríkin hættu að m estu að auka losun koltvíoxíð í and rúm sloftið, einkum vegna áform a um stóraukna stóriðju. Aðalkrafa íslenskra stjórn vald a var að fá að hald a áfram að sleppa auknu m agni af koltvíoxíði og varð þeim d álítið ágengt í því. Talið er að Kyoto-bókunin leiði til þess að losun d ragist sam an um 5% frá viðm iðunarárinu 1990 til ársins 2010, í stað þess að aukast um 25% ef ekkert hefði verið að gert. Losunar skuld bind ingarnar ná aðeins til iðnríkjanna en losun gróðurhúsalofttegund a á íbúa í þróunarlönd um er að jafnaði aðeins fim m tungur þess sem hún er í iðnríkjunum . Það þótti því sanngjarnt að iðnríkin tækju frum kvæði í því að d raga úr losun. Koltvíoxíðbind ing vegna skógræktar verður talin m eð og sam kom ulag varð um að athuga betur 77 gróðu rbind ingu vegna land græðslu . Bæði forseti Ísland s og forsætisráðherra fjölluðu um þessi m ál í ávörpum sínum um áram ótin 1997-1998. Davíð Od d son sagði m .a. Hitt er annað mál að umræður um leyndardóma lofthjúpsins, vistkerfið og veðurfar þurfa að byggjast á hógværð, en ekki á hleypidómum. V ið þurfum að viðurkenna að þekking okkar er brotakennd. .... Enn er ekki uppi sá maður sem getur sagt fyrir um hvernig veður muni skipast í lofti eftir einn mánuð eða svo. .... M enn verða að fara afar varlega með stórslysaspárnar og forðast að skapa ótta hjá fólki með vísun til fræða sem byggja á veikum grunni. .... Hvað sem um skort á vísindalegum sönnunum má segja, getum við nánast af fullkomnu öryggi trúað því, að sívaxandi mengun og losun óhollustu í andrúmsloftið er til mikillar bölvunar. Því þarf að bregðast við og breyta um háttalag. Ósanngjarnar reglur, svo sem hrossakaup á útblásturskvótum 78 og hagsmunabundnar undanþágur eru ekki réttu viðbrögðin. Forseti Ísland s, Ólafur Ragnar Grím sson, tók d ýpra í árinni í áram óta ávarpi sínu, þar kvað við öllu gagnrýnni tón. Forsetinn sagði m .a.: Löngum var við lýði sú kenning að við Íslendingar værum fremstir allra í landvernd og varðveislu náttúrugæða. Ferðalangar sæktu okkur heim til að dást að fegurðinni. N ú lítur hins vegar út fyrir að flestir séu að fara fram úr okkur og Íslendingar að lenda aftast í sveit þeirra sem bjarga vilja lífsskilyrðum mannkyns. Í umræðunum hér heima um hætturnar á breyttu loftslagi og samningana í hinni fjarlægu borg Kyoto hefur gleymst um of að geta þess sem í húfi er fyrir okkur Íslendinga – ekki í formi undantekninga frá nýjum sáttmála þjóðanna, heldur þeirri ógn sem steðjar að lífsskilyrðum í landi okkar, beri mannkyn ekki gæfu til að grípa til gagnaðgerða sem duga. Sveit fremstu vísindamanna heims, formlega valdir sem fulltrúar þjóðríkja, hefur skilað niðurstöðum um breytingar á hitastigi, hækkun á yfirborði sjávar, umturnun hafstrauma, gróðurfars og lífsskilyrða jarðarbúa. Ef svo heldur fram sem horfir gæti hitaaukning víða um heim gert gróðursvæði að eyðimörk en annars staðar yrði kólnun í ætt við ísaldartíma. Breytingar á saltstigi sjávar myndu stöðva aflvélina sem knúið hefur hringrás hafstraumanna og ylurinn sem við höfum hlotið úr suðurhöfum hætta að berast hingað. ..... Jökulhella mun þá leggjast yfir landið allt, fiskistofnarnir sem haldið hafa lífi í þjóðinni um aldir hverfa úr hafinu umhverfis, hluti núverandi byggða sökkva við hækkun sjávarborðs. Þessi lýsing er ekki heimsendaspá eða efnisþráður í skáldlega hryllingssögu, heldur kjarninn í vísindalegum niðurstöðum fræðimanna sem skipa hina formlegu ráðgjafasveit ríkja heims, niðurstöðum sem lýsa því sem gæti hafist á æviskeiði þeirra Íslendinga sem nú eru börn í skóla. .... V ið Íslendingar ættum því að vera í fararbroddi þeirra sem á alþjóðavettvangi krefjast þess að tafarlaust verði gripið til róttækustu gagnaðgerða til að forða heiminum frá slíkri loftslagsbreytingu. V ið ættum að fagna þeim vilja sem þjóðir heims sýna nú til samstarfs, hefja með öðrum breytingar á eldsneytisnotkun skipa og bifreiða og beita nýrri tækni sem auðveldar loftslagsvænni framleiðsluhætti. V ið eigum að gleðjast yfir þeim tækifærum sem öld umhverfisverndar getur fært okkur Íslendingum ef við sjálf höfum vit og vilja til að nýta kosti Íslands. Það er annars sérkennilegt hve illa okkur hefur gengið að sýna í verki hollustu við verndun

Flensborgarskólinn í Hafnarfirði. [án árs]

Tryggvi Felixson. 1998.

Davíð Oddsson, forsætisráðherra. 1998.

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

umhverfis, lífríkis og landgæða. V ið höfum látið ættjörð okkar blása upp og eytt svo gróðri með óhóflegri beit 79 hrossa og sauðfjár að Ísland er nú mesta eyðimörk álfunnar. Ágúst H . Bjarnason, verkfræðingur, hefur gert fróðlegar vefsíður um þá fjölm örgu þætti sem geta haft 80 áhrif á langtím asveiflur í veðurfari.

3.2.2 Eyðing ósonlagsins og aukin útfjólublá geislun Óson (O 3) m ynd ast stöðugt úr súrefni (O 2) í efri lögum lofthjúpsins og d rekkur í sig skaðlega útfjólubláa geisla og er þannig bráðnauðsynlegt fyrir lífverur. Það er hins vegar skaðlegt að and a því að sér og er óson því ekki ekki heppileggt við yfirborð jarðar. Það er m .a. að finna í útblæstri bíla og telst þá til m engunar. Þynning ósonlagsins vegna manngerðra efna veldur aukinni útfjólublárri geislun, sem getur valdið aukinni tíðni húðkrabbameins og fleiri sjúkdóma og haft neikvæð áhrif á lífríki lands og sjávar. Þynning ósonlagsins hefur orðið mest á suðurhveli jarðar en hennar hefur einnig orðið vart yfir Íslandi og annars staðar á norðurhveli. Þetta er hnattrænt vandamál og verður aðeins leyst með sameiginlegu átaki þjóða heims innan 81 ramma alþjóðasamninga um minnkun og stöðvun notkunar ósoneyðandi efna. Ör og mikil minnkun á ósoni í lofthjúpi yfir suðurheimskauti hefur mælst síðasta áratuginn. M innkunin er í daglegu tali kölluð „ósongat“. Hún er rakin til efnahvarfa af völdum úrgangsefna sem hafa liðið upp í háloftin frá tæknisamfélagi nútímamannsins. Efni þessi eru aðallega svonefnd klórflúorkolefni sem eru t.d. notuð í 82 kælikerfum (kæliskápum), slökkvitækjum og úðabrúsum. Reglubund nar m ælingar Veðurstofu Ísland s á heild arm agni ósons í and rúm slofti allt frá árinu 1957 hafa leitt í ljós að ósonlagið yfir Ísland i hefur þynnst um 0,5% á ári að m eðaltali sum arm ánuðina 1977–1990. Á öðrum tím um árs gætir ekki þynningar. Þetta er m inni þynning en alm ennt hefur orðið á norðurhveli 83 jarðar á þessu tím abili. Ríki heims gerðu með sér alþjóðlegt samkomulag um verndun ósonlagsins í V ín árið 1985, en það var fyrst með M ontreal-bókuninni tveimur árum síðar að 24 lönd tóku á sig bindandi skuldbindingar á því sviði. Bókunin var tímamótasamkomulag á sviði umhverfismála: M eð henni bundust stjórnvöld iðnríkja og þróunarríkja, í náinni samvinnu við iðnfyrirtæki og umhverfissinna, samkomulagi um að takmarka notkun ósoneyðandi efna, þrátt fyrir að ýmsir drógu skaðsemi slíkra efna í efa og ekki lágu í öllum tilvikum fyrir ný efni, sem komið gátu í stað hinna. N ú eru aðildarríki að bókuninni 162 talsins. Óhætt er að segja að M ontreal-bókunin hafi skipt sköpum í baráttunni gegn eyðingu ósonlagsins og í dag er litið á hana sem fyrirmynd annarra alþjóðasamninga á sviði umhverfismála, s.s. um gróðurhúsaáhrif. Bókunin hefur verið endurskoðuð þrisvar og ákvæði um takmörkun ósoneyðandi efna hert verulega. V erulega hefur dregið úr notkun slíkra efna undanfarin ár, en þau voru m.a. notuð mikið í úðabrúsum og sem kælimiðlar. Styrkur ósoneyðandi efna í andrúms-loftinu virðist hafa náð hámarki og fer væntanlega minnkandi á næstu árum og má því segja að komist hafi verið fyrir rót vandans, þrátt fyrir að nokkur tími muni líða áður en ósonlagið kemst í samt lag aftur. Það mun líklega ekki gerast fyrr en um miðja næstu öld, ef ríki heims standa við 84 skuldbindingar sínar.

Ólafur Ragnar Grímsson, forseti Íslands. 1998

Ágúst H. Bjarnason. http://www.rt.is/ahb/sol/sol-onnur-ahrif.htm

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 2.7

Þór Jakobsson. 1992

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997

Bæklingur um ósonlagið.1997. Fréttabréf umhverfisráðuneytisins.

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

3.2.3 Nýting náttúruauðlinda N áttúruauðlind um eru gerð nokkur skil í kafla 2.3 hér á und an. Venjulega eiga m enn einungis við veraldargæði þegar rætt er um náttúruauðlind ir en hér verður einnig litið til andlegra gæða sem m anninum hlotnast í sam skip tum við náttúruna. N áttúruauðlind ir end urnýjast hratt séu þær skynsam lega nýttar (á sjálfbæran hátt), nem a jarðefnin (olía, kol, m álm ar o.þ.h.). Ef end urnýjanlegar auðlind ir eru óskynsam lega nýttar verða þær í raun einnota í stað m argnota. N ú er beitt stórvirkum tækjum til að nem a hráefni úr skauti náttúrunnar en við það lækkar verð þeirra og notkun eykst. Lágt verð á tim bri og pappír m á þakka stórvirkum skógarhöggs vélum , sögunar- og pappírsverksm iðjum og sam göngu tækjum , en m eð svo lágu verði eykst hætta á bruðli og end urnýting verður óarðbær. Að þessu leyti verður tækniþróun til þess að gengið er nær auðlindunum . N ý tækni verður einnig til að spara auðlindir og draga úr mengun . T.d . þarf nú m argfalt m inna efni til að gera gott útvarpstæki eða afkastam ikla tölvu en t.d . fyrir 20 árum og orkuþörf þeirra hefur m innkað m ikið m iðað við afköst. Vegna þrýstings frá náttúru unnend um m .a. hafa plastburðarpokar orðið sterkari og léttari og held ur d regur úr notkun skaðlegra plastefna, t.d . þeirra sem innihald a kl ór. En notkun rafeind atækja og plastum búða hefur aukist svo gífurlega að þrátt fyrir efnis - og orkusparnað þarf m un m eiri hráefni og orku en áður til þessara hluta og sorpfjöll hlaðast upp hvarvetna um hinn ríka heim . Meginund irstaða m atvælafram leiðslu í heim inum er gróðurmold. Jarðvegseyðingin í heim inum er slík að á hverri m ínútu lend a 10.000 bílhlöss af gróðurm old í hafinu (berst þangað m eð vatni, vind um og 85 vélskóflum ). Veiðigeta fiskiskipa hefur m argfald ast vegna betri veiðarfæra og stærri og fullkom nari skipa. Veiðiþol m ikilvægasta fiskstofnsins á Ísland sm iðum , þorskstofnsins, virðist síður en svo hafa aukist hin síðari ár þrátt fyrir um fangsm ikið stjórnkerfi (kvótakerfið). Ástand stofnsins m á rekja bæði til lélegrar nýliðunar og aukinnar sóknar. Áætlað er að 47% af afla vinnsluskipa [verksm iðjutogara] sé hent á rúm sjó og 15% af afla 86 ísfiskiskipa (bein og slóg m eðtalið). Betri nýring sjávarafla er afar mikilvægt skref fyrir Íslendinga á leið til sjálfbærrar þróunar. Í fram kvæm d aáætlun Ríó-ráðstefnu S.Þ., Dagskrá 21, er viðurkennt að auk vaxand i m engunar sé sóun náttúruauðlind a eitt helsta vand am ál jarðarbúa. Þess vegna sé nauðsynlegt að endurskoða framleiðslu87 aðferðir, neysluvenjur og lifnaðarhætti.

3.2.4 Orka og orkulindir N ýting orku er alheim sm ál. Olía er flutt heim shorna á m illi og olíuverð ræður m estu um verð orku frá öðrum orkugjöfum og í hve m iklum m æli þeir eru nýttir. Spáð er að á næstu 25 árum notum við jafn mikla orku og mannkynið hefur notað frá upphafi . Íslendingar nota meiri orku á hvern íbúa en flestar aðrar þjóðir. Um helm ingur þeirrar orku er úr jarðhita, 32% úr olíu og 17% frá vatnsaflsvirkjunum . Mest af þessari orku fer til heim ilisnota (31%), 88 89 iðnaðar (25%), fiskveiða (14%) og vegna um ferðar og flutninga (13%) Gera þarf skýran m un á endurnýjanlegri orku, sem kem ur nánast jafnóðum annað hvort úr iðrum jarðar (jarðhiti) eða frá sólinni (vatnsorka, vind orka, bruni plöntuafurða eins og viðar, vínand a og rotm assa) og endanlegri orku sem þrýtur fyrr eða síðar, svo sem olía, gas, kol (þ.e. jarðefnaorka og kjarnorka). Í fram kvæm d aáætlun Ríó-ráðstefnu S.Þ. eru ríki hvött til að auka notkun orku frá endurnýjanlegum 90 orkulindum sem ekki stafar teljand i m engun af, svo sem vatnsorku, jarðvarm a, sólar - og vind orku. Virkjun end urnýtanlegrar orku fylgja um hverfisspjöll og því þarf einnig að stilla notkun hennar í hóf. H vað tekur við þegar olíuna þrýtur? Margir spá því að þá m uni öld sólarorkunnar renna upp. Geislar sólar verða þá burðarás í sjálfbæru orkukerfi heimsbyggðarinnar því þeim er d reift jafnar en nokkurri annarri orkulind . Veröld in er yfirfull af orku, sem er ævarand i og tand urhrein. Sú sólarorka sem fellur á jörðina á 22 d ögum jafnast á við allar olíulind ir heim s. 10% af Arisona -eyðim örkinni getur fullnægt 91 raforkuþörf Band aríkjanna fyrir lægra verð en kjarnorka.

Parmann, Georg. 1990

Skýrsla umhverfisráðherra um mótun stefnu í umhverfismálum. 1993: 7

Heimsráðstefna S.Þ. um umhverfi og þróun, Ríó de Janeiro. 1992: 23

Status Report for Iceland. 1995: 19

Umhverfistölur. 1997. Hagstofa Íslands.

Heimsráðstefna S.Þ. um umhverfi og þróun, Ríó de Janeiro. 1992: 23

World Watch Institute. 1990

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Sólarorka og vetni táknar sátt m anns og m óður jarðar því þá m un eitrun og eyðilegging náttúrunnar m innka. Fátæk en sólrík þróunarlönd geta orðið orkustórveld i fram tíðarinnar. H vers vegna eykst notkun sólarorku ekki hr aðar en raun ber vitni úr því að hún er svona hagstæð? Svarið er, að m eðan olían er seld jafn ód ýrt og und anfarinn áratug sjá fáir fjárm agnseigend ur sér hag í að fjárfesta í vinnslu sólarorku og þróun þeirrar tækni. Olíufram leiðend ur vita það, sam anber það sem Yam ani, olíuráðherra Saud i Arabíu, m un hafa sagt árið 1981: Ef við þvingum Vesturlönd m eð háu olíuverði til að hraða tækniþróun til að nýta aðra orkugjafa m un þeim takast á aðeins 7–10 árum að keppa við olíu frá 92 okkur sem kostar 30 USD tunnan. Allar götur síðan þá hefur olíuverð verið und ir því m arki. Einokun 93 raforku fyrirtækja ham lar einnig þróun end urnýtanlegra orkugjafa.

3.2.5 Berg og vatn Vinnsla kola og m álm a veld ur m ikilli röskun víða erlend is. H ér á land i ber m est á grjótnámi til vegagerðar, uppfyllinga og bygginga. Miðað við höfðatölu nota Íslend ingar þrefalt til 94 fim m falt m eira af m alarefnum en aðrar N orðurland aþjóðir. Víða eru ljót sár í fjallshlíðum eftir m alarnám en m eð skipulegri land nýtingu er grjót tekið á fáum , völd um stöðum og jafnvel tekin heil fjöll (sbr. Stapafell á Reykjanesskaga). Grjót og sand ur m ótar m jög ásýnd Ísland s vegna þess hve gróður er víða strjáll. Á víðáttum iklum auðnum stafar sjónm engun af flestum m annvirkjum , ekki síst m alarnám i. V íða um land hafa merkilegar og jafnvel einstæðar náttúruminjar verið skemmdar og jafnvel eyðilagðar. Ein helsta orsök þessa er nám á möl og öðrum jarðefnum, sem oft eru sótt í gíga, yfirborð hrauna og aðrar jarðmyndanir sem eru sérstakar og/eða einkennandi fyrir Ísland. Brýnt er að kortleggja og skipuleggja efnisnám betur en nú er gert, fækka námum og stækka þær og beina efnisnámi frá sérstæðum 95 jarðmyndunum til annarra staða. Ferskvatn er forsenda lífs, end a eru flestar lífverur að m eirihluta vatn. Það er m jög af skornum skam m ti víða um 96 heim , einkum í Afríku og Mið-Austurlönd um . N ýting vatns tvöfald aðist í heim inum frá 1940 til 1980 og áætlað er að hún 97 tvöfald ist á ný árið 2000. H ér á land i er gnótt af óm enguðu vatni, þökk sé m ikilli úrkom u, lítilli uppgufun og gleypum jarðlögum þar sem það safnast sam an og síast.

World Watch Institute. 1990

Sjálfbær þróun. 1991: 63

Ástand og þróun umhverfismála á Íslandi. 1995: 49-51

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 2.7

Falkenmark. 1989

Sjálfbær þróun. 1991: 87

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

3.2.6 Nýting lífríkis Íslands og verndun fjölbreytni þess Lífríki Ísland s verður að teljast fábreytt m iðað við það sem gerist í heitari lönd um . H ér hafa verið greind ar 483 tegund ir háplantna, 570 tegund ir m osa, 580 tegund ir fléttna og um 1200 tegund ir þörunga í sjó og vötnum . H ér verpa reglulega um 70 fuglategund ir og í ám og vötnum lifa 5 tegund ir vatnafiska, en á land i lifa aðeins 7 tegund ir villtra spend ýra, hreind ýrið þeirra stærst og refurinn þarnæst. Aðeins er bú ið að 98 skrá um 1200 tegund ir hryggleysingja, flest skord ýr. Í sjónum við land ið eru 12 hvalategund ir algengar, þar af 5 tegund ir skíðishvala. H ér kæpa 2 selategund ir, land selur og útselur. Um 150 tegund ir fiska 99 hrygna hér við land . Árið 1992 hófst um fangsm ikil rannsókn á botnd ýralífi á Ísland sm iðum , Bio-Ice-verkefnið. Safnað er botnsýnum víðsvegar af Ísland sm iðum og hleðst upp ógrynni af grófflokkuðum sýnum í höfuðstöðvunum í Sand gerði. Árið 1995 var t.d . búið að greina 38 ættir burstaorm a, 35 ættir m ar flóa, 102 tegund ir (35 ættir) þanglúsa, 110 tegund ir eða ættkvíslir götunga, 30 tegund ir agna (m yced acea) og 520 100 tegund ir skeld ýra. Í þessu verkefni hefur fund ist fjöld i lífvera sem ekki var vitað um hér, end a hefur lífið á hafsbotninum ekki verið rannsakað skipulega síðan Danir voru hér m eð leiðangra sköm m u fyrir ald am ót. Verkefninu er ekki lokið og á tegund unum eftir að fjölga. Af þessu er ljóst að tegundaauðgi íslensku fánunnar er ekki síst á hafsbotni. Gróður- og jarðvegsvernd er afar m ikilvæg hérlen d is og víða um heim . Mynd un eyðim arka er vand am ál í m örgum lönd um og er m .a. tekið á því í fram kvæm d aáætlun Ríó -ráðstefnunnar. Talið er að þau land gæði sem felast í gróðri og jarðvegi Ísland s hafi rýrnað a.m .k. 80% frá upphafi land nám s. Margt bend ir til að þeirri óheillaþróun hafi enn ekki verið snúið við og sé gróðureyðing m eiri en það sem fæst aftur m eð uppgræðslu og sjálfgræðslu. Þar vegur gróður - og jarðvegseyðing og eyðing skóga þyngst. Íslend ingar eru aðilar að nýjum sáttm ála Sam einuðu þjóðanna gegn eyðim erkurm ynd un sem sam þykktur var 17. júní 1994 og verður þjóðhátíðard agur Íslend inga fram vegis d agur jarðvegsvernd ar um allan heim . Jarðvegur er und irstaða fæðuöflunar flestra jarðarbúa. Framleiðsla meira en 90% af fæðu manna og fóðri búfjár 101 grundvallast á hinum takmarkaða jarðvegsforða heimsins. Ef m arka m á nýja úttekt Rannsóknastofnunar land búnaðarins (Rala) og Land græðslu ríkisins er mikið jarðvegsrof á 22% landsins þegar jöklar, vötn og fjalllend i eru und anskilin. Í ritinu Jarðvegsrof á Íslandi eru litprentuð kort m eð upplýsingum um rof á land inu öllu og í einstökum land shlutum og einnig 102 upplýsingar um ástand ið í hverju sveitarfélagi. H luti af þessum upplýsingum verður aðgengilegur á 103 alnetinu. Eld fjallajarðvegur eins og á Ísland i er víðast hvar send inn og laus í sér. H ann er því auðrofinn af vind i og vatni nem a þar sem gróðurhula bind ur hann. H ann er hins vegar frjósam ur og auðræktanlegur og m eð aukinni þekkingu er hægt að auka íslenska ræktarjörð og uppskeru verulega, hlutfallslega m eira en í flestum öðrum lönd um . Með því að jarðgera sem m est af lífrænu efni sem fellur til í m atvælafram leiðslu og við heim ilishald m á breyta skaðlegu sorpi í gagnleg bætiefni í ólífrænan jarðveg. Um hverfis ráðuneytið 104 hefur gefið út leiðbeiningar þar um . Óskipuleg, stöðug beit – síbeit – veikir gróðurhuluna og eykur hættu á gróður - og jarðvegsrofi. Vinsælustu, næringarríkustu beitarplönturnar verða fyrst uppurnar, þ.á m . m argar fallegar blóm jurtir og skjólgróður (einkum birki og víðir). Síbeitt land verður berangur slegt og litd auft (ljótara) og hættara við 105 rofi síðar m eir. N ú er auðvelt að m eta ástand beitiland s m eð hjálp sérstakra hand bóka sem fást m .a. á 106 Rala. Á und anförnum 40 árum hefur votlend issvæðum á Ísland i fækkað m jög vegna uppþurrkunar og hefur það haft áhrif á gróður og ekki síður d ýralíf á þessum svæðum . Af 483 háplöntu tegund um sem vaxa villtar hér á land i eru 14 tald ar í útrým ingarhættu, einnig 14 af þeim 72 fugla tegund um sem verpa hér 107 reglulega.

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 2.7

Ísland, umhverfi og þróun. 1992: 29–30

100

Guðmundur Víðir Helgason. 1996

101

Landgræðslufréttir.1997. 1.tbl. 6.árg.

102

Ólafur Arnalds o.fl. 1997

103

KVASIR. www.rala.is/kvasir

104

Endurvinnsla í garðinum. 1996

105

Hörður Kristinsson. 1997

106

Ólafur Arnalds.1997. Borgþór Magnússon o.fl. 1997

107

Skýrsla umhverfisráðherra um mótun stefnu. 1993. Ísland, umhverfi og þróun. 1992

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

N áttúruleg vistkerfi geta gefið vel af sér fyrir m anninn án þess að m iklu sé kostað til, jafnvel betur en ef þau væru ræktuð. Það á við um fiskveiðar þegar vel tekst til m eð veiðistjórnun og um bithaga ef beitinni er stýrt rétt. Sagt er að nærri 20% af því kjöti sem Svíar borða sé af villtum elg, en árleg a eru veid d 90.000 d ýr í Svíþjóð án þess að gengið sé á stofninn. Þannig m ætti nýta vistkerfi í 3. heim inum í stað þess að 108 um bylta þeim m eð ræktun sem oft leiðir til jarðvegseyðingar og jafnvel m ynd unar eyðim arka. Í ljósi þessa væri fróðlegt að bera nýtingu villtra íslenskra fiskistofna sam an við fiskeld i. Regnskógarnir eru stærstu apótek jarðar. Um 70% af plöntum sem notaðar eru til krabbam eins lækninga í Band aríkjunum eru úr regnskógum . Am azon -eikin inniheld ur efni sem vonir eru bund nar við í þróun bólu efnis gegn alnæm i. Aðeins hefur tekist að rannsaka lækningam átt 2% af þekktum plöntutegund um og nú er verið að útrým a fjöld a tegund a sem ekki hefur unnist tím i til að rannsaka. Jafnfram t fara forgörðum þúsund ir og jafnvel m illjónir d ýrategund a og m aðurinn hefur líklega ekki uppgötvað nem a lítið brot af þeim . Að vísu d eyja tegund ir út af náttúrulegum ástæðum (u.þ.b. ein tegund á ári) og aðrar þróast í staðinn (þ.e. stofnar söm u tegund ar þróast hver í sína átt þar til þeir teljast ekki lengur vera sam a tegund ), en slík ferli eru hægfara. Vegna afskipta mannsins deyja nú mun fleiri tegundir út en áður og við það 109 verður lífríki jarðar fábreyttara til fram búðar og viðkvæm ara fyrir áföllum . Mikilvægastu lyfjaverksmiðjur heims standa í björtu báli . Árið 1989 brun nu 20 hektarar af regnskógum Am azon á hverri m ínútu. Til sam anburðar m á nefna að fótboltavöllur er u.þ.b. 1 hektari. Með sam a áfram hald i m unu regnskógar jarðar hverfa á 25 árum og verða aðeins einnota auðlind . Með því að varðveita þá m á nýta þá skynsam lega eins lengi og m enn lifa hér á jörð. Úr lifand i regnskógi fæst ým is konar m atur (m .a. hnetur), lyf, trefjaefni, litarefni, gúm m í og fjöld i efna til iðnaðar. Regnskógarnir eru 110 fullkom nasta og þróaðasta vistkerfi jarðar. Það þarf skjót viðbrögð til að bjarg a þeim . Ráðstefna S.Þ. í Ríó gaf út yfirlýsingu um skóga þar sem því er slegið föstu að þeir gegni m iklu hlutverki í lífríki jarðarinnar. Viðurkennd ur er réttur ríkja til að nýta skóga m eð þeim fyrirvara að það sé gert á sjálfbæran hátt og leiði ekki til um hverfisskaða í öðrum lönd um . Mikill ágreiningur hefur verið m illi þróunarríkja og iðnríkja um þessi m ál. Yfirlýsingin er talin vera skref í átt að alþjóðasam ningi um nýtingu skóga. Í fram kvæm d aáætlun söm u ráðstefnu er lögð áhersla á að auka útbreiðslu skóga í heiminum með 111 verndun náttúrulegra skóga og ræktun nýrra. Vaxand i áhyggjur af gróðurhúsaáhrifum eru m ikilvæg rök fyrir skógvernd og skógrækt - reynd ar hvers kyns gróðurvernd .

3.2.7 Mengun Lengi vel var Kínam úrinn stærsta m annvirkið á jörðinni og sást m .a. vel frá tunglinu. N ú er ruslahaugur 112 N ew York borgar orðinn stærri. Mengun telst það vera þegar viss efni eða orka er þannig staðsett og í slíku m agni að það veld ur 113 óæskilegum um hverfisáhrifum . Orkan getur verið geislun, hiti eða hávaði. Mengun er óhreinkun náttúrulegra vistkerfa, einkum vegna um svifa m annsins. Mengun er flokkuð ým ist á grund velli þess hvað m engar, t.d . olíum engun, eða á grund velli þess sem m engast, svo sem m engun and rúm s lofts eða sjávar. Mikilvægt er að þekkja m args konar m eng un og leiðir til varnar, svo sem hófsem i, góða nýtingu, hreinni fram leiðsluferli, end urvinnslu og hreinsun. Mengun er nátengd auðlindanýtingu og verður skynsam leg nýting náttúruauðlind a alla jafna til að d raga úr m engun. Uppsprettur m engunar í heim inum eru einkum iðnaður, sam göngur, hernaður, land búnaður og heim ilishald . Áætlað er að hér á land i falli til um 200.000 tonn af heim ilis- og fram leiðsluúrgangi, þ.e. tæplega 800 kg á hvert m annsbarn. Fyrir nokkrum árum fór aðeins 10% af þessum úrgangi til end urv innslu. Ástand frárennslism ála er víða óviðunand i þannig að fjörur í þéttbýli m engast. Líklega er aðeins fjórðungi af þeim 114 4.700 tonnum af spilliefnum sem til falla hér safnað sam an til viðunand i förgunar eða end urvinnslu. H eim tur á ým sum um búðum eru góðar hér á land i og fara batnand i. Fólk er d uglegt að fara m eð d agblaðapappír og m jólkurfernur í þar til gerða gám a þrátt fyrir aukna fyrirhöfn og engar lagaskyld ur eða efnahagslega hvatningu. Vand inn er m .a. sá að flokkun sorps gengur svo vel að offram bo ð og verðfall er á 115 þessum efnum í Evrópu. Okkur skortir stefnu um hver eigi að bera kostnaðinn.

108

Larsen. 1990

109

Þóra Ellen Þórhallsdóttir. 1989. Sjálfbær þróun. 1991

110

Hågvar, S. 1990

111

Heimsráðstefna S.Þ. um umhverfi og þróun, Ríó de Janeiro. 1992: 22 og 29

112

Hugi Ólafsson. 1997

113

Studdard. 1974

114

Skýrsla umhverfisráðherra um mótun stefnu. 1993: 7

115

Ögmundur Einarsson. 1997. Viðtal í Mbl. 27. 7.

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt Laugarnesskóli 1994–1995: Hringrás efna – minna sorp. Markm ið verkefnisins var að nem end ur gætu fylgst m eð hvernig lífrænn úrgangur verður að jarðvegi og að tem ja sér að flokka sorp. Reynt var að gera nem end ur 6. og 10. bekkjar m eðvitaða um að þeir eru m eð verðm æti í hönd unum þegar þeir stand a við ruslafötuna, þannig að þeir hend i engu hugsunarlaust. Þeir lásu bækur og blaðagreinar um um hverfism ál í íslenskutím um , horfðu á m ynd bönd og svöruðu ým sum spurningum . Síðan flokkuðu þeir sorp í skólastofunni, end urnýttu pappírinn, settu það lífræna í safnkassa á skólalóðinni, sem sm íða kennarinn aðstoðaði við að sm íða, sum t var notað til að fram leiða listaverk og gjafa vöru, en afgangurinn fór í Sorpu. Leitað var liðsinnis foreld ra og rusl flokkað á heim ilum og skráð í 2 vikur. Verkefnið skilaði m .a. þeim árangri að nem end ur voru ánægðir, sorpið í skólanum m innkaði m ikið og um vorið var orðin til m old í lokaða safnkassanum . Um sónarm aður var Sigríður Pétursd óttir. Verkefnið var styrkt af Þróunarsjóði grunnskóla og er nánar lýst í bæklingi frá honum , auk þess 116 sem skýrslur liggja fyrir.

Nemendur í Laugarnesskóla flytja frumsaminn leikþátt um umhverfismál

117

Með því að jarðgera lífrænan úrgang er hægt að losna við nær helm inginn af sorpi frá heim ilishald i og m atvælafram leiðslu og breyta í verðm ætt jarðvegsbætiefni fyrir garðrækt og uppgræðslu. Margir stund a jarðgerð í garðinum sínum og farið er að jarðgera garðaúrgang í flestum sveitarfélögum , en allt of m ikið af m atvælaúrgangi er brennt eða urðað. H ér skortir m .a. alm enna þekkingu á eðlilegri rotnun í náttúrunni og á eðli og þróun jarðvegs. Það sem m engast er loft, sjór, ár, vötn, grunnvatn, jarðvegur, fegurð (af ljótleika ) og kyrrð (af hávaða). Lagning háspennulína og upphækkaðra vega um ósnortin öræfi sætir gagnrýni fyrir það að náttúrufegurð og kyrrð sé spillt þar m eð. Mengun grunnvatns og sjávar er e.t.v. alvarlegasti vandinn því m egnið af loftog jarðvegsm engun lend ir á end anum þar og berst í fæðukeðjur og getur m argfald ast. Einnig er m jög alvarleg sú m engun lofthjúpsins sem veld ur gróðurhúsaáhrifum (þar er CO 2 áhrifam est) og sú sem veld ur 118 þynningu ósonlagsins. Í bókinni Lífið eftir M.B.V. Roberts, sem hefur verið aðalkennslubókin í líffræði í íslenskum fram hald sskólum í áratug er að finna svohljóðand i verkefni í lok kaflans Á hrif manna á umhverfi sitt: Eftirfarandi tölur sýna styrk kvikasilfurs í sjó og ýmsum lífverum í milljónahlutum:

116 117 118

sjór

0,00003 mh

þörungar

0,03

fiskar

0,3

Þróunarsjóður grunnskóla. 1996. Morgunblaðið 2. 6. 1995: 2C Morgunblaðið 2. 6. 1995: 2C Sjá umfjöllun í köflum 3.2.1 og 3.2.2

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt sjófuglar

2,0

Skýrðu orsakir þessa munar. Hvað segja þessar tölur okkur um mengunaráhrif kvikasilfurs?

119

Svar við verkefninu gæti verið á þessa leið: Svifþörungarnir fá kvikasilfur í sig m eð vatninu og það fer ekki úr þeim aftur (eins og m egnið af vatninu) held ur safnast í þá. Þess vegna verður m argfalt m eiri styrkur í þeim en í sjónum . Ef sm áfiskar éta fullt af svifþörungum (eða éta sm ád ýr sem lifðu á þörungunum ) nota þeir næringarefnin (brenna þeim ) en kvikasilfrið situr allt eftir í líkam a fiskanna og skilar sér m argfalt til sjófuglanna. Þetta kallast líffræðileg m ögnun (eða líffræðileg söfnun) eða m ögnun (söfnun) í fæðukeðju. Kvikasilfur er einm itt þannig efni og því m jög hættulegt jafnvel þótt afar lítið sé af í því í um hverfinu og frem st í fæðukeðjunni. Víðtækar um hverfism ælingar gefa til kynna að sjórinn við Ísland sé lítið m engaður. Til d æm is m ælist m jög lítið af geislavirkum efnum . Styrkur þungm álm a í lífverum hér við land er í sum um tilvikum töluverður, einkum kad m íum s. Ekki er vitað um uppruna þeirra og talið hugsanlegt að þeir stafi af náttúrulegum aðstæðum . Mikilvægt er að hald a í skefjum m engun af völd um eiturefna sem eru fram and i í náttúrunni og eyðast þar ekki, svonefnd ra þrávirkra efna. Þau safnast fyrir í lífverum og geta verið hættuleg í m jög litlu m agni (t.d . DDT, PCB, d íoxín og TBT). Það síðastnefnd a hefur verið notað í botn m álningu skipa og veld ur vansköpun nákuðunga, m .a. við Faxaflóa. N otkun þess hefur nú verið bönnuð 120 hérlend is á skip styttri en 25m . Rannsókn á áli og þungm álm unum blýi og kad m íum í tönnum barna í 3 lönd um leid d i í ljós að tvöfalt m eira er af þessum efnum í tönnum barna á Ísland i og Krít held ur en í Svíþjóð. Blý og kad m íum er einkum talið stafa af útblæstri og sorphirðu en ál hefur fyrst og frem st verið tengt fæðu. Mikið vand am ál er að losna við geislavirkan úrgang frá kjarnorkuverum og vígbúnaði vegna þess hve hættulegur hann er m önnum og vistkerfum og tekur m örg þúsund ár að eyðast svo hann verði lítt skaðlegur. Í fram kvæm d aáætlun Ríó-ráðstefnu S.Þ. er lagt til að hætt verði að losa slíkan úrgang í sjó eða að grafa í hafsbotn nem a hægt sé að sýna fram á að hann skaði ekki um hverfið. Íslensk stjórnvöld vinna að alþjóðasam ningum og aðgerðum gegn losun hættulegra efna í um hverfið. Verulegur hluti loftm engunar stafar frá sam göngu tækjum . Ekki nægir að bæta tæknina, það þarf einnig að d raga úr þörfinni á fólks- og vöruflutningum sem eykst óðfluga vegna stækkand i m arkaða bæði fyrir vörur og vinnuafl. Um síðustu ald am ót ferðaðist fólk í N oregi að m eðaltali tæplega 1 km á d ag en nú fer það 30 km á d ag að m eðaltali. Til að d raga úr þörf á fólks- og vöruflutningum þarf að skipuleggja byggð og framleiðslu öðruvísi en nú er gert. Það eru álíka m argir einkabílar í N oregi og á Ind land i þó svo að Ind verjar séu 200 sinnum fleiri en N orðm enn. Þeir sem helst geta nýtt sér einkabíl er heilbrigt fólk á m iðjum ald ri í ríku land i. Ungir, ald raðir, fatlaðir og fátækir geta yfirleitt ekki ekið eigin bíl. Þetta fólk er 121 háð alm enningssam göngum sem aukin notkun einkabíla grefur und an. Þrátt fyrir að 2/ 3 hluti orkunnar sem við notum sé úr jarðhita og fallvötnum er olíunotkun á m ann nálægt 122 m eðaltali iðnríkja því við erum óhem ju orkufrek og notum m ikla olíu á bíla, skip og flugvélar. Einnig kem ur talsvert af skaðlegum lofttegund um frá stóriðju verunum . Í ályktun Ríó-ráðstefnunnar segir, að sá sem veld ur m engun skuli bera kostnað sem af henni hlýst. Íslensk 123 stjórnvöld áform uðu 1993 að löggild a þessa reglu hvað sorp varðar en slík áform er þó ekki að finna í 124 nýjustu stefnu þeirra Af annarri m engun m á nefna olíum engun, ofauðgun næringarefna, súrt regn og m argt fleira. Aðgengilegt 125 lesefni um m engun er t.d . að finna í Umhverfisbókinni.

3.2.8 Skipulagsmál

119

Roberts. 1991:101

120

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: kaflar 2.3 og 2.7

121

Sørli, I. 1990

122

Skýrsla umhverfisráðherra um mótun stefnu. 1993: 8

123

Skýrsla umhverfisráðherra um mótun stefnu. 1993

124

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997

125

Sjöberg og Thunberg, Mál og menning. 1996

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Skipulags- og byggingam ál og áætlanir um land nýtingu og þróun byggðar eru afgerand i um hverfism ál. Ef tekið er tillit til alls í senn; náttúruvernd ar, auðlind anotkunar, m engunar og m annlegra þarfa fyrir fagurt, friðsælt og heilsusam legt um hverfi þegar byggð og atvinnu starfsem i eru skipulögð er hægt að spara gífurlega r auðlind ir til langs tím a án þess að það bitni á lífsham ingju fólks. Þá skiptir m iklu að nýta hugvitsamlega þau svæði sem byggð eru og hafa byggð tiltölulega þétta til að hlífa stórum , náttúrulegum svæðum , einnig að hafa leiðir m illi íbúða -, atvinnu - og þ jónustusvæða stuttar og greiða sem m est fyrir 126 göngu -, hjólreiða- og strætisvagnaferðum . Kort og aðrar upplýsingar sem verða til vegna skipulagsvinnu nýtast m .a. í fræðslu, einkum á efri stigum . Aðalskipulag Reykjavíkur til 2016 N ýtt aðalskipulag Reykjavíkur byggir á hugm ynd afræði sem kennd er við sjálfbæra þróun. Stefnt er að vistvænni höfuðborg m eð hreinu yfirbragði, vernd un um hverfis og nýsköpun í atvinnu m álum . Áhersla er á alm enningssam göngur og aðlaðand i um hverfi fyrir gangand i og hjóland i vegfarend ur. Ætlunin er að uppfylla alþjóðlegar skuld bind ingar í fráveitum álum og flokkun og urðun sorps. 127 Með aðalskipulagi þessu er björninn ekki unninn. Fram und an eru ákvarðanir um fram kvæm d ir – og fram kvæm d aleysi – sem líklegt er að sum ir borgarbúar og þrýstihópar leggist gegn, t.d . takm örkun bílastæða og um ferðaræða í vissum borgarhverfum , staðsetning skólphreinsistöðva o.þ.h. Um hverfism enntun borgarbúa m un hafa áhrif á fram vind u hagsm unaátaka um þróun borgarinnar og hvort d raum urinn um vistvæna höfuðborg norðursins m uni rætast.

Með umhverfismati er stefnt að því að kom a í veg fyrir óbætanlega eða ónauðsynlega um hverfisröskun 128 vegna m eiriháttar fram kvæm d a og kom a upplýsingum þar að lútand i á fram færi.

3.2.9 Efnahagur, þróun og friður Friður, þróun og umhverfisvernd eru hvert öðru háð og óaðskiljanleg. Þannig hljóðar 25. regla Ríó-yfirlýsingar S.Þ. 129

Oft m á rekja orsakir stjórnm álaum róts og ófriðar til hrakand i náttúru auðlind a þannig að land ið ber ekki lengur m annfjöld ann, sbr. hungursneyð í Afríku. H ungursneyðir þar stafar ekki eingöngu af þurrki held ur langtím a rányrkju land s sem veld ur gróður - og jarðvegseyðingu. Ekki er við því að búast að fólk í neyð 130 noti land skynsamlega. Mun m eiri viður fer til eld unar og upphitunar í heim inum en til iðnaðar og 131 bygginga. Erfiðlega gengur að rækta skóg á neyðarsvæðum því ungu trén eru beitt eða höggvin. Mikilvægasta þróunarhjálpin er á félagslega sviðinu, að byggja upp félög fólks og hjálpa því að m óta 132 reglur og sam vinnu um trjárækt, gæslu hennar og sjálfbæra nýtingu.

126

Natur- og miljøvennlig tettstedsutvikling. 1993

127

Ný hugmyndafræði. 1997. Dagur-Tíminn 19.8.

128

Lög nr.63 um mat á umhverfisáhrifum. 1993

129

Heimsráðstefna S.Þ. um umhverfi og þróun, Ríó de Janeiro.1992: 22

130

Sjálfbær þróun. 1991: 86

131

Andrews, W. 1990

132

Vidyarthi. 1990

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Í Bruntland -skýrslunni og sam þykktum Ríó-ráðstefnu Sam einuðu þjóðanna er m ikil áhersla á að útrým a fátækt og er lausnin talin vera sjálfbær þróun.

3.2.10 Fjölgun mannkyns og samþjöppun í borgir Opinberar spár Sam einuðu þjóðanna gera ráð fy rir að m annkynið verði 8,7 m illjarðar árið 2025, sem er nær þrefalt m eiri fjöld i en byggði jörðina fyrir 30 árum ; og að fjölgunin verði aðallega á svæðum þar sem fæðuöryggi er nú hvað m innst. Ræktanlegt land á hvern jarðarbúa hefur snarm innkað og lítil von til að finna m eira land til ræktunar nem a að ganga á skóga jarðar og fjallend i sem þolir illa að hreyft sé við jarðvegi. Jarðvegseyðing hamlar mjög möguleikum til að auka fæðu framleiðslu og er talið að 5–7 133 m illjónir hektara tapist árlega vegna hnignunar og eyðingar jarðvegs. Á hverri sekúnd u fæðast 3 börn á jörðinni. H vaða fram tíð bíður þeirra? Á þeim stutta tím a sem fertugur m aður hefur lifað hefur m annkynið tvöfald ast. Á hverju ári þarf að m etta 90 m illjónir nýrra m unna. N íu af hverjum tíu fæðast í fátæku landi. H ægt er að d raga m jög úr þeirri fjölgun m eð því að bæta lífskjör mæðra og menntun þeirra. Fyrir and virði einnar F-16 orustuflugvélar m ætti hjálpa m illjón kvenna í þriðja 134 heim inum til að skipuleggja fjölskyld ustærð sína. Í sum um lönd um hefur tekist að hafa hem il á fólksfjölgun m eð því að m arka um það ákveðna stefnu. Í lönd um þessum er m unur á ríkum og fátækum m inni en alm ennt gerist, fleiri eru læsir og skrifand i og lögð er höfuðáhersla á þróun í sveitum jafnfram t því að vinna gegn stjórnlausum vexti stórborga. Konur eru yfirleitt betur m enntaðar í þessum lönd um , m eð lengri skólagöngu og giftast seinna. Þær eignast færri börn, en m issa einnig færri. Konur taka alm ennt m eiri þátt í hagþróun þeirra sam félaga sem hafa hem il á fólksfjölgun sam anborið við þau þar sem fjölgunin er m ikil. Iðnvæd d ríki og þróunarlönd verða að vinna sam an að um hverfisvænni iðnþróun, að d raga úr fólksfjölgun þar sem hún er m ikil og stöðva stjórnlausan 135 vöxt stórborga. Laugargerðisskóli (MUVIN –verkefni 1992) Í Laugargerðisskóla í H nappad alssýslu eru u.þ.b. 60 nem end ur á ald rinum 6–16 ára og tóku nem end ur 8.– 10. bekkjar þátt í verkefninu, 23 talsins. H öskuld ur Goði Karlsson, skólastjóri, og 136 Sigríður Pétursd óttir, kennari, sáu um verkefnið og var það styrkt af Þróunarsjóði grunnskóla. Verkefnið fjallar um auðlind ina Haffjarðará í sögulegu ljósi, og er m .a. reynt að m eta áhrif eignarhalds á henni á þróun byggðar, en áin og aðliggjand i jarðir kom ust í eigu aðila utan byggðarlagsins í upphafi ald arinnar. Fólki fækkar í byg gðinni og byggðarþróun er rauður þráður í verkefninu. Verkefnið var einkum unnið í líffræði, sam félagsfræði, m ynd m ennt, m óðurm áli, tölvufræðslu og vélritun. Vinna nem end a hófst í m aí. Síðan var hald ið sérstakt sumarnámskeið við ána 6.–8. ágúst. Var svo u nnið að verkefninu allt þar til nem end ur skiluðu því og lásu upp í skólanum 3. d es. 1992. N em end ur söfnuðu sögulegum heimildum hjá fólki í byggðarlaginu, könnuðu náttúru árinnar og umhverfi, ekki síst tvö vötn sem voru þurrkuð upp fyrir nokkru og veltu fyrir sér m öguleikum á að m ynd a þau aftur. Þeir veltu fyrir sér fram tíð byggðarinnar og m .a. gild i náttúru perlanna fyrir atvinnu. Þeir skrifuðu skýrslur og ritgerðir, teiknuðu m ynd ir, tóku ljósm ynd ir og m ynd band og tóku þátt í gerð land slagslíkans. Sam starf var haft við nokkra bænd ur, viðkom and i sveitarfélög og eigend ur H affjarðar ár. Fréttir af verkefni skólans birtust í blaði skólans, Borgfirðingi og Morgunblaðinu. Við tökum síður eftir hægfara breytingum á því sem við höfum fyrir augunum d aglega. Þann ig getum við orðið sljó fyrir vand am álum sem eru að m agnast í kringum okkur. Við getum einnig orðið sljó fyrir breytingum til bóta ef þær gerast hægt.

133

Guðmundur Árnason og Björn Sigurbjörnsson. 1997

134

Bergesen, Helge. 1990

135

Ingen udvikling uden miljøvern. 1988

136

Þróunarsjóður grunnskóla. 1994

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

3 . 3 H v e r n i g l e ys u m v i ð u m h v e r f i s v a n d a n n ? 3.3.1 Áskorun frá Sameinuðu þjóðunum Mikilvægustu umhverfismálin eru alþjóðleg, svo sem m engun lofthjúps og sjávar og fjölgun m annkyns. Þau verða ekki leyst nem a m eð virkri þátttöku sem flestra land a. Sam einuðu þjóðirnar héld u fyrstu heim sráðstefnuna um um hverfism ál í Stokkhólm i 1972 og hafa lagt m ikla áherslu á þau m ál síðan. Þá var UN ESCO og UN EP falin áfram hald and i stefnum ótun. Á þeirra vegum voru hald nar ráðstefnur í Belgrad 1975 og Tibilisi 1977 og hefur verið tekið m ið af niðurstöðum þeirra við stefnum ótun hér á land i, t.d . í Aðalnám skrá grunnskóla. Íslend ingar tóku virkan þátt í ráðstefnu S.þ. um umhverfi og þróun í Ríó 1992. Þar var töluvert fjallað um m enntun og fræðslu en aðallega þó vísað til fyrri sam þykkta. Í inngangi fram kvæm d aáætlunarinnar Dagskrá 21, sem 178 ríki und irrituðu á ráðstefnunni, segir að m a nnkynið stand i nú á tím am ótum . Það stand i fram m i fyrir aukinni fátækt, auknu hungri, heilsuleysi og ólæsi, auk þess sem ástand i um hverfisins held ur áfram að hraka. Með sam þættingu um hverfis- og þróunarm ála og aukinni um hverfisvitund m egi fullnægja grund vallarþörfum fólks og snúa þróuninni við, bæta aðbúnað fólks og ástand um hverfis. 137 Markm ið þessi náist aðeins m eð sam starfi á heim svísu um sjálfbæra þróun. Á ráðstefnunni 1992 var m .a. sam þykkt Ríó-yfirlýsingin þar sem staðfestar voru nokkrar grundvallarreglur um samskipti manns og umhverfis sem stuðla eiga að sjálfbærri þróun. Ríki heim s voru hvött til þess að taka þessar reglur upp í um hverfislöggjöf sinni. Segja m á að m eginreglurnar séu 138 fjórar: • Réttindareglan: Mannkyninu ber réttur til að lifa heilbrigðu og auðgand i lífi í sátt við náttúruna og réttur til þróunar þannig að kom ið sé af sanngirni til m óts við um hverfis - og þróunarþarfir núlifand i og kom and i kynslóða. • Varrúðarreglan: Að ekki skuli að öðru jöfnu ráðast í fram kvæm d ir sem kunna að hafa alv arleg eða óbætanleg um hverfisáhrif í för m eð sér, fyrr en sýnt sé að þær hafi ekki slík áhrif. (Áður þurftu þeir sem vöruðu við fram kvæm d um að sanna sitt m ál, en nú er sönnunarbyrðin flutt yfir á þá sem hyggja á fram kvæm d ir og m á því segja að óspillt náttú ra njóti vafans.) • Mengunarbótareglan: Þeir sem spilla um hverfinu beri nauðsynlegan kostnað við að bæta skaðann og vegna aðgerða til að kom a í veg fyrir hann (þannig greiði fram kvæm end ur kostnað við um hverfism at). • N ytjagreiðslureglan: Þeir sem nýta náttúruauðlind ir greiði kostnað við vernd un og viðhald þeirra.

139

Í fram kvæm d aáætluninni er sérstaklega hvatt til þess að veita alm enningi upplýsingar um um hverfi og þróun og hvatt til þátttöku almennings í umræðu um umhverfismál. Stofnanir S.þ. eiga að taka þátt í vitund arvakningu alm ennings ásam t opinberum stofnunum , sjálfboða liðum , leikhúsum , o.fl. aðilum . 140 Sérstaklega er m ælt m eð að börn og unglingar séu virkjuð. Kafli 36 í Dagskrá 21 fjallar um m enntun, starfsþjálfun og vitund ar vakningu. Þar er byggt á eld ri stefnu sam takanna en áhersla lögð á lestrarkunnáttu og aðra grunnmenntun, ekki síst kvenna, en slík grunnm enntun er forsend a um hverfism enntunar og þess að hægt sé að virkja fjöld ann til að taka lýðræðislega á um hverfism álum . Þetta á ekki síst við í þróunarlönd um . Þau boð frá ráðstefnunni að kennt sé um sam hengi um hverfis- og þróunarm ála eiga brýnt erind i við okkur Íslend inga. Þróunarm álum hefur 141 lítið verið sinnt í íslenskum skólum og við höfum til þessa lítið hugað að tengslum um hverfis- og þróunarm ála. H ér er þörf á m arkvissu átaki og þróunarverkefnum þar sem athuguð verði staða iðnríkja og þróunarland a og hvað Ísland geti gert til að stöðva um hverfis eyðileggingu og tryggja fram tíð lífríkis jarðar og þar m eð m annkynsins. Stefnan sem m örkuð var í Ríó vorið 1992 felur í sér aukna atvinnu. Vinna eykst t.d . við um hverfis-vöktun og m eðferð sorps. Í lönd um þar sem um hverfism enntun er kom in vel á legg, eins og í N oregi og H olland i, hefur fjöld i m anns atvinnu af kennslu, rannsóknum , útgáfu og þróun og fr am leiðslu ým is konar vöru því tengd ri.

137

Heimsráðstefna S.Þ. um umhverfi og þróun, Ríó de Janeiro. 1992: 24

138

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.1

139

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.1

140

Heimsráðstefna S.Þ. um umhverfi og þróun. 1992: 32

141

Sjá þó þróunarverkefni í Brautarholtsskóla í kafla 4.4.2

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Sjálfbær þróun á ekki að vera okkur kvöð, heldur felur hún í sér hvata til skynsamlegrar nýtingar auðlinda okkar og tækifæri til betra lífs. Fáar þjóðir eiga jafn mikið í húfi og við Íslendingar að vel takist til í sambúð manns og náttúru og fáar þjóðir munu uppskera eins ríkulega og við ef okkur tekst í samvinnu við aðrar 142 þjóðir að skapa varanlegan grundvöll fyrir auðlindanýtingu okkar og atvinnusköpun.

3.3.2 Umhverfisstefna íslenskra stjórnvalda Um hverfisráðuneytið, sem stofnað var 1990, er tæki stjórnvald a til að fram fylgja heild stæðri stefnu í um hverfism álum . Markm ið þess er að styrkja alm enna um hverfisvernd , efla sam vinnu ráðuneyta og stofnana er vinna að þessum m álaflokki og stuðla að þátttöku Ísland s í alþjó ðasam starfi á því sviði. H elstu m álaflokkar eru náttúruvernd , útivist og náttúruskoðun, d ýravernd og stjórnun stofnstærða villtra d ýra, um hverfisrannsóknir og vöktun, land m ælingar og kortagerð, skipulags - og byggingarm ál, hollustu 143 hættir, varnir gegn m en gun og fræðsla og upplýsingastarfsem i. Um hverfisráðuneytið og stofnanir þess bera ábyrgð á fræðslu og m iðlun upplýsinga um um hverfism ál til alm ennings. Þessu verkefni er m .a. sinnt m eð útgáfu fræðsluefnis um um hverfism ál, fræðslufund um og ráðstefnum á sviði um hverfism ála. Um hverfisráðuneytið vinnur að því, í sam vinnu við m enntam ála 144 ráðuneytið, að efla og styrkja um hverfisfræðslu í skólakerfinu. Umhverfismenntun er þannig á verkefnaskrá tveggja ráðuneyta. Menntam álaráðuneytið hefur yfirum sjón m eð skólam álum í land inu, um hverfism ennt í skólum þar m eðtalin. Í bókinni Ísland – um hverfi og þróun, sem um hverfisráðuneytið gaf út fyrir ráðstefnu Sam einuðu þjóðanna sem hald in var í Ríó d e Janeiro 1992, eru sett fram m arkm ið m eð þessum orðum : Stefna stjórnvalda er að stuðla að sjálfbærri nýtingu lífríkis sjávar, landsins og innlendra orkulinda. Reynt er að hraða ráðstöfunum til að halda mengun innan ásættanlegra marka og í samræmi við alþjóðlegar reglur. A ð áliti stjórnvalda eiga þeir sem menga umhverfið eða spilla því á annan hátt að standa straum af beinum eða óbeinum kostnaði við að eyða mengun eða bæta spjöll. N auðsynlegt þykir að auka umhverfisrannsóknir, vöktun umhverfis og að mat á umhverfisáhrifum stórframkvæmda verði gert áður en hafist er handa. Stjórnvöld eru staðráðin í að koma á betra skipulagi í sorphirðu um allt land, stuðla að endurbótum á frárennslismálum (og þá sérstaklega koma í veg fyrir að frárennslið sé notað fyrir hættuleg efni), hvetja til meiri endurnýtingar og stuðla að hreinni framleiðsluaðferðum. M ikilvægt er að mati stjórnvalda að betur sé unnið að vernd og stjórnun landgæða og dýralífs. A ukin fræðsla um umhverfismál, almannatengsl og upplýsingamiðlun eru nauðsynlegur áfangi á leið til sjálfbærrar þróunar. M arkmið stjórnvalda er að tryggja hagvöxt og góð lífskjör í landinu án þess að stofna umhverfinu og hag komandi kynslóða í hættu. V ernd á að verða grundvallarþáttur í allri stefnumótun og löggjöf varðandi umhverfismál og þróun í framtíðinni. Í því sambandi er vert að hafa í huga að verndun felur í sér 145 skynsamlega nýtingu allra náttúruauðlinda. Í skýrslu um hverfisráðherra um m ótun stefnu í um hverfism álum sem lögð var fyrir Alþingi í m ars 1993 birtist áfangi í stefnum ótun ríkisstjórnarinnar, þar sem m .a. er byggt á sam þykktum Ríó-ráðstefnunnar og skýrslu OECD um stöðu og fram kvæm d um hverfism ála á Ísland i. Í inngangi skýrslunnar segir m .a.: Umhverfismál eru meðal brýnustu velferðarmála mannkyns. .... Hreint umhverfi og óspillt náttúra eru meðal verðmætustu lífsgæða. .... Sameinuðu þjóðirnar hafa gert sjálfbæra þróun að markmiði sem öllum þjóðum og einstaklingum ber að stefna að. Á rvekni, forvarnir og varúð eru jafnan þær leiðir sem eru farsælastar og hagkvæmastar í umhverfismálum. Það er stefna ríkisstjórnarinnar að umhverfismál skuli leysa við upptök þeirra. Hún mun því stuðla að því, m.a. með beitingu hagrænna stjórntækja, að framleiðslu- og neysluhættir þjóðarinnar breytist í samræmi við 146 grundvallarreglur sjálfbærrar þróunar. Ríkisstjórn Davíðs Od d ssonar birti í júní 1997 viðam ikla framkvæmdaáætlun til aldamóta und ir heitinu Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. H ún hafði verið lengi í sm íðum og m argir kom ið þar að verki og m á ætla að sæm ileg sátt ríki um flest ákvæði hennar. Þar eru tald ar upp helstu ógnir sem steðja að íslen sku um hverfi og birtar eru hér fram ar, í kafla 3.2. Markm iðin eru býsna m örg og ítarleg og takm arkast ekki við verksvið um hverfis ráðuneytisins. Þau eru aðallega flokkuð eftir atvinnustarfsem i. H ér verða aðeins fá þeirra nefnd , þau sem höfund ur telur m ikilvæg og varði m est alm enning og skóla. Öll tengjast þau á einhvern hátt um hverfis m ennt. Hér er

142

Guðmundur Bjarnason. 1997. Mbl. 13. 7.

143

Umhverfisráðuneytið. [ án árs]

144

Umhverfisráðuneytið. [án árs]

145

Ísland – umhverfi og þróun. 1992: 116–117

146

Skýrsla umhverfisráðherra um mótun stefnu. 1993: 6

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

byggt á áðurnefndu riti ríkisstjórnarinnar rits eru í hornklofa.

147

nema annað sé tekið fram. Ahugasem d ir höfund ar þessa

Sjálfbær þróun íslensks landbúnaðar á að fela í sér að hann geti eflst án þess að af hljótist skaðleg m engun eða gengið sé á gróður, jarðveg eða aðrar náttúruauðlind ir. [Þá vaknar sú spurning hvort hætt verði að nota d ráttarvélar!] Land notkun þarf að vera háð skipulagi og taka tillit til líffr æðilegrar fjölbreytni. Þannig verði unnið að svæðisskipulagi um land allt og aðalskipulag sveitarfélaga taki á öllu land i, ekki bara þéttbýli. Gróður- og jarðvegsvernd þarf að vera eitt helsta forgangsverkefni þjóðarinnar. Beitarnýting skal vera hófleg og skipuleg og ekki á svæðum þar sem gróður er viðkvæm ur og jarðvegs rof á sér stað eða hætta er á jarðvegsrofi. [Þetta er róttækt m arkm ið sem hlýtur að fela í sér lokun stórra land svæða sem nú eru beitt, ef m arka m á nýja úttekt Land græðslunnar og Rala á jarðvegsrofi. N okkur sveitarfélög, m .a. Reykjavíkurborg, eru í óða önn að m arka sér um hverfisstefnu m eð hliðsjón af m arkm iðum S.Þ. í Dagskrá 148 21. Um hverfism enntun hlýtur að vera óm issand i hluti slíkrar stefnu. ] Lokið verði gerð áætlana um land græðslu og skógrækt fyrir land ið allt, efld ar fjölbreyttar rannsóknir sem tengjast m ati á ástand i land s, m .a. útreikningar á bind ingu koltvíoxíðs við skógrækt og land græðslu til að d raga úr gróðurhúsa áhrifum . Stuðla skal að vernd un og end urheim t votlend is. Kom a skal í v eg fyrir m engun grunnvatns, vatna og áa af völd um áburðarnotkunar og annarrar land búnaðar starfsem i, m .a. fiskeld is. Fræðsla land notend a verði efld . Sjálfbær þróun í sjávarútvegi felur í sér hám arks langtím aafrakstur lifand i auðlind a sjávar í þágu íslensku þjóðarinnar án þess að lífríki hafsins sé ógnað. Stefnt verði að því að hefja nýtingu þeirra sjávar spend ýra sem rannsóknir sýna að óhætt sé að nýta. Aukin verði um hverfis vöktun hafsins og vöktun lífsferils helstu nytjastofna og fæðu tegund a þeirra. Draga ber úr m engun hafsins vegna starfsem i á sjó og land i og stöðva m engun af völd um spilliefna og þrávirkra efna. Leita skal leiða til hagkvæm ari orkunýtingar í sjávarútvegi og m innka útstreym i gróðurhúsalofttegund a frá fiskiskipaflotanum . Meðal annars verði könnuð hagkvæm ni og eld sneytisnotkun m ism unand i veiða og veiðarfæra og útgerðarm enn, skipstjórar og vélstjórar fræd d ir um leiðir til að d raga úr eld sneytisnotkun. Stefnt verði að betri nýtingu og m eðferð sjávarafla og m inna brottkasti, m .a. m eð þróun veiðarfæra. Unnið verði að alþjóðlegri fram kvæm d a áætlun um vernd og sjálfbæra nýtingu lifand i auðlind a sjávar á grunnsævi og strand svæðum innan ram m a sam nings S.þ. um líffræðilega fjölbreytni. Mörg ákvæði eru um rannsóknir í haffræði og sjávarlíffræði. Þróun íslensks iðnaðar og orkunýtingar verði ekki til að skerða lífsskilyrði kom and i kynslóða og vald i ekki skaðlegri m engun eða óhóflegri röskun vistkerfa og náttúrum inja. Dregið verði úr notkun innflutts eld sneytis m .a. m eð orkusparnaði og enn m eiri nýtingu innlend ra orkugjafa sem eru hreinir og end urnýjanlegir. Því verði keppt að því í skipulagi byggðar og sam göngukerfis að d raga úr flutningaþörf m .a. m illi heim ila og vinnustaða. Kom a skal í veg fyrir hvers kyns sóun á raforku og jarðvarm a. Í því skyni upplýsi raf- og hitaveitur viðskiptam enn sína um orkunotkun þeirra, hvort hún sé óeðlilega m ikil sam anborið við aðra og um leiðir til að d raga úr henni. Dregið verði úr sjónm engun og röskun á lífríki og land slagi vegna vatnsafls- og jarðvarm avirkjana. Lokið verði fyrir árið 2000 gerð langtím aáætlunar um nýtingu vatnsafls og jarðvarm a þar sem fjallað er um vernd ar gild i einstakra vatnasvæða og niðurstöður felld ar að (svæðis)skipulagi. Sérstaklega verði könnuð áhrif sm árra virkjana. Rannsóknir verði gerðar til að afla þekkingar á um hverfisáhrifum virkjana á Ísland i. Innihald i óæskilegra efna í innfluttu eld sneyti verði hald ið í lágm arki og reynt að kom a í veg fyrir óhöpp og slys í m eðferð olíu. Í iðnaði verði beitt bestu fáanlegri tækni til að lágm arka m engun og uppræta þrávirka m engun. Ísland taki virkan þátt í bókun við ram m asam ning Sam einuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar og verði reynt að d raga eftir m egni úr útstreym i koltvíoxíðs. [Ríkisstjórn Ísland s hvetur á nokkrum stöðum í plagginu til sparnaðar jarðe fnaeld sneytis, þ.e. olíu, en eingöngu vegna alþjóðlegra skuld bind inga um takm örkun koltvíoxíðlosunar. Lítið ber á áhyggjum af gífurlegum ágangi í olíulind ir jarðar, e.t.v. vegna þess að þær eru innan land am æra annarra ríkja og alþjóðareglur ná illa til þeirra. Þó æskilegt sé að hvert ríki einbeiti sér að eigin vand am álum er hér full langt gengið í því.] Þó Ísland eigi líklega m eira nytjavatn á íbúa en önnur ríki er brýnt að kom a í veg fyrir sóun og m engun grunnvatns og vatnsbóla, til að kom and i kynslóðir geti nýtt þessa auðlind . Því verði efld þekking á grunnvatni og nauðsyn þess að vernd a vatnsból og kom a í veg fyrir sóun vatns. M.a. kanni vatnsveitur hvort skynsam legt sé að breyta gjald tökunni m eð hliðsjón af reglum sjálfbærrar þróunar. Fyrirtæki og einstaklingar veiti vatnsveitum aðhald varðand i gæðam ál, vatnsvernd og um hverfis áhrif vatnsöflunar. Á Ísland i er gnægð jarðefna til m annvirkjagerðar, en þar er ekki um end urnýjanlega auðlind að ræða. Tryggja þarf að notkun jarðefna skerði ekki m öguleika fram tíð arkynslóða til að nýta sér þau og gæta þess að nám avinnsla vald i ekki skaða á náttúrum injum , svo sem eld vörpum , röskun gróður þekju, eða óþarfa sjónm engun. Ekki verði teknar í notkun nýjar nám ur fyrr en þörf krefur, nám ur í rekstri nýttar vel og gengið verði frá eld ri og ónýttum nám um á viðunand i hátt. Lög um vinnslu jarðefna verði end urskoðuð 147 148

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2 Ólafur Arnalds o.fl. 1997

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

og m .a. kveðið á um að kortleggja skuli jarðefni. Við end urskoðun laga um náttúruvernd verði skýr ákvæði um vernd un jarðm ynd ana og land slags. Stuðlað verði að fræðslu um m ikilvægi þess að nútím a sam félag hafi aðgang að jarðefnum og að sóun þeirra verði hætt. Markm ið m eð sjálfbærum samgöngum á Ísland i er að auðveld a hagkvæm a nýtingu land sins í atvinnuskyni og að auðveld a okkur að njóta þess án þess að rýra land gæði eða m öguleika kom and i kynslóða. Skipaður verði starfshópur til að leggja grunn að heild stæðu skipulagi sam gangna m eð tilliti til um hverfis- og orkum ála og stuðli hann að stórefld ri fræðslu til að d raga úr sóun eld sneytis og bæta nýtingu ökutækja. Reynt verður að d raga úr notkun jarðefnaeld sneytis í sam göngum til að d raga úr losun gróðurhúsalofttegund a. [H eld ur veikt orðað og ekki m innst á takm arkaðar olíulind ir jarðar!] Leitast verður við að d raga úr þörf fyrir flutninga, m .a. m eð notkun nýrrar fjarskiptatækni. Draga skal úr jarðraski og annarri m engun vegna vegagerðar. Stjórnvöld og sveitarfélög vinni sam an að því að efla alm enningssam göngur, m .a. við gerð skipulags, og geri ráðstafanir til þess að gangand i og hjóland i vegfarend ur eigi greiðfæra og örugga leið um þéttbýli og önnur fjölfarin svæði um allt land . Stjórnvöld láti kanna heild arkostnað þjóðfélagsins af rekstri einkabíla og niðurstöður m .a. notaðar til að kynna alm enningi kosti alm enningssam gangna. Stefnt verði að því að gjald taka af bifreiðum færist frá stofn- og viðhald skostnaði yfir á eld sneytiskostnað. Við allt skipulag ferðamála er það grund vallaratriði að íslensk náttúra og um hverfi bíði ekki tjón af og að náttúruvernd hald ist í hend ur við vöxt atvinnugreinarinnar. Reynt skal að sam ræm a góðan aðg ang að viðkom u stöðum ferðam anna og vernd un náttúruverðm æta. Stjórnvöld sjái um öfluga fræðslu um um hverfism ál m eðal þeirra sem skipuleggja ferðir um land ið. Við gerð land kynningarefnis og upplýsinga fyrir ferðaaðila sé þess gætt að kynningin efli skilning og um hyggju einstaklingsins fyrir um hverfi sínu og að áhersla sé lögð á að auka skilning ferðam annsins á hinni viðkvæm u íslensku náttúru. Upplýsinga m iðstöðvar fyrir ferðam enn verði jafnfram t nýttar til fræðslu og upplýsinga um um hverfism ál. Draga skal úr m agni úrgangs, end urnota og end urnýta það sem m ögulegt er og farga því sem afgangs er þannig að það skaði um hverfið sem m innst. Reynt skal að d raga úr úrgangsm ynd un þannig að það sem fer til förgunar verði 50% m inna um ald am ót en árið 1990. Fræðsla til fy rirtækja og neytend a verði aukin þannig að öllum sé ljóst hvernig d raga m egi úr úrgangsm ynd un og hvert skila skal spilliefnum og úrgangi til end urnýtingar. Með fræðslu til heim ila verði hvatt til m innkunar sorps strax við innkaup. H agrænum aðgerðum verði beitt í ríkara m æli. Þannig beiti sveitarfélög sorphirðugjöld um til að hvetja íbúa og atvinnulíf til þess að flokka úrgang og skila til m óttökustöðva, og um hverfisgjald verði innheim t til að stand a und ir kostnaði við söfnun og end urnýtingu / eyðingu land búnaðarplasts. Fyrirtæki verði hvött til að m innka óæskileg áhrif vöru á um hverfið strax við hönnun og þróun hennar. Sjálfbær þróun í þessum m álaflokki er háð breytingum sem ráðast af þekkingu, tæknistigi og sam félagsskipan á hverjum tím a. [H lýtur það ekki að gild a um alla m álaflokka?] Stefnum örkun stjórnvald a í byggðaþróun og við gerð skipulagsáætlana skal taka tillit til sjónarm iða um hverfisvernd ar og sjálfbærrar þróunar. Einstaklingum og sam tökum verði tryggður réttur til að hafa áhrif á ákvarðanatöku um nán asta um hverfi sitt. Sveitarfélög vinni fram kvæm d aáætlun um um hverfism ál og hafi eftirlit m eð fram kvæm d hennar. Áætlunin byggi á hugm ynd afræði sjálfbærrar þróunar, Dagskrá 21 og stefnum örkun ríkisvald sins. [Um hverfisráðherra sat í júní 1997 fund á Egilsstö ðum þar sem fulltrúar sveitarfélaga sam þykktu að stefna að gerð um hverfisáætlana, „staðard agskráa 21“, um að kom a á sjálfbærri þróun í einstökum byggðarlögum , líkt og Dagskrá 21 er leiðarvísir fyrir heim sbyggðina alla. N okkur sveitarfélög, m .a. Reykjavíkur borg, eru í óða önn að m arka sér um hverfisstefnu m eð hliðsjón af 149 m arkm iðum S.Þ. í Dagskrá 21. Um hverfism enntun hlýtur að vera óm issand i hluti slíkrar stefnu. ] Síðasti kaflinn í stefnuritinu Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi ber yfirskriftina Um hverfisfræðsla. H ér á eftir fara helstu m arkm iðin en öll atriði kaflans kom a fram í kafla nr. 6: Hvað ber að gera.. Mennt un og fræðsla er undirstaða þess að hægt sé að ná markmiðum umhverfisverndar og sjálfbærrar þróunar á öllum sviðum samfélagsins. M eð umhv erfismennt er stefnt að því að einstaklingar öðlist þekkingu og skilning á hugtökum, staðreyndum, lögmálum, vistkerfum og tengslum hluta í náttúrunni sem og þjálfun í að afla og vinna úr upplýsingum um umhverfismál. Umhverfismennt felur einnig í sér uppeldi með áherslu á mótun viðhorfa og skoðana og eflingu umhverfismenntunar á öllum stigum skólakerfisins. N ámsbrautir á sviði umhverfismála verði efldar og umhverfismennt fyrir almenning utan skólakerfisins. V ið endurskoðun sem nú er í gangi á námskrám leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla verði sett fram ský r st efna og markmið um umhverfismennt og fræðslu um grundvallarmarkmið sjálfbærrar þróunar. Ráðinn verði v erkefnisst jóri til að fylgja markmiðum og stefnu í umhverfismennt eftir í skólakerfinu. Stjórnvöld láti fara fram mat á árangri umhv erfisfræðslu í skólakerfinu, t.d. árið 2000, til þess að meta árangur af breyttum áherslum. V ið gerð og endurskoðun námsefnis verði umhverfismennt og hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar felld inn í sem flestar námsgreinar. Saminn verði vegvísir fyrir kennara um umhverfisfræðslu. Stofnað verður sérstakt umhv erfisfræðsluráð til að sjá um að hagnýtum upplýsingum um mikilvægi 150 sjálfbærrar þróunar á öllum stigum samfélagsins sé veitt með skipulegum hætti til almennings og skóla. 149

Guðmundur Bjarnason. 1997. Mbl. 13. 7

150

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi.1997: 3.2.8

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

H ér hefur aðeins verið d repið á fáein þeirra m arkm iða sem ríkisstjórnin hefur sett fram í fram kvæm d aáætlun til ald am óta. Allir kennarar og um hverfisvernd arsinnar ættu að kynna sér vel ritið Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi, hald a vakand i um ræðu um það allt til ald am óta og fylgjast grannt m eð fram vind unni. Með því m óti getum við haft áhrif á það hversu langt við verðum kom in á braut sjálfbærrar þróunar um ald am ót. Í ritinu hefur ríkisstjórnin sett fram fjölm örg m arkm ið og geta m örg þeirra talist æði m etnaðarfull. H ætta er á að m örg þeirra d agi uppi ef fólk sýnir þeim ekki áhuga og m innir sífellt á þau. Ríkisstjórnin vill beita þrenns konar tækjum til að beina fram kvæm d um inn á braut sjálfbærrar þróunar:

151

• Fyrirmæli (boð og bönn), einkum lög og reglur sem eru nauðsynlegur ram m i en d uga skam m t ein og sér. • Hagstjórnartæki þar sem höfð eru áhrif á m arkaðinn m eð sköttum , skilagjöld um , niðurgreiðslu o.þ.h. Þau eru einnig notuð af fyrirtækjum og d uga vel í m örgum tilvikum en eru ónothæf í öðrum . Um hverfisráðherra er hallur und ir þessa leið og telur fýsilegt að kom a á mengunarsköttum sem kæm u í stað annarra skatta og yrðu til þess að raunverulegur kostnaður vöru og þjónustu yrði sýnilegri, þar 152 sem áhrifin á um hverfið væru tekin inn í verð. • Fræðsla og upplýsingar, m .a. um ástand um hverfisins og hættur sem að því steðja og hvaða áhrif líklegt er að einstakar aðgerðir m uni hafa á það. Fræðsla til alm ennings og í skólakerfinu þarf að vera virk til þess að bæði lagasetning og hagræn stjórntæki nái m arkm iðum sínum . Um hverfism ennt felur í sér fræðslu og uppeld i og tæki til að ná öllum fram an greind um m arkm iðum ef hún helst í hend ur við raunhæfar aðgerðir af öðru tagi. Um hverfis rannsóknir stuðla að aukinni um hverfisþekkingu sem m iðla þarf til skólanem a og alm en nings. H efur um hverfism enntun þegar skilað árangri? Margt bend ir til að svo sé, t.d . alm ennur áhugi á end urvinnslu, land græðslu, trjárækt og nýtingu fiskistofna. Einnig eftir farand i orð um hverfisráðherra, Guðm und ar Bjarnasonar: M esta breytingin sl. fimm ár er e.t.v. fólgin í því að allur almenningur er nú miklu meðvitaðri en áður um nauðsyn umhverfisverndar og sjálfbærrar þróunar. ...þekking, áhugi og virk þátttaka í umhverfismálum er ekki lengur bundin við fámennan hóp, heldur lætur nú 153 þorri Íslendinga sig þessi mál skipta.

151

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2

152

Guðmundur Bjarnason. 1997. Mbl. 13. 7

153

Guðmundur Bjarnason. 1997. Mbl. 13. 7

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

4. Hvað er umhverfismennt? A ukin menntun og fræðsla á sviði umhverfismála er forsenda fyrir farsælli sambúð manns og náttúru. Skilningur á umhverfismálum dregur úr þeirri tilhneigingu að hagnýta gæði náttúrunnar til að fullnægja stundarhagsmunum. M arkviss umhverfisfræðsla felur í sér að sérhver einstaklingur hljóti almenna fræðslu 154 um nánasta umhverfi sitt og þær hættur sem af umhverfinu stafa vegna mannlegra umsvifa. Um hverfism ennt (um hverfisfræðsla) er til þess að búa okku r og börnin okkar und ir óvissa fram tíð. H ún er líka til þess að fram tíðin verði bjartari. Ef vel tekst til er m enntun og fræðsla áhrifarík aðferð til að kom a í veg fyrir og leysa um hverfisvand am ál. Um hverfism ennt á að gera okkur kleift að njóta lífsins án þess að skem m a lífsgrund völl okkar og afkom end anna. Í skólunum getur um hverfism ennt auk þess bætt alm enna m enntun, t.d . í íslensku og stærðfræði, m eð því að tengja þessar greinar lífi og um hverfi nem end a. Einnig gæti hún slegið á ótta ungm enna við algjört um hverfishrun m eð því að taka um hverfism álin til skynsam legrar um ræðu og kom a auga á eitthvað sem viðkom and i gæti gert til að leiða þróunina til betri vegar. Menntun og fræðsla er ekki bund in við skóla. Verulegt um hverfis fræðsluefni er í bókum og fjölm iðlum sem nýtur vinsæld a og nær því til m argra. Uppeld i á heim ilum ræður e.t.v. m estu um um hverfisvitund næstu kynslóða. Málið er þannig öllum skylt. N útímaleg umhverfisfræðsla virðist hafa farið tiltölulega seint af stað hér á landi en árabilið 1989–1992 virðist hafa skipt miklu í þróun hennar. Á þessu tímabili voru atburðir á sviði umhverfisfræðslu tíðastir og þangað má rekja ákvarðanir sem hafa haft áhrif á þróun hennar síðan. Á þessum tíma kom A ðalnámskrá grunnskóla út og umhverfismennt var þar gerð betri skil en áður; umhverfisfræðsluráðstefnan M iljö-91 var haldin í Reykjavík með þátttöku allmargra íslenskra skóla; ráðinn var námstjóri í umhverfismennt til tveggja ára og umhverfismennt varð hluti af kjarna kennaranáms í KHÍ. Rekja má ýmsar ákvarðanir N ámsgagnastofnunar um útgáfu námsgagna á sviði umhverfismenntar til þessa 155 tíma. M UV IN -verkefnið hófst 1992 samkvæmt samþykkt sem gerð var á ráðstefnunni M iljö-91.

4.1 Markmið og skilgreiningar 4.1.1 Aðalnámskrá grunnskóla, frá UNESCO –UNEP. Umhverfismennt er menntun sem stuðlar að verndun umhverfis - og ekki síst náttúrunnar. Með um hverfism enntun eða um hverfism ennt er átt við uppeld i og fræðslu sem stuðlar að því að varðveita og bæta um hverfið, lífsgrund völl okkar og afkom end a okkar. Við skulum nota þá skilgreiningu sem sett er fram í Aðalnám skrá grunnskóla 1989 og byggir á sam þykktum ráðstefna Sam einuðu þjóðanna (UN ESCO og UN EP) í Belgrad 1975 og Tbilisi 1977. Í Aðal nám skránni er talað um um hverfism enntun og um hverfism ennt frekar en um hverfisfræðslu þ ví jafnfram t því að fræðast um um hverfið og áhrif m annsins á það er m arkm iðið að efla vilja hvers og eins til að leggja sitt af m örkum til að fyrirbyggja og leysa aðsteðjand i vand am ál - að taka ábyrgð á um hverfinu. Orðið m enntun hefur víðari m erkingu en or ðið fræðsla og nær betur því sem hér er fengist við. Páll Skúlason lýsir m erkingarm un orðanna m enntun og fræðslu þannig: Eðli allrar fræðslu er að skilja menn eftir ófullnægða: fræðslan fær mönnum í hendur tæki í mynd kunnáttu af öllu tagi, en án þess að segja þeim til hvers og hvernig þeir eiga að nota það sem þeir hafa lært, ef það er yfirleitt til nokkurs skapaðs hlutar. Eðli menntunar er á hinn bóginn að fullnægja mönnum: menntunin segir mönnum hvað máli skiptir og hvað ekki, til hvers þeir geti lifað lífinu og hvernig þeir eiga að fara að því; hún 156 kennir mönnum að beita eigin dómgreind, nýta frelsi sitt til að móta sína eigin lífshætti og lífsstíl. Skilgreining á um hverfism ennt í aðalnám skránni er á þessa leið: Umhverfismennt miðar að því að fólk gefi umhverfi sínu gaum og beri umhyggju fyrir því. Leitast er við að efla þekkingu, leikni og vilja til að leysa mál sem varða náttúrulegt og manngert umhverfi og að koma í veg

154

Skýrsla umhverfisráðherra um mótun stefnu í umhverfismálum. 1993

155

Stefán Bergmann. 1995: 1

156

Páll Skúlason. 1987

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt fyrir ný vandamál. Umhverfismenntun þarf að taka á umhverfinu í heild, bæði nátt úrunni og því sem menn 157 hafa gert.

Um hverfism ennt er yfirleitt ekki sérstök nám sgrein, hún á að fléttast inn í allt skólastarf. Því er vand asam t að greina hana og m eta og hætta á að hún verði útund an hjá kennurum sem finnst tím inn ekki hrökkva til þess að sinna hefðbund nari greinum .

4.1.2 Áherslur í umhverfismennt á Norðurlöndum N orræna verkefninu MUVIN , (Miljøund ervisning i N ord en), er gerð skil í kafla 5.10.3. Eftirfarand i texti varð til við und irbúning þessa verkefnis, en þar er m arkm iðum og leiðum í um hverfism ennt vel lýst. Börn nútímans eru meðvituð um þau umhverfisvandamál sem ógna framtíð þeirra. Umhverfisfræðsla í skólum er hins vegar á villigötum ef hún gerir nemendur frábitna umhverfismálum og lamar vilja þeirra til að taka til hendi á því sviði. Umhverfismennt eða umhverfisfræðsla verður að efla trú á lífið og byggja upp leitandi og meðvitaða nemendur sem eru tilbúnir að leggja sitt af mörkum í umhverfismálum. M arkmið umhverfismenntar er að nemendur verði gagnrýnir á það sem úrskeiðis fer í samskiptum mannsins við umhverfið og á eigin lífsstíl, að þeir yfirvegi gildismat sitt og þori að taka óþægilegar ákvarðanir sem breytingar á lífsstíl og viðhorfum til umhverfisins krefjast. Umhverfismennt er ekki síst kennsla um hagsmunaárekstra í nánasta umhverfi, í samfélaginu í heild og úti í heimi. V istfræðilegur skilningur verður ætíð að liggja til grundvallar því sem kennt er, en einn sér dugar hann skammt. M eð hjálp annarra greina, svo sem hagfræði, lögfræði, skipulags- og áætlanagerðar, sögu, siðfræði og fagurfræði, skapast betri skilningur á lífvænlegum (sjálfbærum) úrlausnum í umhverfismálum og á annmörkum skammtímaúrræða. Umhverfismennt þarf því að vera þverfagleg og byggja á framlagi sem flestra námsgreina skólans. Í umhverfismennt verður að leitast við að draga hagsmunaárekstra og ágreining um umhverfismál fram í dagsljósið og þjálfa nemendur í að koma auga á útgönguleiðir. Það ætti því að nota hagsmunaárekstrana í umhverfismennt en ekki sniðganga þá. Þetta gildir jafnt um árekstra vegna nýtingar náttúruauðlinda í heimabyggð og úti í heimi. Kennslunni verður þó að haga á þann veg að nemendurnir geti mótað með sér jákvæð viðhorf og ást á náttúrunni. N ámsvinna nemenda ætti ekki í of ríkum mæli að felast í því að lýsa einstökum þáttum umhverfismála; frekar ætti að leggja aukna áherslu á að greina orsakir umhverfisvandans og vinna að tillögum um úrbætur sem koma má á í nánasta umhverfi. M eð slíkum vinnubrögðum öðlast nemendur færni til að takast á við umhverfismál sem þeir geta beitt við ný úrlausnarefni síðar. M eginháherslur umhverfismenntar hafa lengst af verið á náttúruupplifun, á þróun viðhorfa til umhverfisins og þekkingu í vistfræði. N ú beinist athyglin í auknum mæli að hagfræði, gerð samfélagsins, nýtingu náttúruauðlinda, hagsmunaárekstrum og ágreiningi sem upp kemur í umhverfismálum. V al á viðfangsefnum í umhverfismmennt getur styrkt samband skóla og samfélags og leitt til þess að nemendur fái tækifæri til að vinna að úrbótum á nánasta umhverfi sínu. Ekki er lengur um það rætt hvort umhverfismál eigi að vera á dagskrá í skólunum, heldur hvernig haga megi kennslunni til að markmið hennar náist. Umhverfismennt sem byggir á þeim kennsluhugmyndum sem hér hefur verið lýst gerir þá kröfu að nemendur fái ósvikinn meðákvörðunarrétt og ábyrgð á eigin námi. Kennarar og nemendur munu skapa í sameiningu nýja þekkingu og hlutverk kennarans verður frekar að búa í haginn fyrir nemendur en hafa tiltæk svör við öllum spurningum þeirra. Umhverfismennt getur því haft áhrif á þá kennsluhætti sem t íðkaðir eru í skólum. 158

157

Aðalnámskrá grunnskóla. 1989: 178

158

Stefán Bergmann (þýð.). 1995. (Höfundar: Kristiansen,Terje, og Breiting, Søren, 1992.)

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

H luti af heim averkefni nem end a í Líf 103 í Fjölbrautaskóla Suðurnesja sem ber yfirskriftina Maður – umhv erfi – nát t úruv ernd. 4. Hugleiddu hvaða áhrif þú sjálf(ur) hefur á umhverfið og náttúruna. a) N efndu þrjú dæmi þar sem þú átt þátt (beint eða óbeint) í að spilla náttúru og umhverfi. Útskýrðu í hverju skaðinn er fólginn. b) N efndu a.m.k. þrjú dæmi þar sem þú hefur átt þátt í að vernda náttúruna og koma í veg fyrir umhverfisspjöll. Útskýrðu jafnframt. 5. N efndu 1–2 raunveruleg dæmi um umhverfismál, gjarna á þínum heimaslóðum, þar sem ólíkir hagsmunir manna rekast á. Dæmi til skýringar: M aður A hefur atvinnu og tekjur af því að skjóta seli í fjörunni en maður B hefur atvinnu af því að taka á móti ferðamönnum og sýna þeim náttúruna, m.a. selina í fjörunni. Ef A skýtur alla seli sem koma í fjöruna er hætta á að B fái færri ferðamenn og minni tekjur. Því er hagsmunaárekstur milli A 159 og B. D æmi um svör sem nem end ur hafa gefið (þau hafa verið m argvísleg): 4 a) H end a rusli, flokka ekki ru sl, aka bíl (m engar loft, veld ur m .a. gróðurhúsaáhrifum , eyða bensíni), eiga hlut í skólpm engun sjávar, og að lokum nokkuð sérstakt svar: „ Í mér eru kolefnissambönd, eftir minn dag verður eitthvað af mér að mó sem verður að kolum, kolin eru brennd og við það myndast koldíoxíð“. 4 b) Tína rusl, gróðursetja tré og lúpínu (m .a. í vinnuskóla), fara m eð d agblöð í pappírsgám og d ósir í Dósasel, ganga og hjóla í stað þess að aka bíl, nota end ur unnar vörur, hjálpa til við safnhaug og virða líf lífvera. 5 Fiskibræ ðsla í Sand gerði spúir brælu yfir bæinn, m .a. yfir tjald stæðið. Að leggja nýjan veg út í Garð sem spillir heiðinni. Ríkið o.fl. græða á álveri en þeir sem vilja óm engað Ísland tapa. Jón stund ar m alarnám í fjöllum en Stefán á rútu og fer m eð ferðam enn. Oft eru nefnd ir raunverulegir staðir og raunverulegar persónur.

4.1.3 Áherslur hjá Sameinuðu þjóðunum Mikilvægustu umhverfismálin eru alþjóðleg . Þau verða ekki leyst nem a m eð virkri þátttöku þróunarland a og til þess þurfa þau lönd efnahagslegan og faglegan stuðning iðnríkja á borð við okkur. Svo þarf að ríkja skilningur m illi þjóða og m enningarheim a til að hægt sé að leysa ágreining m eð friðsam legum hætti. H ér höfum við Íslend ingar verk að vinna því þróunarm álum hefur lítið verið sinnt í skólum og alm ennri um ræðu, og við höfum lítið hugað að tengslum um hverfis- og þróunarm ála. Kafli 36 í fram kvæm d aáætluninni Dagskrá 21, sem sam þykkt var af 178 þjóðum í Ríó d e Janeiro 1992, fjallar um m enntun og vitund ar vakningu. Þar er byggt á stefnunni frá Tbilisi 1977, m .a . að um hverfism ennt skuli tengjast öllum greinum . Áhersla er lögð á lestrarkunnáttu og aðra grunnmenntun, ekki síst kvenna, sem nýtist í um hverfism enntun ekki síður en í öðru. Þá er talið brýnt að kenna um tengsl 160 um hverfis- og þróunarm ála. Á heim sráðstefnu Sam einuðu þjóðanna um menntun fyrir alla sem hald in var í Jom tien í Thailand i 1990 var eitt viðfangsefnið umhverfismennt – þáttur í sjálfbærri þróun. Í skýrslu frá ráðstefnunni er lögð áhersla á að fólk verði læst á umhverfið, þ.e. öðlist nauðsynlega þ ekkingu, kunnáttu og vilja til að taka þátt í lausn um hverfisvand am ála og leggja sitt af m örkum til sjálfbærrar þróunar. Til þess þarf nám ið að beinast að frum þörfum fólks: Baráttu þess fyrir öruggu, hreinu, heilsusam legu um hverfi; sjálfbærri fæðuöflun; vernd un náttúru, lífvera og erfðaefnis; og vel skipulögðu, þægilegu um hverfi sem stuðlar að leit hvers og eins að sannari lífsgæðum . Jafnvel ung börn og ólæs geta orðið læs á um hverfið á sinn hátt. Umhverfismennt er ekki ein námsgrein í viðbót heldur endurskipulagning náttúru-, félags- og hugvísinda svo þau geri fólki kleift að skilja umhverfið sem heild og hafa á það sem best áhrif með tilliti 161 til náttúrunnar og þarfa fólks. Í skýrslunni frá fyrrnefnd ri ráðstefnu er kröfum til um hverfism enntar lýst þannig: Y firvöld menntamála geta náð bestum árangri í því að breyta hegðun nemenda á sviði umhverfismála ef þau: • kenna mikilv æg umhv erfishugt ök og samhengi umhv erfisþát t a;

159

Maður – umhverfi – umhverfisvernd. Óbirt fjölrit.

160

Heimsráðstefna S.Þ. um umhverfi og þróun, Ríó de Janeiro. 1992: 31-32

161

Education for all. 1993

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt  

veita nemendum vandlega valin tækifæri til að verða næmir á umhv erfið svo þeir finni hjá sér hvöt til æskilegrar hegðunar; útbúa námsefni sem leiðir til djúpst æðrar þekkingar á viðfangsefnunum;



útbúa námsefni þar sem nemendur læra að greina v andamál og rannsaka og tryggja jafnframt tíma til að þjálfa þá kunnáttu;



útbúa námsefni í lýðræðislegum vinnubrögðum sem duga til að ley sa ágreiningsmál og reikna með þeim tíma sem þarf til að þjálfa þau vinnubrögð;



skipuleggja kennslu á þann hátt að nemendur megi vænta umbunar fy rir áby rga hegðun, í því skyni að nemendur þroski með sér sjálfsstjórn og sjálfsaga.

Í námskrá þarf að gera ráð fyrir að umhv erfismennt dreifist á mörg ár því rannsóknir á 8. bekkjar nemendum í Bandaríkjunum sýna að hegðun sem er æskileg út frá umhverfissjónarmiði gleymist að mestu á 3 árum sé ekkert gert til að festa hana í sessi. .... Sönn næmni á umhverfi felur í sér vitund um gildi náttúrunnar sem lífgjafa og uppsprettu fegurðar. ... það er mikilvægt fyrir nemendur að komast oft í snertingu við náttúruna yfir langt tímabil. Kennarar sem eru sjálfir næmir á náttúruna geta verið 162 nemendum gott fordæmi, m.a. í skólastofunni. Í H áskólanum í Moskvu hefur í 2 áratugi verið kennd „iðnaðar vistfræði“ og hefur svipað nám verið tekið upp við aðra háskóla í fyrrum Sovétríkjunum . Þar hafa verið þróuð ým is nám sgögn í sam vinnu við vísind am enn frá öðrum lönd um , m .a. tölvuleikir og hlutverkaleikir. N .P.Tarasova, prófessor í efnafræði, leyfði þátttakend um á Evrópu ráðstefnu um um hverfism ennt í H olland i 1992 að prófa hlutverkaleik sem byggir á sérstöku tölvuforriti. N em end um er skipt í lið og leikur hvert lið útgerðarfyrirtæki, og gera þau öll út á söm u m ið. Liðin ákveða sóknina, bæði hversu m örg skip eru gerð út það ár og hvar þeim er hald ið til veiða. Kennari eða aðstoðarm aður færir upplýsingar um það í tölvu sem reiknar aflann út frá forsend um um afkastagetu vistkerfis sjávarins sem gefnar eru í forritinu. Svo er næsta ár leikið á sam a hátt, svo hvert árið af öðru. Takm ark fyrirtækjanna er að lifa af og græða. Auðvitað end ar fyrsta um ferð m eð því að þau þurrausa m iðin og fara öll á hausinn . (Í leiknum er ekki m ögulegt að flytja fjárm agnið í aðrar greinar þegar séð er hvert stefnir!) Þá eru m álin ræd d og kvikna jafnan hugm ynd ir um einhvers konar fiskveiðistjórnun. Í annarri eða þriðju um ferð tekst nem end um 163 yfirleitt að kom a á reglum sem fyrirtækin virða til að kom ast hjá því að eyðileggja m iðin.

4.1.4 Endurskoðun aðalnámskráa 1998 Vinna við end urskoðun aðalnám skráa bæði grunnskóla og fram hald sskóla stend ur sem hæst þegar þetta er skrifað (1998). Þá höfðu forvinnuhópar skilað skýrslum um ná m sm arkm ið, hver á sínu sviði. Um hverfism ennt er gerð góð skil í náttúrufræðiskýrslunni og sæm ileg í sam félagsfræðinni en lítið sem ekkert í öðrum skýrslum . H ugtakið sjálfbær þróun er aðeins notað í náttúrufræðiskýrslunni. Því er enn tvísýnt um að það takist að gera umhverfismennt af þætti í öllum námsgreinum og öllu skólastarfi. Í skýrslu forvinnuhóps í náttúrufræði er fjallað alm ennt um um hverfis m ennt. Þar segir m .a.: Forvinnuhópurinn leggur á það sérstaka áherslu að umhverfismennt og hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar verði felld inn í sem flestar námsgreinar og þannig að tryggð verði fagleg umfjöllun á öllum sviðum náms. Forvinnuhópurinn bendir á nauðsyn þess að skólarnir marki sér sína eigin umhverfisstefnu til að sýna 164 fordæmi og ábyrgð í skólastarfinu og styrkja uppeldishlutverk skólans. Í viðauka C m eð náttúrufræðiskýrslunni er sérstök greinargerð um um hverfism ennt og lýkur henni á eftirfarand i tillögum hópsins: Starfshópurinn tekur undir það að of einhliða áhersla hefur verið lögð á að faglegur bakgrunnur í náttúrufræði sé mikilvægastur skilningi nemenda á eðli og umfangi umhverfisvandamála. Umhverfisvandamál eru samfélagslegs eðlis en náttúrufræðileg þekking eykur skilning á afleiðingum athafna mannsins. Það eru ólíkir hagsmunir einstaklinga og hópa sem að rekast á og skapa umhverfisvandamál. Á greiningurinn snýst oft um hagnýtingu sameiginlegra auðlinda okkar allra. Umhverfismennt í skólum hlýtur að taka mið af því. Starfshópurinn leggur til að umhverfismennt verði gerð skýr og góð skil innan námskrár. Í námskrá séu nákvæm markmið innan allra námssviða sem skólarnir skulu útfæra í skólanámskrám og kennarar allra námsgreina vinna með. Samþætting námsgreina á oft við í umhverfismennt. Í námskrá fyrir grunnskólann verði bent á leiðir hvernig vinna megi þverfaglega með viðfangsefni umhverfismenntar. Huga ber sérstaklega að samþættingu efnisins á tveimur námssviðum, náttúrufræði og samfélagsfræði og því hvort og þá hvernig námsgreinin landafræði ( náttúru- og samfélagsleg landafræði) og umhverfismennt falla saman. 162

Education for all. 1993, m.a. haft eftir Tanner 1980, leturbreyting ÞÖÁ

163

Þorvaldur Örn Árnason. 1992

164

Markmið með náttúrufræðinámi. 1998: kafli 3.5 bls. 10

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Framhaldsskólinn ætti einnig að hafa umhverfismennt á boðstólnum sem námsgrein á náttúrufræðibraut og sem mikilvægan þátt í almennu kjarnanámi allra nemenda. Starfshópurinn leggur til að sameiginleg markmið umhverfismennta í grunn- og framhaldsskólum verði að nemendur: • þroski með sér alþjóðavitund og ábyrgðarkennd gagnvart komandi kynslóðum vegna nýtingar á sameiginlegum auðlindum. • skilji hvaða gagnvirku náttúru- og samfélagslegu öfl það eru sem stýra umgengni okkar við náttúruna og auðlindir jarðar. • öðlist færni og finni hjá sér vilja og þor til að leggja sitt af mörkum til að fyrirbyggja og takast á við aðsteðjandi vandamál. • eflist í trúnni um að þeirra framlag sé einhvers virði, að þeir fái sjálfir miklu áorkað í baráttunni fyrir 165 bættum heimi.

4.2 Áhersluatriði – mikilvæg viðfangsefni 4.2.1 Upplifa náttúruna eða kryfja umhverfisvandamál? H vað hvetur helst til góðra verka: Skilningur á aðsteðjand i vand am álum eða upplifun óspilltrar náttúru og góðs um hverfis? H ópur kennara við Kenn araháskólann í Kaupm annahöfn (fólk úr félags-, uppeld is- og náttúruvísind um ) hefur velt fyrir sér sam hengi þess annars vegar að upplifa náttúruna (fara út og „fíla“ náttúruna) og hins vegar að skerpa vitund sína um um hverfism ál (sitja inni og pæla). Eitt h efti tím aritsins ,,Unge pædagoger" (m ars 1989) er helgað þessu um ræðuefni. Fjallað er um sam hengi hugtakanna náttúru upplifun og 166 um hverfisvitund (naturoplevelse og m iljøbevisthed ). Líffræðingar hafa hald ið fram þeirri skoðun að náttúruupplifun styrki u m hverfisvitund . Þegar verst lætur er m álið einfald að og fullyrt að náttúru upplifun efli sjálfkrafa um hverfisvitund og sé eina leiðin til slíkrar vitund ar. Aðrir hald a fram að náttúruupplifun sé alls ekki forsend a um hverfisvitund ar því að upplifunin krefjist þess að slík vitund sé til staðar, að m aður þurfi að vita ým islegt um um hverfið til að geta skynjað náttúruna. Það þarf því að vera nokkuð ljóst hvaða m öguleika nem end ur hafa til þess að upplifa, hvað þeir geti upplifað og hvað ekki. Þeir sem gera m inn st úr gild i náttúruupplifunar hald a fram þýðingu þess 167 að kynnast um hverfisvand am álum , öðlast skilning á þeim og finna ráð til að leysa þau. Þessi sjónarm ið eru ekki ósættanleg þó ólík séu. N áttúruupplifun nægir ekki ein og sér til að skerpa umhverfisvitund, né heldur öfugt. Umhverfiskennsla nærist einmitt á þessu hvoru tveggja. Það þarf að huga vel að jafnvægi þess að upplifa og að kryfja ákveðin m ál. Í am erískri rannsókn voru baráttum enn í náttúru - og um hverfishreyfingum spurðir hvað þeir héld u að hefði kom ið þeim á sporið. Af þeim 45 sem spurðir voru nefnd u 44 upplifun í æsku utan d yra í óspilltri 168 náttúru.

Með hliðsjón af þessu m ætti svara spurningunni í upphafi kaflans m eð þessum orðum : Við verndum helst það sem okkur þykir vænt um. Því er mikilsvert að unga kynslóðin hrífist af góðu, óspilltu eða vel skipulögðu, umhverfi. Hún þarf einnig að læra um þau öfl sem eru að verki í náttúrunni og meðal

165

Markmið með náttúrufræðinámi. 1998: Viðauki C, bls.55-56

166

Unge pædagoger. 1989

167

Unge pædagoger. 1989

168

Tanner. 1980

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

okkar mannanna, að greina hættur sem steðja að og að geta leitað heppilegra leiða til að umgangast og nýta náttúruna án þess að valda skaða.

4.2.2 Ótti barna við vistkreppu Búast m á við að flesta m ánuði héðan í frá verði einhver um hverfis vand am ál í um ræðu í fjölm iðlum og m anna á m eðal. Það er ekki gott að segja í hvaða röð þau kom a fram . Fyrri hluta 8. ár atugarins óttuðust m argir kjarnorkustríð og friðarhreyfingar spruttu upp. Svo liðuðust Sovétríkin sund ur og síðan þá hefur það m ál legið í láginni en áfram er barist m eð hefðbund num vopnum . Veturinn 1991 var það Persaflóa stríðið m eð yfirvofand i olíuskorti, m engun og leifturstríði. Það kom illa við m örg börn en yfirvöld fræðslum ála hvöttu til þess að m álin væru ræd d og beðið fyrir friði. Það kann að hafa aukið spennu sum ra um stund arsakir en vafalítið veitt innibyrgðum ótta útrás og slegið á hann þegar á he ild ina er litið. Svo féll það m ál í gleym sku en um ræða um ósongatið jókst enn á ný (og er hvergi nærri lokið), svo uppblásturinn hér heim a, fiskistofnarnir, hætta á kjarnorku m engun fiskim iðanna, þá olíuslys, strand Vikartind s, hrun vistkerfis Mývatns, o.s.frv. Við getum ekki falið um hverfisvand am álin fyrir börnum eða þagað yfir þeim . Þau fylgjast m eð í fjölm iðlum en skilja efnið m isvel, m istúlka sum t og gera jafnvel úlfald a úr m ýflugu. Því er m ikilvægt að ræða af og til um það sem þeim kann að liggja á h jarta og um þau vandamál sem fjallað er um í fjölmiðlum hverju sinni. Þá kem ur í ljós ým is m isskilningur og oftúlkanir sem kostur gefst á að leiðrétta. Einnig er gott að finna einhver viðráðanleg verkefni til að leysa saman, t.d . að sem ja sam an bréf (bænaskjal) til einhverra vald hafa sem í hlut eiga, taka sam eiginlega þátt í fjársöfnun til uppbyggilegs verkefnis eða sem ja könnun til að kynna sér viðhorf annarra í skólanum eða sam félaginu. Um hverfisáróður og vanhugsuð um hverfisfræðsla getur orðið til þess a ð börn finna til ábyrgðar á málefnum sem þau ráða ekki við og aðsteðjand i hætta vex þeim í augum . Í norskum leikskóla voru börn lögð í einelti af því að þeim var ekið í bíl í skólann. Þau fengu sam viskubit ef foreld rarnir óku þeim í skólann því þau vissu að bílar m enga and rúm sloftið. Þegar Persaflóastríðið geisaði voru 830 norskir unglingar spurðir að því hvaða fram tíðar vand i ylli þeim m estum áhyggjum . Flestir (32%) settu m engun efst á lista, þar á eftir Persaflóastríðið, kjarnorku sprengjuna og ávana- og fíkniefni. T.d . svaraði einn í 8. bekk grunnskóla (sam svarar 9. bekk hér): „Ég hef m estar áhyggjur af m engun því þá óhreinkast vatn og náttúra. Fiskurinn d eyr út og allt líf á jörðinni m un 169 d eyja út. Að lokum m unu gróðurhúsaáhrifin d repa okkur öll og þá ver ður ekkert líf lengur til.“ Það ætti að stuðla að því að börn upplifi oftar jákvæð málefni en neikvæð og finni oft til öryggiskennd ar og gleði í góðu um hverfi. Þá öðlast þau fast land und ir fótum til að takast á við erfið m ál og sigrast á óttanum sem því getur fylgt.

4.2.3 Raunveruleg þátttaka nemenda H ér hefur verið fjallað um þátttöku nem end a í um hverfism álum einkum í því skyni að slá á ótta þeirra. En það eru fleiri ástæður til að nem end ur láti sig um hverfism ál varða. Magnleysi og vanlíðan er vand am ál hjá m örgum börnum . Rannsóknir leiða í ljós að börn í Evrópu hafa of lítil tök á eigin lífi og m enntun. T.d . kom í ljós í viðtölum Kirsten Lim strand í N oregi við 13–16 ára börn að m örg þeirra telja sig hafa litla m öguleika til að hafa áhrif á d aglegt líf sitt sem gerir það að verkum að m örg þeirra „d raga sig í hlé“ í skólanum . Þeim börnum líður verst sem upplifa lýðræði hvorki heim a hjá 170 sér né í skólanum . N em end ur þurfa að fá tækifæri til þess að gera eitthvað til að vernd a og bæta um hverfið og stuðla þa nnig að því að næstu kynslóðir geti lifað m ann sæm and i lífi. Sum viðfangsefni í umhverfismennt mætti velja þannig að nemendur geti gert eitthvað sjálfir til að bæta um hverfið næst sér (m ætti byrja á því að tína rusl af skólalóð) og treysta um leið tengsl skóla og sam félags. Til að styrkja áhuga þeirra á m álefninu er gott að athuga hvernig það gæti haft áhrif á þá sjálfa og þeirra hag, án þess þó að m ála skrattann á vegginn. Jafnfram t þarf að þroska m eð nem end um skilning á um hverfi jarðarinnar allrar þannig að þeir finni þar til sam ábyrgðar, m .a. sem neytend ur. Mikilvægt er að nemendur læri strax á unglingsárum að nýta fjölmiðla, bæði að nýta sér upplýsingar úr þeim m eð hæfilega gagnrýnu hugarfari og til að kom a skoðunum sínum og niðurstöðum á fram færi. Á öll þessi atriði er lögð áhersla í norræna um hverfis171 m enntarverkefninu MUVIN . Í um hverfism ennt verður að horfast í augu við það að umhverfismál valda oft árekstrum. Ekki verður hjá því kom ist að gera slíkum árekstrum skil í kennslunni og getur hún þannig o rðið árangursríkari. Því er

169

Bolstad, Gjesvik, A.og Sved. 1991

170

Guðni Olgeirsson (ritstj.). 1997: 19–20.

171

Fréttabréf MUVIN 1992-1996. Sjá nánar í kafla 5.10.3

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

stund um æskilegt að d raga ágreining um um hverfism ál fram í d agsljósið og fá nem end ur til að ræða m álið og leita lausna. Jafnfram t er rétt að stuðla að jákvæðum viðhorfum til um hverfisins í heild , kynna ým islegt sem vel hefur verið gert og vinna að því að allir nem end ur skilji að bæði hver einstaklingur og sam félagið í heild bera ábyrgð á um hverfinu. Orð eru til alls fyrst. Góð um ræða í skólanum er und irstaða þess að slík verkefni takist vel. Mest er um vert að kenna nemendum að spyrja góðra spurninga. Þar hefur ford æm i kennarans m est að segja, hvernig hann spyr og hvernig hann bregst við spurningum nem end a. Svo þurfa nem end ur að æfa sig í að sem ja góðar spurningar og skrifa þær á blað. Kannanir geta verið árangursríkt tæki til að átta sig á um hverfism álum líðand i stund ar og tilefni frjórrar hugsunar. N em end ur sem ja spurningalista und ir eftirliti kennara, und irbúa það að leggja hann fyrir, fara þvínæst og spyrja ákveðinn hóp, skrá svörin, taka þau sam an í skólanum og túlka niðurst öðurnar sam eiginlega. Stund um geta niðurstöðurnar orðið kveikja að öðru frjóu verkefni, ekki end ilega annarri könnun. Önnur leið er að hald a bekkjarfund um m álið, e.t.v. sviðsetja hann sem blaðam annafund , sjónvarpsþátt, fund í sveitarstjórn eða borgarafun d , þar sem nem end ur fá ákveðin hlutverk og und irbúa m álflutning sinn 172 m eð hliðsjón af því. Dæm i eru um vel heppnaða bekkjarfund i í fyrsta bekk grunnskóla en aðferðin hlýtur að eiga enn m eira erind i við eld ri nem end ur. H lutverk kennara á slíkum fund i er va nd asam t. H ann m á t.d . ekki flíka sinni eigin afstöðu, einungis hjálpa nem end um að átta sig á m álinu og m óta sína afstöðu. Svo þarf hann að hjálpa nem end um að m óta skýrar reglur, eins konar siðareglur, m .a. að virða and m æland a og m álstað hans. Kennarinn getur sjálfur verið fund arstjóri en betra er ef nem and i getur tekið að sér það hlutverk, m eð stuðningi kennarans. Þegar d eilt er um tvær ólíkar leiðir, t.d . að beita ákveðið fjall eða friða það, er ráð að skipta liði. Einn hópur skráir í töflu m eð tveim ur d álkum hvað vinnist og hvað tapist við að beita fjallið. Annar hópur skráir í sam s konar töflu hvað vinnist og hvað tapist við að friða fjallið. Síðan m á hengja báðar töflurnar 173 upp í bekknum og sjá hvort m álið hafi ekki skýrst. Það er alls ekki takm ark í um ræðum sem þessum að allir verði sam m ála held ur að átta sig betur á m álefninu og þeim rökum sem færð eru og hver m óti sína eigin afstöðu (sem oft vill d raga d ám af skoðun vinar/ vinkonu, foreld ris eða kennara ef skoðun hans hefur kom ið fram , m eðvitað eða óm eðvitað). Ef nem end ur læra að það sé í lagi að d eila og vera ósam m ála hefur talsvert áunnist í því að búa þá und ir líf og störf í lýðræðis þjóðfélagi. Í október 1995 skipulagði um hverfisstofnun Sam einuðu þjóðanna, UN EP, fyrstu alþjóðaráðstefnu barna um um hverfism ál. H ún var hald in í Bretland i og voru þátttakend ur um 800 börn, 8–10 ára, frá 83 þjóðlönd um . Megintilgangurinn var að m iðla hugm ynd um og vinna að verkefnum tengd um um hverfism álum . Börnin sam þykktu 25 ályktanir og fara 4 þær fyrstu hér á eftir: • Við skorum á flugfélög að d raga úr um búðanotkun og end urnýta plast og önnur efni sem notuð eru í flugferðum . • Við skorum á öll stjórnvöld í heim inum að verja hærri hluta bensín skatta í hjólabrautir og aðra ód ýra ferðam áta. • Við skorum á verslanir í öllum lönd um heim s að fylgja ford æm i Malaw i og hætta að nota plastpoka fyrir árið 1998. Í staðinn noti viðskiptavinir sína eigin poka. • Við skorum á lögregluyfirvöld að hætta afskiptum af friðsam legum m ótm ælum .

174

H ér hefur verið lýst aðferðum til að þreifa á málefnum sem eru á d öfinni og eiga það sam eiginlegt að reyna m jög á vitsm uni, tjáskipti og félagsþroska. Bein þátttaka nem end a getur verið m eð m argvíslegu m óti og víst skiptir ald ur og þroski þar m áli. Dæm i um þátttöku í öllu hlutbund nari verkefnum kom a fram í köflum hér á eftir, t.d . í land græðslu, skógrækt, skráningu og vöktun um hverfis, t.d . fjöru, gróðurs, jarðvegs o.fl., sbr. Globe-verkefnið, Fjöruskoðun Evrópuþjóða o.fl. í kafla 4.4.

172

Kristín H. Tryggvadóttir. 1990

173

Andrews. 1990

174

Fréttabréf Landverndar.1996: 3

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

4.3 Námsgreinar og umhverfismennt Um hverfism ennt er ekki sérstök n ám sgrein í alm ennum skólum . H ún á að fléttast inn í allt skólastarf á öllum skólastigum sam kvæm t þeirri stefnu sem m örkuð hefur verið á vettvangi Sam einuðu þjóðanna og 175 sett er fram í Aðalnám skrá grunnskóla. N efnd um m ótun m enntastefnu (1994) segir þó: Rétt þykir að umhverfisfræðsla verði skilgreind sem hluti af náttúrufræði í aðalnámskrá, en huga ber að 176 samþættingu umhverfisfræðslu og annarra greina í skólastarfi. Í skýrslu forvinnuhóps í náttúrufræði segir hins vegar: Forvinnuhópurinn leggur á það sérstaka áherslu að umhverfismennt og hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar 177 verði felld inn í sem flestar námsgreinar og þannig að tryggð verði fagleg umfjöllun á öllum sviðum náms. Í grunnskólum og fram hald sskólum er um hverfism ennt fyrst og frem st þáttur í ým sum nám sgreinum og nám sáföngum en einnig er um að ræða sérstaka þem ad aga eða jafnvel heilar vikur í skólum . Skipulag um hverfisfræðslu og -m enntunar utan skólakerfisins er m eð m argvíslegum hætti og verður vikið að því síðar. Í leikskólum eru ekki nám sgreinar og ekki eins bund nar stund askrár og í flestum öðrum skólum . Leikir skipa önd vegi, börnin þroskast og læra í leik. Farið er í ferðir til að skoða bæði m anngert og náttúrulegt um hverfi. Margir leikskólar hafa sérstök þem u í vikur, m ánuði eða jafnvel heilt ár. Í sum um þem um skipa um hverfism ál önd vegi og engin þem u ættu að vera gjörsneyd d um hverfis m ennt.

4.3.1 Náttúrufræði Um fjöllun hér byggir aðallega á gild and i nám skrám vorið 1998. Í seinni hlutanum er þó kynnt sú stefna sem þá var kom in fram við end urskoðun aðalnám skráa grunnskóla og fram hald sskóla, sbr. skýrslur 178 forvinnuhópa að nýjum nám skrám . Þegar m innst er á um hverfism ennt og nám sgreinar d ettur m örgun fyrst í hug náttúrufræðigreinar, einkum líffræði. Um hverfism arkm ið náttúru fræði í grunnskólum eru sam kvæm t Aðalnám skránni frá 1989 einkum þau að nemendur þroski með sér virðingu og samkennd með lífi, náttúru og umhverfi, fái tækifæri til að njóta útiveru, skynja náttúrufegurð, taka afstöðu til náttúruverndarmála og læri um 179 lífríki og lífvana náttúrufyrirbrigði. Um yngstu grunnskólabekkina segir svo: M ikilvægt er að nemendur yngstu bekkja grunnskólans takist á við viðfangsefni úr náttúrunni er víkka sjóndeildarhring þeirra, þroska málfar og skynjun. ... Á herslu þarf að leggja á: að nemendum nýtist reynsla sín og umhverfi; að nemendur upplifi náttúruna og samhengi í henni, jafnt lifandi sem dauðri; að börnin þjálfist í vettvangsvinnu og einföldum athugunum og temji sér vissa nákvæmni; að börnin tjái sig frjálslega og á margvíslegan hátt. Í 4. - 7. bekk skal m .a. lögð áhersla á að nem end ur: þjálfist í að beita aðferðum og vinnubrögðum náttúrufræðinnar, einkum því að skoða, lýsa, mæla, greina, flokka og túlka á sinn hátt; fari í skipulegar náttúruskoðunar- og vettvangsferðir, kanni m.a. náttúru í nágrenni skólans og taki einhvern þátt í náttúruvernd, t.d. trjárækt eða hreinsun; geri sér grein fyrir forsendum lífs (orka, vatn, súrefni o.fl.), hvað greini lifandi verur frá dauðum og hvað einkum geti skaðað náttúruna; læri að þekkja lífverur úr ólíkum búsvæðum af eigin raun og með hjálp gagna, geri sér grein fyrir margvíslegum samskiptum þeirra og stöðu mannsins í náttúrunni. Meðal ótal náttúrufræðiþátta sem nem end ur elstu bekkja eiga að takast á við m á nefna: N emendur læri um nokkur algeng efni og notkun þeirra, bæði á heimilum og í iðnaði, ... kannist við nokkur helstu hráefni náttúrunnar, notkun þeirra og áhrif á umhverfið. Fjallað sé um orkulindir, orkuvinnslu og orkuflutning ... og nemendur glöggvi sig á því hvernig orkuvinnsla og orkunotkun hefur áhrif á umhverfið, og á nokkrum leiðum til að spara orku. 175

Aðalnámskrá grunnskóla. 1989.

176

Nefnd um mótun menntastefnu. 1994: 39.

177

Education for all. 1993

Markmið með náttúrufræðinámi. 1998: Viðauki C, bls.55-56

178

Endurskoðun aðalnámskráa. 1998. www.ismennt.is/vefir/namskra

179

Aðalnámskrá grunnskóla. 1989:12. kafli

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

N emendur kynnist með hjálp valinna dæma gagnvirkum áhrifum tækni og vísinda á þjóðfélag nútímans. Dýr (þ.e. smádýr á landi, í fjöru og ferskvatni, fuglar og húsdýr) skoðuð, bæði í réttu umhverfi og inni í skólastofu ... nemendur kynnist lífsháttum vissra dýra og atferli, svo sem mökunaratferli, umönnun afkvæma, fæðunámi og tjáningu, ... fjallað sé um sjávardýr, nýtingu þeirra og vinnslu. A lgengar plöntur skoðaðar og athugaðir vaxtarstaðir þeirra og aðlögun að umhverfi, ... N emendur kynnist gróður- og jarðvegseyðingu, landgræðslu og skógrækt og taki þátt í gróður-vernd. N emendur kynnist möguleikum til útivistar í nágrenninu, fái tækifæri til að skoða bæði náttúrulegt og manngert umhverfi og að finna hvaða áhrif það hefur á þá sem einstaklinga og hóp, ... nemendur kynnist umhverfismálum heimabyggðar, svo sem umgengni, landnýtingu, mengun og náttúruvernd ... og nemendur 180 læri að ganga um landið með varúð og tileinki sér helstu umgengnisreglur. Í könnun á náttúrufræðikunnáttu nem end a 5. og 9. bekkjar og ým sum viðhorfum kennara þeirra sem m enntam álaráðuneytið stóð fyrir í m ars 1992 voru kennarar m .a. beðnir að m eta m ikilvægi 20 m arkm iða fyrir kennslu í náttúrufræði. Þau tvö markmið sem báðir hópar kennara töldu skipta mestu máli varða umhverfismennt, nefnilega „nemendur skilji samhengi í náttúrunni“ og „stuðla að verndun náttúru og umhverfis“. Kennarar 9. bekkjar m eta auk þess m ikils m arkm iðið að „stuðla að skynsam legri nýtingu 181 náttúruauðlind a“. Allyson Macd onald segir m .a. um stöðu og fram tíð náttúrufræðim enntunar á Ísland i: Það virðist vera gott samræmi milli þess sem kennarar telja að séu mikilvæg markmið kennslunnar og markmiða námskrárinnar frá 1989. Þeir eru augljóslega fyllilega sammála um mikilvægi þess að þróa með 182 nemendum jákvæð viðhorf gagnvart náttúrunni og sjálfum sér. N em end um gekk m isjafnlega að svara þeim spurningum sem einkum tengjast um hverfism ennt. Til d æm is gekk 5. bekk vel m eð m argar spurningar um lifand i verur en 9. bekkingar réðu illa við spurningar um orku og 80% þeirra vissu ekki hvaða gagn við höfum af því að svitna. Um þetta segir Allyson: Það er ljóst að ef við eigum að ná þessum markmiðum getum við ekki kastað vitsmunalegum sviðum náttúrufræðinnar alveg fyrir róða. Það er vita tilgangslaust að ætla að hvetja nemendur til náttúruverndar, til að stunda heilbrigt líferni og nýta náttúruauðlindir af skynsemi ef þeir vita ekki eitthvað meira um náttúruna og sjálfa sig og skilja hvað sú þekking felur í sér. N emendur geta aldrei skilið tengsl í náttúrunni ef þeir vita ekkert um það sem tengist, eins og t.d. orka í öllum sínum myndum (hiti, ljós, hljóð) og þarfir og 183 lifnaðarhættir jurta og dýra. Áhersla er á lifandi tengsl við náttúruna í Uppeldisáætlun fyrir leikskóla. Um það segir m .a.: Börn þurfa að fá að upplifa náttúruna, komast í lifandi tengsl við hana og njóta hennar sér til yndisauka. Þau þurfa að öðlast þekkingu á náttúrunni í samræmi við þroska sinn og skilning og tengjast henni á jákvæðan og heilbrigðan hátt. Opna þarf augu barnanna fyrir fegurð náttúrunnar, vekja virðingu fyrir henni og ábyrgðarkennd. Þegar á forskólaaldri er nauðsynlegt að leggja grundvöll að siðgæðisviðhorfi barnanna til allra lifandi vera, manna, dýra og plantna, til lands, lofts, vatns og sjávar. Þannig þarf að veita börnunum uppeldi sem stuðlar að því að 184 maðurinn geti unað og lifað í framtíðinni í sátt við land sitt og lífríki. Meðal viðfangsefna eru nefnd m .a.: Plöntur og dýr, árstíðir og árstíðaskipti, loftslag og veðurfar, gróðursetning og ræktun, umgengni úti í náttúrunni og á útivistarsvæðum, útilíf, jörð, loft, vatn, eldur, umhverfis- og náttúruvernd. Ennfrem ur segir í sam a riti: Til þess að börnin kynnist náttúrunni þurfa þau fyrst og fremst að upplifa hana af eigin raun, njóta hennar, kanna ýmis ferli hennar og fyrirbæri, skoða þau, gera tilraunir, flokka þau og sjá tengsl milli þeirra og draga ályktanir af þeim. ........ Hin lifandi náttúra er kjörinn leikvangur fyrir börn. Þar geta þau hreyft sig frjálslega, hlaupið, hoppað, stokkið og klifrað. Úti í náttúrunni gefast ótal tækifæri til að kynnast dýrum, fuglum og jurtum og skoða ýmis fyrirbæri. Þar er hægt að kynnast áhrifum árstíðanna og árstíðaskipta, sjá litbrigði jarðarinnar, form og lögun steina og kletta, finna ilm af grasi og blómum, hlusta á fuglakvak og önnur hljóð náttúrunnar. A ugu 185 barnanna opnast fyrir náttúrunni, fegurðarskyn þeirra og rannsóknarlöngun örvast. Leikskólinn Tjarnarsel er elsti leikskólinn í Reykjanesbæ, stofnaður 1967 og staðsettur í hjarta Keflavíkur. Árið 1997 fékk hann styrk frá Þróunarsjóði leikskóla til að þróa vettvangsferðir sem

180

Aðalnámskrá grunnskóla. 1989: 12. kafli

181

Macdonald, M.Allyson. 1993: skýrsla F

182

Macdonald, M.Allyson. 1993: skýrsla F, 45. grein

183

Macdonald, M.Allyson. 1993: skýrsla F, 47. grein

184

Uppeldisáætlun fyrir leikskóla. 1993

185

Uppeldisáætlun fyrir leikskóla. 1993

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt hluta af hópastarfi. Verkefnið nefnist V ettvangsferðir um nánasta umhverfi leikskólans. Kannað er hvert heppilegt er að fara, hvaða svæði eru í göngufæri, hvert er hægt að fara m eð stræt ó, hvað er hægt að gera á hverjum stað m eð hverjum ald urshópi (svo sem skynjun, uppgötvun, leikir, sköpun) og hvað hentar að gera á hverri árstíð. H ver hópur fær til afnota sérstakan bakpoka und ir nesti og alls kyns búnað, s.s. poka til að tína rusl í, göt ukort, áttavita, stækkunargler, vasahníf, penna, m innisbók o.fl. Þannig er náttúrulegt og sögulegt um hverfi skólans kortlagt m eð tilliti til vettvangsferða. Leikskólakennararnir kanna svæðin m eð börnunum og kynna sér auk þess sögu þeirra, örnefni, gróðurfar, vistfræði, sérkenni og skipulag m eð hjálp bóka og sérfróðra m anna. H ver vettvangsferð er skráð í m innisbækur og á sérstök eyðublöð. Meðal m arkm iða er að starfsfólk og börn verði m eðvitaðra um um hverfi sitt, hvernig það geti nýtt sér það til gagns og ga m ans; að börn læri á áþreifanlegan hátt að bera virðingu fyrir um hverfi sínu hvar sem þau eru; og að færa hluta af 186 187 uppeld isstarfinu út fyrir leikskólann sjálfan.

N áttúrufræðigreinar í framhaldsskóla eru eðlisfræði, efnafræði, jarðfræði, líffræði, stjörnufræði og land afræði að hluta (m .a. veður - og haffræði). H elstu áföngum í þessum greinum er lýst í N ám skrá fram hald sskóla sem m enntam álaráðuneytið gaf út 1990. Sjá einnig kafla 5.5 um fram hald sskóla hér aftar. Í háskóla skiptast þessar greinar enn m eira niður og eru hér lítil tök á að fjalla um það, sjá þó kafla 5.6 um háskóla. Í Lokaskýrslu forvinnuhóps í náttúrufræði eru birt 3 meginmarkmið með náttúrufræðinámi í grunn- og framhaldsskóla og hljóðar eitt þeirra þannig: ,,...allir nemendur öðlist ... þekkingu á samhengi í náttúrunni þannig að þeir geti tekið gagnrýna afstöðu til málefna er snerta náttúru og umhverfi mannsins.” Í m eginm arkm iðunum eru talin felast 12 m arkm ið fyrir allt náttúrufræðinám og hljóða tvö þau síðustu þannig: ,,N emendur 11) umgangist umhverfi sitt af ábyrgð og læri að taka ákvarðanir byggðar á skynsemi og 188 yfirveguðu mati; 12) læri að bera virðingu fyrir náttúrunni og sýni henni fyllstu kurteisi bæði heima og heiman.” Í viðauka B m eð Lokaskýrslu forvinnuhóps í náttúrufræði eru birt m arkm ið m eð sam eiginlegum þáttum í náttúrufræði, þ.e. þeim sem eiga jafnt við um eðlisvísind i, jarðvísind i og lífvísind i á náttúrufræðibraut í fram hald sskóla. Sá áttund i og síðasti af þessum þáttum ber yfirskriftina: V iðhorf til náttúru, umhverfis og vísinda og hljóðar þannig: N áttúruvísindi snerta hvern mann í hans daglega lífi. Það er mikilvægt að nemendur læri að skilja þetta og geti tekið hlutlæga afstöðu til þessarar starfsemi. N auðsynlegt er að hlúa að ábyrgð og virðingu nemenda fyrir umhverfi sínu og vilja til að láta gott af sér leiða. M arkmið við lok náms á náttúrufræðibraut [framhaldsskóla]: N emendur 

viðhaldi meðfæddri forvitni og áhuga á umhverfinu



læri að bera virðingu fyrir náttúrunni og sýni henni fyllstu kurteisi bæði heima og heiman



læri að meta sérstöðu íslenskrar náttúru og líta á hana sem verðmæti



þroski með sér alþjóðavitund og ábyrgðarkennd gagnvart komandi kynslóðum vegna nýtingar á sameiginlegum auðlindum



öðlist færni og finni hjá sér vilja og þor til að leggja sitt af mörkum til að fyrirbyggja og leysa aðsteðjandi umhverfisvandamál



séu jákvæðir í garð vísindastarfsemi og kunni að meta mikilvægt framlag hennar til nútímasamfélagsins og þeirra lifnaðarhátta sem við búum við.



fjalli um siðferðilega þætti tengda umhverfisvernd, umgengni við dýr, tilraunastarfsemi, nýtingu á 189 vísindalegri þekkingu o.fl.

Ef m arka m á skýrslu forvinnuhópsins verður um hverfism ennt áfram ríkur þáttur í náttúrufræðinám i og enn m arkvissari en verið hefur.

186

Inga María Ingvarsdóttir og Ragnheiður Elísabet Jónsdóttir. 1997

187

Vettvangsferðir. 1997

188

Markmið með náttúrufræðinámi. 1998: kafli 4.2.1, bls.15-16

189

Markmið með náttúrufræðinámi. 1998: Viðauki B, bls.52-53

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

4.3.2 Heimilisfræði Í heim ilisfræði í grunnskólum er nám inu m .a. ætlað að glæða skilning og áhuga á góðri nýtingu og umhirðu verðmæta, veita innsýn í vistfræði og glæða áhuga á umhverfisvernd . Það m arkm ið er sett jafnt m eð hagsýni í heim ilisrekstri í huga sem siðferðilega ábyrgð hvers einstaklings á sa m neyslu og sam eiginlegum verðm ætum . Verklegt og bóklegt nám fléttast sam an m eð áherslu á það verklega og m argar kennslustund ir end a á sam eiginlegri m áltíð þar sem fram leiðsla d agsins er prófuð og m etin og 190 kurteisi og tillitsem i viðhöfð. Í leikskólum er borðhald m ikilvæg athöfn og í sum um skólum taka börnin þátt í fram reiðslu störfum . Þar æfast börnin einnig í að klæða sig til útiveru. V eigamikill þáttur í líkamlegu uppeldi á dagvistarheimilum er útivist barnanna og hreyfing úti í öruggu umhverfi. Klæðnað og klæðaburð barnanna þarf að meta eftir hreyfiþörf þeirra og veðri. Um þetta efni þarf að 191 hafa nána samvinnu við foreldrana svo að börnin venjist skynsamlegum fatabúnaði.

4.3.3 Myndmennt og handmenntir Mynd - og hand m ennt er kennd í flestum bekkjum gru nnskóla. Meðal m arkm iða m eð m ynd - og hand m ennt í grunnskóla er að stuðla að því að nemandinn verði læs á umhverfi sitt. Skal í því skyni reynt að rækta hæfileika nem end a til að skynja og njóta m argbreytileika náttúrunnar og auka skilning 192 þeirra á brýnni þörf um hverfisvernd ar. Veturinn 1990 - 91 var unnið í Selásskóla að þróunarverkefni þar sem 3 kennarar skólans kennd u 7 og 11 ára börnum um nánasta um hverfi skólans, einkum það manngerða, svo sem hús, garða, götur, um ferð, ekki síst hjólreiðar, og fjallahr ingurinn gleym d ist ekki. Börnin túlkuðu síðan þetta um hverfi í m jög vand aðri myndlist og skólinn vann til verðlauna í sam keppni sem Arkitektafélag Ísland s stóð fyrir. Í leikskólum er m ikið teiknað, m álað og fönd rað úr fjölbreytilegum efnivið, m .a. efnum s em börnin sækja beint í náttúruna, og m argt er búið til úr úrgangsefnum , eins konar end urvinnsla. Um eflingu fagurþroska segir m .a. þetta í Uppeld isáætluninni: a) að örva fegurðarskyn barnsins með því að beina athygli þess að fegurð – í smáu sem stóru – í nánasta umhverfi sínu, í listsköpun og úti í náttúrunni og vekja jafnframt áhuga þess á hvers konar umhverfis- og 193 náttúruvernd. Flestir fram hald sskólanem ar læra lítið eða ekkert á þessu sviði nem a í list - og iðnnám i. Yfirleitt hefur verið lítil áhersla á um hverfisáhrif til þessa en það hlýtur að breytast á næstu árum , t.d . í efnisfræði ým issa iðngreina. Starfsm enntun í iðn - og tæknigreinum fram hald sskóla og háskóla er afgerand i fyrir fram vind u um hverfism ála, einkum nýtingu náttúru auðlind a og m engun. Þegar lært er um efni og efnisval í hönnun er ekki lengur nóg að gripurinn verði góður og ód ýr held ur þarf hann að end ast vel, vera orkusparand i (þrátt fyrir lágt orkuverð þessi ár) og um fram allt – að auðvelt sé að farga honum og end urnýta efniviðinn. Mynd m ennt og um hverfism ennt eiga m argt sam eiginlegt. H vers kyns m ynd gerð (teiknun, m álun, ljósm ynd un, m ynd band sgerð o.fl.) skerpir athyglisgáfu, beinir athyglinni að fínu d ráttunum í náttúrunni svo fegurðin verður ljós og þekkingin skýrari. Sem d æm i m á nefna að þótt öll eiginleg skord ýr hafi 6 fætur teikna börn – og fullorðnir – þau oft ferfætt. Með því að athuga skord ýr m eð hjálp stækkunarglers eða víðsjár og teikna kem ur hið rétta í ljós. Teikning og litun uppd rátta og húsa er gott tæki til að glöggva sig á hverfinu sínu og m óta sér skoðanir á því hvernig m anngert um hverfi eigi að m ótast.

4.3.4 Samfélagsfræði Í sam félagsfræði í grunnskóla er áhersla á um hverfi, jafnt náttúrulegt, m enningarlegt og félagslegt. Fjallað er um sam skipti m anns og náttúru, einkum það hvernig mannlífið hefur mótast af náttúrulegu umhverfi í tímans rás, einnig samskipti þjóða og kynþátta, atvinnu - og efnahagsmál, jafnrétti, vígbúnað, hungur, heilsugæslu, menntun og fátækt.

190

Aðalnámskrá grunnskóla. 1989

191

Uppeldisáætlun fyrir leikskóla. 1993

192

Aðalnámskrá grunnskóla. 1989

193

Uppeldisáætlun fyrir leikskóla. 1993

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Í aðalnám skránni segir m .a. svo: Hvort sem kennd er samfélagsfræði eða samfélagsgreinar er megintilgangur námsins að nemendur: – öðlist víðtæka þekkingu á umhverfi sínu og þeirri veröld sem þeir lifa í og sögu hennar; mismunandi félagslegum aðstæðum og menningarlegu umhverfi; sögu íslensks þjóðfélags; grundvallarreglum í samskiptum manna – verði búnir undir að taka virkan þátt í lýðræðisþjóðfélagi og takast á við daglegt líf svo þeir geti einir eða í samvinnu við aðra tekið ábyrgar ákvarðanir sem varða þá sem einstaklinga og samfélagið í heild – verði færir um að afla sér upplýsinga, vega þær og meta og draga af þeim skynsamlegar ályktanir.

194

H ér er kom ið að kjarna umhverfismenntar. H vað sem skilningi á náttúrunni líður hlýtur það að vera maðurinn og það samfélag sem hann skapar sem m est áhrif hefur á fram vind u um hverfism ála. Í leikskólum læra börn að taka tillit hvert til annars, að fara vel með hluti og að hafa snyrtilegt í kringum sig, allt mikilvægir undirstöðuþættir umhverfismenntar. Leikskólakennarar fara oft m eð þau á vinnustaði og eru það fyrstu kynni m argra barna af atvinnustarfsem i. Í leikskólum er gert ráð fyrir að börnunum sé hjálpað til að leysa ágreining . Börnunum gengur misvel að samlagast barnahópnum í leikskólum. Á rekstrar eru tíðir. Börnin þurfa að læra og skilja að í samskiptum manna er nauðsynlegt að hafa tilteknar hegðunarreglur sem allir verða að virða og fara eftir ... Starfsfólkið þarf að styðja börnin í að virða reglur sem settar hafa verið og hjálpa börnunum til að leysa úr deilum sínum á jákvæðan og friðsamlegan hátt. M est er um vert að hegðu n starfsfólksins sjálfs sé 195 börnunum jákvæð fyrirmynd. Í framhaldsskólum og háskólum eru kennd ar fjölm argar sam félagsgreinar, svo sem saga, land afræði, félagsfræði, sálfræði, hagfræði og lögfræði og þeim aftur skipt í und irgreinar. Sam kvæm t lýsingu á þessum greinum í N ámskrá framhaldsskóla er lítil áhersla á umhverfi nema í landafræði. Það gefur hinsvegar augaleið að um hverfisvitund stétta eins og lögfræðinga og hagfræðinga hefur áhrif á það hversu alvarleg um hverfiskreppa bíður hand an við ald am ótin. Í tillögum Forvinnuhóps í samfélagsgreinum er m arkm ið um um hverfism ennt fyrst og frem st að finna í land afræði (líkt og í gild and i nám skrá) en einnig í félagsgreinum (í ríkara m æli en nú), en slík m arkm ið er naum ast að finna í söguhlutanum . Meðal aðalmarkmiða samfélagsgreina, sem hópurinn leggur til, eru þau að nem end ur: • geri sér grein fyrir gagnvirkum áhrifum manns og umhverfis; • þekki nokkrar meginhugmyndir sem mótað hafa lífsviðhorf manna og skilning á umhverfi, samfélagi og sögu; og • öðlist víðsýni, umburðarlyndi og réttsýni gagnvart kjörum, umhverfi og viðhorfum annarra. Forvinnuhópurinn segir ennfrem ur um fyrstu ár grunnskólans: M arkmið samfélagsfræðanna fyrstu árin er að saman fléttist þekking, færni og tilfinning barnsins svo að það öðlist vitund um samfélagið, umhverfið og söguna. Samfélagsvitund felst í því að barnið lætur sér annt um samferðafólk sitt, gerir sér grein fyrir samskiptareglum og getur hugleitt og rætt grundvöll þeirra. Umhverfisvitund felst í umhyggju fyrir umhverfi sínu og hæfileika til að greina samhengi mannlegra athafna og náttúru. Söguvitund merkir tilfinningu fyrir liðnum tíma, nútíð og framtíð og vitund um að fyrirbæri mannlífsins 196 eru breytingum undirorpin. Í skýrslu um nýja fyrirhugaða grunnskólanám sgrein, lífsleikni, segir að nem end ur eigi að verða meðvitaðir 197 um áhrif einkaneyslu á samfélag og náttúru.

194

Aðalnámskrá grunnskóla. 1989

195

Uppeldisáætlun fyrir leikskóla. 1993

196

Endurskoðun aðalnámskráa. 1998. www.ismennt.is/vefir/namskra/samfelag/skyrsla

197

Endurskoðun aðalnámskráa. 1998. www.ismennt.is/vefir/namskra/lifsleikni

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

4.3.5 Aðrar námsgreinar og námsþættir Í kristnum fræðum og siðfræði er lögð áhersla á að nem end ur tem ji sér sam skiptareglur sem byggja m .a. á um hyggju fyrir öðrum m önnum , öllu lífi og um hverfi. Í Aðalnám skrá grunnskóla segir m .a.: M ikilvægt er að leggja áherslu á ábyrgð mannsins á sköpunarverkinu, virðingu fyrir lífinu og ábyrga nýtingu 198 auðlindanna. Kennslan á að stuðla að framtíðarvon og trausti til mannsins. Í Uppeld isáætlun fyrir leikskóla segir m .a. um eflingu siðgæðis þroska: c) að barnið fái reynslu sem stuðlar að réttlætiskennd þess og hvetur það til hjálpsemi og ábyrgðarkenndar gagnvart mönnum og málleysingjum. d) að barnið læri að bera virðingu fyrir mismunandi trúar- og lífsviðhorfum.

199

Meðal m eginm arkm iða íslenskunáms er að nem end ur verði færir um að leggja sjálfstætt mat á mismunandi túlkun atburða og málefna sem birtist í töluðu m áli, rituðu m áli og m ynd um . Í nýlegum ljóðasöfnum fyrir grunnskóla eru ljóð sem tengjast umhverfi, hvernig við njótum þess og nýtum það. Líku m áli gegnir um ým sar sögur og bókm enntaverk. Mjög er auðvelt að fella um hverfism ennt að þjálfun 200 lestrar, ritunar og talm áls. Í skólaíþróttum er stefnt að auknum félags-, tilfinninga- og siðgæðis-þroska nem end a. Þeir fái aukið sjálfstraust, viljastyrk og áræði og þjálfist í útivist og útileikjum . Jafnt frjálsir sem stýrðir hreyfileikir, úti og inni, eru m eginviðfangsefni leikskólanna. Í tónmennt kom ast börnin m .a. í snertingu við m ennin gu ólíkra þjóða. N æm i á náttúruhljóð og náttúrukyrrð þjálfast m .a. við að hlusta á m args konar tónlist. Fátt þjálfar betur sam kennd og tillitsem i en að syngja sam an eða leika í hljóm sveit. Svo er hægt að syngja texta sem tengjast um hverfis m álum sem eru 201 til um fjöllunar. Á þeim erlendum málum sem kennd eru í efri bekkjum grunnskóla og fram hald sskólum er til ógrynni af fróðleik um fólk og um hverfi um allan heim sem hægt er að nýta til viðbótar við nám sefni sem til er á íslensku. Bréfaskriftir og tölvusam skipti og viðtöl við fólk í ólíku um hverfi um allan heim er því aðeins m ögulegt að fólk læri erlend m ál og er jafnfram t liður í tungum álanám i. Um hverfism ennt tengist öðrum greinum og nám sþáttum , svo sem umferðarfræðslu (t.d . hjólreiðaferðir 202 og alm enn tillitssem i) og starfsfræðslu (m .a. að kynnast störfum að um hverfism álum ). Upplýsinga- og tæknimennt er skilgreind sem sérstakt nám ssvið við und irbúning nýrra aðalnám skráa 203 grunn- og fram hald sskóla, og er sm íðakennsla þar innifalin. Allyson Macd onald (1993) telur að m arkm ið náttúrufræðikennslu end urspegli of þrönga sýn á náttúrufræði og taki ekki tillit til áhrifa iðnvæðingar á starfshætti og siðfræði náttúrufræði. Einkum finnst henni skorta að tækni sé gerð skil. H ún segir: Okkur ber þó brýna nauðsyn til að ná tökum á tæknináminu, bæði vegna þess sjálfs, en ekki síst vegna tengsla þess við náttúrufræðinám og umhverfisfræðslu. ... Skilningur á t ækni er ein af leiðunum að markmiðinu 204 að hv et ja t il sky nsamlegrar ný t ingar nát t úruauðlinda og nát t úruv erndar. H ugm ynd in um að efla tækninám er ekki ný. Til d æm is segir í áætlun m enntam ála ráðuneytisins frá 1991: Ljóst er að gera verður átak á sviði tækni og raungreina í íslenskum skólum á öllum skólastigum eigi Ísland 205 ekki að dragast enn lengra aftur úr öðrum þjóðum á þessum sviðum en nú er. Einn forvinnuhópurinn í nám skrárgerðinni hefur m ótað tillögu að nýju nám ssviði í grunnskóla, u pplýsinga- og tæknimennt, sem felur í sér tölvukennslu, sm íðar, hönnun o.fl., einnig um hliðstæða braut í fram hald sskóla. Sett er fram svohljóðand i yfirm arkm ið upplýsinga- og tæknim enntar: Kennsla á námssviðinu stuðli að trú nemendans á eigin getu til að móta umhverfið í sátt við alla þætti þess: náttúru, samfélag og menningu.

198

Aðalnámskrá grunnskóla. 1989: 79

199

Uppeldisáætlun fyrir leikskóla. 1993

200

Aðalnámskrá grunnskóla. 1989

201

Aðalnámskrá grunnskóla. 1989

202

Aðalnámskrá grunnskóla. 1989

203

Endurskoðun aðalnámskráa. 1998. www.ismennt.is/vefir/namskra/taekni/forskyrsla

204

Macdonald. 1993: skýrsla F, bls. 67. Leturbreyting ÞÖÁ.

205

Til nýrrar aldar. 1991: 26

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Und ir það falla nokkur m eginm arkm ið og er það fyrsta þeirra þ annig: N emendur öðlist skilning á eðli 206 tæknilegrar hagnýtingar og heildrænan skilning á þýðingu hennar og áhrifum á umhverfið. Lagt er til að smíði, sem nú er hluti af m ynd - og hand m ennt, verði þáttur í þessu nýja nám ssviði. Í kafla 3.3 í skýrslu forvin nuhópsins segir svo um mótun efnis : Smíði felur í sér nýtingu efnisheimsins sem hefur aftur mótandi áhrif á umhverfið. M eð smíðinni er verið að aðlaga umhverfið að þörfum okkar. N ámsgreinin smíði er því kjörinn vettvangur til að vekja nemendann til umhugsunar um umhverfi sitt og sýna því alúð í verki. Þess vegna er brýnt að í smíði sé lögð áhersla á 207 efnisnýtingu, vistvæna framleiðslu og endurnýtingu; hringrás efnisnotkunar.

4.4 Samþætt verkefni H ér hefur verið fjallað um hvernig um hverfism ennt tengist h elstu nám sgreinum og nám sþáttum í skólum . H ér á eftir eru tekin nokkur d æm i um sam þætt þem averkefni.

4.4.1 Gróðurvernd, landgræðsla og trjárækt Markm ið fræðslu um gild i gróðurvernd ar, land græðslu og trjáræktar geta verið þau að nem end ur: • skynji það og skilji að tré og aðrar plöntur eru lífverur rétt eins og þeir sjálfir • viti að land ið var m un m eira gróið við land nám en nú, að m ikið af gróðri og jarðvegi hefur tapast • kynnist nærtækum d æm um um gróðurvernd , uppgræðslu og trjá rækt • sjái hvaða m unu r er á grónu land i og ógrónu, og á skógi vöxnu land i og skóglausu •

skilji að gróður bindur jarðveg og skapar skilyrði fyrir lífverur; og bindur einnig koltvíoxíð úr and rúm sloftinu (við ljóstillífun) og vinnur þannig gegn gróðurhúsaáhrifum

• skilji hvaða gildi skógur hefur sem vatnsmiðlari (hind rar flóð og ofþornun) og skjólgjafi, auk þess að gefa af sér við til sm íða og eld sneytis og binda koltvíoxíð • læri að virða náttúrulegan gróður (m .a. lyng, m osa og fléttur) og raska ekki að nauðsynjalausu, t.d . að gróðursetja ekki í vel gróið land því tré (einkum barrtré) kæfa fíngerðan gróður • skilji m ikilvægi vernd unar gróðurs og skóga um allan heim • fái sjálfir tækifæri til að taka þátt í gróðurvernd arstarfi Æfingaskóli Kennaraháskóla Íslands (MUVIN –verkefni 1992) Í Æfingaskólanum , sem nú heitir H áteigsskóli, eru u.þ.b. 400 nem end ur á ald rinum 6–16 ára. Allur 3. og 4. bekkur tóku 1992 þátt í verkefninu Trjárækt og trjágróður í íslensku umhverfi., sam tals tæplega 70 nem end ur á ald rinum 7–9 ára. Viðfangsefnin voru tré, trjárækt, d ýralíf á trjám , áhrif úðunar, árstíðir, tré sem hráefni, áhrif m engunar, beitar og um gengni fólks o.fl. N em end ur könnuðu m .a. m ism unand i lífsskilyrði trjágreina, unnu skýrslur, gróðursettu birkitré í reit á skólalóð, fylgd ust m eð vexti trjánna og hlúðu að þeim . Börnin tjáðu sig í list og leik og var m .a. sviðsett brúðuleikhús um átök um ím ynd aðan ævintýra skóg. Verkefnið var kynnt foreld rum , foreld raráði og kennurum skólans. H elstu sam starfs aðilar voru foreld rar og Skógræktarfélag Reykjavíkur. Um sjónarm enn voru kennararnir Gunnhild ur Óskarsd óttir, Ragnheiður H erm annsd óttir og Auður H rólfsd óttir. H afa þær unnið upp hluta af verkefnunum og var ætlunin að gefa þau út. H ægt er að nálgast þessi m arkm ið í skólastofu m eð um ræðu sem byg gir á upprifjun á eigin reynslu nem end a, skoðun m ynd a (m .a. m ynd band a), lestri blaða og bæklinga, inniræktun, og athugun lítilla trjáplantna eða greina af trjám . Einnig m ætti fara út til að skoða tré og runna sem finnast í nágrenni velflestra skóla og heim ila. Tré henta vel til kennslu. Þau eru áberand i plöntur og til staðar allan ársins hring hvernig sem viðrar. H ægt er að taka greinar af þeim inn í skólastofu og kenna um atriði eins og vöxt, brum , d vala og árstíða skipti. Ef greinar af lauftrjám (t.d . birki, víði eða ösp) eru teknar inn og settar í vatn byrja brum in að springa út viku síðar m eð tilheyrand i ilm i sem m innir á vorkom una. H ægt er að fylgjast d ag frá d egi m eð því hvernig brum in opnast og m eð stækkunargleri eða víðsjá sjást líklega ým is sm ád ýr fara á kreik.

206

Endurskoðun aðalnámskráa. 1998. www.ismennt.is/vefir/namskra/taekni/forskyrsla

207

Endurskoðun aðalnámskráa. 1998. www.ismennt.is/vefir/namskra/taekni/forskyrsla

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Kennsla sem þessi gæti verið und irbúningur fyrir land græðslu - og skógræktard ag að vori þar sem börnin sá eða gróðursetja í örfoka land og átta sig jafnfram t á svæðinu, öðrum gróðri, jarðveginum og því hvort 208 gróðurþekjan sé að eyðast eða styr kjast. Sérstök lög heim ila að kveðja nem end ur til land græðslu - og skógræktarstarfa 1–2 d aga á ári. Birkirækt barna í Árbæjarskóla H ér er birt frásögn Jóhönnu Jóhannesd óttur, kennara, frum kvöðuls þess starfs sem hér er lýst.

209

Það er mikilvægt að kenna börnum að kynnast náttúrunni og njóta hennar. Það er hægt að gera á ýmsan hátt og nota aðstæður á hverjum stað. Hér verður lýst aðferð sem hefur reynst okkur vel sem kennum yngstu börnunum í Á rbæjarskóla í Reykjavík. Í mörg ár hafa 6 ára börn í Á rbæjarskóla plantað einni plöntu hvert í reit rétt utan við skólalóðina. Síðasta skóladag koma foreldrar með börnunum og aðstoða þau við gróðursetningu. Upphaflega var þetta á vegum foreldrafélagsins. Strax á haustin fara svo ný sex ára börn að skoða „6 ára skóginn“ um leið og reynt er að kenna þeim að njóta þess að vera úti í náttúrunni. Ég ætla að taka síðustu ferð sem dæmi. Það fyrsta sem þau stöldruðu við var grá og loðin breiða af hárbrúðu (holtasóleyjarfræ). Fræin voru skoðuð, handleikin og blásið á þau. Einhverjir fundu tvær örsmáar birkiplöntur og hófst þá mikil umræða. Svona litlum plöntum er ekki plantað út. Hvernig komu þær? Það er ekkert birkitré hjá þeim. Þau voru viss um að þessar plöntur höfðu vaxið þarna upp af fræi. N ú var farið að leita að birkitré með reklum. Hvernig er birkifræ? Enginn mátti slíta neitt af trjánum. Eftir nokkra leit og mikla eftirvæntingu fundust fræ. En hvernig komust þau frá móðurplöntunni? Á kveðið var að fara út næstu daga og tína fræ í ílát og rannsaka það. Börnin höfðu ekki fengið neina fræðslu fyrir ferðina og fengu sem minnstar útskýringar á staðnum. En ég kom með nokkrar spurningar. Ý msar ranghugmyndir voru á kreiki, t.d. héldu sumir því fram að birkifræ hefði hár eins og hárbrúðan og það jafnvel þótt þau væru búin að skoða það með stækkunargleri. En þá fengu allir lítinn pappírsmiða og áttu að halda honum á lofti með því að blása á hann. Á eftir var hann hnoðaður í kúlu og reynt var að halda henni á lofti á sama hátt. Á hverju hausti er farið í Stínuskóg, sem er gamall skógarreitur í nágrenni skólans. Börnunum er sagt hvernig þessi skógur varð til og aðeins drepið á illa meðferð á honum. Langflest börnin eru svo ákveðin að ganga vel um skóginn að engum líðst nein vitleysa. Tínd eru strá og haustlitalauf. Laufin eru þurrkuð og mikið unnið með þau. Í fyrrahaust tíndu börnin oft birkifræ við skólann í frímínútum og var það sent Landgræðslunni. Þau fengu viðurkenningarskjal sem allir fengu svo ljósrit af. Á meðan á fræsöfnuninni stóð skoðuðu þau litskyggnur af gróðri og gróðureyðingu. Spunnin var saga í kringum það. Fyrir þremur árum byrjuðum við að rækta birki og er of langt mál að lýsa því hér. Margir skólar hafa yfir að ráða þekkingu og aðstöðu til að gróðursetja tré og græða land og hafa jafnvel gert það árlega, oft m eð stuðn ingi sveitarfélags, Land græðslu eða Skógræktar. Þess eru d æm i að skólar og jafnvel einstakir árgangar hafi helgað sér land sspild u til að hugsa um og fari þangað ár eftir ár. Land græðsluskógaátak og Yrkjusjóður hafa gert fleiri skólum kleift að virkja nem en d ur í land græðslu og skógrækt. Oft taka foreld rar og foreld rafélög virkan þátt. Margir skólar hafa safnað birkifræi að hausti og afhent skógræktar félögum eða Land græðslunni eða jafnvel sáð því sjálfir. Aðrir klippa víðigræðlinga í m ars eða apríl, láta þá ræta sig í skólanum og gróðursetja svo að vori. Margir skólar hafa gengist fyrir sáningu á grasfræi og belgjurtum og d æm i eru um að nem end ur hafi stungið niður rofabörð. Mikið er unnið að slíkum m álum í vinnuskólum á sum rin.

208

Lög nr. 13/1952 og nr.58/1974

209

Jóhanna Jóhannesdóttir. 1992. Mbl.

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Vöxtur barns og trés

210

4.4.2 Bréf, tölvusamskipti og heimsóknir

210

Mynd úr kynningargögnum Yrkju-átaksins 1990

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Markm iðin geta verið þau að nem end ur: • kynnist eigin umhverfi m eð því að lýsa því fyrir jafnöld rum annars staðar, fyrst og frem st skriflega, • kynnist umhverfi annarra barna og beri sam an við sitt eigið og öðist þannig víðari sýn á umhverfið, • þjálfist í ritleikni og m álanám i, ým ist íslensku eða erlend u m áli, • þjálfist í persónulegum , gagnkvæm um sam skiptum , • fari í árangursrík og skem m tileg skólaferðalög, • stuðli að sjálfbæru náttúrulegu og menningarlegu umhverfi . N ærtækast er að byrja á sam skiptum eingöngu á m óðurm álinu við íslenskan skóla sem e.t.v. væri hægt að heim sækja síðar. Í unglingad eild um styrkja bréfa- og tölvu sam skipti við erlend a skóla nám í erlend u m m álum auk þess sem nem end ur kynnast fram and legu um hverfi. Talsverð reynsla er kom in á bréfaskriftir og heim sóknir nem end a m illi N orðurland a. Dæm i eru um bréfaskipti við bekki í fjarlægum 3. heim s ríkjum , tengt þróunaraðstoð. Í þeim tilvikum verður varla um heim sóknir að ræða, en heim sókn er ekki skilyrði fyrir því að tekin séu upp bréfa- eða tölvusam skipti. Systkinaskólar. Brautarholtsskóli er lítill sveitarskóli á Suðurland i sem tók upp bréfasam band við skóla í Ind land i til þess að auka gagnkvæm an skilning barna ólíkra m enningarheim a, stuðla að virkni í alþjóðlegu sam starfi og stuðla að m inni togstreitu á m illi auðs og fátæktar á norður - og suðurhveli jarðar. Íslensku börnin segja frá sér og sínu land i og send a skólanum m ynd ir og gögn sem kynni að skorta, svo sem blýanta eða segulband stæki, og fá send ar um hæl frásagnir af fram and i um hverfi og ým sa listm uni sem túlka m enningu þeirra í syðra. N em end ur Brautarholts skóla hafa selt kort sem ind versk börn m ynd skreyttu og rann ágóðinn til ind verska skólans. Um sjónarm aður verkefnisins, Þorsteinn H jartarson skólastjóri, hefur tekið sam an leiðbeiningar ætlaðar kennurum sem hafa áhuga á systur skólasam starfi. Verkefnið hlaut styrk úr Þróunarsjóði 211 grunnskóla og er lýst í bæklingi frá honum . Rík hefð er fyrir að nágrannaskólar heim sæki hver annan, kep p i í íþ rótt u m og hald i e.t.v. sam eiginlega kvöld vöku eða d ansleik. Slíka heim sókn m á u nd irbú a m eð bréfu m eða tölvu sam skip tu m og flétta athu gu n á u m hverfi (sem þ egar hefu r verið kynnt í bréfu m ) inn í d agskrá heim sókn arinnar, t.d . ratleik eða göngu ferð.

Vorið 1991 skráðu börn, kennarar og foreld rar í nokkrum skólum komutíma farfugla og send u niðurstöður sínar inn á sam eiginlegan póstlista á Imbu, Tölvumiðstöð skóla, Kópaskeri (forveri Íslenska m enntanetsins). Um sjónarm aður verkefnisins var Pétur Þorsteinsson, skólastjóri og um sjónarm aður tölvum iðstöðvarinnar. H ann tók virkan þátt í um ræðunni og skaut m .a. inn fyrirspurnum sem vöktu viðbrögð og um ræður. Verkefnið var í lausum tengslum við um hverfis ráðstefnuna Miljö 91. Eftirfarand i skólar send u upplýsingar reglulega: Barnaskóli H úsavíkur; Brautarholtsskóli, Skeiðahreppi; Grunnskólinn í Þykkvabæ; Laugaland s skóli, Eyjafjarðarsveit; Seljaland sskóli, V-Eyjafjallahreppi og Villingaholtsskóli, Villingaholtshreppi. Fleiri skólar fylgd ust m eð og lögðu jafnvel eitthvað til m álanna. U.þ.b. 300 nem end ur fylgd ust m eð fuglum þetta vor og allm argir foreld rar einnig, því sum ir kennarar send u bréf m eð fyrirspurnum heim m eð börnunum . Fyrsta tölvubréfið er skrifað 4. apríl og það síða sta 21. m aí. Pétur tók sam an fjölritaðan bækling (30 bls.) að verkefninu loknu og birtir þar í tím aröð öll bréfin sem fóru á m illi í tölvunni, en þau eru 70 talsins, m örg bráðskem m tileg. Á baksíðunni er heillaóskaskeyti frá þáverand i forseta Ísland s, Vigd ísi Finnbogad óttur. H ér fer á eftir hluti af lokabréfi frá einum skólanna. Frá skólasafni Barnaskóla H úsavíkur. Fuglaskoðun vorið 1991. Fyrirkom ulagið var þannig að sérstök eyðublöð lágu fram m i á skólasafninu og gátu þeir sem vild u tekið blað. Eftirfarand i upplýsingar átti að færa á blaðið: tegund , fjöld i, tím i, staður og fuglaskoðari. 70 nem end ur skiluðu blöðum m eð upplýsingum um fugla sem þau höfðu séð, m örg þeirra kom u oft. Drengir voru 39 en stúlkur 31. Mest var þátttakan í 5. og 6. bekk. 4 kennarar kom u m eð upplýsingar. Öll upplýsingablöðin voru fest upp á vegg svo allir gátu fylgst m eð nýjustu fréttum . 36 tegund ir fugla voru nefnd ar. Oftast var sagt frá hrossagauk, lóu, spóa og kríu. Ekki fer á m illi m ála að fuglaskoðunarverkefnið hefur vakið athygli krakkanna á þessum þætti vorkom unnar. Þau hafa m örg farið í gönguferðir um nágrennið í fuglaleit og þörfin fyrir örnefni er orðin m örgum ljós. N æsta vor getum við borið sam an kom utím a fugla 1991 og 1992. .... Und ir bréfið rita Arnheiður Eggertsd óttir og H alld ór Vald im arsson skólastjóri.

212

Ekki skiptir höfuðm áli hvort notuð eru venjuleg póstbréf eða tölvu póstur. Í báðum tilvikum reynir á að tjá hugsun sína og upplýsingar í rituðu m áli. Bréf eru e.t.v. einfald ari og persónu legri en tölvuskeytin eru

211

Þróunarsjóður grunnskóla. 1993

212

Pétur Þorsteinsson. 1991.

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

spennand i og hægt er að fá svar strax. N ánari leiðbeiningar um bréfaskipti er að finna í bæklingi N orræna 213 félagsins: Bréf er brú m illi land a. Það færist í vöxt að nem end ur taki þátt í tölvusam skiptum , bæði í tóm stund um og í skóla. Tölvusam skipti geta verið um hverfism enntand i en eru það þó alla jafna ekki. H ægt er að vera í sam band i við vefm iðlara eða fólk í fram and legu um hverfi án þess að gera sér m innstu grein fyrir því um hverfi. Veturinn 1996–1997 tók einn kennari og bekkur í N jarðvíkurskóla þátt í tölvusam skiptaverkefni um d rykkjarvatn, gerðu ákveðnar m ælingar á því og lögðu inn í tölvubanka. Til baka fengu þau 214 töflu m eð eigin niðurstöðun ásam t niðurstöðum frá 7 öðrum skólum í 4 heim sálfum . Kidlink er eins konar tölvu -heim sbær þar sem börn (10-15 ára) og fullorðnir vinna sam an. Upphafsm aðurinn, Od d d e Presno, gerði sér grein fyrir að börn voru fús til tölvusam skipta og tald i m ögulegt að þau kynntust þannig um hverfi og m enningu annarra barna. H ver notand i gerist áskrifand i að ákveðnum þáttum gegnum Íslenska m enntanetið. Sum ir póstlistar eru eingöngu fyrir börn (und ir 215 um sjón fullorðinna) og önnur eingöngu fyrir kennara, eins konar kennarastofa d reifð um heim inn. Um hverfissinnaðir foreld rar og kennarar ættu að geta nýtt Kid link. Kids netw ork er m eð töluvert öðru sniði. Það er fjarkennsla fyrir börn m eð m iðstöð í Band aríkjunum . Þar er útgefið ákveðið nám sefni og hver nám seining kennd á sam a tím a í skólum víða um heim . N ám sefnið er m eira og m inna um hverfism enntand i. N ám sgagnastofnun hefur gefið út á íslensku vinnuhefti fyrir fjórar 216 nám seiningar: V eðrið, Súrt regn, Hvað er í vatninu? og Gæludýr. Melaskóli hefur í m örg ár tekið þátt í band aríska kennsluverkefninu Kids N etw ork. Skólinn er í tölvusam band i við band arískt nám sefnisfyrirtæki og félagið sem gefur ú t N ational Geography. N em end ur í 11 eða 12 ára bekk fá í hend ur ákveðið nám sefni, gera rannsóknir, t.d . á vatni eða súru regni, skrá niðurstöðurnar í tölvu og send a á ákveðnum d egi til Band aríkjanna. Fáeinum d ögum síðar fá þau sam anteknar niðurstöður frá fjölm örgum skólum í Band aríkjunum og víðar um heim , sem eru að vinna sam a verkefni á sam a tím a. Tölvusam skiptin eru á ensku og hjálpa kennarar eða 217 foreld rar börnunum að þýða texta. Selásskóli og Grandaskóli taka þátt í verkefninu og Æfingaskólinn var einnig m eð um tím a.

4.4.3 Umhverfisvöktun Globe – Global Learning and Observations to Benefit the Environment er alþjóðlegt vísind alegt um hverfism enntarverkefni sem Al Gore, varaforseti Band aríkjanna, hleypti af stokkunum 1997 á d egi jarðarinnar, 22. apríl. Markm iðið er að efla um hverfisvitund um heim allan, auka vísind alegan skilning á jörðinni og auka færni í vísind um og stærðfræði. N em end ur m æla vissa um hverfisþætti í nágrenni skólans á staðlaðan hátt (veður, vatn, jarðveg, gróður, land slag), skrá jafnóðum í gagnabanka í Band aríkjunum gegnum alnetið og fá til baka ým sar upplýsingar. Gefin eru út nám sgögn og hald in 218 nám skeið fyrir kennara. Vonast er til að hið m ikla m agn upplýsinga sem safnast í tölvubankann nýtist vísind am önnum um heim allan, auk þess sem kennslugögn eru jafnóðum unnin upp úr þeim . Þess vegna eru m ælingaraðferðir staðlaðar nákvæm lega og m ikilvægt að vand a vel til verka. Ísland varð form legur aðili að verkefninu í m aí 1997 þegar m enntam álaráðherra, um hverfisráðherra og send iherra Band aríkjan na und irrituðu sam starfssam ning. Þá voru þátttökuskólarnir orðnir nærri 4000 í 53 lönd um og tæplega 2000 þeira höfðu þegar sent inn m æliniðurstöður. Jóhann Guðjónsson kennari í Flensborg er um sjónarm aður verkefnisins á Ísland i. Tveir skólar taka þátt frá b yrjun, Álftam ýrarskóli í 219 Reykjavík og Fjölbrautaskóli Suðurnesja. Fleiri skólar geta bæst við síðar ef allt gengur vel.

213 214

Berstad, Leif og Linnér, Margarete. 1991 Niðurstöður: htpp://k12teachers.ati...chlin/testresults.html

215

Lára Stefánsdóttir. 1993

216

Ragnheiður Benediktsson. 1990 og 1993. Sveinn Ingimarsson.1992

217

Ragnheiður Benediktsson. 1990 og 1993

218 219

globe.fsl.noaa.gov GLOBE-verkefni á Íslandi.1997. www.mmedia.is/umhverfi/fretta/

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Íslensku skólarnir hafa leitast við að tengja globe-m ælingarnar öðru nám i. Í Fjölbrautaskóla Suðurnesja hafa veðurm ælingar lengi verið hluti af veðurfræði í áfanganum Lan -113 og reynd ist auðvelt að laga þær m ælingar að stöðlum Globe. N em end ur í Líf 103 á haustönn athuguðu gróðurþekju í m óa við skólann, skráðu tíðni ríkjand i tegund a og flokkuðu gróðursam félagið sam kvæm t kerfi S.þ.(Muck). Reynd ist m óinn vera túnd ra og voru beitilyng, krækiberjalyng og ljónslappi ríkjand i tegund ir. Efnafræðihópur m æld i ým sa efna - og eðlisþætti vatnsins í Snorrastaðatjörnum í tvígang og reynd ist vatnið í þeim afar tært og næringarsnautt og óm engað, eins og vænta m átti. Líffræðihópur sem lærði um gróður og jarðveg gerði m argvíslegar athuganir og m ælingar á jarðveginum í áðurnefnd um m óa og kom m .a. í ljós að hann hélt í sér m eira vatni en gagnagrunnurinn gerði ráð fyrir og var jafnfram t afar grunnur víðast h var (stutt niður á stórgrýti og jökulskafna klöpp). Svo stend ur til að Lan 103 vinni m eð gervihnattam ynd ir í sérstöku forriti (Multispec) og eignast skólinn vonand i gervihnattam ynd af Suðurnesjum . H ægt er að skoða 220 niðurstöður úr m ælingum skólanna á vefnu m . Fjaran mín. N okkrir grunnskólar Reykjavíkur hafa valið sér ákveðnar fjörur (fjörureinar) í borgarland inu. Kennarar fara þangað á hverju hausti m eð 12 ára nem end ur til að skoða fjöruna, lífríki hennar og m engun og skrásetja á sérstakt eyðublað. N em end ur afhend a síðan borgarstjóranum um sögn um ástand fjörunnar við hátíðlega athöfn í Ráðhúsinu. N áttúruvernd arfélag Suðvesturland s kom þessu verkefni af stað árið 1991. Fjöruskoðun Evrópuþjóða (Coastw atch Eu rope) er sam vinnuverkefni áhugam anna og skóla í u.þ .b. 15 Evrópulönd um sem er stjórnað frá Írland i og styrkt m .a. af Evrópuband alaginu. Það byggist á því að áhugam enn eða nem end ur ásam t kennurum sínum athuga náttúrufar, nýtingu og m engun í ákveðinni fjöru. Strand lengju land sins er skipt í 500 m fjörureinar , þeim gefin núm er og m erktar á kort. Allir gera athugun sína á sam ræm d an hátt á ákveðnu tím abili að hausti m eð því að skrá niðurstöður á sérstakt eyðublað. N iðurstöðurnar eru síðan skráðar í tölvuforrit, send ar erlend is til úrvinnslu og birtast í skýrslum bæði hérlend is og erlend is. Íslend ingar tóku fyrst þátt í þessu sam starfi 1989. U.þ.b. 15 skólar skiluðu niðurstöðum fyrstu árin, auk nokkurra áhugam anna. Skýrsla um íslenskar fjörur kom út í febrúar 1990 og vakti athygli og um ræðu. Menntam álaráðuneytið, N áttúru vernd arfélag Suðvesturland s kom u verkefninu af stað hér á land i en Sam tök líffræðikennara sáu síðan um fram kvæm d ina. Þátttaka í verkefni sem þessu hefur m argvíslegt gild i fyrir nem end ur, skóla og byggðarlög auk þess að vera fram lag í upplýsingasöfnun um ástand fjara á Ísland i og í Evrópu. Fram hald sskólakennarar hafa látið í ljós ánægju m eð verkefnið, m eð því sé athygli nem end a beint að m ikilvægum þáttum í um hverfinu. Áhugi þeirra og eftirvænting sé m ikil því þeir vita að niðurstöður þeirra eru send ar til úrvinnslu erlend is. Þetta verkefni m innir á hversu alþjóðleg um hverfism ál eru. Úrgangur sem við setjum í sjóinn getur m engað fjörur og fiskim ið annarra land a – og hluti af m enguninni hér kem ur frá öðrum lönd um . Fjöruskoðun þarf að und irbúa vel. Líðan fólks í fjörunni veltur ekki síst á réttum klæðnaði. Rétt er að reikna m eð svölu veðri við sjóinn, en líta á sólskin og blíðu sem happd rættisvinning. Þátttakend ur þurfa að útvega eyðublað, átta sig á hugtökum sem þar eru notuð (t.d . á fjöru, fjörujaðri og flóðm örkum ), skoða fjöruna á korti og átta sig á núm erum reinanna. Tækifæri gefst til að fjalla um fjöruna og lífið í henni og nota til þess bækur og önnur gögn. Svo þarf að velja tím a þegar lágsjávað er, helst á stórstraum sfjöru. Vel hefur reynst að s end a fram hald sskólanem end ur sjálfa eftir að þeir hafa verið settir vel inn í m álið.

4.4.4 Að læra að ferðast og njóta náttúrufegurðar Hvað þurfa börn að læra til að verða „vistvænir“ ferðamenn, þ.e. að velja þann ferðam áta sem skaðar um hverfið m innst og fá m ikið út úr ferð, jafnvel þótt stutt sé? Þau þurfa t.d . að læra að skynja, að njóta, að þekkja m argt af því sem einatt ber fyrir augu, að rata jafnt um borgir sem auðnir, að skilja bæði lögm ál náttúrunnar og siðvenjur m anna. Þau þurfa að kynnast m argvíslegum ferðam áta (ekki gleym a göngu - og hjólreiðaferðum ), læra umgengni og góða ferðasiði, að klæða sig rétt og kunna viðbrögð við hættum. Börnin þurfa að læra að virða þá staði sem farið er um og leggja m etnað sinn í að ganga vel um og sýna öðru fólki háttvísi. Þeim þarf einnig að skiljast að auðlind ir jarðar eru takm arkaðar, ekki síst orkulind ir, og að stutt ferðalög m eð einföld u sniði eru æskilegri en löng og d ýr. Gott er að þau kynnist af eigin raun að stutt ferð getur verið góð tilbreyting og gefið m ik la ánægju.

220

globe.fsl.noaa.gov

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt Hlíðaskóli í Reykjavík stend ur við Öskjuhlíð. Þar eru árlega hald nir Öskjuhlíðardagar og fara þá nem end ur í fylgd kennara um útivistar svæðið í ým sum erind agerðum og alla leið niður að sjó við N authólsvík m .a. til að gá að fuglum . Ingibjörg Möller og Kristján Sigfússon, kennarar við skólann söm d u nám sefnið Öskjuhlíð frá ýmsum hliðum, bæði texta og verkefni, og gáfu út fjölritað 1992. Auk náttúrunnar er fjallað um klæðnað, nesti, hjólreiðar og útsýni. N ám sefnið hefur eingöngu verið notað í H líðaskóla. Ári síðar gaf H itaveitan út litprentaða bók um Öskjuhlíð sem einnig kem ur að 221 góðum notum í H líðaskóla.

Hvernig kennum við þvílíka hluti? Fyrst er að viðurkenna að þetta þurfi að kenna ekki síður en m argt annað. Svo er að ákveða í grófum d ráttum hv að gera skuli og hver geri hvað. Síðan þarf að und irbúa fyrstu skrefin, m eta hvernig til tekst, und irbúa næstu skref, m eta aftur stöðuna o.s.frv. (Uppskrift að frjórri kennslu!). Gott er að hafa sam ráð við foreldra, njóta reynslu þeirra og aðstoðar. Sum ir foreld rar kunna vel til ákveðinna ferðalaga og gætu kom ið þeirri þekkingu til nem end a. Oft vantar aðstoðarfólk í ferðir, t.d . er erfitt og jafnvel varasam t fyrir kennara að fara einir eða fáliðaðir m eð stóran hóp, en hugsanlegt að eitthvert foreld ri eigi h eim angengt og geti aðstoðað. H uga þarf að slysahættu, t.d . ætti sjúkrakassi að vera í farangrinum . Svo er hægt að hafa ferð sem heimaverkefni, annað hvort gera grein fyrir ferð sem fjöld skyld an hefur farið eða að „setja fyrir“, í sam ráði við foreld ra, að fjöld skyld an fari ákveðna (viðráðanlega) ferð fyrir tiltekinn tím a og verði ferðin til um fjöllunar í skólanum bæði áður og ekki síst eftir. Ferð þarf að tengjast því sem verið er að kenna. H ún er kjörið tækifæri til að víkka sjónd eild arhringinn. Það ræðst einkum af því hvernig ferð er valin, und irbúin og hvernig unnið er úr henni. Það þarf að vera öllum ljóst í hvaða tilgangi er farið. Hvar á að kenna börnum að ferðast? Annars vegar innivið (í skólastofunni og á heim ilinu) m eð því að ræða sam an, lesa, skrifa, skoða hluti, gera tilraunir o.þ.h.). H ins vegar að fara út til að skoða og upplifa, safna gögnum og taka m eð sér reynslu, m inningar og jafnvel hluti. Þá hafa skapast forsend ur fyrir frekari innivinnu. Síðar er aftur farið út í annars konar ferð, í öðrum tilgangi. H ægt er t.d . að skipuleggja ratleiki í þeim tilgangi að nem end ur kynnist tilteknum fyrirbrigðum í um hverfinu, ým ist við skólann eða þegar kom ið er á ókunnan stað. Þá ættu verkefnin að fjalla um það sem fyrir augu ber á staðnum frekar en eitthvað sem eins vel væri hægt að leysa inni í skólastofu. Hvenær á að kenna börnum að ferðast? Af og til, haust, vetur og vor (ekki gleym a öllu því sem veturinn og skam m d egið hefur upp á að bjóða). Í Aðalnám skrá grunnskóla segir: Vet t v angsferðir geta verið stuttar (hálf, ein eða tvær kennslustundir) og tiltölulega auðveldar. Þá er tekið fyrir afmarkað viðfangsefni í nágrenni skólans. M ikilvægt er að náttúrufræðikennari hafi yfir að ráða 60-80 mínútna kennslustund í viku hverri, helst á birtutíma, fyrir stuttar vettvangsferðir eða umfangsmiklar tilraunir og athuganir í skólastofu. Í löngum vettvangsferðum er eðlilegt að viðfangsefni séu fjölþætt og að margir kennarar og námsgreinar komi við sögu. Þá þarf mikinn undirbúning, einkum ef farið er á nýjar slóðir. Slíkar ferðir þyrftu að fela í sér rannsókn (sem hefur verið undirbúin), líkamsrækt (göngu, leiki) og 222 félagslíf (söng, kvöldvöku). Í skólum er afar m ikilvægt að fara í margvíslegar ferðir, í ólíkum tilgangi: • stund um öll sam an, stund um litlir hópar, stund um einstaklingar, • stund um á skólatím a, stund um heim averkefni, • stund um í sam vinnu við foreld ra, stund um ekki (ef ferðin er stutt), • stund um að leita að einhverju ákveðnu (plöntum , d ýrum , skuggum , stjörn um ) sam kvæm t verklýsingu (vinnublaði), stund um í frjálsa upplifun á ákveðinn stað og bera sam an hvað hver og einn sá, heyrði og fann, þ.e. upplifði, • stund um örstutt ferð (10 m ín.), stund um svold ið lengri (1 - 2 kennslu stund ir), stund um heils dags ferð eða lengri - m un oftar stuttar ferðir en langar, • stund um rétt út á lóðina, stund um í fjarlæga byggð (stysta m öguleg skoðunar ferð er að líta út um gluggann), • stund um á nýjan stað, stund um aftur (og aftur) á sam a staðinn, • kostar stund um ekkert, stund um d ýr og fyrirhafnarsöm ferð, • stund um þrælund irbúin ferð, stund um óund irbúin (skynd ihugd etta), • stund um bæði skrifleg og m unnleg úrvinnsla, stund um aðeins m unn leg, • stund um beint fram hald af ákveðnum nám sþáttum , stund um til tilbreytingar, • alltaf bæði til gagns og gamans.

221

Kristján Sigfússon. 1996. Munnlegar upplýsingar

222

Aðalnámskrá grunnskóla. 1989: kafli 12

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Þarf að kenna ungu fólki að ferðast um eigið land? Sum arið 1986 könnuðu þrír nem ar við H áskóla Ísland s reynslu erlend ra ferðam anna af land inu. Þeir upplifðu áhuga vert, alþjóðlegt m annlíf sem aðeins fáir Íslend ingar kom ast í snertingu við. Fólkið sem kem ur til Ísland s re ynd ist fyrst og frem st vera í leit að fagurri náttúru, víðerni og ósnortnu land i. Rannsóknin leid d i í ljós að land ið stóðst væntingar sem ferðalangarnir höfðu gert til náttúrunnar og um hverfisins en þeir lýstu gjarnan vonbrigðum m eð það hve fáa Íslend inga þeir hittu. Þeir vilja gjarna hitta Íslend inga á svipuðum ald ri m eð svipuð áhugam ál, en tæplega helm ingur ferðam anna sem ferðast um land ið á sum rin eru á ald rin um 15–30 ára og yfirleitt m iklir náttúruunnend ur. Fáir Íslend ingar urðu á vegi þeirra við helstu náttúruperlur land sins, aðallega fjölskyld ufólk og fólk kom ið yfir m iðjan ald ur. Fjarvera ungra Íslend inga á helstu ferðam annastöðum land sins vekur athygli. Er ekki tilvalið fyrir íslensk ungm enni að upplifa ásam t erlend um jafnöld rum sínum það ævintýri sem ferðalag í íslenskri náttúru er, kynnast í leiðinni fólki frá ým sum þjóðlönd um og d eila m eð þeim skoðunum sínum og 223 hugm ynd um ?

4.5 Námsgögn Mikilvægasta nám sefni í um hverfism ennt er um hverfið sjálft og bein reynsla af því og hlutir og lífverur sem þar er að finna. Engu að síður þarf sérstök nám sgögn; bækur, blöð, m ynd efni og jafnvel rannsóknatæki. Það er afrek hjá aðeins 270.000 m anna m álsam félagi að gera fjölbreytt og nútím aleg nám sgögn og því ekki und arlegt að stund um þurfi að notast við úrelt ver k eða hálfunnin. Markaður fyrir nám sgögn á íslensku er of lítill til að útgáfufyrirtæki geti sinnt honum sem skyld i. Því er það ríkis stofnun, N ámsgagnastofnun, sem gefur út og d reifir m egninu af nám sgögnum fyrir grunnskóla, í flestum tilvikum ókeypis. Fr á því um 1990 hefur stofnunin lagt áherslu á útgáfu m args konar um hverfis m enntand i efnis. Ým sir útgefend ur sjá fram hald sskólum fyrir nám sgögnum og þurfa nem end ur að kaupa þau. Fossvogsskóli (MUVIN –verkefni 1992) Í Fossvogsskóla eru tæplega 300 nem end ur á ald rinum 6–13 ára. Allur 5. bekkur tók þátt í MUVIN 1992, u.þ.b. 40 nem end ur í 2 d eild um . Um sjónar m aður var Stefanía Björnsd óttir og ásam t henni hvíld i starfið einkum á um sjónarkennara hins bekkjarins, tónm enntakennara og m ynd m enntarkennara. Verkefnið heitir Umhverfið – skiptir það máli? Það er fram hald verkefnis sem hófst ári áður m eð gerð d raga að nám sefni tilraunakennslu þess og m ikilli um hverfissýningu í tilefni 20 ára afm ælis skólans og ráðstefnunnar Miljö 91. Stefanía end urskoðaði sinn hluta af n ám sefninu að fenginni reynslu og tilraunakennd i nú öðru sinni. Þar er fjallað vítt og breitt um um hverfi sjávar, land s og lofts hérlend is og sam spil þessara þátta. Í fram hald i af kennslu nám sefnisins settu nem end ur upp veggspjald asýningu og viðam ikla d agskrá fyrir aðra nem end ur skólans og foreld ra, m eð frum söm d um leikþáttum , ljóðum og lögum . Til er hand rit af d agskránni þar sem m .a. eru nótur af lögunum . Dagskráin er til á m ynd band i og tók Sjónvarpið hluta hennar upp og sýnd i í Stundinni okkar 31. jan. 1993. Einnig skrifuðu nokkrir nem end ur lesend abréf um um hverfism ál og birtust 3 bréf í DV og 4 í Morgunblaðinu. Kennarar færðu ítarlega d agbók. N ám sefnið var svo búið til prentunar og gaf N ám sgagna stofnun það út 224 1996. Þegar rætt er um nám sefni og gögn til um hverfism enntunar ber að hafa í huga að hér er ekki um sérstaka nám sgrein að ræða held ur svið sem á að ná til allra nám sgreina. Því er aðeins lítill hluti af gagnlegum um hverfisnám sgögnum m erkt um hverfisfræði eða um hverfism ennt. Meirihlutinn er m erktu r ým sum nám sgreinum , ým ist sérstakar einingar eða hluti af öðrum verkum . Mikið er um um hverfisþætti í nám sgögnum í náttúrufræði, sam félagsfræði, íslensku og heim ilisfræði, svo d æm i séu nefnd . 223

Hvar er unga íslenska ferðafólkið? 1997. Morgunblaðið 27. júlí: 4C

224

Stefanía Björnsdóttir. 1996

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

N ám sgagnastofnun hefur gefið út m arga tiltla sem geta beinlínis flokkast und ir um hverfism ennt, sam anber Umhverfið, skiptir það máli? H ér skulu aðeins nefnd ir tveir þeirra. Nát t úruv erkefni heitir nám sefni um um hverfi og náttúruvernd frá Um hverfisfræðsluráði vesturríkja Band aríkjanna, sem kom út hjá N ám sgagnastofnun 1994. Sigrún H elgad óttir þýd d i það og staðfærði. Um er að ræða m öppu fyrir kennara allra ald ursflokka grunnskóla m eð vel skipulögðum lýsingum á m args konar verkefnum til viðbótar og sam þættingar öðru nám sefni. Verkefnin eru ým ist unnin inni og úti og í m örgum þeirra felst einhvers konar leikur. Efnið skiptist í 7 kafla: Að skynja og virða; m argvísleg gild i náttúrud ýra; lögm ál vistfræðinnar; að stýra og vernd a; fólk, m enning og náttúrud ýr; tíðarand i og afleiðingar; og ábyrg verk m annanna. Kennarar og leiðbeinen d ur þurfa að fara á d ags nám skeið áður en þeir fá efnið afhent. Und anfarin ár hafa allir kennaranem ar í KH Í fengið slík nám skeið, auk þess m argir starfand i kennarar, þroskaþjálfar, land verðir o.fl. Sorpið okkar er nám sefni sem kom út 1998 og er ætlað nem end um á m iðstigi grunnskóla til að auka ábyrgðarkennd þeirra gagnvart um hverfinu. Um er að ræða kennsluforrit, myndband, verkefnabók og kennsluleiðbeiningar sem m ynd a eina heild . N ám sgagnastofnun, Sorpa og Um hverfisráðuneytið stóðu sam an að útgáfunni. Í forritinu eru 5 hlutar: 1. Leikur þar sem nem end ur flokka sorp og fá stig fyrir. 2. Spurningabanki þar sem nem end ur svara spurningum um end urvinnslu og um hverfism ál. 3. Viskubrunnur sem hefur að geym a upplýsingar um um hverfism ál. 4. Töflur og m ynd rit sem hen ta vel í rannsóknum nem end a og í netsam skiptum . N em end ur geta slegið inn eigin niðurstöður og skoðað í m ynd ritum . 5. Spurningaritill, sem er verkfæri til að búa til nýjar spurningar og svör, ætlað bæði nem end um og kennurum . Í myndbandinu segir frá fjórum krökkum sem lend a í vand ræðum er tengjast sorpm álum . Í 225 verkefnabókinni eru vinnublöð til ljósritunar. Vatnsmýrin og Tjörnin Tvær kennslukonur við Álftamýrarskóla í Reykjavík hafa skrifað nám sefni um Vatnsm ýrina og Tjörnina – votlend issvæði í hjarta borgarinnar – og prófað það m eð nem end um sínum . N ám sefnið byggir bæði á vettvangsferðum og notkun heim ild a. Fyrri hlutinn er fyrir alla nem end ur, m .a. ein gönguferð ákveðna leið um svæðið sem er kynnt m .a. m eð litskyggnum áður en lagt er af stað. Síðan vinna litlir hópar hver sitt verkefni, setja niðurstöðurnar fram á spjöld um og hengja á veggi skólans til fróðleiks fyrir aðra nem end ur, svo og kennara og foreld ra. N ám sefnið var fjölritað á Skólaskrifstofu Reykjavíkur og d reift til skóla í Reykjavík. Reykjavíkur borg gaf út ágæta bók um 226 227 Tjörnina um svipað leyti. Verkefnið var styrkt af þróunarsjóði grunnskóla. Auk sérstaks kennsluefnis er talsvert til af bæklingum og bókum , sem þjóna um hverfism enntand i hlutverki, gefið út af forlögum , stofnunum og áhugam anna félögum og ekki m á gleym a greinum í tím aritum og d agblöðum . Þegar þetta er skrifað vantar enn góð nám sgögn um m ikilvæg svið um hverfisfræða, svo sem um skipulag og hönnun, m engun, jarðveg, regnskóga, sjálfbæra nýtingu auðlind a, m anngert um hverfi, um gengni, útivist og ekki síst leiðbeiningar fyrir kennara um um hverfism ennt og útikennslu (e.t.v. kem ur þetta rit þar að einhverjum notum ). N efnd um m ótun m enntastefnu tekur þó full d júpt í árinni er hún segir um 228 um hverfisfræðslu „...að kennarar hafi ekki haft aðg ang að hentugu nám sefni...“ Aftast í þessu riti er skrá yfir ým is hentug um hverfisnám sgögn sem gefur til kynna að töluvert er til af nýlegu og vönd uðu efni og töluverð vinna fyrir kennara að átta sig á hvaða verkfæri eru í boði.

225

www.ismennt.is/vefir/nams/nytt.html

226

Tjörnin, saga og lífríki. 1992. Fanný Gunnarsdóttir. 1997. Munnl. upplýs.

227

Lýsing á þróunarverkefnum 1990–1991

228

Nefnd um mótun menntastefnu. 1994: 39

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

4.6. Námsaðstaða – inni og úti 4.6.1 Skólinn og heimilin Í skólum krefst um hverfism ennt engrar sérstakrar aðstöðu innan d yra, held ur einungis góðrar aðstöðu til að kenna allar nám sgreinar. Á bókasafninu þurfa að vera til bækur og m ynd efni um um hverfism ál (sjá t.d . skrár í kafla 7) og tenging við alnetið er æskileg. Það er kostur að stutt sé í náttúrulegt um hverfi, gjarna af ólíku tagi. Svo þarf að vera hægt að heim sækja fjarlægari staði, fyrirtæki, söfn, um hverfissetur o.þ.h. og til þess þarf sam göngutæki og peninga. Á heim ilum skiptir m estu m áli að góð tækifæri gefist til að tala sam an og nýta vel þau tækifæri sem gefast, m .a. á ferðalögum .

4.6.2 Sumarbúðir, skólabúðir, náttúruskólar og setur Að sum arlagi er m ikið um sumarbúðir þar sem börn d velja í 1-2 vikur aðallega á kostnað foreld ranna. Þar eru góð um hverfism enntarskilyrði sem sum ir hafa lengi nýtt vel, t.d . skátar. Fram yfir m iðja þessa öld fengu öll kaupstaðabörn tækifæri til að d velja á bændabýlum nokkur sum ur, taka þátt í bústörfum og kom ast þannig í tengsl við náttúru , húsd ýr og tiltölulega sjálfbæra m atvælafram leiðslu. Slík tækifæri finnast vart lengur því kaupstaðabörnum hefur fjölgað m ikið á sam a tím a og bænd um fækkar og land búnaðarstörf verða hættuleg börnum sökum vélvæðingar. Því er nú reynt að kom a í staðinn á skipulegum sum arbúðum í sveit sem eru m .a. á vegum bænd a. Á N orðurlönd um eru víða starfræktir náttúruskólar (naturskoler) þar sem áherslan er á náttúruskoðun og um hverfisvernd og yfirleitt d velur hver hópur aðeins d aglangt. Í flestum vestrænum lönd um eru starfrækt m args konar umhverfismenntasetur (environm ental centers) og geta bæði skólabúðir og náttúruskólar fallið und ir það hugtak. Í Skand inavíu hafa verið reknar skólabúðir (leirskoler) í nokkra áratugi. Mörkin milli skólabúða, langra vettvangsferða og sumarbúða eru ekki skýr. T.d . m ætti kalla það sum arbúðir þegar kennarar fara í 1–2 sólarhringa ferð í Þórsm örk eða að Vestm annsvatni og eru þar m eð m argþætta d agskrá. Flestir nem end ur fara árlega í skíðaferð á vegum skólans í 1–2 sólarhringa. Auk skíðaíþ róttarinnar er þar oft m ikið og gott félagslíf og skiptir það vissulega m áli. H ægt væri að auka þátt náttúrufræðslu í slíkum ferðum , t.d . um vetur, snjó, hita, kuld a og stjörnur. Einnig m ætti auka m arkvissa um hverfism ennt í skólaferðalögum m eð líflegri fræ ðslu og m enntand i leikjum á völd um stöðum . Ef vel tekst til verður það til að auka ánægjuna. Í skólaferðalögum er hægt að nýta þjónustu um hverfis setra, ferðaþjónustu bænd a, náttúrusafna, land varða og gestastofa á friðlýstum svæðum , og fá þar m .a. sérhæfða leiðsögn. Margt skeður stundum í Merkurferðum.... Algengt er að nem end ahópar fari í Þórsm örk m eð kennurum sínum og gisti þar í skála í 1-2 nætur. Að sögn skálavarða eru d æm i um aga- og iðjuleysi nem end a í slíkum ferðum . Í öðrum tilvikum er unnið m arkvisst og m iklu kom ið í verk. Kennarar í Álftamýrarskóla og Tjarnarskóla fara árlega m eð 10. bekkinga í Þórsm örk. Strax og þangað er kom ið hefst sleitulaus d agskrá m eð göngu ferðum og leikjum sem þjóna allt í senn m arkm iðum líkam sræktar, náttúrufræði, sam félags fræði, fíknivarna og um hverfism enntar. Dagskránni lýkur ekki fyrr en nem end ur kom a örþreyttir og 229 ánægðir heim . Fyrstu íslensku skólabúðirnar voru stofnaðar á Reykjum í Hrútafirði 1988. Þar geta u.þ.b. 70 grunnskólanem end ur d valið sam tím is viku í senn í sérhæfðu um hverfisnám i. Áhersla er lögð á að skapa sam stöðu og efla sam vinnu nem end a og kennara, auka félagslega aðlögun og sam stöðu nem end a m eð leikjum , kvöld vökum , að hjálpa til í m atsal og færa d agbók. Einnig að börnin kynnist um hverfinu á staðnum og sögu þess, ekki síst sjónum og fjörunni, og atvinnusögu svæðisins m eð hjálp byggðasafnsins þar sem börnin fá m .a. að prófa að vinna ull m eð hefðbund num áhöld um . Starfsem in á Reykjum hefur m ælst afar vel fyrir hjá nem end um , kennurum og foreld rum . Ríkið o g Jöfnunarsjóður sveitarfélaga leggja til húsnæði og vinnu 4 fastráðinna kennara, nem end ur og foreld rar þeirra greiða oft ferðir og fæðiskostnað og viðkom and i sveitarfélög greiða laun bekkjarkennara o.fl. Land vernd og Árnessýsla reka um hverfissetrið Alviðru í Ölfusi. Þar er afar fjölbreytt náttúrufar, sýnishorn af flestu í íslenskri náttúru nem a jöklum og sjó. Þar hafa kennarar kom ið m eð nem end ahópa, oft til sólarhringsd valar. Frá árinu 1993 er starfsm aður í Alviðru sem aðstoðar kennara.

229

Fanný Gunnarsdóttir, Margréti Héðinsdóttir og skálaverðir F.Í. í <þórsmörk, munnl. upplýs.

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Aðstaða skátahreyfingarinnar að Úlfljótsvatni er nýtt fyrir 13 ára börn í grunnskólum Reykjavíkur til sam þættrar fíknivarna- og um hverfisfræðslu (tengist nám sefninu A ð ná tökum á tilverunni ). N orrænt skólasetur á Hvalfjarðarströnd hóf starfsem i 1993. Þangað kom u nem end ah ópar frá N orðurlönd um og d völd u vikulangt til að kynna sér íslenska náttúru og m enningu. Leitast var við að hafa íslenska nem end ahópa sam tím is en erfiðlega gekk að fjárm agna d völ þeirra og er staðurinn nú aðallega rekinn sem hótel. Fræðasetur í Sandgerði var stofnað 1995. Það tengist m .a. Botnd ýrarannsóknar stöðinni þar sem unnið er að greiningu botnd ýra af Ísland sm iðum . Þar er vel uppsett sýning á uppstoppuðum d ýrum og lifand i fjöru - og ferskvatnslífverum og góð aðstaða fyrir skólahópa. H úsið stend ur við tjarnir og fjöru sem er þekkt fyrir fjölbreytt fuglalíf. Skólabúðir voru reknar í Mývatnssveit í tilraunaskyni í nokkrar vikur 1992, þar sem skóla nem end um var kynnt einstök náttúra svæðisins. Sum arið 1997 tók þar til starfa Fræðagarðurinn Kvika, sem kynni r erlend um og innlend um skólanem end um og ferðam önnum einstaka náttúru svæðisins m eð skoðunar ferðum , fyrirlestrum og nám skeiðum . Kvika nýtur góðs af sam starfi við Rannsóknastöðina við Mývatn og gestastofu N áttúruvernd arráðs. Þörf er á heildarstefnu um skólabúðastarf í landinu líkt og tíðkast hefur lengi á hinum N orðurlönd unum . Þar þyrfti að kom a fram hvaða m arkm iðum þær eigi að þjóna, hversu lengi æskilegt sé að hver nem and i d velji í skólabúðum og hverjir eigi að bera kostnaðinn. Æskilegt er að umhverfismenntasetur þjóni bæði skólum og almenningi (ekki síst foreld rum m eð börnum sínum ), nýti um hverfið á staðnum til að öðlast beina reynslu og gengist sé fyrir um ræðum og leikjum sem þroska um hverfisvitund ina, m .a. þannig að hún nái til heim sins alls og ókom inn a kynslóða. Englend ingurinn Geoff Cooper telur að gera eigi þessar kröfur til nútímalegra umhverfissetra: 1. Takmarkið ætti að vera heildstæð menntun og starfið að taka mið af því að persónuleg, félagsleg og umhverfisleg vitund og kunnátta er allt hluti af því sama. 2. Setrin ættu að víkka út dagskrána með t.d. aukinni myndlist, leikrænni tjáningu eða lausn vandamála sem stuðla að umhverfisnámi. 3. Setrin ættu að vera gagnrýnin á eigin verkefni. Eru þau endastöð eða opin námsleið? Er ljóst hvað hvert verkefni á að kenna? Eru tækifæri til að skipuleggja, framkvæma og meta síðan framkvæmdina? 4. Setrin ættu að móta dagskrár með nemendunum svo þeir eigi hlut að máli og finni til ábyrgðar. A ndrúmsloftið og skipulagið á setrinu ætti að miðast við það. 5. Kennsla og nám ætti að vera fjölbreytilegt og í samræmi við verkefni og aðstæður og stuðla að því að hæfileikar allra nemenda njóti sín til fulls. 6. Setrin ættu að sýna allar hliðar umhverfismála, jafnt árvekni, skilning og þjálfun sem viðhorf, lífsgildi og hvernig hægt sé að hafa bein áhrif á gang mála. Þar ætti að taka á megin vistfræðilögmálum sem allt líf á jörðinni ræðst af. Út frá vissum umhverfismálum ætti að kynna stjórnmála- og efnahagskerfi og hvernig þau hafa áhrif á umhverfið í því skyni að fólk verði vakandi fyrir umhverfinu og fært um að hafa áhrif á þróun þess. 7. Setrin ættu að rækta tengsl við byggðarlagið og önnur félög sem vinna að svipuðum markmiðum. Þau ættu að leita leiða til að deila reynslu með öðrum setrum og til að mennta starfsliðið. 8. Setrin ættu að leitast við að vera vistvæn sjálf, t.d. spara orku, pappír og efni. 9. Starfslið setranna ætti að ræða við leiðbeinendur og þátttakendur á námskeiðum um leiðir til að bæta árangurinn og hvetja til sjálfbærari lífsstíls. 10 Á umhverfissetrum ætti að reyna að tengja staðbundin viðfangsefni alheimsmálum. Þau skilaboð ættu aða vera jákvæð, framsýn og leitast við að víkka sjóndeildarhring og ala á skilningi milli þjóða. Þessar leiðsögureglur eru takm ark sem ekki er alltaf auðvelt að ná. Þær eru hvatning til að um hverfissetur end urm eti m arkm ið sín. Við þurfum nýjar d agskrár, sem fá fólk til að sýna um hverfinu m eiri um hyggju. 230

4.6.3 Söfn N ánasta um hverfi skólans, náttúran og m annvirkin, er m ikilvægasta rannsóknar - og nám sefnið í um hverfism ennt. Ým is konar söfn gegna einnig hlutverki, ekki síst ef þau er að finna nálægt skólanum og bjóða upp á safnakennslu. Skólasafnið, bóka og gagnasafn skólans, er ávallt nærtækasta safnið. Þegar það hrekkur ekki til er leitað til annarra safna. Á m örgum heim ilu m eru góð bókasöfn og náttúrugripir sem börnin alast upp við og þar læra þau fyrst og frem st um gengni sem eflaust yfirfærist á náttúruna. Á byggðasöfnum og þjóðminjasafni kom um st við í snertingu við lífs- og atvinnuhætti fyrri tím a. Þar getum við séð hve nýting náttúrunnar gæða hefur gerbreyst á aðeins einni öld og getum ályktað að hún 230

Cooper. 1990

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

m uni hald a áfram að breytast og m ikils sé um vert að stýra þeirri þróun til farsæls vegar. Sum t af því gam la er til fyrirm ynd ar m eð tilliti til um hverfisins (t.d . gjörnýtin g m atar og fatnaðar) en annað víti til varnaðar (t.d . eyðing skóganna). Listasöfn skipta einnig m áli því listin hjálpar okkur til að skynja um hverfið og njóta betur fegurðar sem hvarvetna er að finna. Í Húsdýragarðinum í Reykjavík kem st yngsta kynslóðin á höfuðborgarsvæðinu m eð auðveld um hætti í nokkur tengsl við þau d ýr sem við nytjum . H ann hefur verið m jög fjölsóttur af leikskólahópum og yngri ald urshópum grunnskóla. Í d reifbýlinu eru hægt á að sjá m örg þessara d ýra á búum . Á náttúrusafni gefur að líta ým islegt sem erfitt er að nálgast í náttúrunni og stund um er sýnt hvernig eitt er þar öðru háð. Í m örgum skólum eru til náttúrum unir en uppsetningu þeirra er víða ábótavant. Ástæðulaust er að ganga frá öllum gripunum í eitt skipti fyrir öll og er eðlile gt að nem end ur noti sum a þeirra á sýningum sem þeir setja sjálfir upp und ir stjórn kennara og aðrir nem end ur, foreld rar og jafnvel fleiri njóta góðs af. N áttúrufræðistofnun rekur sýningarsali við Hlemm í Reykjavík og á Akureyri. N áttúrusöfn eru auk þess í Kópavogi, Vestmannaeyjum, N eskaupstað og víðar. Söfn lifand i sjávard ýra (fiskasöfn) eru í Vestmannaeyjum, Höfnum í Reykjanesbæ, Bolungarvík og á Miðbakka við Reykjavíkurhöfn. Á Hólum í Hjaltadal er sérhæft safn m eð lífi í ám og vötnum , þ.á.m . öllum tegun d um vatnafiska sem lifa á Ísland i. Áform hafa verið um að Reykjavíkurborg, H áskóli Ísland s og N áttúru fræðistofnun byggi veglegt náttúruhús í Vatnsmýrinni í Reykjavík sem , jafnfram t því að þjóna höfuðborginni, verði m iðstöð og þjónustuaðili við önnur náttúrusöfn land sins. Gert er ráð fyrir sýningar d eild um um d ýrafræði, grasafræði, jarðfræði, stjörnufræði, veðurfræði, haffræði, eðlisfræði og um m anninn (um hverfis vernd , tækni, læknisfræði o.fl.). Ekki er að efa að slík stofnun yrði skólum land sins til m ikils gagns. Ef tekið er m ið af reynslu erlend is og af hliðstæðri starfsem i hér á land i, svo sem listasöfnunum , Þjóðm inja safninu og H úsd ýragarðinum í Reykjavík, m á búast við að fjölm argar bekkjard eild ir kæm u í heim sókn m eð kennara sínum . Einnig kæm u nem end u r þangað, einir eða í sm áhópum , til að afla gagna í ým is verkefni eða til að sökkva sér niður í áhugam ál sín m eð því að skoða, grúska og lesa. Í húsinu gæfist tækifæri til að kynnast m ikilvægum hluta m enningararfs íslensku þjóðarinnar auk alþjóðlegra þátta . Þar yrði hægt að kom a upp ým iss konar sérhæfðri aðstöðu og búnaði sem er hverjum skóla ofviða. Sam skipti náttúrusafns og skóla land sins ættu að vera gagnkvæm . Oft og einatt eru settar upp sýningar í skólum og eru þær afrakstur vinnu nem end a og kennara í skólanum . H ægt er að velja úr það m arkverðasta og setja upp á þar til gerðu svæði í náttúruhúsinu eða náttúrusafni land shlutans. Það m ætti hugsa sér að í náttúruhúsinu / safninu yrði sett upp sérstök þem asýning sem tengd ist föstum sýningum hússins. N em end um yrði boðið á sýninguna og bæði nem end ur og kennarar fengu verkefni og hugm ynd ir m eð sér heim í skólann. Síðan ynni hver skóli að viðfangsefninu m eð sínum hætti, stæði að sýningu eða annarri kynningu í eigin húsnæði og síðan yrði sam sýning skólanna í náttúruhúsinu í lokin. Þó slík sýning yrði eflaust nokkuð hrá m á búast við að hugm ynd aauðgi barnanna m ynd i lífga upp á náttúruhúsið og starfslið þess yrði m .a. fyrir áhrifum sem m ynd u auðveld a því að setja upp sýningar sem næðu athygli barna og unglinga. Þá m á vel hugsa sér að nem end ur í lokaáföngum fram hald sskóla og í háskóla, ekki síst í kennaranám i, tækju þátt í að byggja upp m eiri háttar sýningar, annað hvort að leggja fram hugm ynd ir eða vinna afm arkaða þætti, nem a hvort tveggja væri. Til d æm is hefði sýning um regnskógar, sem nem end ur í Fjölbrautaskóla Suðurnesja unnu 1991 und ir stjórn líffræðikennara skólans átt erind i í náttúruhúsið hefði það verið fyrir hend i. N em end ur Kennaraháskólans hafa und anfarin ár athugað ákveðin svæði í borginni og sett upp sýningar sem ástæða væri til að hafa uppi í náttúruhúsinu um nokkurra vikna skeið.

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

5 Hverjir annast umhverfisuppeldi og fræðslu? Um hverfism enntun fer fram á heim ilum , í skólum , félögum , á vinnu stöðum og víðar m eð hjálp fjölm iðla og ým iss konar nám sgagna. Ætla m ætti að skólinn væri þar í forystu, en ekki er víst að svo sé, a.m .k. ekki í Danm örku ef m arka m á könnun Dorf og Sørensen (1991). Þar var reynt að m eta hvað helst hafi áhrif á um hverfisvitund (þ.e. viðhorf og færni) og gerðir nem end a. Á sjöund a hund r að nem end ur í 9. (þ.e. 10.) bekk í 15 d önskum grunnskólum svörðuðu skriflegri könnun. Í ljós kom að þeir nem end ur sem m und u eftir að hafa fengist við einhver um hverfism ál í skólanum vissu m eira um um hverfism ál en hinir, en ekki reynd ist vera m arktækur m unu r á viðhorfum þeirra og vilja til þátttöku í að leysa m ál. Langflestir nem end anna (68%) töld u sig hafa lært m est af fjölm iðlum , m un færri í skólanum (16%) og m jög fáir nefnd u heim ilin (7%) eða þátttöku í félagi eða eigin frum kvæði (8%) í því sam band i. Það veikir 231 áreiðanleika könnunarinnar að einungis er byggt á m ati nem end a sjálfra.

5.1 Heimilin H eim ilið er griðastaður hvers m anns. Það var áður framleiðslustaður, en er nú neyslustórveldi sem fram leiðir fátt annað en svo ólíka hluti sem fólk og sorp! Það er því ekki út í bláinn að segja að „fram tíð 232 jarðar ráðist í innkaupakörfunni„. Allir eiga einhvers konar heim ili og sum ir m örg, þó jafnan sé eitt þeirra m ikilvægast. Mörg börn eiga annað heim ili hjá afa, öm m u, nánu vinafólki eða fráskild u foreld ri sínu og m argir fullorðnir hald a tengslum við bernskuheim ilið. Sum ir líta á skólann sem annað heim ili barna, einkum leikskólann, end a hét hann áður d agheim ili þegar um heilsd ags vistun var að ræða. Sum ir félagfræðingar tala um vinnu staðinn sem annað heim ili fólks og m ikilvægasta heim ili sum ra. Á heimilinu eru teknar ákvarðanir um neyslu og þannig óbeint bæði um notkun auðlinda og mengun . Fram leiðend ur og seljend ur vöru og þjónustu kosta m iklu til að hafa bein áhrif á það hvernig fjár m unum heim ilanna er varið og þar m eð hvernig heim ilism enn haga lífi sínu. Þekking og viðhorf heim ilisfólks til náttúrunnar og alls um hverfis hlýtur að hafa áhrif á þá ákvarðanatöku og þar m eð á fram vind u um hverfism ála. H var öðlast m enn þá þekkingu og þau viðhorf? Fjölmiðlar eru eflaust mikilvægasti fræðari heimilanna, en sá fjórðungur þjóðarinnar sem gengur í skóla lærir ekki síður þar. Maðurinn er íhald ssam ur á grund vallarlífsviðhorf og erfast þau líklega enn frá foreld ri til barns í m eginatriðum . Í þessum efnum fer hlutur fjölm iðla og skóla vaxand i, líklega á kostnað bæði kirkjunnar og þeirra foreld ra sem gefa sér lítinn tím a m eð börnum sínum . H ér verður athyglinni einkum beint að ungu kynslóðinni, þeirri sem erfir land ið, og þeim sem m óta viðhorf hennar m est, foreld runum . H ugað verður að því hvað börn og foreld rar geta gert sam an varðand i um hverfism ennt og alm ennt að sam vinnu þeirra við skólann.

5.1.1 Foreldrar, börn og skóli Foreld rar geta gefið börnum m argt sem skólinn getur naum ast. Það geta einnig eld ri systkini og aðrir nákom nir. Þessir aðilar eru næstir barninu og oft einir m eð því. Börn þurfa m ikið að spyrja og líklegt er að þeirra nánustu geti helst svarað persónulega. Margar fjölskyld ur ferðast m ikið sam an, fótgangand i og í farartækjum og gefast þá ótal tækifæri til um hverfism enntunar. Það skiptir afar m iklu ef aðstandendur barnanna eru þeim góðar fyrirmyndir og fræðarar. Um hverfism enntun unglinga þarf að taka m ið af því að þeir eiga m argir yngri systkini og verða sjálfir foreld rar fyrr en varir. Árangursrík um hverfism enntun skilar sér ekki aðeins til nem end a held ur einnig að einhverju m arki til barna þeirra og barnabarna, fæd d ra sem ófæd d ra. Í lögum og nám skrám grunnskóla og leikskóla er rík áhersla á ábyrgð og rétt foreld ra til uppeld is barna sinna, að „hvert foreld ri fái tækifæri til að taka ábyrgan þátt í skólastarfi“, og á samvinnu skóla og 233 heimilis. Þessi sam vinna virðist helst eiga að felast í því að skólinn upplýsi foreld ra um starfsem ina.

231

Dorf og Sørensen. 1991

232

Titill á blöðungi sem Neytendasamtökin gáfu út um 1990.

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Upplýsingar berast m illi skóla og heim ila í viðtölum kennara og for eld ra, á foreld rafund um og foreld ranám skeiðum , m eð ým is konar bréfum og skeytum sem börnin bera á m illi og m eð upplýsinga ritum eins og skólanám skrá. Sam vinna getur byggt á slíkum upplýsingum , eins getur þátttaka foreld ra í sum um heimaverkefnum barnanna og í tilteknum verkum í skólanum verið ákjósanlegur vettvangur lögboðinnar sam vinnu um að búa börnin und ir líf og störf í lýðræðisþjóðfélagi. Mikilvægt er að velja verkefni sem flestir foreldrar geta tekið þátt í, þarf t.d . að gera ráð fyrir því að m eirihlu ti foreld ra er ekki langskólagenginn. H eilsugæslan veitir öllum foreld rum ungbarna ráðgjöf, en hún lýtur aðallega að líkam legum þáttum , m inna að and legum og félagslegum , en þeirri skyld uráðgjöf lýkur við 4 ára ald ur. Í A ðalnámskrá grunnskóla er beinlínis lagt til að hald ið sé að vori námskeið eða fræðslufundur fyrir foreldra þeirra barna sem eiga 234 að byrja í skóla að hausti. Í sum u nám sefni er reiknað m eð þátttöku foreld ra. Í nám sefni um fíknivarnir: A ð ná tökum á tilverunni (stund um kallað Tilveran eða Lions Quest), og um kynfræðslu: Lífsgildi og ákvarðanir er gert ráð fyrir sérstökum fund um (eins konar nám skeiðum ) m eð foreld rum til að kynna þeim nám sefnið, m .a. til að þeir geti unnið viss heim averkefni m eð nem end um . N ákvæm ar kennslu leiðbeiningar eru gefnar út um þessa 235 fund i. Þannig er leitast við að virkja skóla og heim ili til sameiginlegs átaks og kom a í veg fyrir togstreitu þessara aðila í viðkvæm um m álum . Þó þetta sé allt fyrir nem end ur gert hagnast foreld rar einnig, sér í lagi ef þeir bæta tengslin við unglinginn sinn. Reykjavíkurborg hefur í nokkur ár styrkt grunnskólana sérstaklega til að kenna „Tilveruna“ a.m .k. eitt ár á nám sferlinum . Boðið er upp á tveggja d aga d völ í skólabúðum á Úlfljótsvatni í sam vinnu við skátahreyfinguna. Venjulega fara tvær bekkjard eild ir sam tím is, ásam t kennara sínum og gjarna einu foreld ri. Ein kennslustund er í Tilverunni hvorn d ag (m ikið um sam skipti og sjálfsskoðun) en svo sjá skátarnir um að nóg sé að gera útivið. Farið er m .a. í gönguferðir og póstaleiki (ratleiki ) þar sem keppst er við að ákvarða vind átt, m æla hæð á tré, straum hraða í læk o.þ.h. og í góðum snjó er 236 kennd snjóhúsagerð. Þarna virðist heilbrigðis- og um hverfisfræðsla vera haganlega fléttuð sam an. Margir kennarar vantreysta sér í foreld rasam starfi og kunna þar lítt til verka, end a lítið tekið fyrir í kennaram enntun til skam m s tím a. Ekki bætir það að slík vinna þarf yfirleitt að fara fram á kvöld in eða um helgar og illa gengur að fá sanngjarna greiðslu fyrir. Raunin hefur orðið sú að foreldrasamstarfið bregst oft meira eða minna þegar kennt er námsefnið Tilveran og Lífsgildi og ákvarðanir og er sorglegt frá því að segja. Oftast m un vera hald inn einn foreld rafund ur m eð hverjum hópi í stað þriggja eins og m ælt er m eð. Sum ir kennarar ná þó fullum tökum á þessu viðfangsefni og sýna fram á að þetta er hægt. Það er oft vand am ál í vettvangsferðum hve kennarar og ekki síst fóstrur eru fáliðaðar en börnin m örg og stund um óstýrilát. Þá gefst stund um vel að leita til foreldra, eld ri systkina eða jafnvel eld ri nem end a um hjálp. Oft eiga einhverjir heim angengt og aðstoða m eð glöðu geði og hafa sjálfir af því ánægju og lærd óm . Dæm i eru um að foreld rar og kennar sam einist um vettvangsferð eða vinnu á skólalóðinni m eð þátttöku barnanna og er þá ým ist hvor aðilinn tekur frum kvæði. Oft er fengist við land græðslu eða skógrækt. Árið 1984 tóku skólarnir á Suðurnesjum sig sam an um að hald a Vordaga Vigdísar hvert ár, til heiðurs þáverand i forseta lýðveld isins, til að vinna að uppgræðslu og fegrun land sins. H ver skóli útfærði hu gm ynd ina á sinn hátt. Í Sandgerði hafa nem end ur í 7. bekk grunnskólans sáð grasi og lúpínu í rofabörð og m alargryfjur rétt við byggðina. N em end ur 9. bekkjar vinna einnig að um hverfisbótum svo sem hreinsun, sáningu og gróður–setningu. Vorið 1996 tóku nokkrir aðilar í bænum sig sam an um að hald a Sand gerðisd aga í júní m eð þátttöku allrar fjölskyld unnar und ir kjörorðinu „hreint og heilbrigt Sand gerði“. Var þá unnið að vím u vörnum og gróðurvernd m eð því að sá, gróðursetja, hreinsa, 237 skem m ta sér og njóta hollra og góðra veitinga. Á „vord ögum Vigd ísar“ í N jarðvíkurskóla fara nem end ur í 7. bekk gróðursetningarferð í Sólbrekkur. Yrkja hefur frá upphafi styrkt verkefnið og úthlutaði skólanum 300 birkiplöntum vorið 1997. Reykjanesbær útvegaði áburð og áhöld og veittu tveir m enn frá bænum aðstoð. Það ár fóru 53 nem end ur ásam t um sjónarkennurum sínum í sólskinsferð í Sólbrekkur og gróðursettu, 238 rennd u fyrir silung í Seltjörn og var end að á grillveislu.

233

Aðalnámskrá grunnskóla. 1989: 9 og 185

234

Aðalnámskrá grunnskóla. 1989: 4.kafi

235

Að ná tökum á tilverunni. 1988. Lífsgildi og ákvarðanir. 1990

236

Munnlegar upplýsingar frá Fanný Gunnarsdóttur, umsjónarmanni „Tilverunnar“ í Reykjavík.

237

Guðjón Þ. Kristjánsson. 1997. Munnl. upplýsingar

238

Nemendur Njarðvíkurskóla gróðursetja. 1997. Suðurnesjafréttir 28.5

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

5.1.2 Heimavinna og umhverfismennt Skólakerfið hefur ekki skýra stefnu um heimavinnu nemenda. Orðið heim avinnu er ekki að finna í A ðalnámskrá grunnskóla frá 1989 en orðið heim averkefni kem ur einu sinni fyrir. Í Aðalnám skrá sem gefin var út 1977, hefti um sam félagsfræði, er kafli um sam starf heim ila og skóla þar sem bent er á viðfangsefni sem gefa tilefni til sam vinnu heim ila og skóla, t.d . að nem end ur afli sér upplýsinga frá foreld rum eða 239 ættingjum . Einnig er bent á slík viðfangsefni í nám sefni í sam félagsfræði og náttúru -fræði. Dæm i eru um að hópar kennara og einstaka skólar sam ræm i stefnu sína um heim avinnu og skýri hana vel fyrir foreld rum . Það er m jög til bóta fyrir heim ilin að vita hvaða hlutverk foreld ranna er ætlað í nám i barna sinna. H eim avinna nem end a er yfirleitt einungis bókleg. Algengast er að lesa, skrifa og reikna heim a og stand a skil á því í skólanum . Ljóst er að langskólagengnir foreld rar eiga hægara m eð að taka þátt í slíkri vinnu, einkum þegar kem ur í efstu bekki grunnskóla og í fram hald sskóla. Allyson Macd onald kannaði 1990 heim avinnu fram hald ssk ólanem a í náttúrufræði og stærðfræði m eð spurningalista sem 71 kennari og 391 nem and i svöruðu. Megin niðurstaðan var sú að heimavinna er lítt sýnilegur hluti kennslu. Kennarar nefna hana naum ast að fyrra bragði ef þeir eru beðnir að lýsa kennslu, hvorki það að setja fyrir né að fylgja henni eftir eða m eta. Sam a kem ur fram í erlend ri könnun (Tam ir 1985) sem Allyson tilgreinir. H eim avinnan var aðallega af hefðbund nu tæi þó d æm i væri um að unnar væru skýrslur og upplýsingum safnað heim a. Lítið sam ræm i virtist vera í því hvernig kennarar og nem end ur skild u tilganginn m eð heim avinnunni. Það er ekki nóg að hafa heimavinnu, heldur þurfa að vera margs konar verkefni sem þjóna markmiðum viðkomandi náms , segir Allyson. Algengast var að nem end ur segðust vinna heim a 1–2 stund ir í viku í viðkom and i nám skeiði (áfanga) og var enginn m unur 240 á kynjum en eld ri nem end ur unnu lengur heim a. Í byrjun 8. áratugarins átti sú stefna nokkru fylgi að fagna að foreld rar ættu sem m innst að skipta sér af nám i barnanna end a skild u þeir ekki nýjar aðferðir sem farið var að beita (d æm i: m engi og lestur). Einnig var á það bent að foreld rar stæðu svo m isvel að vígi við að hjálpa börnunum að best væri að skólinn sæi alfarið um m enntunina. Þó flestir hafi snúið baki við þessari stefnu hald a sum ir foreld rar að hún sé enn í gild i. Reynd ar heyrast enn rad d ir um að létta oki heim avinnunnar af nem end um og vinnulúnum 241 foreld rum þeirra og telja það rök fyrir lengingu skólad ags. Það færist í vöxt að skólar bjóði nem end um upp á aðstoð við „heim anám “ eftir að kennslutím a þeirra lýkur. Það er eflaust til bóta fyrir nem end ur sem ekki fá slíka þjónustu heim a, en ef þetta yrði tekið upp fyrir alla nem end ur væri hætt við að sam starf heim ila og skóla rýrnaði þarm eð. Umhverfi Breiðafjarðar Um 1990 hófu hjónin Trausti Tryggvason og Kristborg H arald sd óttir í Stykkishólm i að skrifa og prófa námsefni um umhverfi Grunnskólans í Stykkishólmi, fyrir alla ald urshópa skólans. H ún var kennslukona við skólann og hann áhugam aður um náttúrufræði. N ám sefnið spannar alla náttú ru fræðina og talsvert af sam félagsfræði (einkum sögu), heim ilisfræði, stærðfræði og íslensku að auki. N ám sþættirnir eru: stjörnufræði, jarðfræði, veðurfræði, sjór, vatn, fiskar, fjaran, gróður, skord ýr, spend ýr, fuglar, m aðurinn, land nám , búseta, húsd ýr, nytjar, heim ilisfræði, náttúruvernd , tækni og vísind i, lestur, ljóð, m ynd m ennt og tónm ennt. Börnin skrifa í vasabækur vitneskju sem þau afla heim a, m .a. fróðleik úr fjölm iðlum og viðtöl við gam alt fólk. Svo gera þau ritgerðir úr sum u efni vasabókanna og nýta fræðibækur sem þau kom a gjarnan m eð að heim an og er það eitt af m örgu sem gert er til að styrkja tengslin við heim ilin. Um er að ræða heild stæð og fjölþætt viðfangsefni. Öll vinna byrjar á því að athuga raunveruleikann og bækur kom a til síðar. Farið er í eina d aglanga vettvangsferð á hverju ári og 2 - 3 stuttar ferðir. Foreld rum er boðið m eð og leggja sum ir ým islegt til ferðanna, t.d . báta. H eim avinna er afar fjölbreytileg, t.d . var heim averkefnið eina helgina að fara í róður m eð sjóm önnunum , ræða við þá og taka sjávard ýr m eð sér í land til að athuga í skólanum d aginn eftir. H öfð er í heiðri sú regla um hverfism enntar að byrja á um hverfinu næst börnunum og stækka hringinn allt til fjarlægra land a. Meginm arkm iðið m eð verkefninu er að tengja bóklegt og v erklegt 242 nám . Verkefnið stóð yfir í m örg ár og fékk tvisvar styrk úr Þróunarsjóði grunnskóla.

239

Aðalnámskrá grunnskóla: Samfélagsfræði. 1977

240

Macdonald, M. A. 1990

241

Snorri Konráðsson hjá MFA, erindi haldið1993

242

Þróunarsjóður grunnskóla .1992 og 1993. Munnl. upplýs. frá Trausta Tryggvasyni o.fl.

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Lítið er vitað um heimavinnu í umhverfismennt. Í útgefnu um hverfisnám sefni er lítið um fyrirm æli eða leiðbeiningar um heim avinnu eða sam starf skóla og heim ila. Þó ætti að vera hægt að skipuleggja m argvíslega heim avinnu sem stuðlaði að góðum sam skiptum heim ila og skóla, bæði bókleg verkefni en einkum þó verkleg (sjá d æm i í kafla um ferðalög hér fram ar). Yfirleitt er lítið vitað um sam starf heim ila og skóla að um hverfism ennt. Í könnun á um hverfism ennt í leikskólum , grunnskólum og fram hald sskólum 1990 var spurt um sam starf við aðila utan skólans um um hverfism ál. H eim ilin eða foreld rar voru ekki 243 nefnd í því sam band i.

5.1.3 Heimabyggð og skóli Vettvangsverkefni skólabarna, þar sem þau kynna sér sam félag og náttúru heim abyggðar und ir leiðsögn skólans og í sam vinnu við aðila utan hans, getur verið hlekkur í byggðastefnu og ráð til að d raga úr byggðaröskun. Á þann hátt er hægt að ljúka upp augum nem end a fyrir því jákv æða og m erkilega í þeirra eigin um hverfi þannig að þau verði sátt við heimabyggð sína og fúsari til að búa þar og starfa síðar meir. Með því að leggja rækt við náttúru heim abyggðar fær d reifbýlið m eð sína lítt spilltu og aðgengilegu náttúru að öllu jöfnu forskot á þéttbýlið, því ljóst er að flestar náttúruperlur sem á annað borð eru í byggð eru í d reifbýli og eigi allfjarri einhverjum skóla. Samstarf skóla í V-Húnavatnssýslu um gerð sýslunámskrár. Skólarnir eru Barnaskóli Staðarhrepps, Laugabakkaskóli, Gr unnskólinn á H vam m stanga, Vesturhópsskóli og Grunnskólinn á Borðeyri í Strand asýslu. Markm ið m eð sam starfinu var m .a. að styrkja m enningarlíf í héraðinu, sníða skólastarfið allt sem m est að þörfum nem end a, foreld ra og sam félagsins alls, auka sam starf starfsfólksins og stuðla að auknum kynnum , sam hug og víðsýni m eð nem end um skólanna, hvort sem þeir búa í bæ eða sveit. Í nám skránni er tekið á öllum þáttum skólastarfs. Af því sem tengist um hverfis m ennt m á nefna að skráð voru þau fyrirtæki og þær náttúru - og sögum injar í héraðinu sem tengst gætu nám inu og vert væri að heim sækja. Áhersla var lögð á sam starf heim ila og skóla og tóku foreld rar sem tilnefnd ir voru af skólanefnd um þátt í um ræðuhópi um það m ál sem gerði tillögur um texta. 244 Verkefnið hlaut styrk úr Þróunarsjóði grunnskóla. Betri aðlögun skóla að heim abyggð (heim ilum , atvinnu - og m enningarlífi) tengist ekki síst námskrá eða starfsáætlun hvers skóla þar sem lýst er m arkm iðum og tilhögun starfsins. Mikilvægt er að leita eftir stuðningi félaga og fyrirtækja í hverfinu eða byggðarlaginu, ým ist þannig að sérhæfðir starfsm enn (sem stund um eru jafnfram t foreld rar einhvers barnsins) heim sækja skólann og m iðli þar kunnáttu sinni eða að þau leyfi nem end um að prófa að taka þátt í starfsem inni. Leita þarf til m argra aðila þannig að álagið d reifist og kynni nem end a af heim abyggð sinni verði alhliða. Leggja þarf m at á hvert hægt sé að leita og gera skrá yfir staði sem hentugt er að heim sækja, líkt og skólarnir í Vestur -H únavatnssýslu hafa þegar gert. Þetta útheim tir m ikla skipulagsvinnu af skólunum . Í félags- og frístundastarfi í grunnskólum og félagsm iðstöðvum gefast tækifæri til að þjálfa félagslegan þátt um hverfism enntar, þ.e. að nem end ur þjálfist sm ám sam an í virku félags - og stjórnm álastarfi í nánasta um hverfi. Um hverfisvernd m ætti verða ríkari þáttur í starfi sum ra klúbba. Það krefst tengsla við ým sa aðila utan skólans þar sem hlutverk skólans væri m .a. að stuðla að fjölbreytni og jafnvægi og að fylgjast m eð því að þroski barnanna sé hafður í fyrirrúm i. Of fá d æm i eru um fjölskyld u kvöld nám skeið í skólanum þar sem foreld rar og systkini taki þátt í list - og verknám i með börnunum . Ef nám á að tengjast raunveruleikanum og snúast um eitthvað annað en bækur gegnir heimabyggðin og nánasta umhverfi lykilhlutverki. Þann veruleika er hægt að kryfja dag hvern án langra ferðalaga og mikils tilkostnaðar, sjá hvernig hann hefur orðið til og hvernig hann breytist af náttúrunnar og manna völdum. Þar skapast samanburðargrundvöllur fyrir nám um fjarlægari héruð, önnur þjóðfél ög og heimsmálefni þar sem byggja verður á fréttum, bókum og annars konar námsgögnum.

5.2 Skólar Form legt skólahald hefur verið á Ísland i í 900 ár en aðeins fyrir fáa útvald a allt fram á síðustu öld að barnaskólar og síðar starfsm enntunarskólar kom u til sögunnar. Þjóðin hefur að m estu verið læs í 3 ald ir og sáu foreld rar lengi vel um lestrarkennsluna und ir um sjón presta. Sameiginlegt hlutverk foreldra, skóla og samfélagsins alls er að koma hverju barni til manns og viðhalda og rækta menningararfinn. Um m enningararfinn segir m .a. í Aðalnám skrá grunnskóla:

243

Sigurlín Sveinbjarnardóttir. 1990

244

Þróunarsjóður grunnskóla. 1994

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt Kjölfesta hverrar þjóðar er menning hennar. Til menningararfs íslensku þjóðarinnar frá landnámi til samtímans telst þekking á landinu og hafinu umhverfis það, náttúru þess og auðlindum, sögu lands og þjóðar, þjóðtungunni, bókmenntum, verkmenningu, listum, vísindum, lýðræði, kristnum sið, trú og þjóðháttum. Grunnskólinn þarf að efla vitund um menningararfleið þessa og standa traustan vörð um 245 menningu þjóðarinnar.

5.2.1 Hlutverk skólans í sögulegu lj ósi H lutverk skólans er að bæta upp það sem helst vantar á uppeld i og fræðslu í heim ilis- og atvinnulífi, í þágu sam félags og einstaklings, sbr. Aðalnám skrá. Lýðræði krefst vissrar kunnáttu af þegnunum , ef það á ekki að vera orðið tóm t. Það ásam t þéttbýli sm ynd un eru helstu ástæður þess barnaskólar urðu til fyrir rúm ri hálfri annarri öld . Með fræðslulögunum 1907 var alm enn m enntun æskunnar lögfest og breid d ist skólahald þá ört út. Svo urðu til starfsm enntunarskólar sem nú m ynd a fram hald sskólakerfið ásam t m enntaskólunum . Fyrri hluti ald arinnar var skólinn helsta fræðslustofnun land sins því fjölm iðlar m áttu síns lítils. N ú er skólinn frem ur m jór þáttur í m iklum fjölm iðla- og upplýsingavef. Til d æm is fá börn og unglingar líklega m estar upplýsingar um um hverfism ál í gegnum fjölm iðla, jafnvel þótt þau séu í skóla. Upplýsingar þessar rista grunnt ef þær kom a ekki til um ræðu eða annarrar úrvinnslu í skóla eða á heim ilum , þar sem fólk getur horfst í augu. Líta má þannig á nokkur helstu hlutverk skólans nú: Aðstæður nú –>

Kröfur til skóla

Upplýsingaskógur sem fáir rata í

kenna að nýta upplýsingar

Aðskilnaður heimilis- og atvinnulífs

víðara uppeldishlutverk skóla

Flókið þjóðfélag,ólík störf og námsleiðir

félags-,náms- og starfsfræðsla

Umgangast mest manngerða hluti

náttúru- og umhverfismenntun

Stórtæk tækni og mannfjölgun

umhverfismennt.

Skólinn hefur helst áhrif, ef hann fylgir öðrum straumum í þjóðfélaginu. H ann getur ekki farið sína eigin leið en á nokkuð val um hvaða straum i hann fylgir helst. Mar gir grunnskólar völd u t.d . að taka þátt í land græðslu skógaátaki 1990 og nutu þar stuðnings fjölm iðlaáróðurs. Aðrir leid d u átakið hjá sér og vörðu tím anum í annað. Skóli getur gert um hverfism ennt hátt und ir höfði í starfsáætlun sinni eða skólanám skrá. H ann getur líka hunsað hana í raun án þess að vera hengd ur fyrir það, jafnvel þó að skilaboðin í aðalnám skrá séu skýr, og skákað í skjóli þess að skólatím inn d ugi hvergi nærri til að uppfylla allar kröfur aðalnám skrár. Þar sem m enntun er sam vinnuverkefni heim ila, skóla og fleiri aðila er eðlilegt að hlutverka skipting og „land am æri“ þessara aðila séu sífellt til um ræðu. Land am æralínurnar eru býsna óljósar og sam skipti og sam vinna þvert á þessi land am æri verða að teljast lítil og óm arkviss. Uppeld isstarf skól a hefur óbein áhrif á heim ilin en skólar hafa lagalega afar veika stöðu til að gera kröfur til heim ila. Í rannsóknum á fram m istöðu nem end a í nám i virðist staða foreld ra og aðstæður á heim ilum ráða þar m estu. Markvisst samstarf við foreldra er eitt m ikilvægasta fram faram álið sem að skólanum snýr. Þá þarf m eira af vinnu starfsm anna skóla og annarra þjónustustofnana að verða fræðsla fyrir foreldra og ráðgjöf við þá svo að þeir skilji betur það sem barnið er að læra í skólanum , geti haft viss áhrif á það. Það æ tti að stuðla að jákvæðari afstöðu til nám s barnsins og m eiri stuðnings við það, ekki síst m óralskt. Þannig gæti nám sárangur batnað jafnvel þótt hefðbund num kennslustund um fækkaði. Engu að síður þyrfti aukið vinnuafl og fjárm agn fyrstu árin til að kom a svo gagngerri breytingu á. Sum ir skólar, einkum fram hald sskólar, bjóða fullorðnum upp á nám að kvöld lagi en það er und antekning að nám þetta tengist nám i barnanna. Mikilvægt væri að kom a á síðdegis-, kvöld- og helgarnámskeiðum fyrir foreldra sem tengdust námi barnanna. H elstu ford æm i eru foreld rafund ir sem eru hluti af fíknivarnanám sefninu A ð ná tökum á tilverunni, og kynfræðsluefninu Lífsgildi og ákvarðanir. Að auki m ættu vera frístund anám skeið fyrir alla fjölskyld una. Fjölskyld uskem m tanir og fjölskyld uíþrótta- og m enningarm ót í húsnæði skólans ættu að vera reglulegri viðburðir.

5.2.2 Skólakerfið Íslenska skólakerfinu m á skipta í 4 stig: Leikskóla (1/ 2 -6 ára), grunnskóla (6 - 16 ára), fram hald sskóla (aðallega 16 - 20 ára) og háskóla (19 ára og eld ri). Útgjöld til skólam ála eru vel yfir 5 % af þjóðarfram leiðslu og um 13 % af útgjöld um ríkisins rennur til skóla auk þess sem sveitarfélög, foreld rar og fleiri leggja fram . Í skólakerfinu vinna nærri 8.000 m anns og nem end ur eru alls um 75.000 eða nærri 30 % þjóðarinnar.

245

Aðalnámskrá grunnskóla. 1989: 12-13

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Alþingi og m enntam álaráðuneytið setja m eginm arkm ið uppeld is og fræðslu á hverju skólastigi m eð lögum og aðalnám skrá, sem nánar er lýst í kafla 4 hér fram ar. Í lögum bæði um grunnskóla og fram hald sskóla er m ælt svo fyrir að í hverjum skóla skuli gerð skólanámskrá þar sem gerð er grein fyrir nám sfram boði, kennslu skipan, m arkm iðum og inntaki nám s o.fl. Þar skal einnig gerð grein fyrir áherslum í starfi skólans, kennsluháttum , nám sm ati og stjórnunarháttum , svo sem gæðastjórnun. Skólanám skrá er unnin af kennurum skólans. H ún er nánari 246 útfærsla á aðalnám skrá og tekur m ið af sérstöðu skólans og aðstæðum . Skólanám skrá er liður í að upplýsa nem end ur, foreld ra og alm enning um skólastarfið. Í leikskólum þjóna starfsáætlun og upplýsingabæklingar líku hlutverki. Slík stefnum ótun á staðnum skiptir m iklu m áli fyrir um hverfis m ennt sem , eins og áður segir, byrjar heim a í nánasta um hverfi skólans. Sérhver grunnskóli og fram hald sskóli skal innleiða aðferðir til að meta skólastarfið, þar á m eðal kennslu og stjórnunarhætti, sam skipti innan skólans og tengsl við aðila utan skólans. Á fim m ára fresti skal 247 utanaðkom and i aðili gera úttekt á sjálfsm atsaðferðum skóla. Þessi lagaákvæði eru nýtilkom in og eru flestir skólar að byrja að feta sig eftir þessari leið. Mörg fyrirtæki hafa m arkað sér umhverfisstefnu sem oft er hluti af gæðastjórnunarferli þeirra. Slík um hverfisstefna ætti skilyrðislaust að vera hluti af skólanám skrá þar sem litið er heild stætt á auðlind anotkun, m engun og um hverfism enntun. Þar ætti að taka á þát tum eins og um gengni, orkunotkun, loftm engun, notkun og end urnýtingu pappírs og annars sorps, gróður - og jarðvegsvernd o.s.frv. Mat á því hvernig til tekst ætti síðan að vera hluti af m atskerfi skólans. Elsta d æm i um um hverfisstefnu skóla sem höfund ur þ essa rits hefur fund ið er frá Solbergaskolen á Gotland i um 1990. Volgang Brunner, reynd ur vistfræðikennari við skólann, kom st að því að besta leiðin til að auka um hverfisvitund nem end a væri að leiða þeim fyrir sjónir „sum m una af öllu því sem við gerum í skólanum – það er lífstíl okkar í skólanum .“ Þar m ótum við líkast til hverd agsum hverfisvitund nem end a. Því varð til verkefnið „Solbergaskolans hit og d it“, þar sem reynt var að setja lífið í skólanum í um hverfissam hengi. Reynt var að m eta hvað venjulegur d ag ur í skólanum kostar, ekki í peningum held ur í eyðslu náttúruauðlind a og fram leiðslu úrgangs. Verkefnið var hluti af 3 ára valgrein í vistfræði og um hverfisfræði. Eftir nokkrar rökræður kom ust nem end ur að því að við notum m argskonar auðlind ir í skólanum . En hve m ikið; og hvaðan kom a þær; og hvað kostar þetta allt; og hvað verður um úrganginn? Málið verður enn forvitnilegra þegar í ljós kem ur að enginn í skólanum hefur svar við þessum spurningum ! Það er ekki til nein heild arm ynd og því getur enginn m etið hvo rt eyðslan er innan eðlilegra 248 m arka eða hvar sé helst hægt að spara. Þá hófst rannsóknin. ...

Unnið er að mótun umhverfisstefnu við Fjölbrautaskóla Suðurlands þar sem tekið er á nánasta um hverfi skólans, nýtingu auðlind a í skólanum og því hvernig um hverfiskennslu verður fyrir kom ið. Fim m kennarar skólans unnu veturinn 1997–1998 d rög að slíkri stefnu í hluta þess 246

Lög um grunnskóla, gr.31, lög um framhaldsskóla gr.22

247

Lög um grunnskóla, gr.49, lög um framhaldsskóla gr.23

248

Brunner. 1991:15

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt vinnutím a sem fram hald sskólakennurum ber að verja í sérstök verkefni und ir stjórn skólam eistara (v.u.s.s.). Þeir leituðu víða fanga um fyrirm ynd ir og leiðbeiningar og reynd ist vera m est hald í upplýsingariti Iðntæknistofnunnar og Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins, Hreinni framleiðslu249 tækni, grænn gróði, þó ritið sé einkum sniðið fyrir m atvælaiðnfyrirtæki og rækjuvinnsla tekin sem d æm i. Hreinn rekstur er yfirskrift um hverfisstefnu skólans í þeim frum d rögum sem lágu fyrir þegar þetta er skrifað. Það þýðir að keppt skuli að því að sem m innstur úrgangur m ynd ist og að end urvinna sem m est af því sem óhjákvæm ilega fellur til. Stjórnend ur skólans bera ábyrgð á stefnunni í heild . Markm iðin flokkast í þrennt: 1. Umhverfið úti og inni - þ.e. hús, lóð, bílastæði, gróður, and rúm sloft. Inn í það falla sérstakir um hverfisd agar á skólalóð þar sem útskriftarnem ar og kennara vinna að end urbótum á lóðinni, m .a. trjáplöntun og um hirða um náttúrulega gróinn blett við skólann. Um sjón m eð þessum þætti hefur einn úr hópi kennara. 2. Efni og rekstur. Það á við pappír, orku, m atvæli o.fl. og er ætlunin að öðrum frem ur verði það innkaupastjóri skólanns sem fram fylgi þessum hluta stefnunnar. 3. Kennsla – eins og hún verður lögboðin í nýju nám skránni. Gert er ráð fyrir að allir starfsm enn 250 skólans njóti um hverfism enntunar.

Óhætt er að fullyrða að íslenska skólakerfið hafi breyst m ikið síðustu tvo áratugi og áhersla á um hverfism ál hafi aukist. T.d . byrjaði vistfræðikennsla í H áskóla Ísland s 1968, fram hald sskólum eftir 1970, sum um grunnskólum um m iðjan áttund a áratuginn og í Kennara háskólanum og Fósturskólanum um svipað leyti. Í sam félagsfræðinám sefni 7 - 10 ára barna sem kom út í lok 8. áratugar er fjallað á líflegan hátt um líf fólks í þróunarlönd um (tekið d æm i af einu heitu og öðru köld u land i), einnig um tengsl m anns og náttúru og sam skipti fólks. Áðurnefnd lagaákvæði um skólanám skrá og innra m at skóla geta haft m ikil áhrif til bóta er þau kom a til fram kvæm d a. Vorið 1990 var gerð könnun á umhverfismennt í leikskólum , grunnskólum og fram hald sskólum , sem gaf vísbend ingu um hvað verið var að gera á þeim tím a um land allt á m ism unand i ald ursstigum . M.a. kem ur fram að í meira en 3/4 skóla kanna nemendur náttúrulegt umhverfi nálægt skólanum einu sinni á ári eða oftar. Flest börn í leikskólum og grunnskólum taka þátt í að hreinsa og fegra umhverfi skólans en það er m un fátíðara í fram hald sskólum . Í þriðjungi leikskóla og helm in gi grunnskóla gróðursetja börn tré 251 og sinna gróðurvernd en það á aðeins við um fjórðung fram hald s -skólanem a, ef m arka m á könnunina. Menntam álaráðuneytið m ótaði heild stæða m enntastefnu til 10 ára og gaf út 1991 í bókinni Til nýrrar aldar. Þar er gert ráð fyrir umhverfismenntun í öllu námi á öllum skólastigum og ekki síst í tækni og viðskiptum vegna þess hve starfsem i á þessum sviðum hefur afgerand i áhrif á um hverfið. Einnig er þar lögð áhersla á að hafa alþjóðlega sam vinnu að leiðarljósi og það að leggja sitt af m örkum til samábyrgðar á 252 lífinu hér á jörðinni, friðar og sam stöðu allra m anna. Um hverfism ennt var eitt af forgangsm álum m enntam álaráðuneytisins 1990–1992 og var m .a. leitast við að tengja um hverfism ennt og skapand i list. Þó áherslan á um hverfism ennt hafi held ur m innkað hefur þessi stefna ráðuneytisins ekki breyst að ráði og m á vænta þess að í nýjum aðalnám skrám fyrir grunnskóla og fram hald sskóla sem væntanlegar eru í árslok 1998 verði kveðið skýrt á um um hverfism ennt. Það stend ur í lögum , bæði u m leikskóla og grunnskóla, að uppeld i og fræðsla skuli vera í samvinnu við foreldra barnanna og er ætlast til að þessir tveir aðilar sam ræm i uppeld is m arkm ið sín og hjálpist að við að ná þeim . Ým islegt hefur verið gert til að styrkja þetta sam starf og er æ tlunin að svo verði enn. Árangur kennslu um um hverfis- og þróunarm ál hlýtur að velta m jög á því hvort það tekst, þar sem m .a. er um að ræða m ótun viðhorfa og venja. Skotinn Alistair Macbeth hefur athugað hund ruð m enntunar rannsókna og fjalla 16% þeirra um tengsl nám s á heim ilum og í skólum . Að hans m ati er það röng stefna að ætla skólum kennslu á öllum sviðum nám skrár. Ým islegt lærist utan skóla, á heim ilum , í sam félaginu og að hans m ati þarf að ætla heim ilum aukið hlutverk í m enntun. H ann vill breyta um áh erslu í rannsóknum á þekkingu barna, frá því að skólinn 253 sé m iðja þekkingar yfir í að heimilin verði miðja þekkingar, þar sem foreld rar eru lykil-fræðend ur. Í Danm örku hafa foreld rar verið í m eirihluta skólanefnd a grunnskóla frá árinu 1990. Þeir hafa þann ig umtalsverð formleg áhrif á stjórn skólanna. Kannanir hafa hins vegar sýnt að þeir hafa engin raunveruleg áhrif og er það einkum vegna tregðu stjórnend a skóla og kennara, en þeir stjórna venjulega fund unum og kom a m eð flest m álin og er það sem þeir kom a m eð yfirleitt sam þykkt. Í hefðbund inni greiningu á fagm ennsku kennara er ekki gert ráð fyrir áhrifum foreld ra eða þátttöku í skipulagi kennslu. Þörf er á 249

Hreinni framleiðslutækni, grænn gróði. 1997

250

Árni Erlingsson. 1998. Munnlegar upplýsingar

251

Sigurlín Sveinbjarnardóttir. 1990

252

Til nýrrar aldar. 1991: 26

253

Guðni Olgeirsson (ritstj.). 1997: 8–9

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

nýrri skilgreiningu á fagm ennskunni þar sem gert er ráð fyrir um talsverðum áhrifum foreld ra á skólahal d . 254

Það hefur færst í vöxt að einstakir skólar og d agheim ili skilgreini eigin þróunarverkefni og sæki m .a. um styrki í þróunarsjóði á vegum m enntam álaráðuneytisins og stéttarfélaga kennara. Þar á m eðal eru m örg m etnaðarfull um hverfisverkefni og er sum um þeirra lýst í þessu riti.

5.3 Leikskólar (1 - 6 ára) Leikskólar eru langflestir reknir af sveitarfélögum en nokkrir af foreld rum , stofnunun eða fyrirtækjum . Allir leikskólar eru und ir faglegu eftirliti m enntam álaráðuneytis sam kv. lögum frá 1994. H lutverk þeirra er m .a. að búa börnum örugg leikskilyrði og hollt uppeldis umhverfi, jafna uppeldisaðstöðu þeirra, stuðla að umburðarlyndi og víðsýni barna og leggja grundvöll að því að börn verði sjálfstæðir, 255 hugsandi, virkir og ábyrgir þátttakendur í lýðræðisþjóðfélagi. N ú eru starfræktir rúm lega 250 leikskólar og fer þeim fjölgand i. Í þeim er aðeins pláss fyrir rúm lega helm ing þeirra 11.000 barna sem eru á þessum ald ri og er d valartím i flestra aðeins 4 klst. á d ag. Leikskólinn Barnabær, Blönduósi: Við og um hverfið. MUVIN -verkefni 1994-1995. Starfsfólkið ákvað að vera m eð í MUVIN (Miljøund ervisning i N ord en) og taka fyrir eitthvað áþreifanlegt sem skilaði sér til 2-6 ára barna. Fyrir valinu varð nánasta umhverfi barnanna og var stefnt að því að þau yrðu gagnrýnin á það sem úrskeiðis fer í sam skiptum m annsins við um hverfi sitt og gagnrýnin á eigin lífsstíl. Um haustið var fjaran tekin fyrir; lífríki hennar, hvað sé m engun og hvað ekki og hugm ynd ir um leiðir til úrbóta. Eftir áram ót var unnið m eð heim ilið í því skyni að börnin fynd u leiðir til að m innka sorpm agnið og yrðu m eðvitaðri um nauðsyn þess að m innka um búðir og hvað hægt sé að end urvinna og end urnýta. Í m aí var farið um bæinn og athugað hvort m ikið rusl kæm i und an snjónum . Unnið var að verkefninu tvisvar í viku, 40 m ín. í senn, skipt í tvo ald urshópa, og voru 4–7 börn í hópi m eð einum starfsm anni. Byrjað var á því áþreifanlega og síðan úrvinnsla í m ynd list, ljóðagerð, tónlist og leik, en útivera, sam töl og fræðsla fléttaðist inn í. Lífrænt sorp á hverri d e ild var sett í safnhaug og einnig var pappír end urunninn. Þegar starfsfólkið leit um öxl var ekki talið líklegt að börnin hefðu öðlast skilning á hagsm una árekstrum , en um hverfisfræðslan hafi þó skilað sér til þeirra eld ri og jarðvegurinn verið und ir búinn hjá þeim yngri. Afrakstur verkefnisins var sýnd ur í m aí á sex opinberum stöðum í bænum og fréttir birtust í 256 Útvarpi N orðurland s og Morgunblaðinu. Í Uppeld isáætlun fyrir leikskóla sem m enntam álaráðuneytið gaf fyrst út 1985 er lögð áhersla á m arga þætt i 257 um hverfism enntunar, ekki síst það að kynnast náttúrunni. Margir leikskólakennarar sinna þeim m álum af áhuga og fagfélag þeirra hefur látið þau til sín taka. Svo virðist sem um hverfism ennt hafi eflst m jög í leikskólum um og eftir 1990, sbr. góða þátttöku þeirra í Miljö–91 ráðstefnunni og MUVIN -verkefninu 258 1994–1996. Margir leikskólar taka ákveðið þema fyrir í langan tím a, jafnvel heilt ár (t. d . vatn, veður, tré, fjöru, sköpun, leik) og nálgast það frá m örgum hliðum m eð m args konar athugunum , tilraunum og tjáningu í orðum , leik og listaverkum . Unnið er að skipulögðum þróunarverkefnum í m örgum leikskólum , sem sum njóta styrks frá Þróunarsjóði leikskóla, og eru sum þessara verkefna á sviði um hverfism enntar. Á leikskólanum N orðurbergi í H afnarfirði er rekin um hverfisvæn uppeld isstefna þar sem börn og starfsfólk vinna m arkvisst m .a. að flokkun og end urvinnslu á sorpi. Leikskólinn fékk styrk úr Þróunarsjóði leikskóla 1997 til að bæta og þróa það starf sem þegar var hafið. Skólinn er í fallegu um hverfi m eð tiltölulega ósnortinni náttúru, einkum hrauni. Lóðin hefur verið fegruð m .a. m eð trjám og gengst foreld rafélag leikskólans fyrir gróðursetningar - og hreinsunard egi á vorin.

254

Guðni Olgeirsson (ritstj.). 1997: 24

255

Lög um leikskóla. 1994

256

Jóhanna Jónsdóttir. 1996: 4-5

257

Uppeldisáætlun fyrir leikskóla. 1993

258

Sjá kafla 5.11.2 og 5.11.3

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt Leikskólinn hefur flokkað end urvinnanlegt efni í nokkur ár. Oft er fönd rað úr verðlausu efni og hefur pappírsgerð verið nánast í hverri viku. Ekki hefst und an að vinna úr öllum pappír sem til fellur og er farið m eð afganginn í gám í nágrenninu. Frá haustinu 1995 hefur lífrænt sorp verið flokkað og skilað til m old ar. Deild ir og eld hús fá sérst ök safnílát sem börnin kalla „Svanga Manga“. Börnin voru fljót að tileinka sér flokkunina, hvað eigi að fara í Svanga Manga og hvað ekki. Svo er m jólkurfernunum líka safnað. N ú hefur starfsfólkinu verið skipt í 3 hópa til að m eta 259 hvað hafi áunnist og hvað hægt sé að gera betur.

Í leikskólum er starfið skipulagt á m argvíslegan hátt. Leikir skipa önd vegi, börnin þroskast og læra í leik. Útivera er m ikil og börnin læra að klæða sig út í flest veður. Farið er í ferðir til að skoða bæði m anngert og náttúrulegt um hverfi. Glæsilegar sýningar leikskóla sjúkrahúsanna í Reykjavík á Miljö -91 Við Borgarspítalann (sem heitir nú Sjúkrahús Reykjavíkur) eru fjórir leikskólar kennd ir við tré: Birkiborg, Furuborg, Greniborg og Skógarborg. Af og til allan þennan vetur var unnið að ákveðnu þem a tengd u náttúru og um hverfi, svo sem vatn, tré og steinar. Unnið var jafnt utan húss sem innan, fyrirbrigði rannsökuð gaum gæfilega og skynjun og hughrif tjáð í m argvíslegum listaverkum sem fylltu stóran sal við spítalann. Áttatíu börn af þessum leikskólum storm uðu ásam t fóstrum sínum upp á svið í stóra sal H áskólabíós og sungu þrjú lög á opnunarhátíð Miljö -91. Sum arið 1990 var hald ið sérstakt umhverfisnámskeið fyrir starfsfólk leikskóla Ríkisspítalanna. Veturinn eftir tóku leikskólarnir Litlahlíð, Mánahlíð, Mánahvoll, Sólbakki, Sólhlíð, Stubbasel, Sunnuhlíð og Sunnuhvoll hver sitt m eginverkefni og gerðu ítarleg skil á sýningu sem hald in var á 260 Land spítalanum vorið 1991. Báðar sýningarnar voru opnaðar m eð hátíðarbrag að viðstöd d um forse ta Ísland s. Þær voru sóttar af stórum hópi foreld ra og fólki sem tengd ist spítölunum og sýnt var frá þeim í Sjónvarpinu.

259 260

Anna Borg Harðardóttir. 1997 Miljö-91 Sýningaskrá

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

77 261

Að baki glæsilegum sýningum leikskólanna lá m arkviss þem avinna. Taflan hér á eftir er frá Stubbaseli og lýsir áætlun leikskólakennaranna fyrir vorm isserið fram að Miljö-91 sem var í byrjun júní. Börnin voru 2–6 ára og var aðalþem að „ég og um hverfið“, en því var skipt í und irþem u eins og fram kem ur í töflunni.

Þemu Janúar Febrúar Mars Apríl Maí ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------SN JÓR Búa til snjókarl Búa til engla Leika snjókorn Renna sér Salta snjó Ísjakinn Snjóhús Bræða snjó (leikræn tjáning) H ita snjó ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------FUGLAR Gefa fuglunum Gefa fuglunum Gefa fuglunum H vaða fuglar sjást? H reiðurgerð H vaða fuglar H vað borða fu glar? H var voru þeir? Egg, ungar sjást? N efna fugl Lóan kem ur, Fuglahljóð Stað/ farfuglar Leika fugl útlit, hljóð Teikna/ fönd ra fugl Fuglahljóð ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------PLÖN TUR Tré í garði H vaða plöntur N áttúruborð Finna stærsta Vorverkin í að vetri til finnum við nú? -börnin tína og blóm ið (lok apríl) garðinum Gönguferð H vað heita þær? kom a m eð náttúru - Minnsta blóm ið Setja niður í Þurrka, flokka hluti að heim an Fræ verður að m atjurtagarð Plöntum um pottað blóm i (leikrænt) ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------FERÐIR N iður á tjörn og Lífverur und ir ís H afrannsóknast. Safna lífverum Vorferðin gefa önd unum (ath) skoða kerið þar og setja í á sveitabæ Sleðaferð H úsd ýragarður N áttúrugripasafn ferskvatnsker ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------H ÚSDÝR H úsd ýrin, H ali, rófa, tagl, H vað gefa þau Búin til saga hvað heita þau? d ind ill,skott ofl okkur? í tenslum við hvar eru þau? Ekki er hestur Ull,kjöt,m jólk, vorferðalagið m eð skott? ost, skyr ofl. H vað borða þau? ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------RUSL Tína rusl í garði End urvinnsla Tré, pappír H ald a garðinum Þurrka það Rusl, m engun, Fara sparlega m eð okkar hreinum Búa til hópm ynd óþol, veikind i Af hverju? –>Sam a Fyrirbyggja, H verju m á hend a? ganga vel um H vað eyðist? ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------BÆKUR Fuglabókin H úsd ýrin okkar Lóan,vorboðinn Lifand i heim ur Lifand i heim . Vetur Fuglabókin Börn jarðar Lífið í kringum Börnin á þakinu Vejr og vind Tom m i lærir að Plupp fer til borgar okkur Íslensk flóra Veðurbókin vernd a náttúruna H úsd ýrin okkar Fjaran H elgi skoðar heim inn ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------SÖN GVAR Frost er úti, Snjór Lóan er kom in Fuglinn í Í grænni lautu fuglinn m inn Ísland er land N ú skal syngja fjörunni Ég heyri svo vel N ú er frost þitt um kýrnar Vorvind ar glaðir Sól skín á m ig á fróni o.s.frv. Signir sól ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------VEÐURKORT H ald a áfram Kald asti/ m eð það heitasti H itastig m ælt –>Sam a –>Sam a –>Sam a d agurinn Spáð í veðrið, (ætlað elstu skráð á kort d agsins börnunum

261

Katrín S. Einarsdóttir. [án árs]. Óbirt vinnuplögg

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

5.4 Grunnskólar (6 - 16 ára) Grunnskólar eru u.þ.b. 200 talsins m eð rúm lega 40.000 nem end ur og um 2600 stöðugild i (u .þ.b. 3.500 starfsm enn). Ríkið hefur greitt u.þ.b. 3/ 4 hluta kostnaðar og sveitarfélög 1/ 4 en frá haustinu 1996 greiða sveitarfélögin nær allan kostnað. Yngstu börnin eru 3–4 klst. í skólanum en elstu börnin tæplega 7 klst. Stefnt er að lengingu skólad agsins m .a. vegna m ikillar atvinnuþátttöku beggja foreld ra utan heim ilis. Í lögum um grunnskóla segir m .a. að í starfi skólans skuli leggja áherslu á að efla sjálfsvitund og félagsþroska nemenda og stuðla að líkamlegri og andlegri velferð, heilbrigðum lífs háttum og ábyrgri umgengni við líf og umhverfi. Í Aðalnám skrá grunnskóla skal m .a. vera ákvæði um um hverfism ennt. Í hverjum skóla skal gefa út skólanám skrá sem unnin er af kennurum skólans og skólastjóri ber ábyrgð á. 262 H ún er nánari útfærsla á aðalnám skrá og tekur m ið af sérstöðu skólans og aðstæðum . Í Aðalnám skrá grunnskóla sem gefin var út 1989 er lögð talsverð áhersla á um hverfism ennt. Það kem ur fram í alm ennum kafla um hlutverk og m eginm arkm ið grunnskóla, í sérstökum kafla um um hverfism ennt (sbr. tilvitnanir annars staðar, m .a. um skilgreiningu hugtaksins um hverfis m ennt) og í m ism iklum m æli í köflum um einstakar nám sgreinar. Árbæjarskóli (MUVIN –verkefni 1992) Í Árbæjarskóla eru u.þ.b. 850 nem end ur. Allur 7. bekkur, u.þ.b. 75 nem end ur tóku 1992 þátt í verkefninu V atnið – í víðum skilningi. Fjallað var um vatnið í náttúrunni, vatnsnotkun fyrr og nú, vatnsöflun í Reykjavík og til sam anburðar í sm ábæ í Gana, gild i vatns og m eðferð á því. Áhersla var lögð á neysluvatn og á Elliðaárnar, ekki síst lífið í þeim . Í vettvangsferðum var lífríki Elliðaánna kannað og umgengni í Elliðadal athuguð. Einnig var Vatnsveita Reykjavíkur heim sótt. Mynd band um frægar lind ir í Afríku var brotið til m ergjar, auk þess sem kennari m iðlaði af reynslu sinni af d völ á þeim slóðum . N em end ur ræd d u m álin, skrifuðu ritgerðir, m áluðu m ynd ir, ortu ljóð og einn hópur send i borgarstjóra Reykja víkur bréf m eð tillögum um úrbætur í Elliðad al. Um sjónarm aður verkefnisins var Daníel H ansen, líffræðikennari, en auk hans tóku þátt kennarar í heim ilisfræði, m ynd list og íslensku. H aft var sam starf við foreld ra og við Vatnsveitu Reykjavíkur. 263

Grunnskólinn skiptist í námsgreinar, þó síður yngstu bekkirnir. Kaflar nr. 6 – 16 í aðalnám skránni eru um einstakar nám sgreinar, en tekið er á sam hengi þeir ra í 5. kafla. Í 17. kafla er lýst ým sum þáttum sem ganga þvert á greinar. Þar er um hverfism ennt í góðum félagskap m eð m annréttind am álum , jafnrétti kynja, kynfræðslu og um ferðarfræðslu. Umhverfismennt er ætlað að vera þáttur í kennslu í öllum 264 námsgreinum í grunnskólum auk sérstakra verkefna og umhverfisdaga. Sjá þó álit nefnd ar um m ótun 265 m enntastefnu. Á útm ánuðum 1991 könnuðu allir nem end ur Laugarnesskóla í Reykjavík (6 - 2 ára) um hverfið m eð kennurum sínum . Þeir skoðuðu göm ul og ný kort af hverfinu, ý m is hús og gerðu líkan af sum um þeirra, einnig af grónum svæðum . Börnin könnuðu m .a. sögu hverfisins allt frá land nám söld . Þau gerðu m .a. líkan af fólki að þvo þvottinn sinn í göm lu þvottalaugunum, sjóðand i heitum uppsprettum í Laugard al, skam m t frá skólun um , en Reykvíkingar fóru lengi vel m eð þvott sinn þangað. Í kafla 4.3 er gerð grein fyrir því hvernig um hverfism ennt tengist ým sum nám sgreinum og sam þættum verkefnum í grunnskólum . Margir grunnskólar búa yfir m ikilli reynslu af um hverfism ennt. Í m örgum grunnskólum er unnið skipulega að þróun umhverfiskennsluhátta að frum kvæði skólanna og í m örgum tilvikum m eð einhverjum stuðningi opinberra aðila. Er þess vænst að þar m ótist kennsluaðferðir og nám sefni sem aðrir skólar njóti góðs af á næstu árum . Víða í riti þessu er slíkum verkefnum lýst.

262

Lög um grunnskóla nr. 66. 1995: 29. og 31. gr.

263

Miljöundervisning i Norden, skýrsla. 1992

264

Aðalnámskrá grunnskóla. 1989

265

Nefnd um mótun menntastefnu, skýrsla.1994

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

5.5 Framhaldsskólar Fram hald sskólar eru nærri 40 talsins m eð um 16.000 nem end um og 1.300 stöðugild um starfsm anna. Ríkið greiðir yfir 80 % af kostnaði og sveitarfélög rúm lega 10 %. Sum ir skólarnir bjóða upp á m args kona r nám sbrautir, bæði bóklegar og verklegar, en aðrir eru sérhæfðir, ým ist í starfsm enntun eða fræðilegum und irbúningi und ir háskólanám . H lutverk fram hald sskóla er að stuðla að alhliða þroska allra nem end a svo þeir verði sem best búnir und ir að taka virkan þ átt í lýðræðisþjóðfélagi. Fram hald sskólinn býr nem end ur und ir störf í atvinnulífi og frekara nám . Í lögum um fram hald sskóla eru engin sérstök ákvæði um um hverfism ennt og ekki held ur í N ámskrá handa framhaldsskólum sem gefin var út 1990, en þó er gert ráð fyrir um hverfisþáttum í sum um 266 nám sáföngum . Í nær öllum landafræðiáföngum er áhersla á sam spil m anns og um hverfis og um hverfisvernd , en aftur á m óti læra fæstir fram hald sskólanem end ur einhverja land afræði. Talsverð áhersla er á vistfræði, náttúruvernd og tengsl m anns og um hverfis í líffræðiáföngum sem flestir nem end ur taka. N ærri fim m tungur nem end a tekur að auki séráfanga í vistfræði m eð tilheyrand i 1–2 vettvangsferðum . Í einum heilbrigðisfræðiáfanga er kennd um hverfisheilsufræði. Í grunnáfanga efnafræði er töluvert vikið að m engun og afleiðingum hennar. Ekkert er minnst á umhverfi í áfangalýsingum fyrir sögu, samfélagsfræði, íslensku og hagfræðigreinar, svo d æm i séu nefnd . Í iðnnámi virðist vera afar lítil áhersla á umhverfismál ef m arka m á nám skrán a. Sam a gild ir um nám fyrir vélstjóra og stýrim enn, en í tillögum nefnd ar um fram tíðarskipan stýrim annanám s er gert ráð fyrir um hverfism ennt á öllum stigum þess. Einnig liggja fyrir tillögur um að í áfanga um pappírsfræði fyrir bókagerðarm enn verði lögð áh ersla á nýtingu skóga og end urvinnslu pappírs. Umhverfisfræðsla í Fjölbrautaskólanum í Garðabæ 1990. Í tilefni N orræns um hverfisárs veitti bæjarstjórnin skólanum styrk til að vekja nem end ur til vitund ar um um hverfi sitt. Á kennarafund i var sam þykkt að kennarar myndu flétta umhverfisfræðslu inn í einhvern áfanga sem þeir kenndu á vorönn. Þrettán kennarar gáfu sig fram og þrír þeirra tóku að sér að hald a utan um verkið. Vinnan d reifðist á önnina og kennarar völd u sér viðfangsefni og vinnuaðferðir. D æmi: Íslenska: Allir nem end ur sem voru að læra verklag við gerð heim ild a ritgerða skrifuðu um um hverfism ál. Sam keppni var um ljóð um sam a efni. Saga: Unninn var bæklingur um um hverfism ál á Reykjavíkursvæðinu fyrr og nú. Vistfræði: Fjöruskoðun, lífríki fjörunnar kannað og m engun skráð og ljósm ynd uð. Líffræði 103: N em end ur könnuðu losun sorps og sápuefna frá heim ilum sínum einn sólarhring og settu niðurstöðurnar á veggspjöld . Tölfræði: Tveir nem end ur unnu úr gögnum könnunar. Eðlisfræði: N em end ur m æld u hljóð á ým sum stöðum til að athuga hvort um hljóðm engun væri að ræða (sem kom sannarlega í ljós). Teikning: Málað var m álverk af m engun við strend ur land sins og gert líkan af m engaðri fjöru og annarri hreinni. Samfélagsfræði: Könnun á bílaeign nem end a og hvernig bensín þeir nota. Landafræði: Teiknað var vand að kort af náttúrum injum í nágrenni Garða bæjar. Sett var upp sýning í skólanum þar sem niðurstöðurnar voru sýnd ar.

267

Um hverfism ennt er kom in öllu lengra í búnaðarskólum. Við Bænd askólann á H vanneyri er verið að þ róa sérstaka um hverfisfræði- og land nýtingaráfanga í alm ennu búnaðarnám i og hefur verið sam ið sérstakt nám sefni í því skyni. Við Garðyrkjuskóla ríkisins er 3 ára nám sbraut í um hverfis fræðum til þess að m ennta fólk til starfa við land græðslu, land vörslu, ferðam ennsku o.þ.h og er það enn sem kom ið er eina sérhæfða um hverfisnám sbrautin í íslenska skólakerfinu. Fyrstu 10 árin útskrifuðust 50 nem end ur af 268 um hverfisbrautinni. N ám skrá fyrir fram hald sskólastigið segir ekki alla söguna. Vitað er um um hverfisverke fni við ým sa skóla og á vegum einstakra kennara um fram það sem tilgreint er í nám skrá. N em end ur í Myndlistar- og handíðaskólanum hafa tekið um hverfism ál fyrir og túlkað á frum legan hátt, m .a. m eð sérstakri 266

Lög um framhaldsskóla nr.80. 1996.

267

Marta Ólafsdóttir, kennari við F.G. 1990

268

Morgurnblaðið 16.1.1998: B-5

Námskrá handa framhaldsskólum. 1990

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

listsýningu á útivistarsvæði við Reykjavík. Tveir nám shópar í áfanganum Líf-283 í Fjölbrautaskóla Suðurnesja settu, vorið 1991, upp vand aða sýningu um regnskóla og vernd un þeirra, og fór sú sýning nokkuð víða. Þessi áfangi hefur verið kennd ur nær árlega og tekin fyrir þem u eins og ósonlagið, og 269 um hverfið okkar á Suðurnesjum m eð tilliti til ferðaþjónustu, sbr. grein í N ýjum m enntam álum . Bændaskólinn á Hvanneyri (MUVIN –verkefni) Í Bænd askólanum á H vanneyri var um hverfisverkefnið hluti af nýju 26 kennslustund a nám skeiði í beitarfræðum fyrir nem end ur í bænd ad eild 2, en þeir voru 30 að tölu. Verkefnið var að skipuleggja beit á Hvanneyrarjörðinni m eð sérstöku tilliti til hrossa staðarbúa. Færð voru rök fyrir því að líta m egi á H vanneyrar jörðina sem d æm i um góða bújörð m eð bland aðri beit, að nýting heim aland a verði æ m ikilvægari eftir því sem nýting afréttarland a m innkar og séu þar vaxand i hagsm unaárekstrar m illi sauðfjár bónd ans, hrossabónd ans og þéttbýlism annsins. Í fyrri hluta verkefnisins var grunnupplýsingum safnað og í seinni hlutanum var beitin á jör ðinni skipulögð. N em end ur unnu í 5 hópum en sam einuðust að lokum um eina rökstud d a tillögu um fyrirkom ulag beitar á jörðinni. N em end ur gerðu könnun m eðal staðarbúa á viðhorfum þeirra til beitar og nýtingar jarðarinnar. Voru niðurstöður hennar kynntar á fun d i m eð ráðsm anni, skólastjóra og fulltrúum hagsm unaaðila á staðnum . N iðurstöður könnunarinnar kom u nokkuð á óvart og m eð þeim skapaðist um ræðu grund völlur um m álið. Um sjónarm enn verkefnisins voru kennararnir Anna Guðrún Þórhalls d óttir og Magnús Óskarsson.

Menntaskólinn í Reykjavík (MUVIN –Verkefni) Í Menntaskólanum í Reykjavík eru u.þ.b. 900 nem end ur. Allir nem end ur á öðru nám sári skólans (4. bekk), u.þ.b. 200 talsins, tóku þátt í verkefni um daglegt líf og mannvistfræði sem og m iðaði að því að hvetja nem end ur til að m eta íslenskt líferni m eð hliðsjón af því hvað telst um hverfisvænt og finna nýjar leiðir til sjálfbærrar þróunar. Verkefnið var hluti af líffræðikennslu, nánar tiltekið vistfræði. Kennari útbjó lesefni fyrir nem end ur, aðallega safn heim ild a. N em end ur könnuðu tiltekin efni í heim ild um og á vettvangi, m .a. ým islegt um neyslu á heim ilum sínum . Þeir unnu í litlum hópum , gerðu skýrslur og m ynd ir, ortu ljóð og héld u fyrirlestra. Málfund afélag nem end a, Fram tíðin, og skólinn stóðu sam eiginlega að borgarafundi í Ráðhúsi Reykjavíkur þar sem nem end ur, kennari, form aður um hverfisnefnd ar borgarinnar og sérfræðingar frá opinberum stofnunum fluttu ræður og skiptust á skoðunum . Sagt var frá fund inum í fjölm iðlum . Um sjónarm aður verkefnisins var María H ild ur Maack. Það er nær sam d óm a álit að stórauka þurfi starfsnám í fram hald sskólum , ekki síst m eð því að stofna til 270 kennslu í nýjum starfsgreinum . Um hverfism ennt ætti að kom a m eira og m inna við sögu í öllum starfsgreinum svo fagmönnum verði ljóst hvaða umhverfisáhrif störf þeirra geta haft, til góðs eða ills. Meðal nýrra starfsgreina sem kenna m ætti m eira á fram hald sskólastigi eru leiðsögn um náttúruna (náttúrutúlkun), land græðsla, lífræn ræktun, sorpm eðhönd lun, og flokksstjórn í unglingavinnu, en í þessu m greinum er um hverfism ennt þungam iðja. Rannsóknir eru stund aðar við alla búnaðarskólana (þeir heyra und ir land búnaðar ráðuneytið) en afar lítið við aðra fram hald sskóla. Eitt af brýnustu fram faram álum fram hald sskólans er að auka rannsóknir sem gætu beinst m .a. að sjálfbærri nýtingu auðlind a, greiningu og vöktun um hverfisþátta og að vaxtarbrod d um í atvinnulífi. Þeim fram hald sskólakennurum fjölgar sem lokið hafa m asters- eða d oktorsnám i m eð góða þjálfun í rannsóknavinnu. Þeir þurfa að geta fengið rannsóknir skilgreind ar sem hluta af starfinu, byggja upp betri rannsóknaaðstöðu (allir fram hald sskólar hafa a.m .k. vísi að henni) og virkja nem end ur til þátttöku í rannsóknum , líkt og lengi hefur tíðkast í háskólum . Þannig verður kennslan betri, þekking vex og vel m enntaðir kennarar eflast faglega og end ast í starfi við skólana. Rannsóknir kennara gætu eflt m jög nýsköpun og rannsóknir nem end a sem kæm i m .a. fram í öflugri þátttöku í árlegri nýsköpunarkeppni í grunnskólum og í H ugvísi, Evrópukeppni 16–19 ára unglinga í tækni og vísind um .

269

Þorvaldur Örn Árnason. 1996

270

Sjá m.a. Nefnd um mótun menntastefnu. 1994

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Endurvinnsla á Egilstöðum, MUVIN -verkefni 1995. „Getur Menntaskólinn á Egilsstöðum starfað sem rannsóknarstofnun? Býr skólinn yfir nógu góðu starfsfólki til að geta stund að rannsóknir? Er einhver aðstaða til þess? Væri hægt að nota n em end ur til að sinna rannsóknarstörfum ?“ Spurningar sem þessar í höfði eins kennara skólans urðu kveikjan að end urvinnsluáfanga sem kennd ur var í tilraunaskyni á vorönn 1995. Markm iðið var að fá nem end ur og starfsfólk skólans til að flokka það sorp sem það hend ir á heim avist, í m ötuneyti og í skólabyggingu; leita leiða til end urvinnslu á flokkaða sorpinu í sam vinnu við aðra; og athuga hvernig sorpm álum er háttað í nánasta um hverfi skólans. Verkefnið fellur vel að því m arkm iði 271 ríkisstjórnarinnar að helm ingi m inni úrgangur skuli fara til förgunar árið 2000 en árið 1990. N em end ur unnu í fim m fjögurra m anna hópum og hittu kennarann einu sinni í viku. Það tókst að kom a á sorpflokkun í skólanum en ekki á heim avistinni. Gerð var úttekt á sorpm álum á Egilstöðum og þeim fjárm unum sem bæjarfélagið ver til sorpeyðingar og niðurstöðunum kom ið á fram færi við alm enning, m .a. á Egilsstaðaflugvelli. Erfiðleikar voru talsverðir, m .a. vegna þess að kennt var eftir venjulegan kennslutím a og erfiðlega gekk að finna góðar h eim ild ir. Af verkefninu d rógu m enn þann lærd óm að ekki sé nóg að virkja aðeins einn nám shóp til þátttöku, tryggja þyrfti að allir nem end ur og kennarar séu m eð í verkefni sem þessu. Í ljós kom m .a. að vand a þarf til 272 sorpíláta, hafa eftirlit m eð flokkuninni og útbúa góða vinnu aðstöðu. N efnd um m ótun m enntastefnu lagði til 1994 að menntunarhlutverk framhaldsskólans verði skilgreint í Aðalnám skrá fram hald sskóla. Meðal alm ennra m enntunarm arkm iða verði: „Mikilvægt er að efla ábyrgðarkennd nem end a gagnvart sjálfum sér (m .a. eigin nám i) og gagnvart um hverfinu.“ Lagt er til að skilgreind ur verði „ratvísikjarni“ sem hluti af kjarna hverrar brautar, þar sem stuðlað verði að d ýpri 273 skilningi nem end a á sjálfum sér og sam félaginu, m .a. náttúru og um hverfisvernd .

5.6 Háskólar H áskólanám hefja m enn yfirleitt 20 ára eða eld ri og er nú svo kom ið að u.þ.b. fjórðungur ungs fólks fer í háskóla þegar það hefur náð stúd entsprófi. N ú m unu vera u.þ.b. 8.000 Íslend ingar í háskólanám i, þar af um 2.400 við erlend a háskóla. Ríkið greiðir m egnið af kennslu kostnaðinum í íslenskum háskólum (skólagjöld fara þó hækkand i) og tryggir háskólanem um lán sem eiga að d uga til fram færslu. U.þ.b. sjö skólar bjóða upp á nám á háskólastigi.

5.6.1 Háskóli Íslands H áskóli Ísland s var stofnaður 1911 og er langstærsti háskólinn á Ísland i og m eð fjölbreyttast nám s fram boð. Alls starfa 1.500 m anns við skólann, en innan við helm ingur þeirra er í fullu starfi. Í H áskóla Ísland s hefur öllum líffræði- og land afræðinem um verið kennd vistfræði í nærri 3 áratugi. Í m eira en 2 áratugi hafa verkfræðinem ar getað sótt 20 fyrirlestra nám skeið um umhverfisfræði. Þó hefur ekki verið prófað úr því efni og það ekki m etið til eininga. Fyrir nokkrum árum hófst kennsla í um hverfis fræðum sem líffræðinem ar o.fl. geta valið. Umhverfisréttur hefur verið þáttur í lögfræðinám i um árabil. Í H áskóla Ísland s vinna vísind am enn í hagfræði, verkfræði, stærðfræði og félagsfræði sam an að því að þróa stjórn fiskveiða til að stuðla að sjálfbærri nýtingu auðlinda sjávar og jafnfram t velferð fólks sem í hlut á. N ú þegar er farið að m iðla slíkri þekkingu til annarra land a, auk þess sem efni þetta er vaxand i þáttur í m args konar nám skeiðum í skólanum . H austið 1991 hófst á vegum viðskipta og hagfræðid eild ar fram hald snám til m astersgráðu í auðlind anýtingu sm áríkja m eð einhæfa fram leiðslu. N ýlega tók til starfa Umhverfisstofnun Háskóla Íslands. H lutverk hennar er að virkja þekkingu í um hverfisfræðum sem til er innan háskólans og stuðla að auknum rannsóknum og útgáfustarfsem i í um hverfism álum . Vonir stand a til að haustið 1998 hefjist meistaranám í umhverfisfræðum fyrir nem end ur í raun - og hugvísind um sem lokið hafa BA- eða BS-nám i. Meistaranám ið verður þverfaglegt og 274 í um sjón hverrar d eild ar fyrir sig. Kennarar réttind i í uppeld ismenntun

í fram hald sskólum eru m argir m eira eða m inna m enntaðir í H áskóla Ísland s. Til að fá full bóknám sgreinum þurfa þeir að ljúka BA eða BS-prófi í einhverjum greinum og ársnám i í og kennslufræði að auki. Líklega fær meirihluti framhaldsskólakennara enga umhverfisí kennaranáminu. Kom ið hefur fram sú hugm ynd að háskólanem ar í raungreinum og

271

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997

272

Ólafur Stefán Arnarson. 1996: 7-11

273

Nefnd um mótun menntastefnu. 1994: 59

274

Júlíus Sólnes. 1998

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

sam félagsgreinum , sem ætla sér að verða fram hald sskólakennar, taki próf í um hverfism álum við líffræði275 skor skólans. Það gæti gilt um nem end ur í fleiri greinum . H áskóli Ísland s hefur í áratug gengist fyrir endurmenntunarnámskeiðum fyrir fram hald sskólakennara í sam vinnu við fagreinafélög, m .a. nokkrum nám skeiðum í um hverfism ennt í sam vinnu við Sam tök líffræðikennara og Félag raungreinakennara. Einnig hafa verið hald in end urm e nntunarnám skeið á sviði um hverfism ála fyrir ým sar aðrar fagstéttir.

5.6.2 Kennaraháskóli Íslands Kennaram enntun hófst á Ísland i um síðustu ald am ót og var breytt í 3 ára háskólanám 1971 m eð stofnun Kennaraháskóla Ísland s. Síðan þá hefur skólinn m enntað flesta grunnskólakennara og einnig m arga fram hald sskólakennara, einkum í list- og verkgreinum . Í ársbyrjun 1998 voru Fósturskóli Ísland s, Íþróttakennaraskólinn og Þroskaþjálfaskólinn sam einaðir Kennaraháskólanum . D æmisaga – hópverkefni í námi verk- og listgreinakennara „Anton er m ikils m etinn kennari í trésm íði í fram hald sskóla og frægur fyrir að skila af sér d uglegum trésm iðum . H ann leggur áherslu á að nem end ur læri vel til verka. H ann gerir m iklar kröfur um afköst og hvetur nem end ur til að sleppa því að nýta búta og afskorninga til að tefja ekki verkið, end a sé nóg efni til í skólanum og verð á tim bri lágt m iðað við vinnulaun í uppm ælingu. Tiltekt á verkstæðinu situr oft á hakanum end a sér ræstingafólk um að m oka d raslinu út í gám . Þegar sveitarfélagið lét gera úttekt á stöðu um hverfism ála bæjarins kom í ljós að ald urs hópurinn 15 - 19 ára fleygði m estu rusli á götur og útivistarsvæði og keypti einnig m est af þeim vörum sem voru í m iklum og um hverfisspilland i um búðum . Í kjölfarið var gerð úttekt á fram hald sskólanum og efst á lista yfir úrbætur var krafa um betri um gengni innan veggja skólans og betri efnisnýtingu í verklegri kennslu. Fréttam aður útvarps kem ur í skólans til að leita álits kennara á niðurstöðum úttektarinnar. Það kem ur í hlut Antons að tjá sig fyrir hönd kennara skólans. Setjið ykkur í spor Antons. Hvað mynduð þið segja í útvarpið?“ Verkefni þetta var lagt fyrir hóp verk - og listgreinakennara í fram hald sskólum sem sem liður í nám i þeirra í uppeld is- og kennslufræði við Kennaraháskóla Íslan d s. Verkefnið var rætt í 7 m ínútur í 4 – 5 m anna hópi (aðrir hópar fengu hliðstæð verkefni) og gerði hópurinn að því loknu m unnlega grein fyrir því hvað Anton ætti að segja í útvarpið. Þegar allir hópar höfðu svarað var stutt um ræða um d æm isöguna (siðklem m una) sem kennsluaðferð og um tengsl um hverfisuppeld is innan d yra og utan, hvort um gengni innanhúss hafi áhrif á um gengni utanhúss. Einnig var vikið að þeirri skyld u verkm enntakennara að nýta vel hráefni og að líta m egi á það sem skref til betri nýtingar náttúruauðlind a heim s og jafnfram t m inni m engunar. Í Kennaraháskóla Ísland s hafa allir nem ar fengið samþætt námskeið í umhverfismennt um árabil. Auk þess hafa þeir getað valið stutt nám skeið í náttúruskoðun og vettvangsferðum . U.þ.b. 20% nem end a taka líffræði sem valgrein og er þar lögð áhersla á vistfræði og um hverfisfræðslu. Einnig velur hluti nem end a sam félagsfræði og land afræði þar sem kennsla um þróunarlönd er m .a. á d agskrá. Í nám skrá skólans fyrir alm ennt kennaranám segir m .a. í kafla um kennarafræði: V eita skal kennaranemum fræðslu um náttúrulegt, félagslegt og menningarlegt umhverfi þar sem áhersla er m.a. lögð á þau siðferðilegu, pólitísku og vistfræðilegu vandamál sem mannkyn stendur nú frammi fyrir. ... Í byrjendakennslu er m.a. fengist við málþroska og máluppeldi, aðferðir til að glæða fróðleiksfýsn, sköpun og 276 fegurðarskyn, náttúruskoðun og umhverfisvernd. Í kennsluskrá skólans fyrir skólaárið 1996–1997 er lýst tveggja eininga námskeiði fyrir alla kennaranem a sem ber yfirskriftina Umhverfismennt og er í um sjón Stefáns Bergm anns lektors. Kennsla fer fram í septem ber og janúar til m aí. V iðfangsefni: V istkerfi og hagkerfi; endurvinnsla; umhverfissiðfræði og viðhorf mannsins til náttúrunnar; auðlindir og auðlindanýting; náttúru- og umhverfisvernd; eðli og áhrif mengunar. Umhverfismennt, 277 markmið, þróun, kennsluaðferðir og meðferð álitamála og hagsmunaárekstra í umhverfismennt. Allir fyrsta árs nem ar í KH Í fá sérstakt nám skeið í að nota náttúruvernd ar nám sefnið N áttúruverkefni og 278 hefur sýnt sig að m argir kennaranem ar fara strax að nota verkefnin þegar þeir kom a út í æfingakennslu.

275

Marta Ólafsdóttir. 1990

276

Námskrá fyrir almennt kennaranám. 1991: 24

277

Kennsluskrá Kennaraháskóla Íslands. 1996–1997: 43

278

Sigrún Helgadóttir. 1998. Tölvupóstur

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Kennaraháskólinn gegnd i lykilhlutverki í norræna verkefninu M UV IN sem lýst er í kafla 5.10.3. Í kafla um uppeld isgreinar í áðurnefnd ri nám skrá skólans er m innst á sa m starf heim ilis og skóla. Þar segir: N auðsynleg forsenda félagslegs uppeldis er gott samband kennara og foreldra. Huga skal sérstaklega að 279 þessum þætti þegar fjallað er um byrjendakennslu annars vegar og unglingsárin hins vegar. Athygli vekur að hér er gild i sam band sins takm arkað við félagslegt uppeld i og að þessu atriði er ekki fylgt eftir í kaflanum kennarafræði. Daniel Safran fullyrðir að m jög litlar breytingar hafi orðið í kennara m enntun í Band aríkjunum sl. 50 ár hvað varðar und irbúning kennara til sam starfs við heim ilin þrátt fyrir yfirlýstan vilja til breytinga. H ann hvetur til þess að í kennaram enntun verði sérstaklega hugað að gild i sam starfs heim ila og skóla. H ann bend ir á 4 m arkm ið m eð þátttöku foreld ra í skólastarfi: 1. Að bæta árangur nem end a. 2. Að auðveld a félagslega aðlögun. 3. Að styrkja lýðræðislega sam vinnu/ þátttöku. 4. Að auka alm ennan stuðning við m enntun.

280

Um hverfism ennt var vel sinnt í Fósturskóla Íslands og gjarna tengd listgreinum . Á árunum 1990 og 1991 sóttu á annað hund rað leikskólakennara nám skeið þar sem um hverfism ennt var í brennid epli. N ú er m enntun leikskólakennara öll í Kennaraháskóla Ísland s og H áskólanum á Akureyri.

5.6.3 Háskólinn á Akureyri H áskólinn á Akureyri skiptist í 4 d eild ir: H eilbrigðisd eild , rekstrar d eild , sjávarútvegsd eild og kennarad eild . Kennarad eild in skiptist í grunnskóla- og leikskólabraut. Á báðum brautunum er kennd ur áfangi sem nefnist grenndarkennsla (4-6 ein.). Þar læra kennaraefnin um land m ótun, veðurfar, kortagerð, byggðasögu, sérkenni d ýraríkisins og að greina plöntur og steina. Þau eiga að verða fær um að skipuleggja vettvangsferðir á söfn og út í náttúruna og átta sig á m ikilvægi þess að um gangast náttúru og m anngert um hverfi af virðingu og að kenna börnum slíkt hið sam a. Í sjávarútvegsd eild inn i er kennd ur áfanginn Umhverfistækni (3 ein.), um helstu um hverfisvand am ál í m atvælaiðnaði, um aðferðir til að greina þau og m eta og til að d raga úr eða kom a í veg fyrir þau. Í fiskihagfræði (4 ein.) er m .a. fjallað um fræðilegar forsend ur nýtingar end urn ýjanlegra auðlind a og um stjórnkerfi fiskveiða á Ísland i og í ým sum öðrum lönd um .

5.6.4 Tækniskóli Íslands Auk H áskóla Ísland s er tækninám á háskólastigi í Tækniskóla Íslands. Þar hefur um langt skeið verið kennd bókleg um hverfisfræði 4 vikustund ir í eina önn, fyrir alla þá sem nem a véla- og rafm agnstæknifræði, svo og þá sem eru á lagnasviði í byggingad eild skólans. Við Jordanhill-kennaraháskólann í Skotlandi (sem nú er d eild í University og Strathclyd e) hafa í m örg ár verið hald in 12 vikna um hverfisnám skeið fyrir kennara og skólastjórnend ur í fjarlægum lönd um , ekki síst Afríku. Skipulagið m innir nokkuð á Jarðhitaskóla Sam einuðu þjóðanna sem Orkustofnun rekur hér á land i. Reynt er að fá þátttakend ur til að skilgreina nám sþarfir sínar og sníða síðan nám ið að þörfum hvers og eins þannig að það nýtist sem best er þeir snúa aftur til síns 281 heim a.

279

Námskrá fyrir almennt kennaranám. 1991: 22

280

Guðni Olgeirsson (ritstj.). 1997: 23–24

281

Þorvaldur Örn Árnason. 1992

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

5.6.5 Endurmenntun kennara Bæði H áskóli Ísland s og Kennaraháskóli Ísland s bjóða upp á m args konar nám fyrir starfandi kennara í sam vinnu við fagfélög kennara, m enntam álaráðuneytið o.fl. aðila.Um hverfism enntun er þáttur í ým sum nám skeiðum fyrir starfand i kennara. Einnig hefur verið boðið upp á sérstök um hverfism enntar nám skeið og hafa þau verið vel sótt. Sum arið 1990 voru t.d . hald in 2 slík vikulöng nám skeið fyrir sam tals 60 kennara í grunn- og fram hald sskólum og kom ust færri að en vild u. Einnig hafa um hverfism ál verið gild ur þáttur í norrænum nám skeiðum sem hald in eru hér á land i og m .a. sótt af íslenskum kennurum (hannyrðakennarar 1989, tónm enntakennarar 1990 og stór nám stefna um um hverfism ennt, Miljö 91, sbr. um fjöllun síðar. N otkun umhverfis skólans í kennslu – fræðslufundur á vegum kennarafélags Ártúnsskóla End urm enntunard eild ir Kennaraháskólans, H áskóla Ísland s og fleiri aðilar bjóða upp á fræðslufund i sem skólar geta pantað. H ér er frásögn af slíkum fund i sem hald inn var í Ártúnsskóla laugard aginn 23. febr. 1991, kl. 10 - 13.20. Mættir voru 12 kennarar ásam t skólastjóranum og tveim ur utanaðkom and i ráðgjöfum , Stefáni Bergm ann, lektor frá KH Í og höfund i þessa rits, þáverand i nám stjóra í m enntam álaráðuneytinu. Fund urinn hófst á því að allir settust í hring (engin borð), kynntu sig, gerðu grein fyrir væntingum sínum og ræd d u d agskrána. Það tók röskan hálftím a. N æst var farin „upplifunarferð“ út fyrir d yr. Lögð var áhersla á skoðun og hlustun í einrúm i. Stund víslega að 15 m ínútum liðnum settist fólk aftur í hring og var þá reynslu (skynjun) úr ferðinni miðlað. H ópnum var skipt í „pör“, A og B: A sagði sessunaut sínum , B, fyrst frá, svo öfugt. Að lokum sagði hver og einn í hópnum frá því hverju hinn tók helst eftir í þessari stuttu útiveru. Að lokum var rætt um hlut skynjunar og upplifunar í um hverfism ennt og um m ism unand i aðferðir til að m iðla ferskri reynslu, ým ist m unnlega eins og hér, en einnig bent á skriflegar leiðir. Reynslusögur þátttakend a spunnust inn í. Þessi um ræða tók aðeins 30 m ín. Því næst var framsaga um möguleika í umhverfisfræðslu og nefnd ir m ögu leikar sem Elliðad alur býður upp á. Um ræður spunnust m .a. um fyrirhuguð um hverfisverkefni í skólanum . Tó k þessi þáttur rösklega 30 m ín. Eftir stutt kaffihlé var farin rösklega klukkustundar gönguferð um Elliðadal í glam pand i sól og logni og num ið staðar á völd um stöðum , m .a. við ána m eð ísm ynd unum , trjálund , votlend i, skessukatla, hyl, holklaka o.fl. Sum ir í hópnum þekktu d alinn vel en aðrir m inna. Er heim í skólann var kom ið var sameiginleg máltíð og óformlegt spjall. M.a. kom fram að þennan vetur var unnið sam kvæm t skólanámskrá sem gerð var veturinn áður og er þar m eðal m arkm iða að nýta um hverfi skólans. Vorferðir eru kom nar í nokkuð fast horf, þar sem hver árgangur fer á ákveðinn stað í vel und irbúna nám sferð sem jafnfram t er skem m tiferð. Einnig sagði skólastjóri frá fegrunard egi í hverfinu að vori, þar sem skólinn er m iðstöð og m .a. er unnið að end urbótum á lóð skólans. Öllum bar sam an um að um hverfi skólans væri stórkostlegt, bæði til stuttra og langra ferða. Málið var að sjálfsögðu hvergi nærri útrætt en skólastjóri, kennarafélagið og 3 árgangastjórar hugðust leiða um ræðuna áfram og aðstoða við m ótun ver kefna. Um hverfisverkefni sem bar á góm a á fræðslufund inum : 

Dalurinn, m ynd un hans, hraun, jökul- og vatnsrof.



Trjárækt, hvar og hvar ekki. Gild i trjáa. H vernig þau vaxa.



Áin, vatnið í henni, hvaðan kem ur það? (hringrás m .a.).



Lífið í ánni (vesturkvíslin er aðgengilegri) og í hyljum .



Ís, snjór, holklaki í m old arflögum .



Raforkuverið, saga þess, nýting rafm agns (sbr. m ynd band frá Seyðisfirði).



H verfið, bygging þess og skipulag, hvaðan kom fólkið? Ættir fólks.



Árbæjarsafn (hús, ferðalög, starfshættir, gott sam starf er við safnið).



Skólalóðin (sbr. fegrunard aga) og fram tíð svæðisins.



Stuttar ferðir út í tilteknum tilgangi, sbr. upplifunarferð okkar hér



Gönguferðir í Elliðad al á ákveðna pósta, sbr. ratleik sem kennarar skólans útbjuggu fyrir 12 ára nem end ur í Viðey vorið 1990.



Að tjá sig um atburði í um hverfinu, sbr. verkefni sem börnin höfðu unnið eftir nýafstaðið óveður og héngu uppi.

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Sum arið 1998 er boðið upp á vikunám skeið um vistvæna orkugjafa (m .a. kynnt nýtt fjölþjóðlegt nám sefni) og þriggja d aga nám skeið: A ð meta foss og mæla fjall - þverfaglegt sam stillingarnám skeið í and a nýrrar nám skrár. Segja m á að um hverfism ennt og útikennsla séu þáttur í m eirihluta end ur -m enntunarnám skeiða 282 í líffræði sem hald in eru.

5.6.6 Fullorðinsfræðsla Árlega sækir nærri þriðjun gur fullorðins fólks styttri eða lengri nám skeið. Í helm ingi tilfella er um að ræða einhvers konar starfsm enntun. N ám skeiðin eru hald in í tengslum við grunnskóla, fram hald sskóla, sérskóla, háskóla, nám sflokka, tóm stund askóla, bréfa skóla, félagasam tök, stéttarfélög, sam tök atvinnu rekend a eða fyrirtæki. Líklega m un lítið af þessu nám i geta talist um hverfism enntun. Þó eru þess d æm i að stór fyrirtæki hafi skipulagt um hverfisnám skeið fyrir starfsfólkið. Vart verður við vaxand i áhuga á end ur m enntunarnám skeiðu m . Margir fram hald sskólar bjóða fullorðnu fólki að stund a nám að kvöld lagi sam kvæm t nám skrá skólanna. Einnig hafa verið stofnaðir farskólar við sum a fram hald sskóla sem bjóða upp á ým is konar nám í sam vinnu við félagasam tök og fyrirtæki. Sam kvæm t nýjum reglum er fram hald sskólum heim ilt að stofna sjálfstæðar fullorðinsfræðslu m iðstöðvar í sam vinnu við sveitarfélög, faggreinafélög, stéttarfélög, atvinnurekend ur eða aðra hagsm unaaðila og 283 áhugahópa og hefur slík m iðstöð þegar verið stofnuð á Suðurnesjum . Garðyrkjuskóli ríkisins held ur end urm enntunarnám skeið á sviði garðyrkju og um hverfism ála, bæði fyrir faglærða og ófaglærða, end a eru end urm enntunarnefnd ir tilnefnd ar fyrir hverja nám sbraut sam kvæm t reglugerð frá 1996. Mörg af nám skeiðunum eru í sam vinnu við aðr a, ekki síst Land græðslu ríkisins og 284 skógrækt ríkisins og eru þau hald in víða um land .

5 . 7 S t o f n a n i r o g f yr i r t æ k i Frá stofnun umhverfisráðuneytisins 1990 heyrir um hverfisfræðsla utan skólakerfisins aðallega und ir það. Um hverfisráðuneytið gefur út ým is rit sem geta nýst í fræðslu bæði í skólum og utan þeirra. Sem d æm i 285 m á nefna bókina Ísland – umhverfi og þróun, sem inniheld ur staðgóða lýsingu á íslenskum um hverfism álum og ým islegu sem gert er til að vernd a um hverfi, ekki síst til að nýta náttúruauðlind i r á sjálfbæran 286 hátt. Í ritinu Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi, sem er fram kvæm d aáætlun ríkis-stjórnarinnar til ald am óta, er fjöld i m arkm iða sem m ikilvægt er að nái fram að ganga, m .a. um m enntun. Um hverfisráðuneytið vinnur í sam vinnu við nokkrar stofnanir að áætlun um hönnun og uppsetningu á um fangsm iklu land fræðilegu upplýsingakerfi sem byggist á stafrænum kortagrunni. Þar er hægt að safna, geym a og vinna úr upplýsingum og kortum af útliti land sins, jarðfræði þess, gróðri, skipulagningu og land nýtingu. Fjallað er um um hverfisráðuneytið í kafla 3.3 í tengslum við stefnu stjórnvald a og alþjóðasam starf að um hverfism álum . H ér á eftir er í stuttu m áli fjallað um fræðsluhlutverk stofnana sem gefa út fræðsluefni og leiðbeina fólki um ým is störf að um hverfisvernd . N áttúrufræðistofnun Íslands og em bætti veiðistjóra vakta lífríkið á land i og rannsaka eftir föngum . N áttúrufræðistofnun varðveitir vísind agögn um náttúru Ísland s, gefur út ým is fjölrit, rekur rannsókna setur og sýningasali í Reykjavík og Akureyri, styður náttúrustofur í N eskaupstað, Vestm annaeyjum og Bolungarvík, og styður við bakið á áhugam önnum um náttúrufræði og náttúruvernd , m .a. um fuglavernd . N áttúruverndarráð og ný stofnun, N áttúruvernd ríkisins, hafa um sjón m eð friðlýsingum , friðlýstum svæðum og þjóðgörðum , stand a að gestastofum og gefa út upplýsingarit um náttúru þessara svæða og leiðbeina ferðam önnum þar, m .a. skólafólki. Í þjóðgörðunum og fleiri fjölsóttum ferðam annastöðum starfa landverðir sem hafa m ikilvægu um hverfism enntarhlutverki að gegna. N áttúrutúlkun var fyrst kennd á land varðanám skeiði 1982 og æ síðan og síðan vorið 1983 var sett inn í erind isbréf land varða að eitt af 287 hlutverkum þeirra á friðlýstum svæðum væri náttúrutúlkun. Landmælingar Íslands gefa út alls kyns kort og loftm yn d ir, bæði teknar úr flugvélum og gervitunglum . Kort og loftm ynd ir kom a oft að notum í um hverfiskennslu. Land m ælingar gera m .a. sérstök kort fyrir skóla í sam vinnu við N ám sgagnastofnun, m .a. á geislad iskum fyrir tölvur. Embætti skipulagsstjóra ríkisins hefu r u m sjón m eð gerð skip u lags þ ar sem ólíkir hagsm u nir takast á u m nýtingu land s og au ðlind a og reynt er að leiða slík m ál til lykta, m .a. m eð u m hverfism ati.

282

Námskeið fyrir framhaldsskólakennara. 1998

283

Reglugerð um fullorðinsfræðslu og endurmenntun. 1997

284

Magnús Hlynur Hreiðarsson. 1997

285

Ísland, umhverfi og þróun. 1992

286

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997

287

Sigrún Helgadóttir. 1998. Tölvupóstur

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Hollustuvernd ríkisins hefu r m .a. yfiru m sjón m eð heilbrigðiseftirliti og m engu narvörnu m á vegu m sveitarfélaga og Mengunarsvið Siglingamálastofnunar hefu r eftirlit m eð m engu n sjávar, einku m frá skip u m . Geislavarnir ríkisins, sem eru d eild í stofnu ninni, vakta geislu n í u m hverfinu , bæði á land i og í sjó. Fram angreind ar stofnanir heyra allar u nd ir u m hverfisráðu neytið sem gefu r ú t lista yfir ú tgáfu efni ráðu neytisins 288 og stofnananna sem u nd ir þ að heyra og er hann jafnfram t að finna á heim asíðu þ ess. Rannsóknastofnanir atvinnuveganna efla vitneskju u m au ðlind ir þ jóðarinnar og nýtingu þ eirra og m iðla á m argvíslegan hátt. Margir af sérfræðingum þ essara stofnana skrifa greinar fyrir alm enning í blöð og tím arit, hald a fræðslu erind i (áttu t.d . m ikinn þ átt í d agskrá ráðstefnu nnar Miljö 91) og kenna í hlu tastarfi, einku m á háskólastigi. Á þ ann hátt er þ ekkingu m iðlað frá þ essu m stofnu nu m . Landgræðslu ríkisins ber sam kvæm t lögu m að vinna að stöðvu n gróðu reyðingar og jarðvegsrofs, gróðu rvernd og land bótu m og stu ðla að þ ví að land nýting verði sjálfbær. Í starfi sínu u nd anfarin ár og í nýrri land græðslu áætlu n leggu r Land græðslan m ikla áherslu á fræðslu , kynningu og ráðgjöf fyrir alm enning og skóla í þ ví skyni „að au ka skilning þ jóðarinnar á ábyrgð okkar allra og m iðla þ ekkingu á leiðu m til að vernd a og bæta 289 vistkerfi land sins“. Land græðslan gefu r ú t árbók m eð fræðand i efni u m land græðslu , einnig m ynd bönd , m .a. til að kynna 290 land græðslu aðferðir, og hand hæg fræðslu rit til að greina jarðvegs eyðingu . Starfsm enn Land -græðslu nnar leiðbeina fólki og félagasam töku m við land græðslu störf og aðstoða skóla við að skip u leggja land græðslu störf nem end a og land græðslu d aga. U.þ .b. 10 m anns vinna að fræðslu og u p p lýsingarm álu m land græðslu nnar, m .a. á héraðsm iðstöðvu m . Boðið er u p p á sérstaka fræðslu fyrir flokkstjóra hjá sveitarfélögu m og fyrir kennara. Fjölmiðlar gegna afar m ikilvægu hlu tverki í fræðslu u m u m hverfi og þ róu n nær og fjær. Íslend ingar eiga líklega heimsmet í útgáfu bóka, tímarita og dagblaða ef tekið er tillit til sm æðar þ jóðarinnar og er nánast allt á íslensku , m áli sem aðeins 250.000 m anns lesa. Dálítið af þ essu p rent aða efni er u m ým is konar u m hverfism ál. Sjónvarpið hefu r allt frá þ ví að þ að var stofnað fyrir ald arfjórðu ngi sýnt aragrú a fræðslu m ynd a u m náttú ru fjarlægra land a, ekki síst d ýralíf og vernd u n þ ess, og hefu r þ að efni notið talsverðra vinsæld a, m .a. hjá bör nu m . Líklega er þ ekking þ jóðarinnar á náttú ru og sam félögu m þ róu nar land a m est fjölm iðlu m að þ akka. Fjölm iðlar geta verið u p p áþ rengjand i og síbylja þ eirra sljóvgar, sam anber frásögnina Hinn kærulausi heili í kaflanu m Tengsl manns og náttúru. Ým is Fyrirtæki hafa veitt fé til u m hverfism ála og frætt starfsfólk og viðskip tavini u m tiltekna þ ætti u m hverfism ála. Mörg þ eirra hafa sett fram sérstaka umhverfisstefnu og jafnvel ráðið til sín umhverfisfulltrúa. Þar á m .a. við u m stórfyrirtæki sem óhjákvæm ilega vald a m engu n eða u m hverfissp jöllu m en reyna að d raga ú r þ eim og láta ým islegt jákvætt af sér leiða til m ótvægis og d raga jákvæðu þ ættina sem m est fram í d agsljósið. Sem d æm i m á nefna Landsvirkjun, sem hefu r m eð virkju nu m sínu m , m iðlu narlónu m og hásp ennu línu m vald ið u m talsverðri rösku n á náttú ru land sins, sjónm engu n, afm áð fossa, sökkt stóru m svæðu m u nd ir vatn og áform ar virkjanir sem hafa m u n m eiri áhrif á náttú ru land sins en hingað til. H ins vegar hefu r fyrirtækið staðið fyrir og kostað m ikilvægar u m hverfisrannsóknir og u p p græðslu , gengið snyrtilega frá virkju nar stöðu m , byggt vegi sem gera hálend ið aðgengilegra fyrir ferðam enn o.fl. Land svirkju n fram leiðir orku sem veld u r ekki teljand i m engu n eða loftslagsbreytingu m . Fyrirtækið hefu r sett sér u m hverfisstefn u í 10 liðu m og ráðið sérstakan u m hverfisstjóra sem heyrir beint u nd ir forstjórann.

Í umhverfisstefnu Landsvirkjunnar segir m .a.: 1. Við ætlum að vera vakand i fyrir nýjum úrlausnum í verkefnum á öllum sviðum starfsem innar sem leiða til þess að öflun og flutningur raforku verði hagkvæm ari og vald i sem m innstri röskun á um hverfinu ...... 3. Við leggjum áherslu á að uppfylla allar kröfur sem gerðar eru til fyrirtækisins í um hverfism álum og fram kom a m .a. í lögum , reglugerðum og alþjóðlegum skuld bind ingum Ísle nd inga. Jafnfram t m unum við setja okkur strangari kröfur ...... 6. Við ætlum í allri okkar starfsem i að vera til fyrirm ynd ar í m eðferð náttúruauðlind a. 7. Við ætlum að fræða starfsm enn okkar um nátúruvernd og um hverfism ál og stuðla að því að þeir verði áhu gasam ir um þau og geri sér grein fyrir ábyrgð sinni í þeim efnum ...... 10. Við ætlum að gera reglulega grein fyrir árangri okkar í um hverfism álum opinberlega og stuðla 291 að m álefnalegri um ræðu við alla þá er láta sig um hverfism ál og raforkum ál varða. Stefnum örkun þessi getur stuðlað að bættri um hverfism enntun og m álefnalegri um ræðu og í kjölfarið m inni um hverfisspjöllum . En starfsem i Land svirkjunar er það áhrifam ikil að það er ekki að vænta lognm ollu í þeirri um ræðu frekar en hingað til. Skoðanir hljóta að verað skiptar eftir því hvaða verðm æti m enn m eta m est.

288

http://www.mmedia.is/umhverfi/

289

Landgræðsluáætlun, Landgræðsla ríkisins. 1997

290

Ólafur Arnalds. 1997

291

Landsvirkjun ræður sérstakan umhverfisstjóra. Morgunblaðið 12. 9. 1997 bls. 31

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Dálæti virkjunarmanna á íslenskri náttúru er nefnilega ást veiðimannsins á bráð sinni. Hugarfar þess sem 292 ekki getur unað sér í náttúrunni án þess að fara að drepa, brenna, breyta, virkja, stífla, m enga, eitra.

5.8. Sveitarfélög Sum arið er stutt á Ísland i og eru grunn - og fram hald sskólar að m estu lokaðir eða uppteknir í prófum þá m ánuði sem best viðrar til útiveru og lífríkið er í blóm a. Leikskólar geta hins vegar nýtt sum artím ann vel. Mörg sveitarfélög reka á sum rin vinnuskóla fyrir unglinga (12 - 15 ára) og skólagarða fyrir börn (8 - 12 ára). Vinnuskólar starfa venjulega í júní og júlí og er einkum fengist við garðyrkju, trjárækt, m álun, að hreinsa rusl og aðstoða ellilífeyrisþega. Í skólagörðu m fær hvert barn fáeina ferm etra til að rækta m atjurtir og tilsögn við það. Þar gefast ákjósanleg tækifæri til um hverfism enntunar þegar nem end ur eru við störf úti í náttúrunni en eru þó m isvel nýtt. Sveitarfélög hafa m ikilvæg um hverfism ál á sinni könnu, sv o sem skrúðgarðyrkju, sorp - og fráveitum ál, eftirlit m eð m engun og skipulag byggðar. Sum taka þátt í rekstri um hverfissetra og náttúrugripa safna og sinna land græðslu og skógrækt í sam vinnu við áhugafélög. Mikilvægt er fyrir um hverfism enntun í leikskólum og grunnskólum að hafa greiðan aðgang að þessum stofnunum og sérhæfðu starfsliði þeirra 293 og fá að taka þátt í þróun þeirra, t.d . að end urnýta úrgang m .a. til jarðgerðar. N ú er allur rekstur grunnskólans kom inn í hend ur sveitarfélaga. Þar m eð er rekstur gru nnskóla, vinnuskóla (unglingavinnu), skólagarða og félags- og tóm stund astarfs unglinga (sum ar sem vetur) á einni hend i. Þar m eð verður hægt að m óta stefnu um um hverfism ennt sem nær til allra þessara þátta, gera útinám m arkvissara og tengja það betur því sem fram fer í skólastofunni. Sú stefna ætti ekki síst að kom a form lega fram í skólanám skrá grunnskólans og starfsáætlunum leikskólanna. Skóla skrifstofur sveitarfélaga sjá um ráðgjöf og nám skeið fyrir kennara, m .a. á svið um hverfis m enntar. Í Sorpu hefu r 10–12 ára börnum verið boðið í heim sókn og fræðslu um starfsem ina, m .a. flokkun 294 og end urvinnslu og hefur upplýsingafulltrúi fyrirtækisins annast þau m ál. Reykjavíkurhöfn stend ur fyrir tveim ur fræðsluferðum fyrir 11 ára skólabörn (6. bekk) í Reykjavík í sam vinnu við Fræðslum iðstöð Reykjavíkur og hefur þáttaka verið nær 80%. Um haustið er farin gönguferð um hafnarsvæði þar sem kynnt er saga, starfsem i og lífríki hafnarinnar. Þá er skoðað sælífsker m eð lífverum úr sjálfri höfninni, teknar upp krabbagild ru r og Faxam arkaður og saltfiskverkun skoðuð. Um vorið er farin tveggja tím a sjóferð þar sem um hverfisþættir (s.s. vind ur, öld uhæð, sjávarhiti, selta, sjónd ýpi og svif) og botnd ýralíf er kannað og sýni tekin m eð heim . N ú er víkingaskipið Íslend ingur notað til þeirra ferða. Sérstakur starfsm aður hafnarinnar skipuleggur og 295 sinnir þessum verkefnum .

Í Grunnskólanum á D júpavogi er gerð sú tilraun vorið 1998 að taka nokkurra d aga vetrarfrí en kenna þess í stað fyrstu vikuna í júní. Viðfangsefnin verða m .a. ým is konar náttúruskoðun, ræktun 296 m atjurta (sáning) og slysavarnir. Áhugi er á að þróa þetta verkefni áfram .

5.8.1 Vinnuskólar Vinnuskólar (einnig nefnt unglingavinna) eru íslensk uppfinning sem aðrar Evrópuþjóðir líta nú til þegar reglur Evrópusam band sins u m vinnu barna og ungm enna hafa tekið gild i. Þar gefast einstök tækifæri til að sam þætta vinnu og skóla. Vinnuskóli og tóm stund atilboð á sum rin er m ikilvæg forvörn á þeim árstím a sem nem end um hættir m est til að lend a í vand ræðum , svo sem að kynnast áfengi o g eiturlyfjum . Engin sam ræm d stefna eða nám skrá er til fyrir vinnuskóla, held ur m ótar hvert sveitarfélag stefnu fyrir sig. Vinnuskólinn í Reykjavík var stofnaður fyrir hálfri öld . Bæjaryfirvöld um þótti einsýnt að iðjuleysi það sem fylgd i breyttum þjóðfélagsháttum hefði slæm áhrif á æsku bæjarins. N ú eru þar yfir 3000 nem end ur úr 8.–10. bekk í 6–7 vikur á ári. Leiðbeinend ur eru u.þ.b. 200 talsins, flestir nem end ur í Kennaraháskólanum og H áskóla Ísland s, og starfa m argir í nokkur sum ur. Þeir sækja viku nám skeið sem hald in eru á vorin, bæði fyrir byrjend ur og lengra kom na. Þar er fjallað um fyrstu hjálp, vinnuvernd , forvarnir, stjórnun, vinnusiðferði og vinnubrögð, t.d . við skóg rækt.

292

Guðmundur Andri Thorsson. 1997

293

Heimajarðgerð. Umhverfisráðuneytið. 1996

294

Morgunblaðið 16. 1. 1998: B5

295

Einar Egilsson.1997. Munnl. upplýs.

296

Freyja Friðbjarnardóttir. 1998. Munnl. upplýs.

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt Auk starfa innan borgarinnar gróðursetur vinnuskólinn á ári hverju u.þ.b. 400.000 trjáplöntur á útivistarsvæðunum H eiðm örk og H ólm sheiði. Fjóra vinnud aga eru nem end ur á nám skeiðum , m .a. um um hverfism ál. Þeir eru t.d . einn d ag í Sorpu að skoða starfsem ina og læra um m eðferð og förgun efna og end urvinnslu. Einnig fara þeir í gönguferð um Víðistaðahlíð í H eiðm örk þar sem skógræktarfræðingur segir þeim sögu svæðisins og útskýrir það sem fyrir augu ber. Að auki eru 297 m args konar tóm stund atilboð utan vinnutím a.

Unglingar í Vinnuskóla Reykjavíkur sumarið 1997

298

Markmið vinnuskólans í Mosfellsbæ eru þessi: • Að fá unglinga til að um gangast bæinn eins vel og hægt er. • Að unglingarnir læri að vinna í sam starfi m eð öðrum . • Að auka virðingu og tilfinningu fyrir náttúrunni. • Að unglingarnir sem einstaklingar skilji að þeir geta stuðlað að vernd un um hverfisins. • Að veita unglingum launaða vinnu yfir sum artím ann. Vinnuskólinn sér um trjárækt og alm enna um hirðu á athafnasvæðum klúbba og félaga ásam t helstu nýfram kvæm d um fyrir bæinn eins og stígagerð. N ýlega var kom ið á um hverfisfræðslu innan vinnuskólans í Mosfellsbæ sem felst í vettvangsferðum og stuttum verkefnum . T.d . ganga unglingarnir um bæinn, tína rusl og læra að flokka það. Fuglarnir í fjörunni (á Leirunum ) eru skoðaðir og reynt að m eta áhrif m annsins á aðsetur þeirra. H itaveita bæjarins er skoðuð og krökkunum kynnt hvernig heita vatnið er tilkom ið og gagnsem i þess. Þá eru ferðir út fyrir bæinn, t.d . í Sorpu, N áttúrugripasafnið og húsd ýragarðinn. Tilgangurinn er að unglingarnir beri m eiri virðingu fyrir um hverfinu og taki náttúruna e kki sem 299 sjálfsagðan hlut.

Vorið 1997 tóku Siglufjörður og Sauðárkrókur sig sam an um að hald a viku námskeið fyrir vinnuskólaverkstjóra og var það hald ið til skiptis í kaupstöðunum . N ám skeiðið var hald ið í sam vinnu við Farskólann á N orðurland i vestra og M enningar- og fræðslusam band alþýðu (MFA). Kennt var um sjálfstyrkingu, sam skipti, skynd ihjálp, stjórnun, réttind i og skyld ur o.fl. Síðasta 300 d aginn sá Skógræktarfélag Ísland s um kennslu í gróður setningu og um hirðu plantna. Mikilvægt er að vinnuskólar eflist þegar vinnu m arkaðurinn þrengist og erfiðara verður fyrir skólafólk að fá sum arvinnu. Þó allir nem end ur í vinnuskólunum séu í grunnskóla og m argir af starfsm önnum vinnu skólanna séu jafnfram t grunnskólakennarar eða kennaranem ar hafa lítil sem engin form leg tengsl verið m illi þessara skóla. Það stend ur nú vonand i til bóta. Vinnuskólarnir gætu m eð tím anum orðið eins konar sum arm isseri grunnskólanna m eð áherslu á verkþjálfun, um hverfism ennt, útiveru og tengsl við atvinnulíf í byggðarlaginu.

297

Vinnuskóli Reykjavíkur - vinna, þroski, nám. 1997. Upplýsingar frá Ingólfi B.Sigfússyni

298

Dagur–Tíminn. 1997, 15. ágúst

299

Ómar Banine. 1997

300

Jónína Magnúsdóttir: munnlegar upplýsingar 20.8. 1997

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

5.9 Félög Á hugamaðurinn verður að hafa frumkvæði því enginn spyr hann að fyrra bragði. Það versta er að gera ekki neitt, þá köllum við yfir okkur það sem 301 við viljum alls ekki. Frjáls félagasamtök sinna um hverfism enntun jafnt ungra sem ald inna. H ér verður greint í örstuttu m áli frá nokkrum slíkum félögum . Fjallað er um um hverfisvernd arstarf félaga í 12. kafla bókarinnar Ísland – umhverfi og 302 þróun. Hið íslenska náttúrufræðifélag er elst þessa félaga, stofnað 1889. Það skipuleggur vand aðar náttúruskoðunarferðir og fyrirlestra fyrir alm enning. Félagið gefur út tím aritið N áttúrufræðinginn og veggspjöld af íslenskum plöntum og fuglum sem nýtast vel í um hverfiskennslu. Félagið stofnaði náttúrugripasafn í Reykjavík snem m a á öld inni og hefur barist fyrir byggingu veglegs n áttúrufræðisafns. Skógræktarfélag Íslands rekur um fangsm ikið fræðslustarf á sínu sviði, bæði nám skeið og tilsögn við trjárækt í sam starfi við einstök skógræktarfélög, og ekki síður útgáfu fræðsluefnis. Félagið gefur Skógræktarritið út árlega og auk þess vand að fréttabréf, Laufblaðið. Auk leiðbeiningarita um fræsöfnun, gróðursetningu o.fl. hefur félagið gefið út 303 nám sefni fyrir grunnskóla: Ræktun í skólastarfi sem er m ikið notað í tengslum við Yrkjuverkefnið. Skógræktarfélögin hafa skipulagt „landnám“ þ ar sem einstaklingum og félagasam tökum er úthlutað land spild u til trjáræktar, í m örgum tilvikum á gróðursnauðu land i, t.d . í H eiðm örk. Þau stand a ásam t Land græðslu ríkisins og fleiri aðilum að Landgræðsluskógum þar sem m illjónum trjáplantna, aðallega birki, hefur verið plantað þar sem gróður - og jarðvegseyðing á sér stað. Í tilefni af 60 ára afm æli forseta Ísland s, Vigd ísar Finnbogad óttur, 15. apríl 1990, tóku ým sir aðilar sig sam an um að gefa út bókina Y rkju og leggja and virði hennar í sjóð til að styrkja land græðslu - og skógræktarstörf grunnskólanem end a á kom and i árum . Þannig varð til Yrkja, sjóður æskunnar til ræktunar landsins. Und anfarin ár hefur Yrkja lagt grunnskólum til trjáplöntur. Sérstök lög heim ila að grunnskóla-nem end ur taki þátt í land græðslu- og skógræktarstörfum 1-2 skólad aga 304 á ári. Með tilkom u Yrkju sjóðs hefur fjölglað m jög þeim skólum sem nýta sér þá heim ild . Árið 1996 tóku 7600 nem end ur í 99 skólum þátt í Yrkjuverkefninu og fengu úthlutað 32.000 trjáplöntum . Árið 1997 var úthlutað 37.000 plöntum til 8500 nem end a í 113 grunnskólum . Víða sjá skógræktarfélögin um að leiðbeina 305 nem end um og útvega land til ræktunar. Landvernd, land græðslu - og náttúruvernd arsam tök Ísland s, hafa í 25 ár hald ið ráðstefnur um ým sa þætti um hverfism ála, gefið út fræðslurit og átt ríkan þátt í að opna augu alm ennings fyrir því hversu alvarlegt vand am ál gróður- og jarðvegseyðing er á Ísland i. Land vernd hefur stuðlað að um hverfis m ennt í skólum á m argan hátt. T.d . létu sam tökin útbúa farand sýningu árið 1990 um m en gun, sorp og end urnýtingu. Sýningin var sett upp í m örgum skólum víða um land , oft í tengslum við um hverfisátak í skólunum . Veturinn 1992–1993 tók Land vernd þátt í fjölþjóðlegu verkefni náttúruvernd arsam taka þar sem reynt var að virkja nem end ur í efstu bekkjum grunnskóla til að rannsaka og m æla loftm engun og voru niðurstöður 306 frá öllum lönd unum sam ræm d ar. Land vernd rekur, ásam t Árnessýslu, um hverfisfræðslusetur í Alviðru.

307

N áttúruverndarfélög voru til í hverjum land shluta. Þau sinntu aðallega friðun á sínu svæði en einnig fræðslu. Eitt þeirra, N áttúruverndarfélag Suðvesturlands (N VSV), hefur skipulagt fræðsluferðir um öll sveitarfélög um d æm isins, bæði göngu - og bílferðir, tekið fyrir jafnt náttúrufar sem byggðasögu og þróað ým sar nýjungar í fræðslu - og kynningarstarfi, svo sem sjóferðir fyrir skólabörn og alm enning á svæðinu. Einnig hefur félagið skipulagt fjöruvöktun áhugam anna og skóla í því skyni að fólk kynnist fjörum land sins og láti vernd un þeirra til sín taka, jafnfram t því að safna gagnlegum upplýsi ngum um ástand þeirra og kom a á fram færi við sveitarstjórnir og erlend a aðila. 301

Einar Egilsson.1997. Munnlegar upplýsingar

302

Ísland, umhverfi og þróun. 1992

303

Vilmundur Hanssen. 1995

304

Lög nr. 13/1952 og nr. 58/1974

305

Morgunblaðið 24. 4. 1997: 8 D

306

Loftmengunarverkefni í skólum. Fréttabréf Landverndar. 1992

307

Sjá kafla 4.6.1 og Fréttabréf Landverndar

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Samtök líffræðikennara og Félag raungreinakennara hafa látið sig um hverfism ennt m iklu skipta og gengist fyrir allnokkrum nám skeiðum fyrir kennara í um hverfism ennt. Félag raungr einakennara hefur 308 m .a. gefið út um hverfisnám sefni ættað frá Sam einuðu þjóðunum Sam tök líffræðikennara sáu um 309 Fjöruskoðun Evrópuþjóða í nokkur ár. Sjálfboðaliðasamtök um náttúruvernd hafa frá árinu 1986 gengist fyrir vinnu sjálfboðaliða á ferðam annastöðum til að kom a í veg fyrir náttúruspjöll jafnfram t því að greiða götu ferðam anna – í bókstaflegum skilningi – og kenna fólki á þann hátt að m eta náttúruna og vernd a hana. Þar lærir fólk að taka til hend inni og vinna að náttúruvernd í góðum félagsskap í fallegu um hverfi úti í náttúrunni. Oftast er unnið að því að leggja göngustíga á fjölsóttum ferðam annastöðum og bæta gróðurskem m d ir. Frístund irnar eru m .a. notaðar til náttúru skoðunar. Skipulagðar hópferðir Ferðafélags Íslands og Útivistar geta verið ágæt um hverfism enntun fyrir alm enning og kennara sem læra þar að um gangast náttúruna. Í árbókum félaganna er ítarlega fjallað um staðhætti, sögu og náttúru vel flestra staða á land inu m eð þarfir fróðleiksfúsra ferðam anna í huga. Ferðaklúbburinn 4x4 leitast við að bæta um gengni jeppaeigend a um land ið m eð ým is konar upplýsingagjöf og sjálfboðavinnu í sam starfi við aðila eins og N áttúruvernd arráð og Sjálfboðaliðasam tök um náttúruvernd . Hafnargönguhópurinn hefur sl. 5 ár staðið fyrir gönguferðum m eð um hverfisfræðslu ívafi á hverju m iðvikud agskveld i á höfuðborgarsvæðinu. H ópurinn þræðir náttúruleg svæði eins og tök er á og kannar m annvistar- og náttúrum injar og göngu - og siglingaleiðir. Í skátahreyfingunni læra hund ruð ungm enna ár hvert að starfa í félagi og njóta útivistar í náttúrunni. Margt af því fólki verður síðar kennarar og velflest verður foreld rar. Aðstaða skáta við Úlfljótsvatn er 310 notuð til skólabúðastarfs á veturna. N eytendasamtökin hafa lagt talsverða áherslu á um hverfisfræðslu sem kem ur einkum fram í tím ariti sam takanna, N eytend ablaðinu. Arkitektafélag Íslands hefur leitast við að kenna fólki að m eta m anngert um hverfi og bæta það og gekkst 1990 fyrir sam keppni í grunn skólum . Verkalýðsfélög og samtök atvinnurekenda eru m eð um fangsm ikla fræðslu starfsem i fyrir starfsfólk í fjölm örgum greinum þar sem um hverfisfræðsla á vel heim a. Rauði kross Íslands og Hjálparstofnun kirkjunnar sinna þróunar- og hjálparstarfi ötullega, safna fé og kom a upplýsingum á fram færi í tengslum við það, bæði m eð eigin útgáfu e n einkum þó gegnum fjölm iðla. Annars er lítið um það að félög á Ísland i sinni þróunaraðstoð eða fræðslu um ástand heim sm ála m eð tilliti til sjálfbærrar þróunar. Ungmennafélag Íslands og ungm ennafélög um allt land hafa m .a. staðið fyir hreinsunar átaki, gróðurvernd og fegrun um hverfis um m argra áratuga skeið og gefið út fræðsluefni því tengt. Foreldrasamtökin gefa út tím aritið Uppeld i, þar sem m .a. birtast greinar um um hverfism ál fyrir foreld ra. Landssamtökin Heimili og skóli vinna að því að efla sam starf h eim ila og skóla og auka áhrif foreld ra á skólastarf. Þau gefa út sam nefnt tím arit.

5.10 Þátttaka í alþjóðasamvinnu um umhverfismennt Á heim sráðstefnu Sam einuðu þjóðanna í Stokkhólm i 1992 var gerð sam þykkt um um hverfisvernd og um hverfism enntun og stofnunu m UN ESCO og UN EP falin áfram hald and i stefnum ótun. Á þeirra vegum voru hald nar ráðstefnur í Belgrad 1975 og Tibilisi 1977 og hefur verið tekið m ið af niðurstöðum þeirra við stefnum ótun hér á land i, t.d . í Aðalnám skrá grunnskóla. Íslend ingar tóku um tím a þá tt í IN ISTE, sam starfi um þróun náttúru fræðikennslu, sem er á vegum UN ESCO. Íslend ingar tóku virkan þátt í ráðstefnu S.Þ. um umhverfi og þróun í Ríó 1992. Þar var töluvert fjallað um m enntun og fræðslu en aðallega þó vísað til fyrri sam þykkta. Sjá nánar um þátt Sam einuðu þjóðanna í kafla 3.3.1, 4.1.1 og 4.1.3. Ísland hefur einkum tekið þátt í norrænu sam starfi um um hverfism ennt og verður nú vikið nánar að því.

308

Breyttur heimur. Félag raungreinakennara. 1995

309

Sjá kafla 4.4.3

310

Sjá kafla 4.6.1

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

5.10.1 Norrænt samstarf N orðurlönd in hafa í rúm a tvo áratugi haft m eð sér sam starf um að efla um hverfism enntun og m iðla þekkingu á því sviði. Frá 1974 til 1981 var samstarf um þróun námsefnis, námskráa, kennsluaðferða og kennaramenntunar. Ísland tók þátt í því sam starfi og hafði það nokkur áhrif á gerð íslensks nám sefnis á þessum tím a, einkum í náttúrufræði og sam félagsfræði í grunnskólum . Síðan voru hald nar stórar ráðstefnur annað hvert ár, þ.e. í Stokkhólm i 1983, Osló 1985, H elsinki 1987, Kaupm annahöfn 1989 og í Reykjavík 1991. H ver ráðstefna var hald in af ríkisstjórn viðkom and i land s m eð d álitlu m stuðningi frá N orrænu ráðherranefnd inni. Auk fyrirlestra og um ræðna voru skoðunarferðir og um fangsm iklar sýningar. Þátttakend ur voru u. þ. b. 1000 á hverri ráðstefnu. Þeir hafa verið frá öllum N orðurlönd um , einkum kennarar (af öllum skólastigum ) en einn ig stjórnend ur á sviði m ennta- og um hverfism ála og áhugam enn um um hverfisfræðslu. N orrænt sam starf um um hverfism ennt hélt síðan áfram m eð verkefninu Um hverfism ennt á 20. áratugnum , eða MUVIN (Miljøund ervisning i N ord en) sem lauk form lega sum arið 1996. Í fyrri áfanga MUVIN tóku 8 íslenskir skólar þátt í sam starfi og keppni um að þróa um hverfis kennslu m eð ágætum árangri. Í síðari áfanganum voru u.þ.b. 30 íslenskir skólar skráðir til þátttöku. N ánar um það í kafla 5.10.3. 311 Líklegt er að norrænt sam starf um u m hverfisfræðslu hald i áfram und ir öðru heiti. N orðurland aráð og norræna ráðherranefnd in ákváðu að helga tím abilið 5. júní 1990 til 5. júní 1991 um hverfism álum og var það nefnt N orræna líffræði- og umhverfisárið. Markm iðið var einkum að auka áhuga alm ennings á um hverfism álum og leitast við að virkja almenning með jákvæðum hætti . N orræna ráðherranefnd in fól norrænu félögunum að hafa yfirum sjón m eð þessu átaki og veitti til þess fé. Skipuð var stjórnarnefnd í hverju land i og að auki sam norræn stjórn sem forseti Ísland s, frú Vigd ís Finnbogad óttir, var form aður fyrir. Efnt var til blaðaskrifa, fund arhald a, ráðstefna, fjölskyld ur fengnar til að reyna um hverfisvænt heim ilishald , og veittar viðurkenningar og verðlaun fyrir fram lag til um hverfism ála. Fram hald sskólanem end ur voru virkjaðir til að skrifa og gefa út blað fyrir fram hald sskólanem a um um hverfism ál og hlaut það nafnið Eitt eilífðar smáblóm. N orræna líffræði- og um hverfisárið átti þátt í að vekja áhuga Íslend inga á um hverfism álum .

5.10.2 Miljö 91 Síðasta stóra ráðstefnan og sýningin um um hverfism ennt, Miljö 91, var hald in í Reykjavík 4 sólríka d aga í júní 1991. Tilgangurinn var að efla umhverfismennt á N orðurlöndum, ekki síst á Íslandi. Það var gert m eð því að vekja athygli á m álefninu, skipuleggja um ræður og d raga fram í d agsljósið sem flest af því sem vel er gert á þessu sviði. H öfðað var til stjórnend a, fagfólks (ekki síst kennara á 312 öllum skólastigum ), áhugafólks og alm ennings. Þó ráðstefnan sjálf og sýningin hafi aðeins staðið í 4 d aga tók un d irbúningurinn rúm 2 ár. Undirbúningsnefnd var skipuð fulltrúum 4 ráðuneyta und ir forystu m enntam álaráðuneytisins. Verkefnisstjóri var ráðinn í 2 ár, fyrra árið í hálfu starfi en það síðara í fullu. Auk und irbúnings -nefnd ar m ótaði 9 manna faghópur d agskrána í m eginatriðum vorið 1990. Því næst voru skipaðir hópstjórar fyrir 12 þem ahópa sem m ótuðu nánar d agskrá hvers hóps, völd u fyrirlesara, skipulögðu vettvangsferðir og stjórnuðu hver sínum hópi, allt í sam starfi við verkefnisstjóra og und irbúningsnefnd . Á Miljö-91 voru tveir allsherjarfundir hald nir í stóra salnum í Háskólabíói. Þar fluttu m enntam álaráðherra og um hverfisráðherra ávörp, flutt voru tvö aðalerind i, annað um um hverfiskennslu, hitt um þýðingu vatnsins fyrir lífríki jarðar; og pallborðsum ræður u m fram hald norræns sam starfs um um hverfism ennt. N orræna um hverfisárinu var form lega slitið í d agskránni m eð athöfn þar sem forseti Ísland s, frú Vigd ís Finnbogad óttir, kom fram , en hún var form aður fram kvæm d a stjórnar norræns um hverfisárs og jafnfram t vernd ari ráðstefnunnar Miljö 91. Dagskráin í H áskólabíói var brotin upp m eð söngatriðum 70 leikskólabarna, H am rahlíðarkórsins, karlakórsins Fóstbræðra og Lars H auge en hann fékk fund argesti til að syngja m eð sér.

311

Stefán Bergmann. 1996: 1

312

Miljö-91 - Sýningarskrá. 1991

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt Meirihluta tím ans voru ráðstefnugestir í 12 þemahópum, 50 – 120 m anns í hverjum . Viðfangsefni hópanna voru þessi: 1. Lofthjúpur jarðar og vernd un hans. 2. H afið, vernd un þess og nýting. 3. Ferskt vatn, nýting þess og vernd un 4. N áttúra, m anngert um hverfi og land nýting í strjálbýli. 5. Manngert um hverfi, náttúra og skipulag í þéttbýli. 6. Orkulind ir, orkuvinnsla og um hverfisáhrif. 7. Um hverfi og heim ilishald í nútím a þjóðfélagi. 8. Útivist, ferðam ál og um hverfism ennt. 9. Útikennsla, um hverfisfræðsla. 10. Um hverfism enntun í list- og verkgreinum . 11. Börnin, vinnan og um hverfið. 12. Tölvusam skipti og um hverfism ennt. Þem ahóparnir héld u fund i í húsakynnum H áskóla Ísland s, N orræna húsinu, Safnaðarheim ili N essóknar, H afnarfirði og víðar. Allir hóparnir fóru í vettvangsferðir, sum ir innan borgarm arkanna en aðrir um Reykjanessvæðið og Suðurland . Vettvangsferðirnar voru til að kynnast m anngerðu og ekki síst náttúrulegu um hverfi frá ólíkum hliðum og athgua hvernig nýta m ætti það til fræðslu. Ferðirnar tókust vel, end a vel und irbúnar og frábært veðu r spillti ekki fyrir.

Ráðstefnugestir voru u.þ.b. 1000 talsins og auk þeirra sóttu fáein þúsund m anna sýningu sem tengd ust ráðstefnunni. Þátttakend ur virtust fara ánægðir heim og hafa vonand i verið vel í stakk búnir til að að efla um hverfism ennt hvarvetna um N orðurlönd . Talsvert var fjallað um ráðstefnuna í fjölm iðlum . Sýning ráðstefnunnar var í Hagaskóla og Melaskóla við H agatorg á nærri 2000 m 2 gólffleti. Íslenskir sýnend ur voru 12 leikskólar, 13 grunnskólar, 6 fram hald sskólar, 15 stofnanir, 6 fyrirtæki og 12 áhugafélög. Svo var m jög vegleg sýningard eild frá hverju hinna N orðurland anna. Að auki settu 4 aðilar aðrir upp sýningar í eigin húsnæði sem tengd ust Miljö 91, það er leikskólar Borgarspítalans, leikskólar Ríkisspítalanna, Fossvogsskóli og Grundaskóli. Svo voru sýnd ar kvikm ynd ir og m ynd bönd í N orræna 313 húsinu og í H áskólabíói (Miljöfilm festival). Leikskólinn Ós, Stokkseyri, Miljö-91-verkefni 1990-1991. Börnin skoðuðu fjöru og strand lend i og hugað var að m engun og um gengni. Afrakstri og m ynd um var kom ið fyrir á sýningu Miljö-91 í Melaskóla við H agatorg. Útbúin voru sérstök eyðublöð fyrir þátttakend ur til að meta ráðstefnuna og bárust 70 útfyllt blöð. Þar fengu allsherjarfund irnir yfirleitt góða d óm a. Flestir nefnd u fyrirlestur Malin Falkenm ark um va tnið í veröld inni sem besta atriðið og m argir nefnd u söng H am rahlíðarkórsins og 70 leikskólabarna í H áskóla bíói. Vettvangsferðirnar fengu góða d óm a á m atsblöðunum og m argir erlend u gestanna töld u kynni af náttúru Ísland s það áhugaverðasta við Miljö 91. Blíðviðrið spillti nokkuð fyrir þem afund unum og sýningunni en hjálpaði að sam a skapi til við að gera skoðunar ferðirnar ógleym anlegar.

313

Miljö-91 Sýningarskrá. 1991

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Umhverfisverkefni í Fossvogsskóla 1991 N okkrir kennarar og skólastjóri Fossvogsskóla tóku sam an umhverfisnámsefni í 4 heftum fyrir alla nem end ur skólans (6 – 12 ára) og nutu til þess styrks frá Vonar sjóði Kennarasam band s Ísland s. N ám sefni þetta var síðan kennt í 2 – 3 vikur í m aí og var lögð áhersla á skapand i tjáningu. Í lokin var sett upp um fangsm ikil sýning á verkum nem end a. Mestur hluti húsnæðis skólans var þakinn alls kyns líkönum , m ynd um og hlutum sem nem end ur höfðu búið til. Einnig fluttu nem end ur d agskrá af sviði tvisvar hvorn d ag. Fjölm iðlar gerðu sýningunni ágæt skil. Sýnig þessi var í tilefni 20 ára afm ælis skólans og tengd ist einnig sýningu Miljö 91. H ópi finnskra kennara sem skoðuðu sýninguna fannst m ikið til þess kom a hversu m iklum árangri væri hægt að ná m eð þátttöku allra kennara skólans. Öll erind i og kynningar á ráðstefnunni voru flutt á dönsku, norsku eða sænsku, end a þótt m eirihluti fyrirlesara væru Íslend ingar. Dagskráin í H áskólabíói var túlkuð jafnóðum á íslensku og finnsku en því var ekki hægt að kom a við í d agskrá þem ahópanna. Útdráttum úr erind unum var d reift til þátttakend a á íslensku og finnsku. Miljö 91 er meðal stærstu og flóknustu ráðstefna sem haldnar hafa verið á Íslandi. Þeir skiptu hund ruðum sem tóku þátt í að und irbúa og fram kvæm a ráðstefnuna og hefur það fólk líkast til orðið fyrir hvað m estum áhrifum . Þeir skipta einnig hund ruðum sem und irbjuggu sýninguna – reynd ar þúsund um ef nem end ur sem þar áttu verk eru tald ir m eð. Leikskólinn Klettaborg (Miljö-91 og MUVIN -verkefni) Klettaborg er í Grafarvogi í Reykjavík og tók til starfa sum arið 1990. Um hverfis m ál voru ofarlega á baugi strax fyrsta starfsárið og voru verk nem end a úr þem avinnu um um hverfism enntun til sýnis á Miljö-91. Veturinn eftir gerðust öll 3–6 ára börnin „vatnavinir“ og um leið þátttakend ur í MUVIN verkefninu (Miljöund ervisning i N ord en). Þau voru u.þ.b. 75 talsins í ald urs blönd uðum hópum , 10–12 börn í hverjum . Sigfús Aðalsteinsson, leikskólastjóri hafði um sjón m eð verkefninu ásam t 3 d eild arfóstrum . Í verkefninu Vatnavinir var stefnt að því að börnin uppgötvuðu eiginleika og nauðsyn vatns m eð beinni fræðslu, skapand i starfi og af eigin ram m leik. Til vitnis um það eru ljósm ynd ir, m ynd band , m ynd verk barnanna og skýrsla starfsm anna þar sem m .a. er leitast við að m eta hvað hafi vel tekist og hvað síður. Áhersla var lögð á sam starf við foreld ra. Dagsnám skeið fyrir starfsfólk var hald ið í sam vinnu við Fóstrufélag Ísland s og Dagvist barna í Reykjavík styrkti verkefnið. Frásagnir af verkefninu birtust í blaðinu Fóstru og í hverfisblaði í Grafarvogi.

5.10.3 MUVIN – Miljøundervisning i Norden MUVIN -verkefnið var í tveimur lotum. Fyrri lotan hófst í lok árs 1991. Þá var leikskólum , grunn -skólum og fram hald sskólum boðið til sam vinnu og sam keppni um að m óta árangursríkar aðferðir í um hverfism ennt og jafnfram t boðið upp á end ur m enntun og ráðgjöf í því skyni. Lotunni lauk m eð stórri ráðstefnu nem end a og kennara í Bergen vorið 1993. Síðari lotan hófst 1994 og lauk m eð stórri ráðstefnu í Finnland i 1996. Markm iðið m eð norræna sam starfinu hefur verið að útbreiða og bæta um hverfism ennt. Með MUVIN var ætlunin að huga betur að þáttum sem hafa reynst erfiðir en teljast sam t m ikilvægir, svo sem félagslegt samhengi umhverfisvandamála og fagurfræðileg og siðfræðileg sjónarmið. Enn frem ur skyld i m eð kynningarstarfi stefna að því að verkefnið og árangur þess hefði sem m est áhrif á umhverfisvitund almennings. Ákveðið var að álitamál og árekstrar við nýtingu náttúruauðlinda yrðu eitt m egin viðfangsefnið. Stefnt skyld i að þessum m arkm iðum : • Að d raga ágreining um um hverfism ál fram í d agsljósið. • Að fá þátttakend ur til að leita lausna. • Að stuðla að jákvæðum viðhorfum til um hverfisins í heild . • Að vinna að því að allir þátttakend ur skilji að bæði hver einstaklingur og sam félagið í heild bera ábyrgð á umhverfinu. • Að kappkosta að þroska m eð nem end um skilning á umhverfinu um alla jörð, þannig að þeir finni þar til sam ábyrgðar, m .a. sem neytend ur.

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

• Að val viðfangsefna og vinnubragða stuðli að því að nem end ur fái tækifæri til að gera eitthvað sjálfir til að bæta umhverfið næst sér og treysta um leið tengsl skóla og sam félags. • Að nem end ur kappkosti að koma skoðunum sínum og niðurstöðum á framfæri , m .a. m eð aðstoð 314 fjölm iðla. Í íslenskum upplýsingabæklingi um verkefnið

315

eru þessi áhersluatriði nefnd :

• hagsmunaárekstrar við nýtingu náttúruauðlind a, hverjir eru þeir og hvað er til ráða? • siðfræðilegar hliðar sam skipta m annsins við um hverfi sitt • þáttur fagurfræði og listgreina í um hverfism enntun • samábyrgð nem end a og kennara á nám inu, sam ráð þeirra og sam eiginlegar ákvarðanir • samstarf skólastjórnenda, kennara og nemenda, sem lykilatriði í þróun um hverfism enntar í skólum • samstarf við aðila utan skólans, m .a. til að auðveld a um fjöllun um hagsm unaárekstra og siðfræðilega um fjöllun. Fim m m anna fram kvæm d anefnd , m eð einum fulltrúa frá hverju land i hélt utan um verkefnið og var H rólfur Kjartansson, d eild arstjóri í m enntam álaráðuneytinu, fulltrúi Ísland s. Í hverju land i var samráðshópur og var íslenski hópurinn skipaður fulltrúum m enntam ála ráðuneytis, Kennaraháskóla Ísland s, H áskóla Ísland s og Fósturskóla Ísland s. Ein kennaram enntunarstofnun annast end urm enntun, ráðgjöf og eftirlit í tengslum við verkefnin í hverju land i. H öfðu þessar stofnanir samstarf sín á m illi og stóðu m .a. að nám skeiði fyrir fulltrúa allra þátttökuskólanna í Kastrup í Danm örku haustið 1992, og ótal fagfund um , m .a. á Varm aland i í Borgarfirði í júní 1997. H ér á land i var end urm enntun og ráðgjöf í hönd um Kennaraháskóla Íslands í sam vinnu við H áskóla Ísland s og Fósturskóla Ísland s. Þunginn af því starfi hvíld i á herðum Stefáns Bergm anns, lektors við Kennaraháskólann. Ávinningur kennara sem tóku þátt í MUVIN -verkefninu: • í boði voru upplýsingar og ráðgjöf frá viðkom and i kennaram enntunar stofnun • m öguleikar á end urm enntun sem tengist eigin starfi og m etin er til nám s stiga • tækifæri til að bera sam an reynslu af um hverfism ennt og tak a þátt í um ræðum um hana • aðgangur að fréttabréfum , norrænum gangabanka og m öguleikar á tölvusam skiptum og/ eða heim sóknum til annarra MUVIN -skóla innan land s og utan • tilefni til að þróa um hverfisfræðslu í skóla og færni til að takast á við hana • aðild að því að safna reynslu um um hverfism enntun og m eta hana.

316

Ráðherranefnd N orðurland a kostaði norræn nám skeið, nám stefnur og skipulagningu og veitti d álítinn styrk fyrir ferða- og ráðgjafarkostnaði í hverju land i. Í árslok 1991 var verkefnið kynnt hér á land i og valið úr um sóknum um þátttöku í ársbyrjun 1992. Fyrir valinu varð einn leikskóli, fim m grunnskólar og tveir fram hald s skólar. Það voru Leikskólinn Klettaborg, Æfingaskólinn, Fossvogsskóli, Árbæjarskóli, Laugargerðisskóli, Reykholtsskóli í Biskupstungum , Bænd askólinn á H vanneyri og Menntaskólinn í Reykjavík. Þá hófst skipulags - og und irbúningsvinnan í skólunum . N orrænt nám skeið var hald ið fyrir 1–2 þátttakend ur frá hverjum skóla í apríl 1992 í Danm örku. Stóð það í 3 d aga og sóttu það 12 Íslend ingar. Tilraunakennslan fór fram í skólunum vor og haust það ár og var niðurstöðum skilað í árslok. Íslenski sam ráðshópurinn d æm d i verkefnin m eð aðstoð Stefáns Bergm anns og höfund ar þessa rits. Allir þátttakend ur fengu verðskuld að viðurkenningar skjal. Þeir skólar sem sýnd u athyglisverðasta árangurinn, að m ati sam ráðshópsins, voru Reykholtsskóli, Laugagerðisskóli og Bændaskólinn á Hvanneyri. Þeim gafst kostur á að send a nem end ur og kennara á fjölm enna 3 d aga nám stefnu í Bergen vorið 1993. Þar útskýrðu nem end ur og kennarar hvernig að verki var staðið. Einnig voru fyrirlestrar og skoðunar ferðir. Það var svo finnskur skóli sem hreppti N orðurland a verðlaunin. N ú er fróðlegt að spyrja hvort íslensku skólarnir átta hafi í raun unnið að m arkm iðum verkefnisins sem lýst er hér á und an. Í öllum verkefnunum virtist hafa verið ýtt und ir trú nem end a á að m argt sé hægt að gera til úrbóta í um hverfism álum og að þeir geti sjálfir unnið gagn. Þó var nokkuð m ism unand i eftir skólum hversu m ikið nem end ur unnu sjálfir að úrbótum eða tillögugerð þar um . Ekki er ljóst hversu

314

Umhverfismennt á 20. áratugnum. 1991

315

Stefán Bergmann. 1995: 2; og Muvin http://rvik.ismennt.is/~sigbir/hvader.html

316

Stefán Bergmann. 1995: 3-4

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

m ikið nem end ur yfirveguðu sitt eigið gild ism at og lífsstíl, en fullvíst að allir hafa í einhverjum m æli tekið alm ennt á siðferðilegum m álum . Öll íslensku verkefnin fólu í sér hagsmunaárekstra end a áhersluatriði í þessu norræna verkefni. Þó var m ism ikil áhersla á það lögð og að fenginni þessari reynslu reynd i faghópur frá kennara m enntastofnununum að finna út hvernig best sé að taka á hagsm unaárekstrum , ým ist nærtækum eða fjarlægum , og hvað ald ur nem end a hafi þar að segja. Þessi verkefni stóðu full stutt til að kom ist yrði yfir byrjunarörðugleikana því við erum ekki vön að nýta okkur hagsm una togstreitu í kennslu. List og fagurfræði var í hávegum höfð í m örgum skólanna, m est m eðal yngri nem end a og m inn st hjá þeim elstu. H vað skipulag og áætlanagerð varðar var talsvert um tillögur til úrbóta í einstökum m álum . Land nýtingaráætlun var kjarni m álsins á H vanneyri og einnig var vikið að þeim m álum í Reykholti og Laugagerði. H agfræði og lögfræði kom lítið við sögu end a þótt sum viðfangsefnin gefi tilefni til þess. Reykholtsskóli í Biskupstungum (MUVIN –verkefni 1992) Í Reykholtsskóla eru tæplega 100 nem end ur. Verkefni skólans hét Rótarmannatorfur, uppblástur, orsakir og hefting, unnið af nem end um 10. bekkjar, tólf talsins. Um sjón höfðu Unnar Þór Böðvarsson, skólastjóri, Ragnheiður Jónasd óttir, um hverfisfræðingur og Sigurður Guðm und sson, líffræðingur og kennari. Markm iðin voru: Að hvetja fólk til um hugsunar um gróðurvernd og um ræðu um um hverfism ál, að vernd a þann gróður sem er fyrir á svæðinu, og græða upp gróðursnautt land ; að gera tilraunir m eð íslenskan gróður á svæðinu og fylgjast m eð því hvernig hann d afnar; að safna sam an þekkingu þess fólks sem sinnt hefur uppgræðslu m álum við svipaðar aðstæður; að gera sér grein fyrir sögu svæðisins m eð lestri og viðtölum við fólk. N em end ur og kennarar unnu í Rótarm annatorfum á Biskupstungna afrétti nokkra d aga á m iðju sum ri að athugunum , jöfnun rofabarða, gróður setningu o.fl. Síðan var unnið í skólanum um haustið og lauk verkefninu m eð opnum borgarafund i í skólanum 14. d es. og leiðangri í Vöruhús KÁ og í Kringluna. Þangað kom u nem end ur og kennarar þeirra í gervi jólasveina af Biskups tungnaafrétti, vöktu athygli á kvöl þeirri sem uppblástur veld ur jólasveinum og afhentu M UVIN sam ráðshópnum gögn verkefnisins. Meðal gagna er m ynd band og ljósm ynd ir sem nem end ur tóku, veggm ynd ir, greinargerðir og ræður. Frásagnir af verkefninu birtust í nokkrum blöðum og báðum sjónvarpsstöðvunum . Sam starf var haft við sveitarstjórn, Land græðslu ríkisins, Rannsóknastöðina á Mógilsá, Rann sóknastofnun Land búnaðarins og einstaklinga í sveitinni. Land sbanki Ísland s styrkti verkefnið m eð fjárfram lagi. N áttúruskoðun var sinnt í öllum skólunum , m ism ikið þó. Sum um virðist hafa reynst d álítið erfitt að slíta sig frá náttúrufræðinni og kryfja hinn m annlega hluta um hverfisvand ans. Það kann að nokkru leyti að stafa að því að líffræðikennarar hafa verið – og eru – í fararbrod d i m eðal kennara þegar um hverfism ál eru annars vegar og í sum um skólunum fór kennslan aðallega fram í líffræðitím um . H ér höfðu u.þ.b. 40 starfsm enn skóla og rúm lega 500 nem end ur, fólk á öllum ald ri, lagt sitt af m örkum . Fullvíst m á telja að allir hafi eitthvað aukið færni sína til að takast á við um hverfism ál. Skólarnir átta lögðu fram m ikilvægan skerf til þróunar um hverfism enntar. Verkefni þessi eru einnig liður í alm ennri skólaþróun. Síðari lota MUVIN stóð yfir 1994–1996. Þá skráðu 30 íslenskir skólar sig til þátttöku, m eirihlutinn leikskólar. H vergi nem a á Ísland i tóku leikskóla r svo virkan þátt. Það m á m .a. þakka því að leikskólar hafa lengi heyrt und ir m enntam álaráðuneytið hér á land i, en á hinum N orðurlönd unum heyra þeir und ir önnur ráðuneyti en grunn - og fram hald sskólar. H ald nar voru nokkrar d aglangar nám stefnur, t.d . um Siðfræði og um hverfism ennt í ágúst 1995 og um listir og skapand i starf í um hverfis m ennt í m ars 1996. H ald ið var úti fréttabréfi á Ísland i auk þess sem gefið var út norrænt fréttabréf. H ér verður ekki reynt að lýsa starfsem inni á hinum N orðurlönd unum . Þó m á g eta þess að síðari lotan var m jög öflug í Danm örku, end a hefur m iðstöð verkefnisins verið þar. Þar tóku 85 grunnskólar og 2 317 m enntaskólar þátt. Þar var það skilyrði að tvítaka kennsluferlið í hverjum skóla. Töluvert var um sam skipti m illi skóla. Til d æm is tók einn 7. bekkur í Danm örku upp sam band við nem end ur í Borgarnesi og kom til Ísland s til að heim sækja þá, en d vald i hluta af tím anum í N orræna skólasetrinu á 318 H valfjarðarströnd . Þessari lotu lauk m eð ráðstefnu og hátíðahöld um í Finnland i sum arið 1996. Þó lifði lengur í glæðunum og m á telja nám stefnu í N oregi í janúar og á Ísland i í júní 1997 beint fram hald af MUVIN . Lýsing á nokkrum MUVIN -verkefnum er að finna hér og víðar í þessu riti.

317

Breiting. 1996: 17

318

Hansen og Lauridsen. 1996: 11

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt Leikskólinn Brimver, Eyrarbakka, MUVIN -verkefni 1995-1996. Verkefnið heitir Þorpið okkar og hagsm unaárekstrar í nýtingu auðlind a jarðar, svo sem takm örkun fiskveiðiheim ild a og atvinnuleysi í þorpinu okkar. Markm iðin voru að að börnin fái tækifæri til að gera eitthvað sjálf til að bæta um hverfið næst sér og treysti um leið tengsl skóla og sam félags og að barnið skoði um hverfi sitt og setji síðan í víðara sam hengi, þ.e. við heim inn. Í þessu skyni voru vettvangskannanir: Skoðaðir fiskar og fleiri sjávard ýr, fjaran, bryggjan, bátar og veiðarfæri, sjóklæði, sjóm injasafn og sly savarnaskýli. Svo voru um ræður í þem ahópum . Það var skoðað, rætt, skilgreint; spurt hvað, hvernig og hvers vegna; 319 listræn tjáning einstaklinga og í hópi og verkefninu lokið m eð sýningu vorið 1996.

Líklegt er að MUVIN -verkefnið hafi veruleg áhrif á um hverfism ennt á N orðurlönd um , ekki síst vegna virkrar þátttöku kennaram enntunarstofnana í m ótun þess, í því skyni að þróa kennslufræði um hverfis m enntar og kennaram enntun. Það hlýtur að skipta höfuðm áli hvernig um hverfism enntun kennarar fram tíðarinnar fá. Megináherslan hefur verið á félagslegt eðli umhverfismála, að frem ur sé um að ræða árekstra m illi ólíkra hagsm una sam félaga m anna en á m illi m anns og um hverfis. Keppt er að því að gera nem end ur hæfa um að hafa áhrif til góðs (ud vikling av hand lekom petence) og vinna gegn því útbreid d a viðhorfi að þeir geti engu breytt, að allt sé vonlaust eða svo vand asam t að það sé bara á færi sérfræðinga. Það krefst þess að nem end ur fái að ráða einhverju um tilhögun nám sins sem reynist m örgum kennurum afar erfitt því þeir óttast að m issa tökin. H ins vegar er fátt ánægjulegra fyrir kennara en að sjá nem end ur sína fyllast starfsgleði og sjálfstrausti og það getur haft áhrif á annað nám í skólanum . Með þessu er reynt að setja námið í brennidepil í stað kennslunnar. Enn er verið að d raga lærd óm af MUVIN sem m un m .a. 320 kom a fram í greinum um það á norrænum og alþjóðlegum vettvangi. Framhaldsskólinn í Vestmannaeyjum: Verndun fiskistofna - hagsmunaárekstrar. MUVIN verkefni á haustönn 1995. Í verkefni þessu tóku þátt 3 kennarar og 80 nem end ur. Um var að ræða áfangana líffræði-1036, land afræði 1136 og félagsfræði 1036. Í hverjum áfanga var varið 6 kennslustund um í verkefnið. Und irbúningur fór fram á vorönn 1995. Markm iðið var að nemendur könnuðu hvernig staðið er að fiskveiðum , hver þróunin sé, áhrif á lífríki sjávar og félagsleg áhrif og hagsm unaárekstra sem upp hafa kom ið vegna ofveiði og vernd unar. M.a. var leitað svara við spurning unum : H vers vegna eru fengsæl m ið við Eyjar? H ver ræður land helginni? H ver tekur ákvarðanir um aflam agn og hvar veiða m á? H vers vegna eru þær ákvarðanir teknar? Í skólanum var unnið úr athugunum nem end a og skipulagðir um ræðufund ir m eð gestum og fulltrúum hagsm unahópa. Fram kom að m örg sjónarhorn eru til staðar þegar leysa þarf ákveðin 321 vand am ál. Það veld ur ágreiningi og hagsm unaárekstrum og einhver aðili þarf að bera ábyrgina.

5.10.4 Evrópusamstarf Þegar Ísland gekk inn í Evrópska efnahagssvæðið gerðum st við þátttakend ur í m ennt unarverkefnum Evrópusam band sins sem stuðla eiga að auknum kynnum , sam skiptu m og efnahags- og m enningarlegri þróun Evrópuþjóða. Íslenskir skólar og kennarar hafa fengið styrki til sam vinnu verkefna þvert á land am æri, m .a. um hverfiskennslu. Comenius styrkir skólaþróunarstarf kennara. Til d æm is hafa tveir kennarar í Framhaldsskólanum í Vestmannaeyjum verið í sam starfi við kennara við finnskan og austurrískan skóla um kennslu um d rykkjarvatn, en saga d rykkjarvatns í Vestm annaeyjum er nokkuð sérstök. Kennarar við Fjölbrautaskóla Suðurlands á Selfossi hafa verið í sam starfi við kennara frá 2 lönd um um ár og taka sjálfir Ölfusána fyrir. Sam skiptin fara fram m eð sím bréfum , tölvupósti og heim sóknum .

319

MUVIN-þátttakendur 1995-1996

320

Breiting. 1996: 20–23

321

Helga Kristín Kolbeins. 1996: 6-7

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Grunnskólinn á D júpavogi tekur þátt í verkefninu Fuglar án landamæra. Þar hafa 6 skólar í 5 lönd um (Ísland , N oregur, Danm örk, H olland og Sp ánn) sam einast um að fylgjast m eð fuglum og læra um þá, ásam t því að þjálfast í ensku og kynnast fólki og m enningu í öðru land i. Meðal heim averkefna nem end a í vissum bekkjum á Djúpavogi er að fara m ánaðarlega um ákveðið svæði í 5-6 m anna hópum m eð eyðublöð og skrá hvaða fuglategund ir er þar að sjá og hve m arga af hverri. Í skólanum hafa þeir m .a. lært um íslenska varpfugla, skrifað um þá á ensku og sent ásam t m ynd um og talningarniðurstöðum til hinna þátttökuskólanna. Einnig hafa allir skólarnir gert m ynd band úr skólalífinu og sent til hinna. Verkefnið byrjaði 1997 og er stefnt að fram hald i a.m .k. út veturinn 1998-1999. H ér er ekki um að ræða nem end aheim sóknir en kennarar úr þátttöku 322 skólunum hafa hist á fund i árlega. Sokrates Lingua styrkir gagnkvæm sam skipti skóla tveim ur eða fleiri Evrópulönd um þar sem fjallað er um tiltekið m álefni á tungum áli sem er erlent fyrir báða. Þetta m álefni getur gjarna tengst um hverfi og sjálfbærri þróun. Sam skiptin byrja m eð ótal sím bréfum eða tölvupósti. Síðan geta einn eða fleiri kennarar frá hvorum skóla farið í und irbúningsheim sókn til að kynnast af eigin raun sam starfskennurum , sam starfsskólanum og viðfangsefnum nem end a og stend ur Sokrates að m estu straum af þeim kostnaði. Í kjölfarið eru m eiri tölvupóstsam skipti og hópur frá hvorum skóla heim sækir hinn, ásam t fararstjórum úr hópi kennara. Reiknað er m eð 2 vikna d völ og sækja nem end ur kennslu í skólanum helm ing tím ans og svo er ferðast um nágrennið. Sokrates greiðir ferðakostnað kennaranna og nem end a að u.þ.b. hálfu, en afla þarf fjár fyrir því sem á vantar.

322

Freyja Friðbjarnardóttir og Halldóra Hafþórsdóttir. 1998

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

6 Hvað ber að gera? Af fram ansögðu ætti að vera ljóst að allir þurfa að leggjast á árina og róa lífróður m eð stefnu á sjálfbæra þróun jarðarinnar og um hverfism enntað sam félag. Starfsvettvangur okkar er fyrst og frem st Ísland . Í fram kvæm d aáætlun ríkisstjórnarinnar til ald am óta segir svo: M enntun og fræðsla er undirstaða þess að hægt sé að ná markmiðum umhverfisverndar og sjálfbærrar þróunar á öllum sviðum samfélagsins. M eð umhverfismennt er stefnt að því að einstaklingar öðlist þekkingu og skilning á hugtökum, staðreyndum, lögmálum, vistkerfum og tengslum hluta í náttúrunni sem og þjálfun í að afla og vinna úr upplýsingum um umhverfismál. Umhverfismennt felur einnig í sér uppeldi með áherslu á mótun viðhorfa og skoðana og eflingu ábyrgðar gagnvart náttúru og umhverfi. Stefnt er að því að allir nemendur njóti umhverfismenntunar á öllum stigum skólakerfisins, námsbrautir á sviði umhverfismála verði 323 efldar sem og umhverfismennt fyrir almenning utan skólakerfisins. Í þessum kafla er lýst fjölm örgum markmiðum sem vísa leiðina og keppa þarf að. Markm iðin eru klippt og skorin og skýringar söm uleiðis. Öll markmiðin eru feitletruð en skýringar við þau ekki. Mörg þeirra eru orðrétt upp úr fram kvæm d aáætlun ríkisstjórnarinn ar og eru þá skáletruð. Önnur eru að m ism iklu leyti sm íð höfund ar úr efniviði í þessu riti og er yfirleitt gefið til kynna m eð tilvísun hvar þau er að finna. Markm iðin eru bæði flokkuð eftir viðfangsefnum og eftir því hverjum það stend ur næst að fram kvæm a þau. Í þessum kafla eru flestar tilvitnanir í umhverfisstefnu ríkisstjórnarinnar: Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi , og ekki síður í aðra kafla ritsins.

6 . 1 R í k i s s t j ó r n o g r á ð u n e yt i m e n n t a m á l a og umhverfismála – Lög og reglur og framkvæmd þeirra 6.1.1 Almennt Menntamálaráðuneytið og umhverfisráðuneytið samhæfi undirstofnanir sínar í umhverfismenntun fagfólks á sem flestum sviðum. H ér er fyrst og frem st átt við kennara, en einnig fjölm iðlafólk, verkfræðinga, iðnaðarm enn, siðfræðinga, hagfræðinga o.fl. Menntamálaráðuneytið setji í námskrár skýr markmið um umhverfismennt í öllu skólastarfi og geri skólum kleift að nálgast þau. Sjá nánar um end urskoðun nám skráa hér á eftir, svo og kennaram enntun, nám sgagnagerð o.fl. Umhverfisráðuneytið taki höndum saman við sveitarfélög, áhugafélög, fyrirtæki og stofnanir um að auka þátttöku fagfólks og almennings í rannsóknum, menntun og framkvæmdum til að vernda umhverfi og bæta lífsskilyrði nær og fjær; og leitist við að tengja þetta þrennt saman á áhugaverðan hátt. Um hverfism ennt byggir á víðsýni - heild arsýn - sem sem er sam ofin úr ólíkum þáttum eins og þessum og næst ekki nem a m eð fjölþættu skipulagi og heild stæðum verkefnum .

6.1.2 Endurskoðun aðalnámskráa Við endurskoðun sem nú er í gangi á námskrám leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla v erði set t fram ský r st efna og markmið um umhv erfismennt og fræðslu um grundv allarmarkmið sjálfbærrar 324 þróunar.

323

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

324

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8. Sjá einnig kafla 4.1.4

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Kennsludagar sem bætast við skólaárið vor og haust verði einkum nýttir til ýmiss konar umhverfisverkefna og útikennslu. Skólad ögum í grunnskólum og fram hald sskólum fer nú aftur fjölgand i sbr. ný lög og síðustu kjarasam ninga við kennara. Það er hvers kyns útikennslu til fram d ráttar að fjölga skilvirkum kennslu 325 d ögum seint á vorin og snem m a á haustin, en þá viðrar jafnan best til útikennslu og vettvangsferða. Tækninám verði eflt, m.a. með skynsamlega nýtingu náttúruauðlinda í huga. Okkur ber þó brýna nauðsyn til að ná tökum á tæknináminu, bæði vegna þess sjálfs, en ekki síst vegna tengsla þess við náttúrufræðinám og umhverfisfræðslu. ... Skilningur á tækni er ein af leiðunum að markmiðinu að 326 hvetja til skynsamlegrar nýtingar náttúruauðlinda og náttúruverndar. Tækni er skilgreind sem sérstakt nám ssvið við und irbúning nýrrar aðalnám skráa grunn - og 327 fram hald sskóla, og er sm íðakennsla þar innifalin. Móta þarf stefnu um markvissari og fjölbreyttari heimavinnu þar sem ýmis umhverfismál eru gildur þáttur. Regluleg heimaverkefni eru nemandanum mikilvægur stuðningur við skólanámið. N auðsynlegt er því að nemendur fái reglulega heimaverkefni til frekari þjálfunar og undirbúnings kennslustunda og að kennari fylgist með hvernig þeir leysi þau. Hver skóli þarf að móta eigin stefnu um heimaverkefni nemenda og mat á 328 þeim. Með skynsam lega valinni heim avinnu er hægt að tengja skóla nn betur um hverfinu og styrkja allar hliðar 329 ferhyrningsins skóli - nem and i - heim ili – sam félag. Renna þarf styrkari stoðum undir foreldrasamstarf af því tagi sem er hluti af námsefninu „Tilverunni“ og Lífsgildi og ákv arðanir með því að gera ráð fyrir því í aðalnámskrá, starfslýsingum og kjarasamningum. Komið verði á síðdegis-, kvöld- og helgarnámskeiðum fyrir foreldra sem tengdust námi barnanna til að þeir viti hvað verið er að kenna börnunum þeirra og geti betur tekið þátt í nám i þeirra, hjálpað og veitt aðhald . Í nám sefni þessu er gert ráð fyrir nánu foreld rastarfi að frum kvæði skólans en það á í vök að verjast bæði vegna skilningsleysis m argra kennara en þó ekki síður vand ræða við að greiða eðlileg laun fyrir þess háttar kvöld - og helgarvinnu. Aukin fjárfesting í fræðslu og ráðgjöf fyrir foreld ra er e.t.v. það arðbærasta sem hægt er að gera í leikskólum og grunn skólum , e.t.v. einnig fram hald sskólum , m eð tilliti til nám sárangurs og fyrirbyggjand i starfs. Þannig gæti nám sárangur batnað, m .a. í um hverfism ennt, jafnvel þótt hefðbund num kennslustund um fækkaði. Engu að síður þyrfti aukið vinnuafl og fjárm agn fyrstu árin 330 til að kom a svo gagngerri breytingu á. N emendum verði tryggður meðákvörðunarréttur og ábyrgð á eigin námi.

331

Það yrði gert í þágu réttlætis og lýðræðis, til að auka nám sárangur og einnig kom a í veg fyrir að of m ikil ábyrgð safnist á herðar kennara. N emendur fái þjálfun í félagsstörfum og lýræðislegri ákvarðanatöku þar sem m.a. verði glímt við 332 umhverfismál. Umhverfismennt verði hluti af lífsleiknikjarna í grunnskólum og ratvísikjarna framhaldsskóla og einnig þáttur í sem flestum námsgreinum, einkum náttúrufræði, félagsfræði, hagfræði, verklegum 333 greinum og listgreinum. Ef m arka m á skýrslur forvinnuhópa í nám skrárgerðinni er hætta á að þ essi m arkm ið nái ekki fram að 334 ganga. Við endurskoðun aðalnámskráa grunnskóla og framhaldsskóla þarf að gefa eftirfarandi þáttum aukið vægi (á við ým sar nám sgreinar):

325

Sjá kafla 5.8

326

Macdonald. 1993: skýrsla F, bls. 67. Sjá einnig kafla 4.3.5

327

Sjá kafla 4.3.5

328

Nefnd um mótun menntastefnu. 1993

329

Sjá kafla 5.1.2

330

Sjá kafla 5.1.1 og 5.2.1

331

Sjá kafla 4.2.1 og 5.10.3

332

Sjá m.a. 4.1, 4.2, 5.1.3 og 5.8

333

Nefnd um mótun menntastefnu 1994, heimasíðu námskrárgerðar. Sjá kafla 5.5

334

Sjá kafla 4.1.4

100

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt



kennslu um þróunarmál og þróunarríki



kennslu um fjölskylduáætlanir jafnt í eigin lífi (m .a. getnaðarvarnir) sem á m ælikvarða þjóða, 336 heim shluta og fjölgunar m annkyns



kennslu um skipulagsmál og byggðastefnu , hér og í annars staðar



að rækta með nemendum siðræna afstöðu til náttúrunnar um ræðu um um hverfism ál



að þekkja og skilja sérkenni eigin átthaga og eigin lands til að geta m etið æskilegar og óæskilegar 339 breytingar og til að auka starfshæfni í ferðaþjónustu



þjálfun í náttúruupplifun og að greina og flokka landslag og gróður



fræðslu og þjálfun í að ferðast og njóta þess sem fyrir augu ber, tengja m .a. þjálfun fyrir 341 ferðaþjónustu



vistfræði og efnafræði, ekki síst efnaog orkuferlum í náttúrunni. Sú þekking er notad rjúg t.d . þegar fjallað er um sorp og skólp, m eðferð úrgangs og end urnýtingu m .a. til jarðgerðar og uppgræðslu þar sem áhersla er á að vinna m eð náttúrunni og örva sjálfgræðslu



um nýtingu náttúruauðlinda og gildi hófsemi og nýtni



meðferð úrgangs, flokkun og endurnýtingu m eð áherslu á að kom a sem flestum efnum í eðlilega 343 hringrás í náttúrunni, m .a. m eð jarðgerð



um mengun, ólíkar gerðir, orsök, afleiðingar og ráð, m .a. hið fornkveðna: á skal að ósi stem m a. 344 Byggir m eira á efnafræði, tækni og vistfræði m eð auknum ald ri og þroska nem end a



um orkunýtingu, í eigin lífi, á Íslandi og í heim inum, tengja m .a. sérkennum Ísland s, 345 end urnýjanleika auðlind a o.fl.



um jarðefni og nytjavatn, hér og erlendis, tengja sérkennum Ísland s og end urnýjanleika auðlind a



jarðveg, einkanlega íslenskan jarðveg, hvernig hann þróast og eyðist og hvernig hægt er að grípa 347 inn í það ferli m eð ræktun og uppgræðslu



um náttúruvernd á ólíkum forsendum, m .a. vernd un náttúruperla (m .a. friðun), búsvæða, fjölbreytni 348 lífríkis Ísland s og lífhvolfs jarðarinnar, út frá ólíkum siðfræðilegum viðhorfum til m anns og náttúru

335

Sbr. kafla 3.3.1 og Skýrslu um stefnu í umhverfismálum 1993

336

Sjá upphaf kafla 3 og kafla 3.10

337

Sjá kafla 3.2.8 og 3.2.10

338

Sjá kafla 2.1

339

Sjá m.a. kafla2.2.1, 2.3.3 og4.1.3

340

Sjá kafla 2, 4.1.3, 4.4.3 og 4.4.4

341

Sjá kafla 2.2.1, 2.3.3 og 4.4.4

342

Sjá kafla 2.3 og 3.1

343

Sjá m.a. kafla 3.2.7

344

Sjá m.a. kafla 2.2.2, 3.1, 3.2.1–3.2.7 og 3.3.2

345

Sjá kafla 2.2, 3.2.4 og 3.3

346

Sjá kafla 2.2.1 og 3.2.5

347

Sjá m.a. kafla 3.2.6 og 3.3.2

348

Sjá kafla 2, 3.2 og 4.2

m .a. m eð því að auka siðfræðilega

340

342

Þessi upptalning gæti verið mun lengri!

335

338

337

346

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

101

6.1.3 Námsgagnagerð Við gerð og endurskoðun námsefnis v erði umhv erfismennt og hugmy ndafræði sjálfbærrar þróunar felld inn í sem flest ar námsgreinar t il þess að t ry ggja fjölfaglega umfjöllun á öllum sv iðum náms, 349 þar sem v ið á. Stefnan í nám sefnisgerð er fyrst og frem st m örkuð í aðalnám skrá og er á vald i m enntam álaráðherra. Því vísast til kafla 6.1.2 hér á und an. Umhv erfisráðuney t i, mennt amálaráðuney t i og/eða aðrir t il þess bærir aðilar st uðli að út gáfu og gefi út fræðsluefni með upplý singum, v erkefnum og leiðbeiningum. Æskilegt er að afmörkuð efni 350 v erði t ekin ít arlega fy rir og v erði hent ug fy rir ákv eðin skólast ig. Saminn v erði v egv ísir fy rir kennara um umhv erfisfræðslu. Þar v erði y firlit y fir aðgengileg gögn, ábendingar um leiðir t il að ná ákv eðnum markmiðum, ábendingar um hv ar hægt sé að leit a upplý singa og fá aðst oð. Námsgagnast ofnun gefi út sérst akan list a y fir aðgengilegt efni og 351 námsgögn um umhv erfismennt . Námsgagnast ofnun efli út gáfu námsefnis á sv iði umhv erfismála, einkum á þeim sviðum þar sem 352 lítið er til. Verkefnum á sv iði umhv erfisfræðslu, sem unnin hafa v erið í grunnskólum landsins, v erði safnað saman og þau samræmd eft ir þv í sem v ið á og komið t il Námsgagnast ofnunar eða skólaskrifst ofa t il frekari dreifingar og upplý singar fy rir aðra skóla. Sérst aklega v erði hugað að þv í að ný t a 353 mennt anet ið í þessum t ilgangi. Kennsluefni í ósky ldum námsgreinum, t .d. móðurmáli, félags fræði, o.s.frv . v erði y firfarið og gerð áæt lun um mögulegar brey t ingar þannig að v ið kennslu v erði m.a. t ekið t illit t il sjálfbærrar 354 þróunar og þekkingar á umhv erfi. Út gefið fræðsluefni um umhv erfismál v erði st rax gert aðgengilegt t il kennslu á v iðkomandi skólast igi og/eða þv í fy lgi v iðunandi kennsluleiðbeiningar unnar í samráði v ið kennaraskóla, 355 Námsgagnast ofnun eða aðra aðila. Umhv erfisráðuney t ið og st jórnv öld st uðli að út gáfu fræðsluefnis fy rir almenning og aukinni þát t agerð í fjölmiðlum, þar sem get ið skal helst u at riða í rekst ri heimilis og daglegu lífi, sem áhrif 356 hafa á umhv erfið og bent á leiðir t il úrbót a.

6.1.4 Gæðamat og eftirlit Gæðamat og samræmd próf í grunnskólum og framhaldsskólum taki m.a. til umhverfismenntar. Gæði og m agn um hverfism enntar er afar m isjafnt eftir skólum . Ef þeirri stefnu um um hverfism enntun sem m örkuð er í nám skrám og nám sefni grunnskóla væri fylgt í öllum skólum , væri ástand ið viðunand i. Í lögum um fram hald sskóla frá 1996 er sett fram það m arkm ið að allir skólar í landinu komi á innra eftirliti (gæðastjórnun). Í því ætti m .a. að felast aukið eftirlit m eð því að um hverfism ennt sé vel sinnt í sem flestum nám sþáttum og nám sgreinum í öllum skólum . Einnig stend ur til að fjölga sam ræm d um prófum í 357 grunnskólum og kom a þeim á í fram hald sskólum . Þá skiptir m áli hvort m enn treysta sér til að m æla árangur í um hverfism ennt, en gera m á ráð fyrir að erfitt reynist að m æla á sam ræm d um prófum þá m ótun viðhorfa og hegðunar sem þar er stefnt að. Ef m enn heykjast á því er hætt við að um hverfism ennt verði 358 hornreka í grunn - og fram hald sskólum .

349

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

350

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

351

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

352

Sjá kafla 4.5

353

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997:3.2.8

354

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

355

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

356

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

357

Nefnd um mótun menntastefnu. 1993. Enn betri skóli. 1998

358

Sjá einnig kafla 5.2.2

102

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

6.1.5 Sérstakar stj órnvaldsaðgerðir Ráðinn v erði v erkefnisst jóri t il að fy lgja markmiðum og st efnu í umhv erfismennt eft ir í skólakerfinu. St jórnv öld lát i fara fram mat á árangri umhv erfisfræðslu í skólakerfinu, t .d. árið 359 2000, t il þess að met a árangur af brey t t um áherslum. H ér er um m ikilvægt verkefni að ræða. Það var t.d . bagalegt við gerð þessa rits að ekki var hægt að styðjast við nýja úttekt á því hvaða um hverfism ennt fari nú fram í skólum og né m at á því hvaða árangri hún skili. St ofnað v erður sérst akt umhv erfisfræðsluráð t il að sjá um að hagný t um upplý singum um mikilv ægi sjálfbærrar þróunar á öllum st igum samfélagsins sé v eit t með skipulegum hæt t i t il almennings og skóla. Hlut v erk ráðsins v erði að hv et ja t il aðgerða, koma á samv innu, samræma og st uðla að aukinni umhv erfismennt í samv innu v ið sv eit arfélög, samt ök áhugamanna um 360 umhv erfismál, samt ök almennings, aðila v innumarkaðarins og st ofnanir. Ráð þetta hóf störf í ársbyrjun 1998. Umhv erfisfræðsluráð komi upp upplý singabanka um umhv erfis mál á net inu í samráði v ið st ofnanir, samt ök og aðra aðila sem koma að umhv erfismálum. Slíkt upplý singa net æt t i m.a. að ný t ast fjölmiðlafólki og st uðla þannig að aukinni upplý singa miðlun, bæði um innlend og 361 alþjóðleg umhv erfismál. Umhv erfisráðuney t ið leit i eft ir samst arfi v ið fræðslu- og v ísindast ofnanir, háskóla, áhugamannasamt ök og sv eit arfélög um uppby ggingu Nát t úrugripasafns Íslands sem nút ímalegs nát t úrusafns, þannig að það ný t ist almenningi sem fræðimönnum og get i þjónað öllum 362 skólast igum og ferðamönnum. Áform hafa verið um að byggja veglegt náttúruhús í Vatnsm ýrinni í Reykjavík sem jafnfram t því að þjóna höfuðborginni verði m iðstöð og þjónustuaðili við önnur náttúrusöfn land sins. Gert er ráð fyrir sýningar d eild um um d ýrafræði, grasafræði, jarðfræði, stjörnu fræði, veðurfræði, haffræði, eðlisfræði og um m anninn (um hverfisvernd , tækni, læknisfræði o.fl.). Fyrir liggja nokkur nefnd aálit og þingsályktanir um m álið. Slík stofnun gæti orðið skólum land sins og alm enningi til m ikils gagns ef tekið er m ið af reynslu erlend is frá og af annarri hliðstæðri starfsem i hér á land i, svo sem listasöfnunum og þjóðm inja safninu, svo og 363 H úsd ýragarðinum í Reykjavík. Mörkuð verði stefna um umhverfismenntasetur, skólabúðir, náttúruskóla og náttúrusöfn. Þar komi fram hvaða markmiðum þær eigi að þjóna, verkaskipting, æskileg lengd dvalar og hverjir eigi að bera kostnaðinn. Um hverfism enntasetur eiga sér nokkurra áratuga sögu í nágranna lönd unum og hafa m örg lönd m arkað um það stefnu. H ér á land i hefur Alviðra í Ölfusi verið starfrækt í rúm an áratug, og Reykjaskóli í H rútafirði frá 1988 m eð öflugu starfi. Aðstaða skátahreyfingarinnar að Úlfljótsvatni er nýtt til sam þættrar fíknivarna- og um hverfisfræðslu. Lítil náttúru gripasöfn starfa víða og í Vestm annaeyjum , H öfnum í Reykjanesbæ, Bolungarvík og Sand gerði eru áhguaverð söfn m eð lifand i sjávard ýr. Vatnalífssafn er á H ólum í H jaltad al. Áhugi er á að kom a á fót slíkum stofnunum víðar en kostnaðurinn vefst fyrir m önnum . 364

Umhverfisráðuneytið styðji bæði siðferðilega og fjárhagslega félög og stofnanir sem taka virkan þátt í 365 umhverfismenntun þjóðarinnar. Kennurum verði gert kleift að stunda rannsóknir við skólana, ekki síst á sviði umhverfismála og sjálfbærrar þróunar. Reglulegar rannsóknir eru stund aðar við búnaðarskólana (þeir heyra und ir la nd búnaðarráðuneytið) en afar lítið við aðra fram hald sskóla. Kennarar m eð rannsóknanám að baki þurfa að geta fengið rannsóknir skilgreind ar sem hluta af starfinu, byggja upp betri rannsóknaaðstöðu og virkja nem end ur til þátttöku í rannsóknum , líkt og lengi hefur tíðkast í háskólum . Þannig verður kennslan betri, þekking vex og vel m enntaðir kennarar eflast faglega og end ast betur í starfi. Rannsóknir kennara gætu örvað þátttöku

359

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

360

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997:3.2.8

361

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

362

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997:3.2.8

363

Sjá kafla 4.6.3

364

Sjá nánar í kafla 4.6.2

365

Sjá kafla 5.7 og 5.9

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

103

nem end a í vísind a- og uppfinningasam keppni eins og H ugvísi (sem fyrirtækið Ísaga styður) og 366 N ýsköpunarkeppni grunnskóla.

6.2 Háskólar - kennaramenntun Kennaranemar fái þjálfun í að út færa umhv erfisfræðslu í sem flest um námsgreinum. Kennarar fái 367 leiðsögn um umhv erfisfræðslu og hv ernig fella megi hana inn í sem flest ar námsgreinar. Kennarar í leikskólum og grunnskólum hafa fengið slíka þjálfun um árabil en aðeins fram hald sskóla 368 kennarar. Kennaramennt unarst ofnanir auki framboð endurmennt unarnámskeiða í umhv erfisfræðslu fy rir 369 kennara í leik-, grunn- og framhaldsskólum. Yfirleitt hafa aðeins fáeinir tugir kennara kom ist á slík nám skeið ár hvert.

370

Í kennaranámi á öllum skólastigum verði aukin áhersla á að kenna kennurum að koma á og viðhalda gjöfulu samstarfi við foreldra og fleiri aðila utan skólans þar sem umhverfis mennt verði gildur þáttur. Foreld rasam starf sem gert er ráð fyrir í nám sefninu „Tilverunni“ og ,,Lífsgild i og ákvarð anir", hefur átt í 371 vök að verjast m .a. vegna skilningsleysis kennara og skólastjórnend a. St ofnað v erði t il sérst akrar fræðslu á sv iði umhv erfismála fy rir blaðamenn, t .d. v ið fjölmiðlanám Háskóla Íslands, sv o og í endurmennt unarkerfi H.Í., þar sem fjölmiðlafólki v æri m.a. gefinn kost ur á að t aka þát t í v innuhópum v ið hæfi þess fjölmiðils (ljósv akamiðlar, dagblöð, t ímarit , 372 landsmála- og héraðsfrét t ablöð) sem það st arfar v ið.

6.3 Framhaldsskólar Fagskólar geri sérst akt át ak í að upplý sa nemendur um umhv erfismál sem t engjast v iðkomandi fagsv iði. Þeir set ji jafnframt upp endurmennt unarnámskeið um v innuaðferðir, t ækni og efni sem 373 eru umhv erfisv æn og st uðla að sjálfbærri þróun. Dæm i eru um slík nám skeið, t.d . í garðyrkju og prentiðnaði. Skólar á v iðskipt a- og hagfræðisv iði leggi aukna áherslu á kennslu í umhv erfishagfræði. Þetta er afar m ikilvægt atriði, m .a. í ljósi stefnunnar sem m örkuð var í MUVIN -verkefninu.

374

375

6.4 Sveitarfélög Sv eit arfélög v erði hv öt t t il að ráða umhv erfisráðgjafa. Hlut v erk þeirra v erði að ráðleggja íbúum sv eit arfélagsins um nát t úruv ernd, aðst oða v ið skipulagningu á umhv erfismennt í skólum og fy rir 376 almenning og skipuleggja úrbæt ur í umhv erfismálum héraðsins.

Komið v erði á upplý singakerfi sem ný t ist heilbrigðisnefndum, nát t úruv erndarnefndum og sv eit arfélögum t il að ky nna þjónust u á sv iði umhv erfismála og þá möguleika sem eru t il st aðar í 377 v iðkomandi sv eit arfélagi. 366

Sjá kafla 5.5

367

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997:3.2.8

368

Sjá kafla 5.6

369

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

370

Sjá kafla 5.6.5

371

Sjá m.a. kafla 5.1.1

372

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

373

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

374

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

375

Sjá kafla 5.10.3

376

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

104

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Sv eit arfélög v arðv eit i og v erndi nát t úruleg sv æði, ekki síst í nágrenni þét t bý lis, m.a. t il fræðslu. Nemendum gefist t ækifæri t il að t aka þát t í v erndun og v iðhaldi sv æðanna og þau gæt u jafnv el 378 v erið falin skólum t il umsjónar og v arðv eislu í samv innu v ið y firv öld. Ennþá eru svæði m eð náttúrulegum gróðri í nánd við flesta skóla, en þau eru eftirsótt und ir byggingar og skrúðgarða og því m ikilvægt að friðlýsa í aðal- og d eiliskipulagi sveitarfélaga. Til d æm is var það ein af forsend um þess að hægt var að stund a gróður - og jarðvegsrannsóknir í GLOBE-verkefninu við Fjölbrautaskóla Suðurnesja að þar er lítil m óaspild a við skólabygginguna, eins konar sýnishorn af 379 d æm igerðum jarðvegi og gróðri á svæðinu. Hlut i af st arfi í v innuskólum unglinga v erði umhv erfisfræðsla og nát t úruupplifun. Nemendum, kennurum og foreldrum v erði boðið að t aka þát t í aðgerðum, sv o sem v iðhaldi, gerð fræðslust íga, merkingum, nát t úruskoðun o.fl. í samv innu v ið st arfsmenn sv eit arfélaga t il þess að efla samkennd 380 og áby rgðar t ilfinningu gagnv art umhv erfinu. Við tengsl eða sam runa grunnskóla, vinnuskóla og skólagarða skapast nýir m öguleikar á um hverfis m ennt þar sem nem end ur vinna raunhæf störf og hugsa, lesa og ræða jafnfram t um ým islegt sem tengist því sem unnið er að. Þannig yrði bóknám ið jarðtengd ara og vinnan innihald sríkari. Sveitarfélög hafa haft m ikilvæg um hverfism ál á sinni könnu, svo sem sorp - og fráveitu m ál, eftirlit m eð m engun og skipulag byggðar, rekstur leikskóla, vinnuskóla, skólagarða og grunnskóla að hluta. N ú þegar þau hafa alveg tekið við grunnskólanum skapast tækifæri til að sam eina krafta, bæði kunnáttu og aðstöðu, til m jög öflugrar um hverfism enntunar. Vinnuskólar gætu m eð tím anum orðið eins konar sum arnám skeið grunnskólanna m eð áherslu á 381 verkþjálfun, um hverfism ennt, útiveru og teng sl við atvinnulíf í byggðarlaginu. Umhverfisvernd verði ríkari þáttur í félags- og frístundastarfi í grunnskólum og félagsmiðstöðvum. Þar eru hæg heim atökin nú þegar kennslan og frístund astarfið hafa verið sam einuð und ir hatti sveitar 382 félaganna. Haldin verði öflug námskeið fyrir starfsfólk vinnuskóla, skólagarða, félagsmiðstöðva og frístundanámskeiða, um hugsanlegan hlut starfs þeirra við að koma á sjálfbærri þróun. Í því skyni m ætti leita til fram hald sskóla á svæðinu, Garðyrkjuskóla Ísland s, Land græð slunnar og Skógræktarfélags Ísland s o.fl. Nát t úrusöfnum v erði gert kleift að efna t il umhv erfisfræðslu og hafi frumkv æði að þv í að koma á 383 markv issu samst arfi innby rðis og v ið skóla. N áttúruhús í Reykjavík gæti orðið m iðstöð og aflgjafi slíkrar sam vinnu.

384

Vettvangsferðir verði efldar og kostnaður við þær verði eðlilegur þáttur í skólastarfinu. Ferðir út í náttúruna, á söfn, í fyrirtæki o.fl er óm issand i þáttur í um hverfis m ennt. Í vettvangsferðum þarf oft aukinn m annafla (m .a. af öryggisástæðum ) og rútu þarf til lengri ferða. Kennurum og skóla385 stjórnend um reynist oft erfitt að fá kostnað við það viðurkennd an.

377

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

378

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

379

Sjá kafla 4.4.3

380

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

381

Sjá kafla 5.8.1

382

Sjá kafla 5.1.3 og 5.9

383

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

384

Sjá kafla 4.6.3

385

Sjá kafla 4.4

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

105

6.5 Kennarar og skólastjórnendur Kennarafélögin leggi áherslu á umhverfismennt í skólastefnu sinni. Ef kennarar í grunnskólum og fram hald sskólu m sam einast í eitt félag árið 2000 er m ikilvægt að það beiti sér til að efla um hverfism enntun og gera kennurum kleift að sinna henni vel, m .a. m eð kjarasam ningum . Umhverfismennt verði gerð góð skil í skólanámskrám og starfsáætlunum á öllum skólastigum. Um hverfism ennt er vítt nám ssvið sem allir kennarar þurfa að sinna og laga þarf kennsluna að um hverfi hvers skóla í sam starfi við foreld ra og ým sar stofnanir, félög og fyrirtæki. Ef allt starfsfólk skólans tekur þátt í að sem ja nám skrána er líklegt að farið v erði eftir henni. Í skólanám skrána ætti að skrá áhugaverða 386 staði eða stofnanir til að heim sækja og í hvaða tilgangi, svæði til að græða upp eða rækta skóg o.fl. Skólar móti sér eigin umhverfisstefnu. Þar sé m .a. tekið á um gengni, orkunotkun, notkun og end urnýtingu pappírs og annars sorps, gróður - og jarðvegsvernd o.s.frv. Til d æm is er unnið að m ótun slíkrar um hverfisstefnu við Fjölbrautaskóla Suðurland s þar sem tekið er á um hverfi skólans, nýtingu auðlind a í skólanum og því hvernig 387 um hverfiskennslu er fyrir kom ið. Ákveðinn kennari (fagstjóri, deildarstjóri) hafi umsjón með umhverfis mennt í hverjum skóla eða skólahverfi. Viðkom and i hafi yfirsýn yfir það sem gera á og gert er. Einnig getur hann / hún gefið öðrum kennurum ráð og útvegað gögn, utanaðkom and i aðstoð eða nám skeið í skólann og hvatt til að kennarar sæki ákveðin nám skeið. Það er hlutverk skólastjóra að kom a slíkri skipan á og stuðla að því að um hverfism ennt skólans þróist. Kennarar fylgi fast eftir kröfum um að rannsóknir verði hluti af starfi þ eirra sem þess óska og hafa rannsóknanám að baki. Þeim kennurum fjölgar sem lokið hafa fram hald snám i m eð góða þjálfun í rannsóknavinnu. Í d rögum að sam eiginlegri stefnu KÍ og H ÍK segir m .a.: Kennarar og stjórnendur hafi rannsóknaraðstöðu í skólunum og fái 388 kennsluafslátt á meðan á rannsóknavinnu stendur. Áhersla verði lögð á umhverfismenntandi heimavinnu sem heimilin geti tekið virkan þátt í. Það er m ikilvægt hlutverk skólans að hafa viss áhrif á það sem nem end ur gera utan skólatím a, bæði einir 389 og ekki síður m eð öðrum . Skólinn verður markvisst að styrkja tengsl foreldra og barna. Auka þarf öryggi og sjálfstraust jafnt barna sem foreld ra í stað þess að brjóta það niður eins og gerist ef foreld rar vita ekki og skilja ekki hvað skólinn er að gera við bör nin þeirra. Í þessu þarf skóli, heilsugæsla 390 og um hverfis- og félagsm álaþjónusta sveitarstjórnar að leggjast á eitt. Sérhv er skóli æt t i að kappkost a að v era í raun menningarmiðst öð í skólahv erfinu eins og rey ndar 391 margir skólar eru. Mörgum finnst að skólinn hafi einangrast í eigin heim i. Því þurfi að laga skólann betur að þörfum barna, foreld ra og sam félagsins þegar horft er til fram tíðar. Þannig styrkir skólinn stöðu sína sem m enningarm iðstöð heim ilana og hverfisins. Þar þarf að kom a til sam vinna a.m .k. 4 aðila, nefnilega skóla, heim ila, heilsugæslu og sveitarstjórnar, sam vinna um bætt m annlíf, fjöld skyld uvernd og um hverfisvernd . 392

386

Sjá kafla 5.2.2. Einnig dæmi um Ártúnsskóla í 5.6.5; Tjarnarsel í 4.3.1; og Sýslunámskrá V-Húnavatnssýslu í 5.1.3

387

Sjá kafla 5.2.2; og Markmið með náttúrufræðinámi. 1997: 10

388

Drög að sameiginlegri stefnu um grunn-, framhalds- og endurmenntun, 1997. Sjá einnig kafla 5.5

389

Sjá kafla 5.1.1 og 5.1.2

390

Sjá einkum kafla 5.1

391

Til nýrrar aldar. 1991: 26

392

Sjá kafla 5.1.3

106

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

6.6 Heimili - foreldrar Stuðlað verði að auknu samstarfi heimila og skóla og fleiri aðila um umhverfis mennt, sem allir aðilar 393 hagnast á, en um hverfið þó m est. Skipuleggja þarf margvíslega heimavinnu sem eykur og bætir samskipti heimila og skóla, bæði bókleg verkefni, en einkum þó verkleg. Heimavinnan verði jafnan þannig að foreldrar og börn vinna saman að 394 verkefnum sem líkleg eru til að auka sjálfstraust þeirra, víðsýni og umhverfis vitund. Þó skipulag heim avinnu sé fyrst og frem st hlutverk skólans geta foreld rar og sam tök þeirra beitt áhrifum sínum til að m arkm iðið nái fram að ganga.

6 . 7 S a m t ö k – f yr i r t æ k i - v i n n u s t a ð i r St ofnanir, samt ök, áhugafélög og at v innufy rirt æki sem t engjast umhv erfismálum auki samst arf 395 v ið skóla og leggi umhv erfisfræðslu lið með upplý singum og sérfræðiþekkingu. Félög eins og Sjálfboðaliðasam tök um náttúruvernd og stofnanir eins og Land græðsla ríkisins hafa gefið fólki kost á að vinna sjálfboðaliðavinnu að um hverfisvernd m eð áhugasöm u fólki sem kann til verka. Vel 396 skipulögð vinna m eð fræðsluívafi getur verið áhrifarík um hverfism enntun. Komið v erði á samst arfi aðila v innumarkaðarins á sv iði umhv erfisfræðslu. Umhv erfisfræðsluráð, ásamt samt ökum at v innulífsins, v inni að þv í að efla og samræma umhv erfisfræðslu v innumarkaðarins. Með markv issri fræðslu v erði st arfsmenn í fy rirt ækjum meðv it aðir um skaðsemi efna sem þeir v inna með og hv ernig draga megi úr áhrifum á umhv erfið og um leið bæt a andlega og 397 líkamlega líðan. Hagsmunasamt ök v innumarkaðarins felli umhv erfisfræðslu inn í núv erandi st arfsfræðslu398 kerfi. Lögð v erði áhersla á að koma á fót námskeiðum fy rir st jórnendur fy rirt ækja um hina ý msu þæt t i umhv erfismála í samv innu v ið Endurmennt unarst ofnun H.Í. og aðrar mennt ast ofnanir, St jórnunarfélag Íslands, Iðn399 t æknist ofnun og fleiri aðila á þessu sv iði. Sérst akri fræðslu og hv at ningu v erði beint t il þeirra, sem sinna innkaupum fy rirt ækja þannig að 400 þau auki not kun á v iðurkenndum umhv erfisv ænum v örum.

Fjölmiðlar St ofnað v erði t il sérst akra umhv erfisv erðlauna, sem v eit t v erða árlega fy rir umfjöllun um umhv erfismál. Verðlaunin v erði v eit t fjölmiðlum jafnt sem einst ökum blaðamönnum , dagskrár401 gerðarmönnum, t ext ahöfundum og kv ikmy ndagerðarmönnum.

393

Sjá kaflann Samantekt fremst í ritinu.

394

Sjá kafla 5.1.1. og 5.1.2

395

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

396

Sjá kafla 5.7, 5.8 og 5.9

397

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

398

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

399

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

400

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8

401

Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. 1997: 3.2.8; sjá einni kafla 5.1

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

107

7 Heimildir, námsgögn og heimilisföng Heimildir (Bækur, greinar, skýrslur og skjöl) * Heimildir sem sérstaklega er mælt með fyrir foreldra og kennara Abraham sson, D.: Fyrirlestrar í H áskóla Ísland s, 1989. Óbirt. A ð ná tökum á tilverunni (Lions Quest) . 1988. Kennsluleiðbeiningar og foreld rabók til fíknivarna. Reykjavík: N ám sgagnastofnun í sam vinnu við Lions-hreyfinguna og m enntam álaráðuneytið. *A ðalnámskrá grunnskóla. 1989. Reykjavík: Menntam álaráðuneytið. A ðalnámskrá grunnskóla - SA M FÉLA GSFRÆÐI 1977. Reykjavík: Menntam álaráðuneytið. And rew s, W.A. 1990. Fyrirlestrar og fjölrit á nám skeiði á vegum Sam taka líffræði kennara í Alviðru, m .a. A Strategy for Coping with Controversial issues in the Classroom. And rew s var þá prófessor við University of Toronto, Sc.Ed . Dep., Faculty of Ed ucation. Anna Borg H arðard óttir. 1997. „Um hverfisvænn leikskóli“. Hugarfóstur, 1.tbl. 5. árg. „Aukin eftirspurn eftir olíu kem ur á óvart.“ M orgunblaðið 12. 10. 1996 Ágúst H . Bjarnason, verkfræðingur. 1998. CO 2 Er jörðin að hitna? Ekki er allt sem sýnist. Vefsíður. Slóðin er http:/ / w w w .rt.is/ ahb/ sol/ sol-onnur-ahrif.htm . N etföng: august@rt.is, w w w .rt.is * Ásgeir Beinteinsson. 1989. „Vord agar Vigd ísar.“Græðum Ísland. Lýst er land græðslu störfum skóla á Reykjanesi. Árbók Land græðslu ríkisins. Á stand og þróun umhverfismála á Íslandi. 1995. Reykjavík: Um hverfisráðuneytið. Á tak, blað sem gefið var út af Grunnskóla H vam m stanga í tilefni um hverfisviku 14.–18. m aí 1990. Bergesen, H elge O. 1990. Fina-miljökampanje. Fina Exploration N orw ay, postboks 4055, Tasta 4004 Stavanger. (greinasafn frá norsku olíufélagi). Berstad , Leif og Linnér, Margarete. 1991. Bréf er brú milli landa. Þýtt og staðfært hafa Sigurlín Sveinbjarnard óttir, Ásta Erlingsd óttir og Kári Arnórsson. Reykjavík: N orræna félagið. Birna H elgad óttir og Guðlaug Pálsd óttir. 1995. Unglingarnir og umhverfið – viðhorf unglinga til umhverfismála út frá sjónarhóli siðgæðis. Reykjavík: H áskóli Ísland s, Félagsvísind ad eild . (Fjölrit) * Björn G. Jónsson. 1990. „Gaia – lifand i jörð. H ugleiðingar um kenningu Jam es Lovelocks.“ N ý menntamál, 3: 17-19. Bolstad , G. Gjesvik, A., og Sved , R.. 1991 „Skal barna red d e m iljöet?“ N atur og M iljø, 5. Borgþór Magnússon, Ásrún Einarsd óttir og Björn H . Barkarson. 1997. Hrossahagar. Rannsóknastofnun Land búnaðarins og Land græðsla ríkisins. Breiting, Søren. 1996. „Muvin -projektet: Miljøund ervisning, ud viklingsarbejd e og forskning.“ M uvin N orden, Danm arks Lærerhøjskole, København, 2, 2: 17-23. Breyttur heimur. 1995. Ítarefni fyrir náttúrufræðigreinar í fram hald sskólum , þýðing á Global change, sem ICSU gaf út 1994. Félag raungreinakennara. Brunner, Wolfgang. 1991. „Solbergaskolans hit og d it.“ V itastjernnas dröm. Tím arit frá um hverfishreyfingunni á Gotland i. „Bæklingur um ósonlagið“. w w w .m m ed ia.is/ um hverfi/ fretta/

1997.

Fréttabréf

umhverfisráðuneytisins,

tbl.

árg.

„Börnin hvetja til d áða. Alþjóðleg barnaráðstefna um um hverfism ál.“ 1996. Fréttabréf Landverndar 1: 3 Christensen, C.U. 1991. „View s of N ature in Environm ental Ed ucation.“ Environmental education & Health Education: International Contributions 1990. Proceedings from The Research Centre for Environmental and Health Education N o.15. The Royal Danish School of Ed ucational stu d ies. Cooper, Geoff 1990. „The greening of outd oor Centres.“ The Journal of A dventure Education, sept. 1990. * Cornell, J. 1989. Sharing the Joy of N ature. Daw n Publications, Canad a. ISBN 0-916124-52-5. (m .a. fjallað um 4 þrep á leið til náttúruvitund ar).

108

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Curriculum Guidelines for Environmental Education. Scottish Environm ental Ed ucation Council. Án árs. ISBN 0 946584 14 1. Davíð Od d sson, forsætisráðherra. 1998. „Laun hækka, skattar lækka“. Áram ótaávarp birt í M orgunblaðinu 3. jan. Dorf, H ans. 1992. Fyrirlestur á MUVIN -nám stefnu í Kastrup í Danm örku. Dorf, H . & Sørensen, N .H . 1991 Skolekundskaber og miljøbevidsthed, hvordan bliver viden meningsfuld? Kaupm annahöfn, Forskningscenter for Miljø- og sund hed sund ervisning, Danm arks lærerhøjskole. Drög að sameiginlegri stefnu Kennarasambands Íslands og Hins íslenska kennarafélags um grunn-, framhalds- og endurmenntun fyrir kennara og skólastjórnendur í grunnskólum og framhaldsskólum. 1997. Reykjavík: Kennarasam band Ísland s og H ið íslenska kennarafélag. Education for A ll: Purpose and Context. Roundtable Themes I. 1993. World Conference on Ed ucation for All, Jom tien, Thailand , 1990. Skýrsla. Einar Egilsson, náttúruvernd aráhugam aður. Munnlegar upplýsingar 5. m ars 1997. Elín Pálm ad óttir. 1997. „H versu hratt leysist Ísland upp?“ Viðtal við Sigurð Reynir Gíslason, jarðefna fræðing í M orgunblaðinu 28.12. End urskoðun aðalnám skráa. 1998. w w w .ism ennt.is/ vefir/ nam skra Endurvinnsla í garðinum. Leiðbeiningar um heimajarðgerð. 1996. Texti eftir H ild i H rólfsd óttur. 18 bls. ISBN 9979-839-06-6 Reykjavík: Um hverfisráðuneytið. Enn betri skóli. 1998. Menntam álaráðuneytið. Slóðin er: http:/ / m rn.stjr.is Environmental Education in Europe. Ým is gögn frá ráðstefnu um um hverfism enntun í Evrópu sem hald in var í H olland i 8.–14. nóv. 1992. „Er land eyðingin ljós í m yrkrinu?“ Viðtal Guðm und ar Guðjónssonar við skóg fræðingana Aðalstein Sigurgeirsson, Þorberg H jalta Jónsson og Úlf Óskarsson. M orgunblaðið 16. 2. 1997. * Falkenm ark, M. 1989. Livet speglat i vatten. Stockholm : Utbilld ningsförlaget. Flensborgarskólinn í H afnarfirði. Vistfræði og um hverfisfræði. Verkefni . [án árs]. Óbirt ljósrit, 10 bls. Globe-vefurinn. 1997 og 1998. Slóðin er: globe.fsl.noaa.gov Globe-verkefnið á Ísland i. 1997. Fréttabréf umhverfisráðuneytisins, 5. tbl. 5. árg. w w w .m m ed ia.is/ um hverfi/ fretta/ Guðjón Ólafur Jónsson. 1996. „Útstreym i koltvíild is og aðgerðir stjórnvald a“. Fréttabréf Land vernd ar 1:5. Guðm und ur Árnason og Björn Sigurbjörnsson. 1997. „H vernig m iðar að tryggja m annkyni næga og nauðsynlega fæðu?“ Fréttabréf um þróunarmál nr. 21, 12. árg. 1. tbl. 1997. Reykjavík: Þróunar sam vinnustofnun Ísland s. Guðm und ur Bjarnason. 1997. „Leiðin frá Ríó er grýtt - en fær“. M orgunblaðið, 13. 7. Guðm und ur H álfd anarson. 1996. „H verfur þjóðernisvitund í Evrópu?“ M orgunblaðinu 22. sept.

Viðtal H ild a r Einarsd óttur í

Guðm und ur Víðir H elgason. 1996. Bio-Ice. Botndýr á Íslandsmiðum. Ársskýrsla 1995. Guðm und ur Páll Ólafsson. 1997. „Er flatarm ál talað í Land svirkjun? M orgunblaðið, febr. Guðm und ur And ri Thorsson. 1997. Á st veiðimannsins á bráð sinni. Dagur-Tím inn 16. 9. Guðni Olgeirsson (ritstj.). 1997. „Education is partnership“ – M enntun er samstarfsverkefni. sam nefnd ri ráðstefnu í Kaupm annahöfn 21.–24. nóv. 1996. Íslenski hópurinn, m ars 1997.

Frásögn af

Gunnar G. Schram . 1995. Umhverfisréttur. Reykjavík: H áskólaútgáfan og Land vernd . H alld ór Þorgeirsson. 1996. Kolefnishringrás jarðar og röskun á henni. Kolefnisbúskapur Íslendinga, ráðstefna í Rúgbrauðsgerðinni 23. nóv. 1996. Líffræðifélag Ísland s. H ansen, M. og Laurid sen, Bo (nem end ur í Tjæreborg Skole). 1996. „Project MUVIN på Tjæreborg skole.“ M uvin N orden, 3,2: 11-13. Danm arks Lærerhøjskole, København. Heimajarðgerð. Snjöll leið til að farga sorpi. 1996. Leiðbeiningar fyrir sveitarfélög. Reykjavík: um hverfisráðuneytið. H elga Kristín Kolbeins, 1996. „Vernd un fiskistofna–hagsm unaárekstrar.“ Muvin -verkefni Fram hald sskólans í Vestm annaeyjum . M UV IN -fréttabréf nr. 4. Kennaraháskóli Ísland s. H erd ís Egilsd óttir: Kisuland. Bók og m ynd band um sam félagfræðikennsluaðferð (og um h verfisfræði) 7–8 ára barna. N ám sgagnastofnun. Heimsráðstefna Sameinuðu þjóðanna um Um hverfisráðuneytið, Reykjavík 1992.

umhverfi

þróun,

Ríó

Janeiro

3–14.

júní

1992.

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

109

Hreinni framleiðslutækni, grænn gróði. 1997. Leiðbeiningar til fyrirtækja um m örkun um hverfisstefnu. Iðntæknistofnun og Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Reykjavík. * H ugi Ólafsson. 1997. „Róm antík og raunsæi“. N áttúrufræðingurinn, 67. árg. 1. hefti bls.21-28. H ugi Ólafsson, upplýsingafulltrúi um hverfisráðuneytisins. Munnlegar upplýsingar í fyrirlestri í Fjölbrautaskóla Suðurnesja 4. m ars 1997. „H var er unga íslenska ferðafólkið?“ Sagt frá rannsókn Davíðs Bjarnasonar, Einars Skúlasonar og Erlu H línar H jálm arsd óttur á viðhorfum erlend s ferðafólks á Ísland i. M orgunblaðið, 27. 7. 1997: 4C. H örður Kristinsson. 1997. Gróðurfar og landkostir fyrr og nú. Óbirtur fyrirlestur á ráðstefnunni „Land græðsla á tím am ótum “ á Akureyri 18. 4. 1997. H ågvar, Sigm und , 1990. Fina-miljökampanje. Fina Exploration N orw ay, postboks 4055, Tasta 4004 Stavanger. (greinasafn frá norsku olíufélagi). Inga María Ingvarsd óttir, leikskólastjóri. 1997. Fjölrituð vinnuplögg. Ingen udvikling uden miljøvern. 1988. N orrænt fréttabréf Sam einuðu þjóðanna, upplýsingaskrifstofan í Kaupm annahöfn, m aí-hefti. Isakssen, Ivar 1990. Fina-miljökampanje. Fina Exploration N orw ay, postboks 4055, Tasta 4004 Stavanger. (greinasafn frá norsku olíufélagi). Ísland og loftslagsbreytingar af manna völdum. Skýrsla umhverfisráðherra. 1997. Um hverfisráðuneytið. * ÍSLA N D – umhverfi og þróun.. 1992 Skýrsla und irbúin vegna heim sráðstefnu Sam einuðu þjóðanna um um hverfi og þróun. Reykjavík: Um hverfisráðuneytið. * Íslenska alfræðiorðabókin. 1990. Reykjavík. Bókaútgáfan Örn og Örlygur. Jenssen, Arne 1990. Fina-miljökampanje. Fina Exploration N orw ay, postboks 4055, Tasta 4004 Stavanger. (greinasafn frá norsku olíufélagi). Jóhanna Jóhannesd óttir. 1992. „Birkirækt barna í Árbæjarskóla“. M orgunblaðið. Jóhanna Jónsd óttir 1996. „Við og um hverfið“. MUVIN -verkefni, Leikskólinn Barnabær, Blönd uósi. M UV IN -fréttabréf nr.4. Kennaraháskóli Ísland s. Jónas H allgrím sson, prófessor 1995. „H inn kærulausi heili.“ Heilbrigðismál 1: 4. Júlíus Sólnes. 1998. „Um hverfisvernd “. Viðtal í M orgunblaðinu, 16. jan. Karl Sigurbjörnsson, biskup. 1998. „Siðgæðisþroskinn varðar m estu“. N ý járspréd ikun, birt í M orgunblaðinu 3. jan. Katrín S. Einarsd óttir, leikskólakennari, 1991. Óbirt vinnuplögg. Kristín H . Tryggvad óttir 1990. „Um um hverfisfræðslu og náttúruvernd .“ N ý menntamál 3: 28-31. Kennsluskrá Kennaraháskóla Íslands 1996–1997. 1996. Reykjavík, Kennaraháskóli Ísland s. KV A SIR – upplýsingavefur Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og Landgræðslu ríkisins um jarðvegsrof á Íslandi. Slóðin er: http:/ / w w w .rala.is/ kvasir Kynningarskrá. 1998. Reykjavík, N ám sgagnastofnun. Lafferty, William M. (prófessor í Ósló) 1997. „Siðareglur fyrir allan heim inn“. viðtal M orgunblaðið, 22. m ars. Landgræðsluáætlun. M arkmið , leiðir og helstu verkefni til aldamóta. 1997. H ella, Land græðsla ríkisins. Landgræðslufréttir, 1.tbl. 6.árg. 1997. „Land svirkjun ræður sérstakan um hverfisstjóra.“ 1997. M orgunblaðið 12. 9. Larsen, Thor 1990. Fina-miljökampanje. Fina Exploration N orw ay, postboks 4055, Tasta 4004 Stavanger. (greinasafn frá norsku olíufélagi). Lára Stefánsd óttir 1993. „KIDLIN K - lítill heim sbær í m ótu n.“ N ý menntamál 4: 28-33. Lífsgildi og ákvarðanir 1990. Kennarabók, foreld ahefti og m ynd band til kynfræðslu. Reykjavík: N ám sgagnastofnun í sam vinnu við ráðuneyti heilbrigðism ála og m enntam ála. „Loftm engunarverkefni í skólum .“ 1992 Reykjavík; Fréttabréf Landverndar 2: 6 Lög um framhaldsskóla. 1988, nr. 57, m eð innfelld um breytingum laga nr. 107/ 1988 og 72/ 1989). Lög um grunnskóla. 1995, nr. 66. Lög um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit 1988, nr. 81, grein 1.4. Lög um landgræðslustörf skólafólks. 1974, nr. 58. Lög um leikskóla. 1994, nr. 78.

110

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Lög um mat á umhverfisáhrifum. 1993, nr. 63. Lög um náttúruvernd. 1996, nr.93. Lög um skógræktardag skólafólks. 1952, nr. 13. Macd onald , Mary Allyson. 1993. V ilji og veruleiki: N áttúrufræðimenntun á Íslandi á 10. áratugnum. Lokaskýrsla F. Reykjavík: Rannsóknastofnun KH Í. Macd onald , M.A. 1990. Homework Practices and Science Learning. Fjölritað erind i flutt á þingi norrænna kennara í stærðfræði, efnafræði og eðlisfræði í Reykjavík í júní 1990. M aður – umhverfi – umhverfisvernd. Án árs. N ám sverkefni frá Fjölbrautaskóla Suðurnesja, Reykjanesbæ. Magnús Ásgeirsson 1992. „Land slag ljóðrænt í snjóbúningi.“ M orgunblaðið 26. 1. Magnús H lynur H reiðarsson. 1997. „Öflugt end urm enntunarstarf í Garðyrkjuskólanum .“ V orboðinn, rit skólanem a Garðyrkjuskóla ríkisins. 1997 Margrét Pála Ólafsd óttir. 1992. Æfingin skapar meistarann. Reykjavík: Mál og m enning. M arkmið með náttúrufræðinámi í grunnskólum og framhaldsskólum. 1997. Lokaskýrsla forvinnu hóps á nám ssviði náttúrufræða. Reykjavík. Slóðin er http:/ / w w w .ism ennt.is / vefir/ nam skra/ Marta Ólafsd óttir 1990. Um hverfisfræðsla í fram hald sskólum . N ý menntamál 3: 22-23. M enning, menntun - forsenda framtíðar 1996. Reykjavík: Menntam álaráðuneytið. „Mikið m agn eiturefna m ælist í íslenskum barnatönnum .“ N iðurstöður rannsóknar Ingólfs Kristjánssonar o.fl. M orgunblaðið 21. 7. 1997 M iljö-91 - Program . 1991. Dagskrá nám stefnu á íslensku, d önsku og finnsku. Reykjavík: m enntam ála ráðuneytið M iljö-91 - Sýningarskrá 1991. Á íslensku og norsku. Reykjavík: m enntam álaráðuneytið. M iljöutbildningen framöver. 1992. Lu nd ur: Um hverfisskrifstofa sænsku nám skrár nefnd arinnar. Miljøund ervisning i N ord en, MUVIN , eða Um hverfism ennt á 10. áratugnum . Ým is gögn frá norrænu sam starfsverkefni 1991–1996. M uvin - Hvað er M UV IN ? Slóðin er: http:/ / rvik.ism ennt.is/ ~sigbir/ hvad er.htm l. 1998. M UV IN -þátttakendur 1995-1996. MUVIN 2. áfangi 1994-1996. Fjölrit frá Kennaraháskóla Ísland s. N atur- og miljövennlig tettstedsutvikling. Oppsummering fra M A M IT-prosjektet. 1993. Osló: N orsk institutt for byog regionforskning. N ám sgagnastofnun, vefsíður. Slóðin er: w w w .ism ennt.is/ vefir/ nam s/ nytt.htm l N ámskeið fyrir framhaldsskólakennara. 1998. Reykjavík, End urm enntunarstofnun H áskóla Ísland s. N ámskrá framhaldsskóla. 1990. Reykjavík: Menntam álaráðuneytið. N ámskrá fyrir almennt kennaranám. 1991. Reykjavík: Kennaraháskóli Ísland s. N efnd um mótun menntastefnu - Skýrsla 1994. Reykjavík: Menntam álaráðuneytið. N atur- og miljövennlig tettstedsutvikling. Oppsummering fra N A M IT-prosjektet. 1993. N orsk institutt for byog regionforskning – N IBR. Skrifað og ritstýrt af Jon Guttu, Petter N æss og Inger Lise Saglie. „N ý hugm ynd afræði.“ Frétt um aðalskipulag Reykjavíkur. Dagur-Tíminn 19.8. 1997. N ýjar áherslur í umhverfismennt. 1992. Vinnuplagg í norræna verkefninu Um hverfism ennt á 10. áratugnum . Þýðing: Stefán Bergm ann. Menntam álaráðuneytið og Kennara háskóli Ísland s. Ólafur Arnald s. 1996 „Kolefni í jarðvegi.“ Kolefnisbúskapur Íslendinga, ráðstefna í Rúgbrauðsgerðinni 22.-23. nóv. 1996. Líffræðifélag Ísland s. Ólafur Arnald s o.fl. 1997. Jarðvegsrof á Íslandi. Land græðsla ríkisins, Gunnarsholti og Rannsóknastofnun land búnaðarins, Reykjavík. Ólafur Arnald s. 1997. A ð lesa landið. ríkisins, Gunnarsholti.

Rannsóknastofnun land búnaðarins, Reykjavík og Land græðsla

Ólafur Stefán Arnarson. 1996. „End urvinnsla á Egilstöðum .“ M UV IN -fréttabréf nr.4. Ólafur Ragnar Grím sson, forseti Ísland s. 1998. „H ér þarf þjóðarvakningu“. N ýjársávarp, birt í M orgunblaðinu 3. jan. Óm ar Banine. 1997. „Vinnuskólinn í Mosfellsbæ“. M orgunblaðið, 29.ágúst. Parm ann, Georg. 1990. Fina-miljökampanje. Osló: (greinasafn frá norsku olíufélagi, höfund ar ým sir þekktir fræðim enn).

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

111

* Páll Skúlason. 1994. Inngangur að greinasafninu N áttúrusýn, sem Róbert H . H arald sson og Þorvarður Árnason ritstýrðu. Reykjavík: H áskóli Ísland s, Rannsóknar stofnun í siðfræði. * Páll Skúlason. 1991 „Siðfræði náttúrunnar.“ Greinasafnið Sjö siðfræðilestrar. Reykjavík: H áskóli Ísland s, H áskólaútgáfan og Rannsóknastofnun í siðfræði.. Páll Skú lason. 1987. „Skólakerfið vanrækir and legar þarfir m anna.“ Viðtal RK. í Þjóðviljanum 17. 3. * Pearce, F., & Winton, I. 1992. Græna bókin. Reykjavík: Bókaútgáfan Bjallan. Pétur Þorsteinsson. 1991. Farfuglar 1991. Im ba, Tölvum iðstöð skóla, Kópaskeri. Sérrit nr.1 (30 bls. fjölrit). * Porrit, J. 1991. Bjargið jörðinni. Reykjavík: Iðunn. Ragnheiður Bened iktsson. 1990. „Alþjóðlegt tölvunet barna.“ N ý menntamál 3: 32-35. Ragnheiður Bened iktsson. 1993. „Á alþjóðavettvangi í kennslustofunni.“ Uppeldi og menntun, tímarit KHÍ Reglugerð um fullorðinsfræðslu og endurmenntun, nr. 179/ 1997. Roberts, M.B.V. 1991. Lífið. Kennslubók í líffræði í fram hald sskólum , Reykjavík. Mál og m enning. * Sameiginleg framtíð okkar. 1990. Ágrip úr skýrslu Alþjóðanefnd ar Sam einuðu þjóðanna um um hverfis- og þróunarm ál 1987. Reykjavík: Land vernd . Sigrún H elgad óttir. 1991. A ð ferðast á heimaslóð. Fyrirlestur á Miljö 91. M.a. tilvitnun í Ehrlich, P.R. et.al. 1977 bls. 602. Fjölrit. Sigrún H elgad óttir. 1998. Tölvupóstur 13. apríl. Sjá einnig ism ennt.is/ ~sigrunh/ Sigurlín Sveinbjarnard óttir. 1990. Umhverfismennt í skólum, könnun. Reykjavík: Menntam álaráðuneytið. * Sjálfbær þróun. 1991. Leiðsögn um ritið Sam eiginleg fram tíð vor, sem er skýrsla heim snefnd ar Sam einuðu þjóðanna frá 1987 um um hverfis- og þróunarm ál. Reykjavík: Um hverfisráðuneytið. * Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. Fram kvæm d aáætlun til ald am óta. 1997. Reykjavík. Um hverfisráðuneytið. ( http:/ / w w w .m m ed ia.is/ um hverfi/ ) * Sjöberg, C. og Thunberg, B. 1996. Umhverfisbókin. Jóhann Guðjónsson og Eiríkur Jensson þýd d u og staðfærðu. Reykjavík: Mál og m enning. Sivaraksa, S. 1998. „Veier ut av forbrukskulturen.“ Folkevett, 2.tbl.20. árg. 4-6. Skólabúðir í Reykjaskóla. 1988. Reykjavík: Menntam álaráðuneytið. Skýrsla umhverfisráðherra um mótun stefnu í umhverfismálum. Lögð fyrir Alþingi á 116. löggjafarþingi í m ars 1993. Snorri Konráðsson: Óbirt erind i um m enntastefnu ASÍ-þings á m enntaráðstefnu Alþýðuband alagsins 27. 3. 1993. State of the W orld 1990. N ew York: World Watch Institute. Status Report for Iceland pursuant to the United N ations Fram ew ork Convention on Clim ate Change. 1995. Reykjavík: Um hverfisráðuneytið. Stefanía Björnsd óttir. 1996. Umhverfið, skiptir það máli? Reykjavík: N ám sgagnastofnun. Stefán Bald ursson, skrifstofustjóri í m enntam álaráðuneytinu. Munnlegar upplýsingar í m aí 1997. Stefán Bergm ann. 1996. M UV IN -fréttabréf, nr. 4. * Stefán Bergm ann. 1995. M UV IN á Íslandi. Upplýsingar um norrænt verkefni um umhverfismennt 1994-1996. Reykjavík: Menntam álaráðuneytið og Kennaraháskóli Ísland s - end urm enntunard eild . Steigan, And reas 1994. Fyrirlestrar á nám skeiði á vegum Félags raungreinakennara og End urm enntunar H áskóla Ísland s í Tæknigarði í júní. Stud d ard , G. J. 1974. Common Environmental Terms. A Glossary. Washington, D.C.: U.S. Environm ental Protection Agency. Sveinn Ingim arsson. 1992. Hvert tré hefur margar greinar. Lokaritgerð við Kennaraháskóla Ísland s, fjallar m .a. um tölvufjarkennslueininguna V atnið. Sørli, Ivar, 1990. Fina-miljökampanje. Fina Exploration N orw ay, postboks 4055, Tasta 4004 Stavanger. (greinasafn frá norsku olíufélagi). Tanner, T. 1980. „Significant Life Experiences: a N ew Research Area in Environm ental Ed ucation.“ Journal of Environmental education, vol.II, N o.4. Teaching A bout the Urban Environment in Primary Schools. 24. Council of Eu rope Teachers' Sem inar í Strasbourg 1985. The Belgrad Charter. A Global Framework for Environmental Education. 1976. Connect, UN ESCO-UN EPEnvironm ental Ed ucation N ew sletter. Vol.1 nr.1.

112

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Til nýrrar aldar. 1991. Reykjavík: Menntam álaráðuneytið. Tóm as Jóhannesson, Veðurstofu Ísland s. 1996. „Er farið að hlýna vegna gróðurhúsa áhrifa?“ Kolefnisbúskapur Íslendinga, ráðstefna í Rúgbrauðsgerðinni 23. nóv. 1996. Líffræðifélag Ísland s. Tryggvi Felixson. 1998. „Frá Kyoto til Bonn“. M orgunblaðið 30. 5. Umhverfið í okkar höndum. 1995. Blað UMFÍ, liður í um hverfisátaki félagsins. Umhverfismennt á 20. áratugnum . 1991. Dreifibréf til skóla m eð lýsingu á fyrsta áfanga MUVIN (Miljøund ervisning i N ord en) . Reykjavík: MSenntam álaráðuneytið. Umhverfisráðuneytið. Án árs. Reykjavík: Um hverfisráðuneytið. • Umhverfistölur – Ísland og Evrópa. 1997. Reykjavík: H agstofa Ísland s. Unge pædagoger. 1989. N okkrir höfund ar. Kaupm annahöfn. * Uppeldisáætlun fyrir dagvistarheimili. 1985. Reykjavík: Menntam álaráðuneytið. „Vettvangsferðir“. 1997. Hugarfóstur, 1. tbl. 5. árg. bls. 12-13. Vid yarthi, V. 1990. Folk, ikke trær. RF. 2. s. 30. Oslo. * Vilm und ur H ansen. 1995. Ræktun í skólastarfi. Lesefni fyrir nem end ur, verkefnabók, og kennarabók (12 bls. hvert hefti). Reykjavík: Skógræktarfélag Ísland s og Ísland sbanki. V innuskóli Reykjavíkur – vinna, þroski, nám. 1997. Fjölrit Vinnuskóla Reykjavíkur. „Yrkja – H elm ingur allra grunnskóla í verkefninu“. M orgunblaðið, 24. 4. 1997 * Þorvald ur Örn Árnason. 1990. „Geim skipið m ikla.“ N ý menntamál, 3: 46. Þorvald ur Örn Árnason. 1992. Ráðstefna um umhverfismenntun í Evrópu og samvinnu um þróun hennar, haldin í Hollandi í nóv. 1992. Fjölrituð skýrsla, gefin út af höfund i. * Þorvald ur Örn Árnason. 1996. „Um hver fi okkar – að skynja það, greina, túlka og m eta.“ N ý menntamál, 2: 22–26. Þorvald ur Örn Árnason: Óbirt skjöl og dreifitit, varðveitt í m enntam álaráðuneytinu og hjá höfund i: Um hverfism ennt á Ísland i, d reifirit (aðallega skrá nr. 4) 1991; M iljö 91 – lokabréf. 1991. Mat á hvernig til tókst. Skólaferðalög og vettvangsferðir, Borgarnes, sept.1991, einkum niðurlag; Fyrirlestrar fyrir fóstrur og sjúkraliða 1990 (síðar birt í Félagstíðind um SFR H eilbrigðism álum ); Bréf og heim sóknir bekkja (í erind am öppu í um h v.m ennt); Fræðslufund ur í Ártúnsskóla (skólar í um hv.m ennt). 1991; Minnisatriði úr skólum , m .a. þróunarverkefni (um hv.m ennt) 1989–1992; N áttúruhúsið og skólarnir (náttúrufr.m appa). 1991; Skóli og um hverfi 2000 og TN A-gagnrýni. 1990; Texti á m ynd band i um sýningu Miljö 91; Leiðbeiningar um trjárækt 1990; Leiðbeiningar um fjöruskoðun 1990; H and skrifaðir punktar frá nám skeiði William And rew s í Alviðru 1990.

*Þór Jakobsson. 1992 „Lofthjúpur jarðar og lífsskilyrðin.“ Heilbrigðismál, 1: 18-25. *Þóra Ellen Þórhallsd óttir. 1989. „Regnskógar hitabeltisins.“ N áttúrufræðingurinn 59. árg. 1: 9–37. *Þóra Ellen Þórhallsd óttir: Erind i um óbyggð víðerni á ráðstefnu Land vernd ar 1992. Þróu narsjóðu r gru nnskóla. 1992. Lýsing á þróunarverkefnum 1990–1991. Reykjavík: Menntam álaráðu neytið. Þróu narsjóðu r gru nnskóla. 1993. Lýsing á þróunarverkefnum 1991–1992. Reykjavík: Menntam álaráðu neytið. Þróu narsjóðu r gru nnskóla. 1994. Lýsing á þróunarverkefnum 1993–1994. Reykjavík: m enntam álaráðu neytið. Þróu narsjóðu r gru nnskóla. 1996. Lýsing á þróunarverkefnum 1994–1995. Reykjavík: Menntam álaráðu neytið.

Ögm und ur Einarsson 1997 (viðtal): „Aukið fram boð veld ur verðlækkunum á m örkuðum “. M orgunblaðið 27. 7. 1997. _____________________________________________________________________ * Heimildir sem sérstaklega er mælt með fyrir foreldra og kennara

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

113

7.2 Námsgögn 7.2.1 Námsgögn einkum fyrir unga nemendur A lgeng fjörudýr eftir Guðm und P.Ólafsson. N ám sgagnastofnun 1986. A qua. Mynd band um körtu sem verður fyrir barðinu á m engun. N ám sgagnastofnun, frá Centar film . Ég veðja á Ísland. Leikið m ynd band (14 m ín.) í flokknum : Vernd um jörðina okkar. N ám sgagna stofnun 1991. Fuglasöngur. H ljóm band . N ám sgagnastofnun, án árs. Jafnvægi í náttúrunni. Mynd band (9 m ín.) er sýnir hvernig m ýs, refir og jurtir bregða st við vatni. N ám sgagnastofnun Kid s N etw ork (tölvusam skiptanám sefni, m iðstöð í Band aríkjunum ). Þrjár nám seiningar hafa verið þýd d ar og gefnar út af N ám sgagnastofnun: V eðrið, Súrt regn, Hvað er í vatninu og Gæludýr Landið, Fjaran, vatnið - greiningarlyklar um smádýr. N ám sgagnastofnun 1989. N áttúran allan ársins hring. Athyglisverð nám sbók eftir Sólrúnu H arðard óttur. N ám sgagnastofnun 1995. N áttúruverkefni. Sigrún H elgad óttir hefur þýtt og um sam ið band arískt um hverfis vernd arnám sefni, Project Wild , sem byggir að verulegu leyti á fjörugum leikjum . N ám sgagnastofnun 1994. Rof. Leiðbeiningar fyrir kennara um kennslu um jarðvegsrof, einkum vatnsrof, sem byggir á tilraunum m eð jarðveg í sérstökum bakka og rennand i vatn. N ám sgagnastofnun 1993. Ræktun í skólastarfi eftir Vilm und H ansen. Lesefni fyrir nem end ur, verkefnabók, og kennarabók (12 bls. hvert hefti). Reykjavík: Skógræktarfélag Ísland s og Ísland sbanki, 1995. Sjávardýr. Mynd band (40 m ín) úr flokknum Fylgst m eð d ýrum . N ám sgagnastofnun. Sorpið okkar. 1998. Ætlað nem end um á m iðstigi grunnskóla til að auka ábyrgðarkennd þeirra gagnvart um hverfinu. Um er að ræða kennsluforrit, m ynd band , verkefnabók og kennsluleiðbeiningar sem m ynd a eina heild . N ám sgagnastofnun, Sorpa og Um hverfisráðuneytið stóðu sam an að útgáfun ni. Tré eftir Jón Guðm und sson. Lestrarbók m eð m ynd um og léttum texta, alhliða fróðleik ur um tré. N ám sgagnastofnun 1991. Trjágróður í brekku. Veggspjald m eð fróðleik um gagnsem i skóga sem Land græðslu skógaátakið gaf út 1990. Skýringablað fyrir kennara fylgir. Umhverfið. N áttúrufræðiverkefni fyrir fyrstu bekki grunnskóla sem Gunnhild ur Óskars d óttir tók sam an. N ám sgagnastofnun 1990. Umhverfið – skiptir það máli? Fjölþætt um hverfisnám sefni eftir Stefaníu Björnsd óttur, kennara við Fossvogsskóla í Reykjavík. Einkum ætlað 10 - 12 ára börnum (í Álftam ýrarskóla hefur það t.d . reynst best fyrir 13 ára börn). Skiptist í 4 kafla: Land ið, H afið, Loftið og Manngert um hverfi. Í kennarahand bók eru ábend ingar um notkun og verkefni til ljósritunar. N ám sgagna stofnun 1996. V eðrið - hvað er nú það? Eftir Guðm ann Þorvald son. N ám sgagnastofnun 1990. Vinnubók sem tengist bókinni V eðrið sem Vaka-H elgafell gaf út 1987. Fæst hvort tveggja hjá N ám sgagnastofnun. V erndum jörðina okkar. 7 leikin m ynd bönd frá jafn m örgum lönd um ásam t hand bók. N ám sgagnastofnun 1992. Öskjuhlíð frá ým sum hliðum . Eftir Ingibjörgu Möller og Kristján Sigfússon, kennara í H líðaskóla, 1992. Fjölritað texta- og verkefnahefti. Fæst í H líðaskóla.

7.2.2 Námsgögn einkum fyrir unglinga og fullorðna A ð lesa landið eftir Ólaf Arnald s. Litprentaður, ókeypis bæklingur til að auðveld a fólki að greina ástand gróðurs og jarðvegs. Rannsóknastofnun land búnaðarins, Reykjavík og Land græðsla ríkisins, Gunnarsholti, 1997. A pabrauðstréð. Mynd band (30 m ín) um risastór tré í Afríku og afar fjölskrúðugt d ýralíf sem á því þrífst. N ám sgagnastofnun. Breyttur heimur. Ítarefni fyrir náttúrufræðigreinar í fram hald sskólum , þýðing á Global Change, sem ICSU gaf út 1994. Félag raungreinakennara 1995. Endurvinnsla í garðinum. Leiðbeiningar um heimajarðgerð. Texti eftir H ild i H rólfsd óttur. 18 bls. ISBN 9979839-06-6 Um hverfisráðuneytið 1996. Ég greini tré. Greiningarlykill eftir Sveinbjörn M. N jálsson. N ám sgagnastofnun 1991. Gróður og landnýting. Litskyggnuflokkur m eð skýringum . Útg. Land v ernd .

114

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Gróðureyðing og endurheimt landgæða, eftir Sigurð Blönd al og Ingva Þorsteinsson. Lesefni m eð litm ynd um . Útg. N ám sgagnastofnun. Græðum Ísland, árbækur Land græðslu ríkisins frá 1988, sjá t.d . greinina V ordagar V igdísar eftir Ásgeir Beinteinsson, þar sem hann lýsir land græðslustörfum skóla á Reykjanesi. Græðum Ísland, m ynd band (25 m ín). Land græðsla Ísland s 1990. Dreifing: N ám sgagna stofnun. Græna bókin – um neytendur og umhverfi. eftir Garðar Guðjónsson. H agnýt ráð, einkum í heim ilishald i. N eytend asam tökin, N orræna félagið og Grænu fjölskyld urnar. Reykjavík 1995. Græna handbókin. Mál og m enning. Hreindýrabúið. Kennslum ynd band (herm ilíkan) ásam t hand bók. N em and inn hreind ýrabónd a og þarf að taka ým sar ákvarðanir. N ám sgagnastofnun.

setur

sig

spor

Hrosshagar, eftir Borgþór Magnússon, Ásrúnu Einarsd óttur og Björn H . Barkarson. Litprentaður, hand hægur bæklingur til að greina og flokka ástand hrosshaga. Rannsókna stofnun Land búnaðarins og Land græðsla ríkisins, 1997. Húsey. Mynd band um sérstakt um hverfi við H ér aðsflóa og nytjar þess. Dreifing: N ám sgagnastofnun. Í sátt við náttúruna.. Flokkur 8 m ynd a um um hverfism ál eftir Ara Trausta Guðm und sson og Vald im ar Leifsson. Fjallað er um loftslagsbreytingar, m engun, nýtingu náttúru auðlind a o.fl. ÍSLA N D – umhverfi og þróun. 1992 Skýrsla und irbúin vegna heim sráðstefnu Sam einuðu þjóðanna um um hverfi og þróun. Reykjavík: Um hverfisráðuneytið. Íslenskir fuglar. Flokkur m ynd band a. Dreifing: N ám sgagnastofnun. Jarðvegsrof á Íslandi. eftir Ólaf Arnald s og fleiri. Ítarlegt rit m eð fjöld a litprentaðra korta. Land græðsla ríkisins, Gunnarsholti og Rannsóknastofnun land búnaðarins, Reykjavík 1997. Jörðin er gjöful. Mynd ir og texti um auðæfi jarðar. Útg. Land vernd 1985, fæst hjá N ám sgagna stofnun. Kemur mér það við? Bæklingur og 2 veggspjöld um ástand ið í heim inum hvað varðar um hverfism ál, m annréttind i og sam starf þjóða, ætlað 11 - 15 ára nem end um . N ám sgagnastofnun 1987. Land og líf eftir Torfa H jartarson, útg. N ám sgagnastofnun 1988. Land afræðinám sefni m eð hvatningu til náttúruskoðu nar og land græðslu. Landgræðsluskógar - átak 1990. skrifstofur hafa til d reifingar:

Mynd snæld a m eð 4 m ynd um sem N ám sgagnastofnun og fræðslu -

1. Silfur hafsins - gullið í dalnum. 17 m ín. Jóhann Þorvald sson, þáverand i skólastjóri á Siglufirði, tók ekki þátt í síld arævintýrinu held ur hélt m eð nem end um sínum upp í d al og gróðursetti þar tré þrátt fyrir að fáir hefðu trú á að þar gæti þrifist skógur. Í m ynd inni er rætt við Jóhann á þeim stað þar sem vaxinn er d ávænn skógur en fátt m innir hins vegar á síld a rævintýrið. Mynd in er vel fallin til að vekja áhuga á trjárækt. 2. Birkið við efstu mörk. 17 m ín. Um birki sem teygir sig all hátt til fjalla, einkum í Austurd al í Skagafirði, m .a. er hér heim sóttur hæsti fund arstaður birkis á Ísland i (600 m .y.s.). 3. Haukadalur, höfuðból - höfðinglegar gjafir. 17 mín. Danskur iðjuhöld ur, sem kom ald rei til Ísland s, varði stórfé til að kaupa nær örfoka land efst í Árnessýslu og rækta þar skóg. H ann vild i sýna að skógi vaxið land eyðist ekki. 4. Hallormstaðaskógur. 43 m ín. Gengið um H allorm staðaskóg m eð tveim ur skógræktar stjórum . Mikill fróðleikur um þennan vöxtulega skóg og um ræktun erlend ra trjátegund a á Ísland i. Landið, umhverfið og við. Um hverfisfræðsluefni eftir Ara Trausta Guðm und sson. N ám sgagna stofnun 1993. Lífríkið á landi. N ám sefni eftir Ed d u Eiríksd óttur, Jennýju Karlsd óttur, Þórey Ketilsd óttur og Þorvald Örn Árnason, ætlað 11-12 ára nem end um . N ám sgagnastofnun 1994. Lífríkið í vatni. Mikilvægt nám sefni eftir Reyni Bjarnason og Stefán Bergm ann, ætlað 11-12 ára nem end um . N ám sgagnastofnun 1996. M iljø, metodisk veiledning. Knappar og vel skipulagðar leiðbeiningar um um hverfism ennt, t.d . fyrir kennara og skólastjórnend ur. N asjonalt lærem id d elsenter 1995. Ósló. ISBN 82-7726-099-7. N áttúrusýn, safn greina um siðfræði og náttúru. 1994. Ritstjórar Róbert H . H arald sson og Þorvarður Árnason. H áskóli Ísland s, Rannsóknarstofnun í siðfræði. N eytendablaðið, aðgengilegar greinar um ým is um hverfism ál. Sjórinn og miðin eftir Svend Aage Malm berg 1992. H efti í flokki N ám sgag nastofnunar og H afrannsóknastofnunar: Lífríki sjávar. Stattu vörð um hreina jörð. Íslenskt m ynd band um sorp og end urnýtingu. H áskóli Ísland s 1992. Dreifing: N ám sgagnastofnun. Tölvusamskiptaverkefni (Kids network). Fjögur þem ahefti eru gefin út á íslensku : V eðrið, súrt regn, Hvað er í vatninu og Gæludýr. N ám sgagnastofnun 1993.

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

115

Umhverfið í okkar höndum. Blað (greinasafn og auglýsingar) gefið út af UMFÍ í um hverfisátaki félagsins 1995. Umhverfið – og við. 1996. Fræðslurit Kvenfélagasam band s Ísland s. H an d hægar leiðbeiningar á 24 bls. Umhverfisbókin, eftir Claes Sjöberg og Bo Thunberg. Jóhann Guðjónsson og Eiríkur Jensson þýd d u og staðfærðu. Mál og m enning 1996. Úrgangur og mengun. Mynd band (20 m ín) úr flokknum V ísindi í brennidepli. Dreifing: N ám sgagnastofnun. V atnsmýrin og Tjörnin. Leiðbeiningar um þem avinnu ásam t verkefnum fyrir nem end ur, saga og náttúrufræði Tjarnarsvæðisins í Reykjavík sam þætt. Eftir Fannýju Gunnarsd óttur og Steinunni kennara við Álftam ýrarskóla. Fjölrit frá Skólaskrifstofu Reykjavík ur. V egir vatnsins. Mynd band frá veitustofnunum Reykjavíkur í 3 þáttum , sjá einkum 1. þátt: „und irstaða lífsins á jörðinni.“ V eröldin í vatninu. Vönd uð bók um vatnalífverur eftir H elga H allgrím sson. N ám sgagnastofnun 1978. V efsíður um náttúruvernd eftir Sigrúnu H elgad óttur, Sólrúnu H arðard óttur og Torfa H jartarson. Athyglisvert fræðsluefni á nýju form i. Vistaðar í tölvu Kennaraháskóla Ísland s. V istfræðileg líffræði. Mynd band (15 m ín.) um lögm ál sem sam skipti lífvera fylgja, m aðurinn þar m eðtalinn. N ám sgagnastofnun.

7.3 Stofnanir, félög, skólar –heimilisföng 7.3.1 Opinberir aðilar N afn

Staður

N etfang / heim asíða

Sím i

Ferðam álaráð Ísland s

Gim li, Lækjargt. 3,101 R.

w w w .icetourist.is

552 7488

H afrannsóknastofnunin

Skúlagötu 4, 101 R.

w w w .hafro.is

H ollustuvernd ríkisins

Árm úla 1a, 105 R.

w w w .hollver.is

581 2166

Kennaraháskóli Ísland s

Stakkahlíð, 105 R.

w w w .khi.is

563 3800

Menntam álaráðuneytið

Sölvhólsgötu 4, 150 R.

w w w .m rn.stjr.is

560 9500

N ám sgagnastofnun

Laugavegi 166, 105 R.

w w w .nam s.is

552 8088

N áttúrufræðistofa Kópavogs Digranesvegi 12, 200 K. N áttúrufræðistofnun Ísland s H lem m i 3, 105 R. N áttúrugripasafnið í N esk.,

554 0630 w w w .nattfs.is/

Miðstræti 1, 740 N esk.

562 9822 477 1454

N áttúrugripas.Vestm annaeyja H eiðarvegi 12, 900 Vestm .

481 1997

N áttúruvernd arráð,

H lem m i 3, 105 R.

562 7855

Skipulagsstofnun

Laugarvegi 166, 105 R.

Skógrækt ríkisins

Suðurhlíð 38 (105) & Mógilsá

554 0300

Veðurstofa Ísland s

Bústaðavegi, 150 R.

560 0600

Veiðim álastofnunin

Vagnhöfða 7, 110 R.

Um hverfisráðuneytið

Vonarstræti 4, 101 R.

w w w .islag.is w w w .ved ur.is

567 6400 brunnur.stjr.is/ interpro/ um h/ um h.nsf/ pages/ forsid a

Þróunarsam vinnustofnun Ísl. Rauðarárstíg 25, 105 R.

562 4100

560 9600 562 2152

116

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

7.3.2 Félög Þegar um land ssam tök er að ræða er þeirra getið en ekki einstakra aðild arfélaga. N afn

Staður

N etfang / heim asíða

Sím i

Alviðra,um hverfisfræðslust. Ölfusi, 801 Selfoss

482 1109

Arkitektafélag Ísland s

Freyjugötu 41, 101 R.

551 1465

Bænd asam tökin

Bænd ahöll v.H agatorg, 101 R. w w w .bond i.is

563 0300 568 2533

Ferðafélag Ísland s

Mörkinni 6, 108 R.

w w w .fi.is/ fyrirspurn.htm l

Ferðafélagið Útivist

H allveigarstíg 1, 101 R.

artem is.centrum .is/ ~utivist/ uti_val2.htm 561 4330

Félag ísl. leikskólakennara

Grettisgötu 89, 105 R.

562 7610

Félag land varða Félag leiðsögum anna Félag raungreinakennara

B.t. Ástu Þorleifsd ., MS

w w w .ism ennt.is/ vefir/ raungreinar

568 4608

Foreld rasam tökin

Bolholti 4, 105 R.

568 0790

H afnargönguhópurinn

H afnarhús.Tryggvagt., 101 R.

551 5800

H eim ili og skóli, land ssam t. Sigtúni 7, 105 R.

562 7475

H ið íslenska kenn.fél. H ÍK

553 1117

Lágm úla 7, 105 R.

H ið íslenska náttúrufræðifél. H lem m i 3, 105 R.

562 4757

H jálparstofnun kirkjunnar

Laugarvegi 31, 101 R.

562 4400

Kennarasam band Ísland s, KÍ Laufásvegi 81, 101 R.

562 4080

Land græðsla ríkisins

487 5088

Gunnarsholt, 851 H ella

Land ssam b.ísl.útvegsm .LÍÚ H afnarhvoli,Tryggvagt, 101 R.

552 9500

Land vernd

552 5242

Skólavörðustíg 25, 101 R.

N áttúruvernd arfélag SV-land s N VSV Pósthólf 1114, 121 R.

551 5800

N áttúruvernd arsam t. Ísland s Pósthólf 7057, 127 R.

w w w .m m ed ia.is/ nsi

N eytend asam tökin

Skúlagötu 26, 101 R.

w w w .itn.is/ ~neytend a/ bls2a.htm

562 5000

Rauði kross Ísland s

Rauðarárstíg 18, 105 R.

w w w .red cross.is/ netfong.htm l

562 6722

Sam t. líffr.kennara, Sam líf

Pósthólf 8282, 128 R.

Sjálfboðal.sam t. um náttúruv. Pósthólf 8468, 128 R. Sjóm annasam band Ísland s

Borgartúni 18, 105 R.

561 0769

Skógræktarfélag Ísland s

Ránargötu 18, 101 R.

551 3422

Skógræktarfélög

Í flestum bæjum og sveitum .

Sam t. um óspillt land í H valfirði, SÓL. Um hverfissj. verslunarinnar Kringlunni 7, 103 R.

w w w .um hverfi.is fax 568 5569

Ungm ennafélag Ísl., UMFÍ

Fellsm úla 26, 105 R.

Þróunarsam vinnust. Ísl.

Rauðarárst. 25,ph.5330,125 R.

Æskulýðssam band Ísland s

Laugavegi 162, 105 R.

568 7811 568 2929

http:/ / w w w .utn.stjr.is/ iceid a/

5609981 562 3035

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

117

7.3.3 Skólar sem lýst er sem dæmum um starfsemi Leikskólar Skóli

Staður

Í kafla nr.

Barnabær

Blönd uós

5.3

Birkiborg v. Sjúkrahús Rv.

Reykjavík

5.3

Brim ver, Eyrarbakka

Árnessýsla

5.10.3

Furuborg v. Sjúkrahús Rv.

Reykjavík

5.3

Garðavellir við H jallabraut

H afnarfjörður

3.1.3

Greniborg v. Sjúkrahús Rv.

Reykjavík

5.3

Klettaborg

Reykjavík

5.10.2

Litlahlíð v. Ríkisspítala

Reykjavík

5.3

Mánahlíð v. Ríkisspítala

Reykjavík

5.3

Mánahvoll v. Ríkisspítala

Reykjavík

5.3

N orðurberg

H afnarfjörður

5.3

Ós, Stokkseyri

Árnessýsla

5.10.2

Skógarborg v. Sjúkrahús Rv.

Reykjavík

5.3

Sólbakki v. Ríkisspítala

Reykjavík

5.3

Sólhlíð v. Ríkisspítala

Reykjavík

5.3

Stubbasel v. Ríkisspítala

Reykjavík

5.3

Sunnuhlíð v. Ríkisspítala

Reykjavík

5.3

Sunnuhvoll v. Ríkisspítala

Reykjavík

5.3

Tjarnarsel

Reykjanesbær

4.3.1

Grunnskólar Skóli

Staður

N etfang / heim asíða

Í kafla nr

Álftam ýrarskóli

Reykjavík

ism ennt.is/ grunnsk/ rvik/ alftam yrarskoli.htm l

4.5; 4.6.2

Árbæjarskóli

Reykjavík

arbaer@ism ennt.is

4.4.1; 5.4

Ártúnsskóli

Reykjavík

artuns@ism ennt.is

5.6.5

Barnaskóli H úsavíkur

H úsavík

bhols@ism ennt.is

4.4.2

Barnaskóli Staðarhrepps

V-H únavatnss.

Brautarholtsskóli

Árnessýsla

Fossvogsskóli

Reykjavík

Grunnskólinn Djúpavogi

S-Múlasýsla

grunnskolinn_d jupavogi

5.8, 5.10.4

Grunnsk. H vam m stanga

V-H únavatns

grhvt@ism ennt.is

3.1.4; 5.1.3

Grunnskólinn Sand gerði

Sand gerði

ism ennt.is/ grunnsk/ rnes/

Grunnskólinn í Staðarsveit

V-H únavatns

Grunnskólinn í Stykkish.

Stykkishólm i

5.1.2

Grunnskólinn í Þykkvabæ

Rangárvallas.

4.4.2

H áteigsskóli (Æfingask.)

Reykjavík

H líðaskóli

Reykjavík

5.1.3 brautarh@ism ennt.is

4.4.2 2.2.1; 4.5; 5.10.2

ism ennt.is/ grunnsk/ aust/

gru nnskolinn_i_sand gerd i.htm l

5.1.1

lyssk@ism ennt.is

5.1.3

4.4.1 ism ennt.is/ grunnsk/ rvik/ hlid askoli.htm l

4.4.4

Laugabakkaskóli

V-H únavatnss.

5.1.3

Laugaland sskóli

Eyjafjarðarsv.

4.4.2

Laugargerðisskóli

H nappad alss.

laugarg@ism ennt.is

3.2.10

118

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

Laugarnesskóli

Reykjavík

launes@ism ennt.is

Melaskóli

Reykjavík

ism ennt.is/ grunnsk/ rvik/

N jarðvíkurskóli

Reykjanesbær

m elaskoli.htm l

Árnessýsla

Selásskóli

Reykjavík

4.4.2

ism ennt.is/ grunnsk/ rnes/ njard vikurskoli.htm l

Reykholtsskóli. - Biskupst.

3.2.7; 5.4

4.4.2; 5.1.1 5.10.3

ism ennt.is/ grunnsk/ rvik/ selasskoli.htm l

4.3.3

Seljaland sskóli, V-Eyjafj.

Rangárvallas.

ra@ism ennt.is

4.3.2

Tjarnarskóli

Reykjavík

tjarnar@ism ennt.is

4.6.2

Vesturhópsskóli

V-H únavatnss.

5.1.3

Villingaholtsskóli

Árnessýslu

4.3.2

Framhaldsskólar Skóli

Staður

N etfang / heim asíða

Í kafla nr.

Bænd ask. á H vanneyri

Borgarbyggð

http:/ / w w w .hvanneyri.is/

5.5

Fjölbrautask. í Garðabæ

Garðabær

rvik.ism ennt.is/ ~fg/

5.5

Fjölbrautask.Suðurland s

Selfoss

http:/ / w w w .fsu.is/

5.10.4, 5.2.2, 6.5

Fjölbrautask.Suðurnesja

Reykjanesbær

http:/ / w w w .fss.is/

4.1.2, 4.4.3, 5.5

Flensborgarskólinn

H afnarfjörður

rvik.ism ennt.is/ ~flensa/

1.2, 3.2.1.

Fram hald sskólinn

Vestm annaeyj.

rvik.ism ennt.is/ ~eliasa/

5.10.3; 5.10.4

Garðyrkjuskóli ríkisins

Reykjum , Ölfusi

http:/ / w w w .rvik.ism ennt.is/

Menntaskólinn á Egilsstöðum

Egilsstaðir

~gard bok/

5.6.6

http:/ / w w w .ism ennt.is/ vefir/ m e/ 5.5

Aðrir skólar sem dæmi eru tekin úr: Kennaraháskóli Ísland s

Reykjavík

w w w .khi.is/

6.6.2

Vinnuskólinn í Mosfellsbæ

Mosfellsbæ

5.8.1

Vinnuskólinn í Rvk.

Reykjavík

5.8.1

Vinnusk. á Siglu firði

Siglufirði

5.8.1

Vinnusk. á Sauðárkróki

Skagafirði

5.8.1

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

119

Atriðisorð N öfn skóla eru í næstu skrá á undan, ásamt vísun í kafla. Aðalnám skrá 8, 39, 43, 46, 50, 54, 70, 72, 73, 78, 98, 100, 101 Afstaða 11–15, 49, 52, 72, 100 Akureyri 67, 83, 85 Alheim urinn 13, 16 Alheim ssiðfræði 10 Alm enningssam göngur 35, 41 Alviðra 65, 90, 102 Alþjóðasam ningar 29, 33, 35, 86 Alþjóðavitund 47, 52 And legt 12, 13, 18, 30, 78, 106 And rúm sloft 8, 16, 25–29 Athugun 38, 48, 50, 51, 56, 61, 67, 70, 76, 78 Athyglisgáfa 53 Atvinnulíf 41, 72, 79–80, 89, 104, 106 Auðhringir 20 Auðlind ir (m .a. nýting) 8, 18, 21, 23, 24, 30, 33, 40, 52, 68, 72, 73, 74, 82, 83, 86, 96 Ábyrgð 13, 16, 39, 43, 46–49, 52–55, 64, 74, 78, 81, 86, 93, 98, 99, 104 Ágreiningur 44–46, 49, 54, 93 Áhugam enn 7, 61, 89, 102 Áhugi 52–53, 86 Ákvarðanir 41, 44, 52, 54, 68, 99 Áram ótaávarp 28 Árekstrar 9, 44, 49, 54, 93 Árstíðir 10, 15, 51–52, 56, 77 Áætlanagerð 10, 36, 40–41, 44 Beit 32, 40, 49, 56, 80 Bekkjarfund ur 49 Bind ing koltvíoxíðs 27, 28, 40, 56 Birki 20, 22, 32, 56, 57, 69 Bolungarvík 67, 102 Breiðifjörður 70 Bruni 16, 21 Búseta 17, 19, 70 Búsvæði 9, 24, 50, 100 Byggðastefna 71, 100 Byggðaþróun 41 Börn 20–22, 37–38, 48–53, 57–60, 68–69, 75–78, 93, 105 Dagskrá–21 38, 41, 45 Djúpivogur 87, 97 Djúpvistfræði 12 Dýr 9, 17, 32, 33, 39, 51, 83, 86 Eðlisfræði 8, 52, 67, 102 Efnafræði 8, 52, 61, 79, 100

Elliðad alur 78, 84 Evrópa 8, 11, 15, 19, 33, 46, 48–49, 61, 81, 87, 96– 97 Einnota 18, 20, 24, 30, 33 Eiturefni 18, 24, 35 End urm enntun kennara 82, 83, 85, 94, 103 End urnýting/ vinnsla 20, 39, 41, 74, 76, 87, 88, 89, 100 Erlend m ál 55 Evrópusam starf 96 Eyðim örk 29, 32 Eyðing ósonlagsins 17, 29 Fátækt 24, 37–38, 53, 59 Fegurð 8, 13–14, 17, 28, 34, 46, 50–53, 61, 67, 82, 93 Ferðam enn 15–16, 23–24, 41, 45, 61, 63, 85, 90 Ferðaþjónusta 14, 41, 61, 79, 80, 92, 100 Ferðir 61, 62, 63, 68, 71, 76, 88, 90 Ferskvatn 9, 18, 19, 24, 31, 40, 51 Félags- og frístund astarf 71, 87, 104 Félagsþroski 49, 78 Félög 10, 23, 68, 71, 85, 89, 98 Fiskiskip 25, 26, 30, 40 Fiskistofnar 8, 18, 24, 28, 30, 33, 42, 48, 96 Fiskveiðar 46, 96 Fíknivarnir (forvarnir) 65, 66, 69, 72, 87, 102 Fjölbreytni lífríkis 13, 18, 24, 32, 40 Fjölm iðlar 48, 68, 70, 72, 80, 86, 103, 106 Fjörur 20, 22, 45, 50, 51, 61, 65, 66, 75, 77, 79, 88, 90, 92, 96 Foreld rar 15, 34, 48, 49, 53, 56, 57, 59, 60, 62–78, 83, 99, 103, 104, 105, 106 Forvinnuhópur 46, 50, 52, 54, 55, 100 Fólksfjölgun 20, 21, 24, 37, 100 Fram hald sskólar 8, 16, 31, 41, 46, 47, 50–55, 61, 63, 67, 70–74 79–85, 87, 91–96, 98–105 Friðun/ friðlýst svæði 27, 49, 65, 85, 90, 104 Friður, friðsam leg sam skipti 11, 20, 36, 48, 49, 54, 74 Fræðsla 10, 13, 18, 36–42, 43, 72, 73, 74, 85, 86, 90, 91, 98, 103, 106 Fuglar 17, 24, 32, 35, 51, 59, 66, 70, 77, 88, 97 Fullorðinsfræðsla 85 Fyrirtæki 10, 23, 29, 40–42, 46, 65, 71, 73, 75, 85– 86, 98, 104–106 Fæða 18, 24, 32, 37, 46 Fæðukeðjur/ -vefir 8, 34–35 Gagnrýni, gagnrýnin afstaða 35, 44, 48, 52, 66, 75 Geislavirk úrgangsefni 21, 35, 86

120 Gild ism at 8, 44, 95 Globe-verkefnið 60–61, 104 Gróður 27, 32, 40, 51, 52, 56, 60, 61, 70, 85, 100, 104 Gróðurhúsaáhrif 16, 24–29, 34, 40, 45, 48, 56 Gróðurm old 20, 30, 61 Gróðursetning 45, 51, 57, 69, 74, 76, 88, 89 Gróðurvernd 32, 33, 40, 51, 56, 69, 73, 74, 86, 95, 105 Grunnskólar 10, 43, 50, 53, 54, 68–74, 78, 83, 85, 87, 89, 93, 94, 98, 100, 104 Gæðastjórnun 73, 101 H afið 8, 15, 40, 76, 92 H agfræði 8, 10–12, 44, 54, 79, 81–83, 95, 99, 103 H agsm unaárekstrar 9, 36, 44, 46, 75, 80, 82, 94– 96 H agvöxtur 10–12, 26, 39 H áskólar 46, 52–54, 67, 72, 81–83, 85, 102, 103, H áskóli Ísland s 14, 63, 67, 74 81, 82, 84, 88, 92, 94, 103 H áskólinn á Akureyri 83 H eilbrigði 38, 51, 69, 78, 79, 83, 86, 104 H eim abyggð 44, 45, 51, 71 H eim averkefni 45, 62, 69, 70, 97, 99 H eim avinna 70, 99, 105, 106 H eim ili 10, 33, 66, 68–70, 72–75, 78, 83, 90, 99, 101, 105, 106 H eim ilisfræði 53, 64, 70, 78 H eim sóknir (nem end a) 59, 67, 87, 94, 96–97 H ið Íslenska náttúrufræðifélag 89 H iti 16, 17, 22, 24–28, 32, 65, 77 H ollustu vernd ríkisins 86 H ófsem i 12, 21, 22, 31, 33, 100 H ólar í H jaltad al 67, 102 H reinsun 23, 33, 50, 69, 74, 76, 87, 90 H ungur / hungursneyð 24, 37, 50 H úsd ýr 51, 65, 70, 77 H úsd ýragarðurinn 67, 77, 102 Iðnaður 25, 30, 33, 36, 40, 50, 53, 79 Iðnríki 15, 20, 21, 26, 28, 29, 33, 35, 37, 45 Ísland 9, 14, 15, 19, 22–32, 35, 38–42, 45, 51, 55, 60–61, 63, 67, 71, 77, 82 85, 87, 89, 91, 94–96, 98, 100 Ísland sm ið 30, 32, 35, 66 Íslend ingar 13–16, 18–21, 26–28, 30–32, 38, 45, 61, 63, 81, 86, 91, 93, 94 Íslenska 13, 34, 43, 55, 59, 63–64, 70, 78–79, 86, 93 Íþróttir 55, 59, 65 Jafnrétti 54, 78 Jarðefnaeld sneyti 26–27, 31, 40–41 Jarðefni 18, 30–31, 40, 100 Jarðfræði 8, 17, 52, 67, 70, 85, 102 Jarðgerð (úr sorpi) 32, 34, 76, 87, 100

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt Jarðhiti 15, 19, 26, 30, 35 Jarðvegur 8, 15–19, 24, 27, 32, 34, 37, 40, 49, 56, 60–61, 64, 75, 100, 104 Jarðvegseyðing / -rof 12, 19, 24, 30, 32, 33, 36, 37, 40, 51, 86, 89 Jarðvegsvernd 32, 40, 73, 105 Jörðin 11–13, 16–18, 21, 25, 30, 33, 37, 60, 74 Kennaraháskóli Ísland s 74, 82, 83, 84, 94 Kennaram enntun 43, 69, 82–84, 91, 94–96, 98, 103 Kennarar 24, 41, 44, 46, 47, 49, 51, 53, 57, 59–67, 69, 70, 74–105 Kennsla 10, 27–28, 38, 44, 46, 49, 51, 55–56, 63, 66, 70, 74–75, 78, 80, 82, 84, 88, 95–97, 100– 105 Kjarnorka 21, 30, 48 Klórflúorkolefni 17, 29 Kolefni 16, 26, 27 Koltvíoxíð 16, 21, 24–27, 28, 40, 45, 56 Kópasker 59 Kynfræðsla 69, 72, 78 Könnun 48, 49, 51, 68, 70, 74–75, 79, 80 Land afræði 46, 52, 79, 82, 83, 85, 96 Land búnaður 33, 40, 65 Land búnaðarskólar 79, 80 Land græðsla, 27, 32, 40, 51, 56, 79, 80, 86, 87 Land græðsla ríkisins 32, 40, 57, 85, 86, 95, 104 Land m ælingar Ísland s 85 Land nýting 27, 51, 79, 85, 86, 92, 95 Land slag 16–17, 19, 40, 60 100 Land svirkjun 86–87 Land vernd 23, 28, 65, 89 Leikir 22, 46, 50, 56, 75–77 Leikskólar 10, 22, 41, 43, 48, 50–54, 68, 72–77, 83, 87, 93, 94, 95, 98, 99, 103, 104 Listir 53, 56, 67, 72, 74, 76, 82, 92, 95, 99 Líf 8–17, 21–22, 28, 31–32, 38, 43–45, 48, 50–55, 61, 66–69, 73, 74, 77, 78, 80, 84, 85, 100 Líffræði 8, 17, 35, 37, 50, 52, 61, 79–82, 85, 90–91, 95–96 Lífríki 8–9, 13–16, 23, 24, 29, 31–33, 38–40, 50–51, 61, 75, 78–79, 87, 92, 96, 100 Lífrænn 25, 28, 32, 34, 75–76, 80 Lífsgæði 17, 20, 22, 39, 45 Lífskjör 21, 26, 37, 39 43 Lífsskilyrði 20–21, 28, 40, 56, 98 Lífsstíll/ lífshættir 11, 43–44, 51, 54, 66, 73, 75, 78, 80, 95 Lífverur 8–17, 29–32, 35, 45, 50, 56, 63, 77, 87 Lífsviðhorf / -gild i 9, 13, 54, 55, 66–69, 72, 99, 103 Loft 8, 15–18, 24–28, 34, 45, 51, 57 Lofthjúpur 16–17, 25–29, 34, 48, 92 Loftm engun 12, 35, 73, 89 Loftslag 15, 17, 21, 28, 51 Loftslagsbreytingar 24, 25, 28, 40

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt Lýðræði / -þjóðfélag 38, 46, 48–49, 54, 69, 72, 75, 79, 83, 99 Maðurinn 11–13, 15, 17, 35, 45, 51, 53, 54, 64, 74, 79 Manngert um hverfi 10, 17, 42, 51, 53, 66, 76, 90, 92 Mat á skólastarfi 41, 73–74, 101–102 Mengun 8, 12, 18, 23–42, 48, 51, 61, 68, 73, 79, 82, 86, 87, 89, 100 Menning 17, 20, 54–55, 59–60, 64, 71, 82, 97, 105 Menntam álaráðuneytið 39, 51, 55, 61, 73–75, 84, 98, 101 Menntun 22, 41, 43, 45, 51, 55, 61, 74, 79–83, 91, 98 Miljö-91 43, 59, 63, 75–77, 84, 86, 91–93 Montreal-bókunin 29 Mosfellsbær 88 MUVIN 37, 43, 44, 49, 56, 63, 75, 78, 80–83, 91, 93–96, 103 Mynd - og hand m ennt 37, 53, 56, 70 Mývatn / Mývatnssveit 48, 66 N ám 46, 50–54, 65–66, 72–74, 96, 101 N ám sáfangar 10, 50, 70, 79, 80 N ám sárangur 72, 99 N ám sbrautir 41, 79, 85, 98 N ám sefni 24, 41, 46, 55, 60–66, 69, 70, 72, 74, 78– 79, 83, 85, 89, 91, 93, 99, 101 N ám sgagnastofnun 43, 60, 64, 85, 101 N ám sgrein 8, 10, 41, 44–46, 50, 55–56, 62–65, 74, 78, 99, 101, 103 N ám sgögn 43, 46, 60, 63–64, 68, 71, 98, 101 N ám skeið 24, 37, 60, 64, 66, 69–72, 80–90, 94, 99 N ám skrá 41, 46, 50–54, 68, 71, 74, 79, 85, 87, 91, 98–99 N ám ssvið 46, 50, 55, 99, 101 N áttúran 8–19, 22–24, 30, 38, 40–54, 57, 62–67, 71, 74, 75–76, 83–93, 98, 100 N áttúruauðlind ir 8–12, 24, 30, 33, 36, 38–40, 44, 51, 53, 55, 85, 86, 93, 99–100 N áttúrud ýrkun 11, 14, 63 N áttúrufegurð 7, 8, 16, 34, 50, 61 N áttúrufræði / -vísind i 8, 13, 46–47, 50–52, 55, 64, 69–70, 91, 99 N áttúrufræðistofnun Ísland s 85 N áttúrugæði 20, 22, 28, 67 N áttúrulegt um hverfi 10, 17, 22, 44, 51–54, 57, 65, 74, 76, 82, 92 N áttúrum injar 12, 24, 31, 40, 79, 90 N áttúruperlur 23, 63, 71, 100 N áttúruskoðun 15, 39, 50, 65, 82, 87, 89–90, 95 N áttúruskólar 65, 102 N áttúru(gripa)söfn 67, 87, 102, 104, N áttúrutúlkun 80, 85 N áttúruupplifun 47, 50, 51, 100, 104 N áttúruvernd 9, 10, 12, 36, 39–41, 45, 50–55, 64, 70, 79, 82, 83, 85, 86, 90, 100, 104

121 N áttúruvernd ríkisins / N áttúruvernd ar ráð 85 N áttúruvernd arfélög 61, 90 N em end ur 14, 15, 28, 34, 37, 43–74, 78–80, 82, 87–89, 93–104 N eysla 20–21, 68, 80 N jóta (náttúru / um hverfis / útiveru) 15, 22, 41, 50–53, 57, 61–62, 90 N orðurlönd 44, 65–66, 91–96 N orrænt um hverfisár 79, 91–92 N ýsköpun 12, 36, 80, 103 N ýting (auðlind a) 9, 12, 18–23, 30–33, 38–44, 48, 51–56, 64, 67, 74, 80–86, 92–96, 99–100 N æm ni 18, 22, 46, 55 Olía 21, 26, 30–31 Orka 8, 26, 30, 33, 35, 51, 66, 74, 86, 100 Orkulind ir / -gjafar 19, 21, 30–31, 39–40, 51, 61, 85, 92, 105 Orkunýting / -notkun 40, 51, 73, 100 Orkusparnaður 21, 30, 40, 53 Orkuvinnsla 51, 92 Óbyggð víðerni 15, 19, 24 Óbyggðir 15, 16, 19 Óson 16, 17, 29 Ósoneyðand i efni 18, 29 Ósonlagið 17, 18, 29, 34, 80 Óspillt (ósnortin) náttúra 18, 23, 38, 39, 47–48, 76 Ótti 43, 48 Plöntur 16, 51, 83 Raforka 21, 27, 31, 40 Rala 40, 86 Rannsóknir 9, 14, 18–21, 32, 35, 38–42, 46–48, 60– 66, 72–76, 80, 81, 87, 99, 102, 105 Ráðstefnur 10, 12, 17, 20, 28, 32–33, 38–39, 43–46, 49, 63, 75, 89, 91–95 Rányrkja 18, 36 Regnskógar 16, 18, 28, 33, 64, 67, 80 Reykir í H rútafirði 65, 102 Reykjanesbær 52, 67, 69, 102 Reykjavík 15, 36, 56–57, 60–62, 64, 66–67, 69, 76, 78, 80, 85, 87–88, 89, 91, 93, 102 Ríó-ráðstefna S.þ. 10, 12, 30–33, 35, 37, 38–39, 45 Róm antískt viðhorf 11, 12 Sam einuðu þjóðirnar 10, 17, 20, 27, 32, 37, 38, 40, 43, 45, 49, 50, 83, 90, 91 Sam félag 10, 12, 41, 44, 46–47, 52, 71, 74, 94, 96, 99 Sam félagsfræði / -greinar 37, 41, 44, 46, 52, 54, 64, 65, 70, 74, 79, 82, 91, 99, 101 Sam göngur 21, 25, 40–41 Sam göngutæki 26, 30, 35, 65 Sam hengi (í náttúru / um hverfi) 45, 50–54, 73, 96 Sam skipti (m anns og um hverfis / náttúru) 8, 11, 30, 38, 44, 54, 75, 94

122 Sam þætting 38, 46, 50, 64, 78, 82 Sand gerði 66, 69, 102 Siðareglur 10, 49 Siðferði 12, 13, 52, 82 Siðfræði 9, 10, 13, 44, 55, 82, 93–95, 100 Siðgæði 12, 14, 51, 55 Siðklem m ur 14, 82 Sjálfboðaliðasam tök um náttúruvernd 90, 106 Sjálfbær nýting 30, 33, 36, 39, 40, 80, 81, 86 Sjálfbær þróun 10–12, 21, 30, 36–42, 45, 46, 50, 64, 80, 85, 90, 98, 102, 103, 104 Sjávarútvegur 40, 81, 83 Sjór 8, 9, 16, 24, 27–28, 30, 32–35, 38–40, 45–46, 51, 61–65, 70, 81, 86–87, 96 Skátar / skátahreyfingin 65– 66, 69, 90, 102 Skipulagsm ál 36, 39, 40–41, 44, 52, 64–87, 92, 95, 100, 104 Skipulagsstofnun 85 Skógrækt 27, 28, 33, 40, 49, 51, 56–57, 69, 87–89 Skógræktarfélög 56–57, 88–89, 104 Skólabúðir 65–66, 69, 90, 102 Skólaferðalög 59, 65 Skólagarðar 87, 104 Skólakerfi 41–42, 50, 70, 72, 74, 80, 85, 98, 102 Skólanám skrá 46, 69, 72, 73, 74, 78, 84, 87, 105 Skólar 10, 23, 39, 41, 43–44, 46, 48–50, 57, 59, 60– 62, 66, 67, 69–72, 78, 83, 90, 104, 105, 106 Skólasafn 59, 66 Skólastarf 10, 44, 46, 50, 68, 71, 73, 83, 90, 98, 104 Skynja 10, 13, 15–16, 18, 47, 50–53, 59, 61, 64, 67, 76, 84 Skynsam leg nýting 11, 15, 18, 21, 27, 30, 33, 36, 38–40, 51, 55, 99 Sköpun 12, 22, 52, 82 Sm íði 56, 84 Sorp 23, 34–41, 64, 68–69, 73, 75–76, 79–81, 87, 89, 100, 104 Sorpa 34, 64, 87–88 Sólarorka 30–31 Sóun 13, 20, 22, 30, 40–41 Stjörnufræði 8, 52, 67, 70, 102 Sum arbúðir 65 Sveitarfélög 23, 32, 40–41, 57, 65, 72, 75, 78–79, 85–87, 98, 102, 103, 104 Söfn 65–67, 83, 102, 104 Tónlist / tónm ennt 55, 70, 75, 84 Tré / trjáplöntun 37, 56–58, 74, 76, 87–88, 89 Trú / trúarbrögð 11–12, 20, 55, Tækni/ tækninám 11, 26, 28, 30–31, 35, 40–41, 51, 53, 55, 74, 80, 83, 99, 100, 103 Tölva / tölvukennsla 30, 37, 46, 55, 60–61, 85 Tölvusam skipti 55, 59–60, 92, 94, 97 Um burðarlynd i 54, 75 Um ferðarfræðsla 55, 78

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt Um gengni 10, 23, 47, 51–52, 56, 61, 64, 67, 73, 78, 83–84, 90, 92, 105 Um hverfi 8, 9–12, 14, 16–20, 22–23, 35–45, 47, 49–56, 59–68, 70–71, 73–86, 88. 90–94, 96–99, 101, 103, 105–106 Um hverfisáhrif 33, 38–40, 53, 80, 92 Um hverfisfræði 9, 63–64, 73, 79–81, 83 Um hverfisfræðsla 10, 39, 41, 43–44, 48, 50, 55, 64, 66, 69, 73, 75, 79, 81–85, 88, 90–94, 99, 101–104, 106 Um hverfisfræðsluráð 41, 102, 106 Um hverfishagfræði 12, 103 Um hverfiskennsla 9, 47, 74, 85, 89, 91–92, 96, 105 Um hverfism at 36, 38, 85 Um hverfis(vand a)m ál 9, 11–12, 14, 19–20, 23–24, 29, 34, 36, 38–41, 43–55, 64–66, 68, 72, 74, 79, 81–87, 89, 91, 93–104 Um hverfism ennt / -m enntun 7, 10, 14, 22, 38– 39, 41–42, 43, 44–51, 53–56, 63–66, 68, 70–75, 78, 80–87, 89–96, 98–99, 101–106 Um hverfis(m ennta)setur 65, 66, 87, 89, 102 Um hverfisnám sefni \ -fræðsluefni 24, 43, 63–64, 70, 93, 96 Um hverfisnám skeið (sím enntun) 76, 83, 85 Um hverfisrannsóknir \ -m ælingar 35, 39, 86 Um hverfisráðuneytið 9, 11, 23, 27, 39, 64, 85–86, 98, 101, 102 Um hverfisspjöll \ –röskun \ -skaði 30, 33, 36, 38, 45, 86 Um hverfisstefna 20, 39, 46, 73, 74 86, 98, 105 Um hverfisverkefni 75, 79, 80, 84, 93 Um hverfisvernd 9, 10–12, 28, 36, 39, 41, 43, 48, 51–53, 65, 67, 71, 79, 81–82, 85–86, 89, 91, 98, 104–106 Um hverfisvernd arsinni 10, 29, 41 Um hverfisvernd arstefna 10–12 Um hverfisvika / d agar 23, 74, 78 Um hverfisvitund 8, 14, 38, 43, 45–47, 54, 60–61, 66, 68, 73, 93, 106 Um hverfisvænn 37, 76, 80, 91, 103, 106 Um hverfisvöktun 38–40, 49, 60, 80 Um hverfisþekking 20, 42 Um hyggja 10, 14, 41, 43, 54, 55, 66 Unglingar 14, 38, 48, 67–69, 72, 80, 83, 87–88, 104 Uppeld i 10,13, 18, 22, 41–43, 46–47, 51–53, 68, 72–76, 82–83, 98 Uppgræðsla 27, 32, 35, 56, 69, 87, 95, 100 Upplifun (náttúru) 10, 19, 44, 47–48, 51, 62, 63, 84, 100, 104 Upplýsingar 32, 36, 38–42, 46–47, 54–55, 59–60, 64, 69–72, 80, 85, 90, 98, 101– 102, 104 Úlfljótsvatn 66, 69, 102 Úrgangur 18, 21, 29, 33–35, 41, 73, 74, 81, 100 Útfjólublá geislun 24, 29 Útikennsla 10, 85, 87, 92, 98–99 Útivera / útivist 15, 16, 39, 50–52, 55, 62, 64, 76, 84, 87, 90, 92, 104 Útrým ing tegund a 11, 12, 24, 33

Þorv aldur Ö rn: Umhv erfismennt

V-H únavatnssýsla 71 Vatn 8, 9, 15–18, 24, 28, 31, 40, 48, 50–53, 56, 60– 61, 70, 75–78, 84, 86, 88, 92, 93, 96, 100 Vatnsafl / -orka 19, 21, 27, 30, 40 Vatnsöflun 24, 40, 78 Veðrun 15, 27 Veður 10, 15, 22, 28, 51, 53, 60–61, 75–77 Veðurfar 15–16, 24, 28–29, 51, 83 Veðurfræði 8, 17, 52, 61, 67, 70 102 Veðurstofa Ísland s 29 Verald argæði 13, 30 Verðm æti 8, 10, 12, 34, 39, 41, 52, 53, 87 Vestm annaeyjar 67, 89, 96, 102 Vettvangsferðir 50, 52, 62, 64–65, 69, 70, 78–79, 82, 83, 88, 92, 96, 99, 104 Viðfangsefni 44–50, 56. 62, 66–70, 79, 82, 87, 92– 95, 97–98, 101 Viðhorf 11–14, 19, 23, 41, 44, 48–49, 51–52, 54–55, 66–68, 74, 80, 82, 93, 96, 98 Vinnuskólar 23, 57, 87, 88, 89, 104 Virðing 12, 50–52, 55, 61, 64, 83, 88 Virkjanir 30, 40, 86 Vistfræði 8, 9, 11–12, 17, 44, 46, 52–53, 64, 66, 73– 74, 79–82, 100 Vistfræðiviðhorf 12–13 Vistkerfi 8, 12, 15–18, 28, 32–33, 35, 40–41, 46, 48, 82, 86, 98 Vistkreppa 48

123 Vistvænn 20, 36, 56, 61, 66, 76, 85 Víðerni 15, 19, 24, 63 Víðsýni 13, 54, 71, 75, 106 Vísind i 11–13, 28, 45, 51, 52, 60, 85, 102 Vöktun 38–40, 49, 60, 80, 90 Yrkja / Yrkjusjóður 57–58, 69, 89 Þátttaka 38–39, 42–46, 48–49, 59–61, 66, 68–69, 75, 78, 80, 82–83, 91–98 Þekking 10, 14, 18–20, 28, 32, 34, 40–46, 51–54, 57, 62, 68, 71, 74, 80–81, 86, 91, 95, 98, 100– 102 Þem a 10, 50, 75, 76, 77, 80, 92 Þem ad agar 10, 50 Þem ahópar 92–93, 96 Þem avinna / -verkefni 15, 50, 56, 77, 93 Þjóð 10, 13–15, 17, 19, 23, 26, 28–30, 38–40, 45, 53, 55, 66–68, 71–72, 86, 100, 102 Þjóðernisvitund 13–14 Þjóðfélag 10, 14, 41, 51, 54, 69, 71–72, 75, 79, 92 Þjóðm injasafn 19, 67, 102 Þjóðríki / þjóðlönd 20, 28, 49, 63 Þórsm örk 65 Þrávirk efni 35, 40 Þroski / þroskun 13–14, 46–47, 49–52, 55, 66, 71, 76, 79, 82, 94, 100 Þróunarlönd 28, 31, 37–38, 45, 74, 82, 86, 90, 100 Þynning ósonlagsins 29, 34

Þorvaldur Örn Árnason

Umhverfismennt? Hver eru þessi margumtöluðu umhverfismál? Hver er afstaða okkar til náttúrunnar og umhverfisins? Ógnar maðurinn náttúrunni og þar með eigin tilveru? Hvað getum við gert? Hver á að gera hvað? Skiptir menntun hér máli? Hvað er umhverfismennt? Hefur eitthvað verið gert hér á landi? Hver er stefna Sameinuðu þjóðanna og ríkisstjórnar Íslands?

Hér er leitað svara við spurningum þessum og mörgum öðrum. Rit þetta er eins og könglulóarvefur þar sem margir þræðir mynda vef af upplýsingum. Lýst er ótal dæmum um það sem gert hefur verið hér á landi undanfarinn áratug. Lýst er menntastefnu í umhverfismálum sem mótuð hefur verið á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, Norrænu ráðherranefndarinnar, íslenskra stjórnvalda, íslenskra og erlendra fagmanna og áhugafólks um umhverfismál og menntun. Þessi bók er gott veganesti fyrir kennara, foreldra, stjórnendur og áhugafólk um umhverfismál. Höfundurinn, Þorvaldur Örn Árnason er kennari við Fjölbrautaskóla Suðurnesja. Hann var námstjóri í náttúrufræði og umhverfismennt í menntamálaráðuneytinu í 10 ár. Hann fylgdist með því sem gert var í skólum, gaf kennurum ráð og tók þátt í að móta menntastefnu á þessu sviði. Þorvaldur nam líffræði, efnafræði og umhverfisfræði í Háskólanum í Þrándheimi á 8. áratugnum og síðar uppeldis- og kennslufræði við Háskóla Íslands.

9 789979 935414