Baráttan um Stapagötuna á Vogastapa 2010 – 1018 Frá árinu 2010 hafa Sjálfboðaliðasamtök um náttúruvernd farið árlega vinnuferðir á Vogastapa til að hafa hemil á lúpínu sem er að leggja hina fornu Stapagötu undir sig. Stapagatan er gömul þjóðleið milli Voga og Njarðvíkur og liggur yfir Vogastapa. Hún var fjölfarin þar til fyrsti vagna- og bílvegurinn var lagður milli Hafnarfjarðar og Keflavíkur um 1912. Gatan er nú vinsæl gönguleið og merkilegar fornminjar. Lúpína er nú að klæða allan Vogastapa og ógnar Stapagötunni. Hún verður nánast ófær og ósýnileg þar sem lúpínan leggst yfir hana. SJÁLFBOÐALIÐASAMTÖK UM NÁTTÚRUVERND og nokkrir Vogabúar hafa undanfarin sumur slitið upp lúpínu í og við götuna og reynt þannig að verja hana nærst Vogum en á köflum nær Njarðvík er komin það mikil lúpína að þar er það nánast ógerningur. Ef takast á að halda götunni þarf að vinna þar á hverju sumri næstu áratugi. Það er vel þess virði. Hér liggur gatan um Reiðskarð við Vogavík. Hún er býsna djúp sem sýnir að hér hafa margir steinar verið teknir úr götunni gegnum aldirnar.
Gullkollur (Anthyllis vulneraria) er lávaxin, falleg planta, algeng á Reykjanesskaga en annars sjaldgæf. Gullkollur bindur nitur andrúmslofstins í plöntunæringu, líkt og alaskalúpína (Lupinus nootkatensis), en bíður ósigur þar sem hann mætir henni. Hér vex hann í götunni í Reiðskarði og ofan við það.
Sumarið 2018 Að kvöldi mánudagsins 28. maí mættu 8 manns og rétt sluppu við að ljúka verkinu og fá sér kaffisopa þegar fór að haugrigna, en sumarið var mjög votviðrasamt hér sunnanlands. Unnið var í Reiðskarði og áfram upp á móts við Brekku og séð til þess að lúpínan nái ekki að teygja sig nær götunni. Á því svæði sáðu skólabörn grasfræi og báru á í nokkur ár um 2010 og er þar að mestu gróið grasi, mosa og smáblómum, m.a. er gullkollur áberandi. Auglýst var önnur vinnuferð að kvöldi 26. júní og fóru þá Þorvaldur Örn og Sigrún Ásta Ellefsen Njarðvíkurmegin, tóku marga viðráðanlega toppa en skildu stærri breiðurnar eftir. Þorvaldur vann einn dag að auki, aðallega við Grímshól, og nokkrir sjálfboðaliðar aðrir, ekki síst Sesselja Guðmundsdóttir og Særún Jónadóttir tóku vel til hendinni fyrir ofan Brekku, en reyndar er það annað verkefni að halda lúpínunni frá bæjarrústunum þar. Þar eru nokkuð stórar breiður upp á brekkubrúninni sem sækja niður brekkurnar nema þeim sé haldið í skefjum. Með þessu móti tekst að halda Stapagötunni greiðfærri, frá Vogavík og nokkuð út fyrir Grímshól og einnig á drjúgum köflum Njarðvíkurmegin. Myndir af kvöldvinnu Þorvaldar og Sigrúnar Ellefsen 25. júní: https://www.facebook.com/pg/SJ%C3%81LFBO %C3%90ALI%C3%90ASAMT%C3%96K-UM-N%C3%81TT%C3%9ARUVERND-119960348030736/photos/? tab=album&album_id=2377201085639973
Elsta lúpínan á Vogastapa mun vera frá 1981, en Gunnar Einarsson, þá girðingarvörður við Vogaafleggjara, sáði smituðu lúpínufræi, sem hann fékk hjá Landgræðslunni, bæði við skúrinn við Vogavegamót þar sem hann hélt til og líka á Vogastapa. Langmest af henni er mun yngri, enda sáir hún sér ört út og breiðurnar stækka hvert ár. Álitið er að dragi úr þéttleika hennar og þekju eftir nokkra áratugi, en ég hef enn ekki séð merki þess á Vogastapa, þrátt fyrir talsverða leit. Myndir þessar voru teknar 5. sept. 2018. Lúpínan er í fræi og örlar á haustlitum. Hvítu flekkirnir tveir er randagras, sem hefur borist þangað með garðaúrgangi og lúpínan nær ekki að kaffæra það. Bíllin er í slóða sem sjaldan er keyrður og verður æ erfiðara að sjá hvar hægt er að keyra án þess að lenda á stórgrýti.
Sumarið 2017 Eins og undanfarin ár lögðu Sjálfboðaliðasamtökin talsverða vinnu í að verja hluta af fornleifum á og við Vogastpa fyrir því að sökkva í lúpínu. Það á einkum við Stapagötuna, þá fornu gönguleið, en einnig um rústir mannvirkjana Stapabúðar og Brekku, ásamt þjóðsagnastaðnum Grímshóli. Ýmist rifin upp með rótum (stakar plöntur), slitin eða slegin. Unnin voru 17 dagsverk og hefðu mátt vera fleiri. Einkum skorti að verja betur götuna Njarðvíkurmegin og við Grímshól. Hins vegar var staðið betur að verki ofan við Brekku og Stapabúð og stærstu breiðurnar þar slegnar með hefðbundnu orfi og ljá þann 7. júlí, þegar lúpínan var í blóma en (því miður) byrjuð að mynda fræ. Athugun 2 mánuðum seinna sýndi að ofanvöxtur lúpínunnar í breiðunni sem var slegin var að mestu dauður en eitthvað af þroskuðum fræjum og lifandi ungar lúpínur í jöðrunum. Myndaalbúm á fb-síðu Sjá: https://www.facebook.com/pg/SJ%C3%81LFBO%C3%90ALI%C3%90ASAMT%C3%96K-UM-N%C3%81TT %C3%9ARUVERND-119960348030736/photos/?tab=album&album_id=2059092867450798
Hávarður Tryggvason slær með orfi Þorvaldar: https://www.facebook.com/119960348030736/videos/2059138664112885/
Sumarið 2016. Hluti af sumardagskrá Sjá var kvöldstund á Vogastapa 24. maí. Við vorum 8 manns að hreinsa Stapagötuna og nánasta umhverfi hennar frá Reiðskarði og u.þ.b. hálfa leið að Grímshól. Mættum kl. 19. Verkið gekk vel, enda dugnaðarfólk, en það var hvasst og þegar fór að rigna um kl. 21:30 fórum við í kaffi og kakó og spjall í skjóli og heim á leið að því loknu. Lúpínan var frekar fljótunnin þar sem við höfum tekið hana undanfarin ár en við fundum nýja staði hættulega nálægt götunni. Lífskraftur þessarar plöntu er ótrúlegur eins og sjá má á myndum á fésbók samtakanna þetta. https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10203430962808345&set=pcb.10203431023249856&type=3&theater Auglýsti á fb. aukaferð að kvöldi 28. júní. Enginn gaf sig fram svo ég fór einn með nýja orfið mitt. Fór aftur yfir það sem við gerðum mánuði áður. Ekki vanþörf á, en þó tiltölulega fljótgert. Fann nýjan brúsk neðst í Reiðskarði, upprætti eins og ég gat. Kláraði litla breiðu sem Heiða fann undir klettum ofarlega og vestast í Reiðskarði. Tók nokkuð til viðbótar við það sem Sesselja hafði þegar gert fyrir ofan Brekku. Sló með orfinu hluta af stórri breiðu ofan við Brekkutún / Stapabúð, en þar er alvara á ferðum. Þar eru rústir Stapabúðar og túnið í kring í hættu. Ræddi það við Sesselju og hún stakk uppá að ræða það við Þóri Dan Jónsson. Mér dettur einnig í hug Hilmar Egill og Hreinn. Það bíður næsta vors. Sló síðan með orfi hluta af breiðum sem eru næst götunni. Nýja orfið mitt reyndist vel. Við höfum góða stjórn á lúpínunni kring um Stapagötuna næst Vogum - Reiðskarðið og langleiðina að Grímshól. Þar fyrir utan er hægt að bjarga miklu þó rúmur km sé þegar sokkinn í lúpínu. Þá vil ég fá fólk úr Reykjanesbæ. Þar er fullt af göngufólki sem rennur blóðið til skyldunnar! Síðan leið dýrðmætur mánuður án þess að neitt væri frekar aðhafst á Vogastapa. Loks 8. ágúst fór ég einn og tók lúpínu við Grímshól og áfram út að þéttu lúpínubreiðunni um ½ km vestar. Lúpínan þroskast fremur seint þarna áveðurs á Stapanum og því var hún lítið farin að sá sér. Ég tók fræbelgi og henti inn í þéttar breiður og upprætti ungviði í götunni og næst henni og kom þannig í veg fyrir að góð vinna á síðasta ári væri unnin fyrir gíg. Síðustu ferðina á Vogastapa á þessu sumri fór ég einn á reiðhjóli svo seint sem 15. ágúst. Þá vann ég vestan við Grynnri Skor, frá hákarlahjallinum og úteftir. Þar er mikið um lúpinu á rúmlega kílómeters kafla en ysti hlutinn næst Njarðvík er lúpínulaus og þar er gatan víða djúp og falleg. Nú var lúpínan því miður talsvert farin að sá sér, en þó síst á þeim stöðum þar sem við slitum hana í fyrra. Ég tók staka toppa í og við götuna en lét eiga sig þar sem komin er þétt breiða í og við götuna. Ég fór ekki út að sjó þar sem ég tók nokkra toppa á einum stað 2015.
Nýfundnir blómstrandi toppar neðst í Reiðskarði
Brekkutún og rúst Stapabúðar hverfur verði ekkert gert
Breiða fram á brún ofan við Stapabúð
Við Grynnri Skor lokar lúpína götunni á köflum
Vinna 2015: að kvöldi fimmtud. 21. maí, og nokkrar ferðir síðar 21.maí vorum við 7 manns á öllum aldri, öll úr Vogum nema einn úr Reykjavík, og unnum rösklega. Þorvaldur bauð upp á smá hressingu úti í guðsgrænni náttúrunni og kynningu á umhverfinu. Nokkru síðar gekk Rannveig Garðarsdóttir göngufrömuður í Reykjanesbæ í lið með okkur og unnu þrír sjálfboðaliðar kvöldstund við að vernda vestari hluta Stapagötunnar frá því að týnast í lúpínu, en u.þ.b. 2 km. eru þegar á kafi í lúpínu. Að kvöldi föstud. 26. júní auglýsti Þorvaldur lúpínutínslu á Vogastapa á fésbók en enginn gaf sig fram svo Þorvaldur átti einn dásamlega kvöldstund umvafinn lúpínu, kvöldkyrrð og regnbogum og er nú austasta hluta götunnar borgið þetta árið. Særún og fjölskylda tóku svo betur til á Grímshól. Sesselja Guðmundsdóttir vann í annan tíma, bæði við Grímshól og einnig við túngarðinn að bæ afa síns og ömmu: Brekku undir Vogastapa og Særún Jónsdóttir og fjölskylda tóku til hendi við Grímshól.
Að kvöldi þriðjudagsins 3. júní 2014 (fjórða árið í röð) mættu um 10 manns til vinnu á Vogastapa. Það voru Þorvaldur, Sveinn, Heiða, Særún, Oktavía, Ívan, Ragnar Karl, Jón Ben, Daníel og Kristján Karl yngstur (6 ára). Tekið var rösklega til hendinni í 2 ½ tíma. Svo var kakópása með góðu spjalli. Allt var hreinsað í og við götuna í Reiðskarði og út fyrir Kvennagönguskarð. Mikið var skilið eftir þar fyrir utan. Þorvaldur Örn fór á sömu slóðir mánuði síðar. Þá var dálítið komið upp af litlum lúpínuplöntum þar sem við höfðum hreinsað allt hvað við gátum. Einn staðurinn leit út eins og sjá má á myndinni. Bæði voru þetta rótarskot og ungplöntur af fræi. Það var þó viðráðanlegt að fjarlægja þetta allt, tók mun skemmri tíma en hafði tekið að fjarlægja alla breiðuna mánuði áður. Hér, skammt ofar, miðja vegu milli Reiðskarðs og Grímshóls, hefur lúpínan náð að vaxa yfir götuna - og gat Þorvaldur ekki, einn síns liðs, fjarlægt svo stóra breiðu í það skipti. Árið 2012 var þarna bara lítill, sakleysislegur toppur sem hefur margfaldast að stærð. Hún þrífst ákaflega vel á Vogastapa og best í skjólsælum lautum eins og í götunni. Þorvaldur fór þangað aftur nokkru síðar með 6 ára sonardóttur, fjarlægði alla breiðuna og rúmlega það!
Á nokkrum stöðum er lúpínan komin yfir hábrún Stapans og líður ekki á löngu þar til hún litar þann hluta Vogastapa sem blasir við úr Vogum. Í aðalskipulagi Voga er þessi hluti Vogastapa hverfisverndaður, bæði gegn byggingum og framandlegum plöntum, en sveitarfélagið hefur ekki treyst sér til að framfylgja þeirri vernd hvað lúpínuna varðar. Þar þarf að verða breyting á. Hér liðast Stapagatan upp á Grímshól, hæsta punkt Vogastapa (76 m.y.s.). Hér eru lúpínutoppar út um allt. Þorvaldur tók þá sem eru í götunni og næst henni - og frestaði þannig vandamálinu um ár eða svo. Að hans áeggjan kom þarna Sesselja Guðmundsdóttir, sem á ætt að rekja að Brekku undir Vogastapa, og fjarlægði lúpínu og fræbelgi bæði á Grímshól og á brúninni fyrir ofan Brekku.
Hér á Grímshóli hefur lengi verið útsýnisskífa. Ljónslappinn er hinn hressasti og alls ráðandi þarna á toppnum, en lúpínan á í vök að verjast í næðingnum en breiðist þó út og mun taka völdin þarna sem annars staðar ef hún ein fær að ráða. Þekkt þjóðsaga tengist Grímshól. Hér eru tvær útgáfur hennar:
http://www.fva.is/.../Verbudir/Arnastapi/Grimsholl.htm og http://is.wikisource.org/.../Gr%C3%ADmsh%C3%B3ll_%282%29
Þegar komið er út fyrir Grímshól, langleiðina að Grynnri Skor, lokar lúpínan leiðinni alveg. Þarna er gatan breið, nokkuð djúp og gróin en týnist alveg í mittishárri lúpínu. Milli Grynnri Skorar og byggðar í Innri-Njarðvík er gatan víða greið og fín, að mestu laus við lúpínu og væri enn hægt að verja stærstan hluta hennar. Þorvaldur fór þá leið og tók staka toppa við götuna og neðan hennar á þessum kafla. Stapagötunni eru gerð skil í myndaflokkum á facebook-síðu Sjá.
Sjálfboðaliðar hægja á lúpínu á Vogastapa 28. maí 2013 kl. 19-22. Það er brýnt verkefni að hindra að gamla Stapagatan yfir Vogastapa, milli Njarðvíkur og Voga, týnist í lúpínu. 2013 er þriðja árið sem Sjálfboðaliðasamtökin taka þarna til hendi. Mæting var við N1 í Hafnarfirði kl. 18:15 og við N1 í Vogum kl. 19, og á Vogastapa eftir það. Veðrið var notarlegt, hægur vindur, skýjað en þurrt. Það mættu í allt 18 sjálfboðaliðar á öllum aldri, allt frá 5 ára og upp undir sjötugt; 5 af höfuðborgarsvæðinu, 3 úr Reykjanesbæ og hinir úr Vogum. Verkefnið var kynnt á vef Víkurfrétta, á Fésbók og í fréttabréfi og tölvupósti samtakanna. Unnið var efst í Reiðskarði og efst í Kvennagönguskarði. Teknir voru þeir toppar og breiður sem lengst teygja sig yfir háhrygg Stapans. Jarðvegurinn er mjög grýttur og mjög erfitt að ná upp rótunum. Við notuðum skóflur, kvíslar, fíflajárn, hníf o.fl. tiltækt. Ekki hefði veitt af að hafa líka járnkall og haka. Unnið var af fullum krafti í 2 ½ tíma og endað í kakóhressingu efst í Kvennagöngustarðinu um kl. 22. Ekki vannst tími til að fara öllu lengra meðfram Stapagötunni en móts við Brekkuskarð, en vitað er um toppa og breiður utar sem teknir voru í fyrra og brýnt væri að taka aftur. Af höfuðborgarsvæðinu mættu: Sveinn Jóhannsson*, Jóhanna Berghild*, Örn Þorvaldsson*, Dagbjört Óskarsdóttir* og Hafdís. Úr Reykjanesbæ ,komu Rannveig L. Garðarsdóttir, Elín og Kristín. Úr Vogum voru Heiða*, Þorvaldur*, Særún, Oktavía, Ívan, Ragnar Karl, Kristján Karl, Guðrún, Heiðar Snær og Daníel Örn. Félagsmenn eru stjörnumerktir, 6 talsins. Það má hiklaust segja að þarna hafi verið unnin góð 6 dagsverk. Eins og sjá má þegar ekið er eftir Reykjanesbraut klæðir lúpínan drjúgan hluta af Vogastapa. Hún hefur breiðst þar ótrúlaga ört út á 35 árum. Hún er þar að græða upp hálfgróið land sem er hið besta mál. Hún er frábær landgræðsluplanta og þarf ekki að kosta til neinum áburði. Gallinn er hins vegar sá að hún veður yfir allt, jafnt moldir sem berjalyng, og þjarmar að Stapagötunni, gömlu þjóðleiðinni milli Voga og Njarðvíkur sem gengin var um aldir og er nú að verða vinsæl leið göngufólks. Lúpínan hefur nú þegar lokað Stapagötunni á kafla utan við Grímshól en ætlunin er að verja götuna austan Grímshóls. < Vogastapi, séð frá Vogavík Gamlar þjóðleiðir eru friðaðar samkvæmt lögum og auk þess eru ákvæði í Aðalskipulagi Sveitarfélagsins Voga um að verja nyrsta hluta Vogastapa fyrir ágengum framandi plöntum. Hverfisfriðunarákvæðin í aðalskipulaginu eru svo hljóðandi: H-2: Vogastapi að Vogavík Vogastapi er mikilvægt útivistarsvæði og hluti útsýnis frá Vogum. Hann hefur álíka gildi fyrir íbúa Sveitarfélagsins Voga og Esjan fyrir Reykvíkinga. Hann er að vísu lægri en Esjan en hefur það framyfir að ganga í sjó fram. Þetta friðaða belti nær yfir hábungu Vogastapa frá Vogavík að mörkum Reykjanesbæjar. Innan þess er Stapagatan, gamla þjóðleiðin milli Voga og Njarðvíkur en gamli akvegurinn til Keflavíkur, sem lagður var snemma á 20. öld lendir rétt sunnan þess. Skilmálar hverfisverndar H-2 • Engar byggingar verða leyfðar á þeim hluta Vogastapa sem sést úr Vogum, né heldur undir hlíð hans í Vogavík. • Svæðið verði friðað gegn raski og framandlegum áberandi plöntum, t.d. lúpínu. • Stapagatan verði merkt og notuð í óbreyttri mynd sem gönguleið.
Á myndinni er ung lúpínuplanta að nema land í lyngmóa. Ef að líkum lætur verður lúpínan búin að vaxa berjalynginu yfir höfuð eftir ca. 3 ár og drepa það með því að taka frá því birtuna.
Gengið í slóð forfeðranna í Stapagötunni
Hér er gatan horfin í lúpínu – og ófær gangandi fólki.
Hópurinn 2013 nýtur veitinga efst í Kvennagönguskarði, eftir vel unnið verk. Vogar í baksýn.
Allt það starf til að verja Stapagötuna, sem hér er lýst, er unnið fyrir gíg ef ekki verður farið árlega og hreinsað upp ungviðið sem ávallt sprettur upp af fræbanka þeim sem lúpínan kemur sér upp. Jafnframt þjarmað að jaðri lúpínubreiðanna með því að hindra blómgun og forðasöfnun rótanna. F.h. Sjáflboðaliðasamtaka um náttúruvernd: Þorvaldur Örn Árnason