Wereldwijzer 1 thema 3 Handleiding

Wereldwijzer 1

Wetenschap levende natuur

Themafiche – Overal leven

Samenhang met Wereldwijzer

In lijn met het kennisrijke curriculum zijn de inhouden van de methodes Taaltoer – ik lees met hup en aap en Wereldwijzer op elkaar afgestemd. In de tabel hieronder vind je enkele uitgelezen kansen om de band tussen taal en de zaakvakken in de verf te zetten.

Ook op deze manieren word je daarin ondersteund:

• Op Bingel vind je een versie van het themaverhaal Duif van huis en de authentieke bron Kleine kraai, waarin de themawoorden, de sleutelwoorden en andere waardevolle woordenschat die aansluiten bij de zaakvakken gemarkeerd werden. Zo zie je in één oogopslag waaraan je extra aandacht kunt besteden.

• In deze themafiche vind je een mogelijk ontwerp voor de woordmuur. Wil je een woord toevoegen waarvoor geen woordkaart bestaat? Gebruik dan de lege woordkaarten die je op Bingel vindt.

• In de handleiding wordt de link gelegd met andere leergebieden en vind je nog meer tips die verwijzen naar aardrijkskunde, geschiedenis en wetenschap.

Les Taaltoer Link met Wereldwijzer

Les 1 Wat: In het themaverhaal komt een duif in de stad terecht. Op de infopagina kun je stilstaan bij de biotopen die de leerlingen vanuit wetenschap al kennen: het grasland, het bos, de heide, de kust en de stad en de relatie tussen dieren en hun leefomgeving.

In de les is er ook aandacht voor woordenschat rond vogels. De leerlingen kennen vogels al als onderverdeling van het dierenrijk en kunnen daarbij verschillende woorden gebruiken (zie woordenschat). De soorten vogels uit het themaverhaal kun je als voorbeelden bij vogels op de thematafel leggen.

Waar in Wereldwijzer? Thema 3, les 2 en 5 (en de bijpassende kennisclips )

Woordenschat: de dieren (de fauna), de planten (de flora), de biotoop, het grasland, het bos, de heide, de kust, het strand, de stad de zoogdieren, de vogels, de vissen, de insecten, de spinnen de kop, het oog, de poot, de klauw, de bek, de vleugel, de veer, de staart

Les 6, 11 en 17

Wat: In Taaltoer bestudeer je met de leerlingen de secundaire bron Kleine kraai. In de daaropvolgende lessen sta je stil bij de uiterlijke kenmerken van vogels en hun gedrag. Daarbij gebruiken de leerlingen de woordenschat die ze in Wereldwijzer hebben geleerd.

Waar in Wereldwijzer? Thema 3, les 2 en 5 (en de bijpassende kennisclips )

Woordenschat: de dieren (de fauna), de planten (de flora), de biotoop, het grasland, het bos, de heide, de kust, het strand, de stad de zoogdieren, de vogels, de vissen, de insecten, de spinnen de kop, het oog, de poot, de klauw, de bek, de vleugel, de veer, de staart

Les 22 Wat: De leerlingen spreken over overeenkomsten en verschillen tussen dieren. Ze vergelijken de vogels uit het themaverhaal. Ze kunnen ook dieren uit andere dierengroepen vergelijken. De leerlingen hebben in de lessen wetenschap geleerd om een dier te beschrijven aan de hand van uiterlijke kenmerken. In de taalles passen ze die kennis toe op dieren uit de volgende groepen: insecten, vogels, zoogdieren en vissen. Je kunt de taaldoelen ook toepassen in de les wetenschap. Daar beschrijven de leerlingen de uiterlijke kenmerken van dieren met het oog op verschillen en gelijkenissen. Ten slotte gaan de leerlingen op zoek naar de meest geschikte biotoop voor een dier.

Waar in Wereldwijzer? Thema 3, les 2, 5 en 7 (en de bijpassende kennisclips )

Woordenschat: de zoogdieren, de vogels, de vissen, de insecten, de spinnen, de kop, het oog, de poot, de klauw, de bek, de vleugel, de veer, de staart, het dier, de mens, het lichaam Als je andere dierengroepen bespreekt of herhaalt: de kop, de snuit, de mond, de nek, de romp, de buik, de hoef, de staart, de vin, de kieuw, de voelspriet, het borststuk, het achterlijf, de huid, de vacht, het haar, de schub, de wervelkolom, de ruggengraat, het skelet

Les 33 Wat: Een luisterfragment over de ooievaar met een herhaling van allerlei vakbegrippen uit wetenschap. In de reportage komen ook een paar begrippen rond de levenscyclus aan bod.

Waar in Wereldwijzer? Thema 3, les 5 en 6 (en de bijpassende kennisclips )

Woordenschat: de vogel, de vleugel, de bek, de veer, de staart, de poot, het nest, een jong uit een ei (eierleggend), broeden

Les 39 Wat: De leerlingen onderzoeken verschillende zegswijzen waarin dieren en hun kenmerken voorkomen.

Waar in Wereldwijzer? Thema 3, les 5 en 6 (en de bijpassende kennisclips )

Woordenschat: de dieren (de fauna), de zoogdieren, de vogels, de vissen, de insecten, de spinnen

Les 44 Wat: Met structuurwoorden beschrijven de leerlingen de levenscyclus van een dier. De leerlingen gebruiken de begrippen eerst, dan, daarna en later, die ze ook in Wereldwijzer regelmatig toepassen en herhalen.

Waar in Wereldwijzer? Thema 3, les 6 (en de bijpassende kennisclips )

Woordenschat: eerst, dan, daarna, later (ook herhaald in Wereldwijzer 1, thema 1), het ei, het kuiken, het jong, het volwassen dier, het nest, een ei leggen, broeden, uitkomen, zogen, de melk, een jong uit een ei (eierleggend), een jong uit de buik (levendbarend), de geboorte, de groei, de dood

Les 50 Wat: Rollenspel met dieren. Dieren zoeken een oplossing voor hun problemen (ze leren vliegen, ze beschermen hun ei, ze bouwen een nest …). Daarbij kun je de onderzoekcyclus uit thema 2 van Wereldwijzer 1 herhalen en toepassen.

Waar in Wereldwijzer? Thema 2, les 3

Woordenschat: het onderzoek, de onderzoeksvraag, het probleem, de oplossing, het antwoord, voorspellen, bedenken, nadenken, als … dan

Les Taaltoer Link met Wereldwijzer

nieuw leven de biotopen

bevruchten

een jong uit de buik

een jong uit een ei het nest

het grasland

het park de vijver het veld

overal leven

de dieren de planten

het bos de heide de kust het strand de stad de zoogdieren de vogels de vissen de insecten de spinnen

de struik het gras de boom de fauna de flora de wortel de stengel het blad de bloem de vrucht Tip

Hier kun je de woordenschat over de uiterlijke kenmerken van dieren toevoegen.

vet: woordenschat uit Taaltoer – ik lees met hup en aap vet en onderlijnd: gedeelde woordenschat niet vet: woordenschat uit Wereldwijzer

Kleine kraai – Brigitte Minne & Alain Verster

Pluk de dag, mier –

Liesbeth Mende & Grootzus

Diep in de tuin. Zoek en vind 100 dieren – Philippe Jalbert

Fictie

Gelukkig en blij – Gedichten –Edward van de Vendel & Martijn van der Linden

Ooz – Milja Praagman

Non-fictie

24 snel te herkennen vogelgeluiden van bij ons –Sarah Devos

Het bos – Sebastián Ilabaca Mijn eerste boek over bomen –Hannah Alice

De vijver – Rán Flygenring

Ludas en Bontje – Jan Paul

Schutten & Sanne te Loo

Respect voor het insect! –Jules Howard & Gosia Herba

Zie zo zaai je! –Annelie Johansson

LES 1 Wat leeft er allemaal om ons heen?

Domein: Attitudes Subdomein: Leren leren Les 1 van 10

Leercompetenties

De leerlingen:

• kunnen voorkennis ophalen en categoriseren bij het begin van een nieuw thema (MD 9.2.1).

Voorbereiding

• Denk na over hoe je de tijd- en ruimtekaders van jouw klas actief kunt betrekken bij dit thema.

• Houd de actualiteit in de gaten en denk na over hoe je nieuwsberichten aan het thema kunt koppelen.

• Bekijk bij elke les welk materiaal je nodig hebt, zodat je de lessen tijdig kunt voorbereiden.

• Leg allerlei foto’s op de thematafel die te maken hebben met levende en niet-levende natuur. Leg er twee dozen bij met de pictogrammen van kopieerblad 1. De leerlingen kunnen de foto’s sorteren.

Woordenschat

Gekend vanuit de kleuterschool

Organismen

• de dieren (de fauna)

• de zoogdieren

• de vogels

• de vissen

• de insecten

• de spinnen

• de planten (de flora)

• de wortel

• de stengel

• de vrucht

• de bloem

• de stam

• het blad

Bouw van het dier

• de kop

• de staart

• de snuit

• de bek

• de mond

• het oog

• de poot

• de klauw

• de vleugel

• de staart

• de vin

• de vacht

• de veer

• het haar

• de schub

Levenscyclus

• de zwangerschap

• de baby

• de peuter

• de kleuter

• het kind

• de tiener

• de volwassene

• de kieming

• de groei

• de voortplanting

• de geboorte

• de dood

• het zaad

• het ei

• zogend

Lichaamsdelen

• de spieren

• de botten

• de longen

• het hart

• de maag

• het oog

• het oor

• de neus

• de mond

• de huid

• het lichaam

• de ledematen

• de hartslag

• de honger

• de dorst

• bewegen

• steunen

• ademen

• zien

• horen

• ruiken

• proeven

• voelen

Achtergrondinformatie

Wat kennen de leerlingen vanuit de kleuterschool?

Tijdens deze lessenreeks bouwen de leerlingen verder op de kennis die ze in de kleuterschool hebben opgedaan.

Ze kennen vanuit de kleuterschool de begrippen uit de tabel op de vorige pagina. Ze kennen de volgende concepten:

• de levenscyclus: geboren worden, kiemen, groeien, sterven;

• de fasen van de levenscyclus: geboorte/kieming, groei, voortplanting, dood;

• het principe van eten en gegeten worden;

• dat mensen eten en drinken nodig hebben om te groeien en te bewegen;

• de functies van de lichaamsdelen: spieren, botten, longen, hart, maag, ogen, oren, neus, mond, huid. Ze kunnen:

• organismen beschrijven op basis van waarneembare kenmerken;

• fauna beschrijven op basis van de voortplantingswijze (eierleggend, zogend, levendbarend);

• aangeven dat je moet eten wanneer je honger hebt en drinken wanneer je dorst hebt;

• de lichaamsdelen op het eigen lichaam aanduiden en benoemen.

Wat is nieuw?

De belangrijkste doelstelling van dit thema is dat de leerlingen begrijpen wat er allemaal leeft in hun omgeving. Ze leren hoe planten en dieren in verschillende biotopen met elkaar en met hun omgeving verbonden zijn.

Wat met de moeilijke woordenschat?

Alle begrippen die in de kleuterklas aan bod kwamen, keren in dit thema terug. De leerlingen krijgen de kans om die woorden opnieuw actief te gebruiken en te verankeren. Daarnaast worden nieuwe begrippen geïntroduceerd. Die worden met aandacht aangebracht en tijdens de lessen regelmatig herhaald.

Enkele moeilijkere begrippen worden verduidelijkt met een kindvriendelijk synoniem of alternatief:

• de fauna = de dieren

• de flora = de planten

• eierleggend = een jong uit een ei

• levendbarend = een jong uit de buik

In Wereldwijzer 2 worden de moeilijke begrippen verder vastgezet.

Voor je start

Gebruik de Encyclopedie van Wereldwijzer kleuters om de voorkennis van de leerlingen op te halen en te activeren. Blader samen door de Encyclopedie en sta stil bij vertrouwde concepten, begrippen, foto’s en weetjes. Wat herkennen de leerlingen nog? Wat kunnen ze vertellen bij de beelden? Welke woorden kunnen ze nog verklaren? Je kunt bepaalde tekstjes ook opnieuw voorlezen om inhouden op te frissen en belangrijke begrippen te herhalen.

Zo wordt de Encyclopedie een laagdrempelige en herkenbare start om verder te bouwen op wat de leerlingen al weten.

Wereldwijzer

Introductie startvraag

Lees de titel van het thema voor: ‘Overal leven’ Kijk samen naar de afbeelding op de cover.

Toon de iconen van Wereldwijzer op het bord: het pictogram ‘levende natuur’ (het blad en de rups) en het pictogram ‘niet-levende natuur’ (de magneet). Kijk naar de cover van het werkschrift van thema 3. Vraag: Welk pictogram zie je? Gaan we leren over de levende natuur of de niet-levende natuur? Herhaal het verschil tussen levende en niet-levende natuur. Bomen, planten, dieren en mensen horen bij de levende natuur. Licht, geluid, magneten, elektriciteit horen bij niet-levende natuur.

Toon de startvraag op het bord en lees ze voor: Wat leeft er allemaal om ons heen?

Bespreek:

• Hoe kun je weten dat iets leeft? (het groeit, het beweegt, het heeft eten nodig …)

• Wat ken jij dat om ons heen leeft? (bomen, mensen, insecten, hond …)

• Waar zie je levende natuur? (in de tuin, op de speelplaats, in het park …)

Om ons heen leeft er heel wat: planten, bomen, bloemen, dieren, insecten, vogels … Alles wat leeft, noem je de levende natuur. De dieren horen bij de fauna en de planten bij de flora. In deze les vertel je wat je al over weet over de levende natuur en wat je te weten zou willen komen.

Kern

De rubriek ‘Bekend’

Geef de leerlingen een kijkopdracht. Ga samen even naar buiten of laat ze uit het raam kijken. Kijk naar de grond, de lucht, de bomen. Wat zie je dat leeft? Wat kun je er al over vertellen?

Voorbeeldantwoorden:

• Ik zie een vogel vliegen. Die heeft vleugels.

• Ik zie een paddenstoel. Die groeit onder de boom.

In het kort

• Introduceer de startvraag en bespreek klassikaal.

• Bespreek de rubriek ‘Bekend’ en vul aan.

• Bespreek de rubriek ‘Benieuwd’ en vul aan.

• Ik zie blaadjes vallen. De boom wordt kaal. Dat hoort bij de herfst.

Vraag telkens of het voorbeeld bij dieren hoort (fauna) of bij planten (flora).

Waar denken de leerlingen nog aan? Welke voorbeelden kennen ze nog van dieren (fauna) en planten (flora) in de natuur? Noteer de antwoorden in kernwoorden onder de rubriek ‘Bekend’ van het schema ‘Bekend, benieuwd, bewaard’.

De rubriek ‘Benieuwd’

Je hebt verteld wat we je al weet over wat er om ons heen leeft. Wat zou je nog meer willen weten over dieren (fauna) en planten (flora)?

Stel een aantal richtvragen:

• Wat wil je weten over planten?

• Wat wil je weten over hoe planten groeien?

• Wat wil je weten over dieren?

• Wat wil je weten over waar dieren wonen (in het bos, in het water, in de stad …)?

• Wat wil je weten over de voeding van dieren?

De leerlingen denken na en overleggen met hun buur. Bespreek klassikaal enkele antwoorden en noteer ze met kernwoorden onder de rubriek ‘Benieuwd’.

Afronding

De rubriek ‘Bewaard’

Aan het einde van dit thema lezen we de startvraag nog een keer. We bespreken dan samen wat we geleerd hebben over wat er allemaal leeft om ons heen. Dat schrijven we in de derde kolom, bij ‘Bewaard’.

De leerroute

Toon de leerroute op het bord. De leerlingen kijken mee in hun werkschrift Vandaag starten we bij de startvraag. In de volgende lessen zetten we telkens een stap verder. In sommige lessen leren we over planten (de lessen met het blaadje) en in sommige lessen leren we over dieren (de lessen met de rups). Op het einde van het thema weten we veel meer over wat er allemaal leeft om ons heen.

Dan gaan we op uitstap. Alles wat je geleerd hebt, kun je dan in het echt ontdekken. We zeggen: ‘Wie zaait, zal oogsten.’ Alles wat we nu leren, kunnen we straks goed gebruiken tijdens onze uitstap.

Zet samen de uitstap op de kalender. Tel de dagen tot de uitstap. Schrijf de datum duidelijk op het bord. Teken een eenvoudige aftelkalender met bv. turfstreepjes, voetstapjes of bloemetjes en laat elke dag één teken wegvegen of inkleuren.

Spel ‘Leeft het of leeft het niet?’

Heb je nog tijd over? Speel dan het spel ‘Leeft het of leeft het niet?’. Noem telkens iets uit de levende of de niet-levende natuur (bv. steen, kat, bloem, mens, stoel, vis, boom, ballon). De leerlingen springen recht als ze denken dat het leeft en blijven zitten als ze denken dat het niet leeft. Je kunt ook een leerling de woorden laten bedenken.

• Licht de rubriek ‘Bewaard’ toe.

• Bespreek de leerroute.

• Speel het spel ‘Leeft het of leeft het niet?’.

100'

LES 2 Waar planten en dieren leven

Domein: Wetenschap levende natuur

Les 2 van 10

Lesdoelen

De leerlingen:

Subdomein: Relatie tussen organismen en hun omgeving

• kunnen dieren en planten van elkaar onderscheiden (MD 3.1.2);

• herkennen de kenmerken van het grasland, het bos, de kust/zee, de heide, de stad (MD 4.2.4, MD L6 3.2.5);

• herkennen de kenmerking van zout en zoet water (MD 4.2.4, MD L6 3.2.5);

• determineren verschillende biotopen op basis van veel voorkomende organismen (MD 3.2.1, MD 3.2.6);

• kunnen voorbeelden geven van relaties tussen organismen onderling en hun omgeving (MD 3.2.6).

Voorbereiding

• Verdeel de klas in groepen van vier tot vijf leerlingen. Leg voor elke groep de fauna- en florakaartjes van kopieerblad 1 en de pictogrammen van kopieerblad 2 klaar.

• Print de vijf biotopen van kopieerblad 3 eventueel op groter formaat.

• Print de woordparaplu van kopieerblad 4 voor elke groep, ook eventueel op groter formaat.

Materiaal

• werkschrift p. 6 en 7

• kopieerblad 1 t.e.m. 4

• samenvatting voor de leerling

Woordenschat

• de dieren (de fauna)

• de planten (de flora)

• de biotoop

• het grasland (het platteland, het agrarisch landschap)

• het bos

• de heide

• de kust, het strand

• de stad

• de heideplant

• de boom

• de struik

• de paddenstoel

• de beek

• de rivier

• de plas

• de vijver

• de zee

• het zoet/zout water

• stromen

Achtergrondinformatie

Wat is nieuw?

In de kleuterklas leerden de leerlingen het verschil tussen dieren (fauna) en planten (flora). Ze ontdekten dat levende wezens groeien, eten, ademen en zich voortplanten. In deze les bouw je daarop verder. De leerlingen leren dat dieren en planten in een eigen leefomgeving leven: een biotoop. Ze verkennen vijf biotopen: het grasland, het bos, de heide, de kust en de stad. Ze leren de biotopen herkennen op basis van hun kenmerken.

De leerlingen leren een aantal nieuwe begrippen die hen helpen om biotopen en landschapselementen beter te benoemen:

• het grasland, het gras;

• het bos, de boom, de struik, de paddenstoel;

• de heide, de heideplant;

• de kust, het strand;

• de stad;

• de beek, de rivier, de plas, de vijver, de zee.

Ze leren dat je grasland vaak op het platteland ziet (in het agrarisch landschap of het landbouwlandschap). Ze maken ook kennis met het verschil tussen zoet en zout water.

Transferdoel taal

De leerlingen:

• breiden hun woordenschat met betrekking tot de leefomgeving verder uit (MD KO 1.4.3).

Spreekwoord in de kijker

Elk vogeltje zingt zoals het gebekt is.

Thematafel

Voorzie op de thematafel natuurelementen (zoals schelpen, zeewier, een heidetakje, een dennenappel …) en foto’s van de vijf biotopen en organismen die er leven. Je kunt de fauna- en florakaartjes van kopieerblad 1 (her)gebruiken. Leg er een kaart van België bij en geef aan waar de verschillende biotopen voorkomen.

Deze les leent er zich toe om de functies van de zintuigen te herhalen. De leerlingen luisteren en kijken in de les naar filmpjes over de biotopen. Geurpotjes met zand, aarde, bloemen of zoet water op de thematafel kunnen de zintuigen prikkelen. Je kunt ook per biotoop voeldozen maken met verschillende natuurelementen.

Voorkennis activeren

Toon de verschillende biotopen op het bord. Benoem elke biotoop: het grasland, het bos, de heide, de kust, de stad. Stel een aantal richtvragen.

• Wat zie je? (gras, bomen, paarse bloemen, zand, huizen …)

• Welke dieren leven hier, denk je?

• Welke planten groeien hier, denk je?

• Welke soort water zie je? (rivier, zee)

Noteer bij elke afbeelding een paar kernwoorden op het bord. Denk aan landschapselementen, fauna en flora: het gras, de boom, de vogel, het strand, de zee, het zand, het bos, het mos, het water, de lucht, het huis, de straat, het gebouw, de rivier …

Je zag vijf plekken in de natuur waar dieren en planten leven. Zo’n plek waar dieren en planten samenleven, noem je een biotoop

Lesdoel formuleren

Formuleer het lesdoel: In deze les leer je vijf biotopen beter kennen: het grasland, het bos, de heide, de kust en de stad. Je leert hoe dieren en planten daar leven.

Herhaal nog een keer:

• Alle dieren samen noemen we fauna

• Alle planten samen noemen we flora. Planten zijn ook bomen, struiken en gras.

Vorm de lesdoelen op het bord en lees ze voor.

• Ik ken verschillende biotopen: het grasland, het bos, de heide, de kust, de stad.

• Ik kan zeggen welke dieren en planten leven in een biotoop.

Kern

Fauna en flora onderscheiden

Toon een aantal foto’s van de thematafel van verschillende soorten dieren (fauna) en planten (flora).

• Wat zie je?

• Hoort het bij fauna of flora?

Verdeel de klas in groepen. Geef elke groep een set kaartjes van kopieerblad 1. Ze sorteren de kaartjes in twee groepen: de dieren (fauna) en de planten (flora). Ze gebruiken de pictogrammen van kopieerblad 2 om de kaartjes bij te sorteren. Bespreek na enkele minuten de juiste indeling.

In het kort

• Activeer de voorkennis over de verschillende biotopen aan de hand van foto’s.

• Formuleer het lesdoel.

• De leerlingen sorteren de fauna- en florakaartjes van kopieerblad 1

• Verken samen de vijf biotopen: het grasland, het bos, de heide, de kust en de stad.

• Benoem verschillende soorten water in biotopen: de zee, de rivier, de beek, de plas, de vijver. Ga in op het verschil tussen zoet en zout water.

• De leerlingen koppelen fauna en flora aan de vijf biotopen in een woordparaplu.

• De leerlingen maken oefeningen 1, 2, 3 en 4 in het werkschrift

Weten de leerlingen ook bij welke groep de mens hoort? Leg uit dat de mens bij de fauna hoort.

De vijf biotopen verkennen

Toon telkens een filmpje. Hang de afbeeldingen van de biotopen van kopieerblad 3 op een zichtbare plaats. De leerlingen achterhalen bij welke biotoop elk fragment hoort. Gebruik je zintuigen: kijk en luister goed.

Het grasland

• Welke planten (flora) zie je? (gras, planten met bloemen …)

• Welke dieren (fauna) hoor je? (vogels, insecten …)

• Welke planten en dieren leven hier nog, denk je?

• Welke biotoop is dit? (het grasland)

Deze biotoop is het grasland. Het is een grote groene plek met veel gras. Je ziet er soms kleine planten met bloemen, vlinders, koeien of paarden. Het is een open plek waar de zon goed kan schijnen. Je kunt ver kijken, zonder dat er huizen staan. Het grasland vind je vaak op het platteland (in het agrarisch landschap of het landbouwlandschap).

Het bos

• Welke planten (flora) zie je? (bomen, struiken, mos …)

• Welke dieren (fauna) hoor je? (vogels, specht)

• Welke planten en dieren leven hier nog, denk je?

• Welke biotoop is dit? (het bos)

Deze biotoop is het bos. Een bos is een plek met veel bomen. Er is veel schaduw, omdat de bladeren het zonlicht tegenhouden. Er groeien hoge en lage bomen, struiken, varens en mos. Je vindt er vogels, konijnen, eekhoorns en paddenstoelen.

De heide

• Welke planten (flora) zie je? (heideplanten, bomen)

• Welke dieren (fauna) hoor je? (krekels, bij)

• Welke planten en dieren leven hier nog, denk je?

• Welke biotoop is dit? (de heide)

Deze biotoop is de heide. In de grond zit niet veel voeding voor planten en de planten groeien laag bij de grond. Je kunt ver kijken. In de zomer zie je paarse heideplanten. Je vindt er bijen, vlinders, konijnen en hagedissen.

De kust

• Welke planten (flora) zie je? (helmgras in de duinen)

• Welke dieren (fauna) hoor je? (vogels, zeemeeuwen)

• Welke planten en dieren leven hier nog, denk je?

• Welke biotoop is dit?

Deze biotoop is de kust. Op het strand leven krabben, vissen en schelpdieren. Je ziet er vaak meeuwen. Er is veel wind en veel licht. In de duinen groeit stevig helmgras dat goed tegen de wind en het zand kan. Aan de kust heb je ook water: dat is de zee.

De stad

• Welke planten (flora) zie je? (gras, bomen)

• Welke dieren (fauna) hoor je? (vogels, mensen)

• Welke planten en dieren leven hier nog, denk je?

• Welke biotoop is dit?

Deze biotoop is de stad. De stad is een plek met veel huizen, straten en mensen. Er rijden auto’s en bussen. Je ziet er gebouwen, scholen en parken. Er leven vogels, zoals duiven en merels. Tussen de gebouwen zie je gras, struiken en bomen.

Oefening 1

Herhaal de betekenis van fauna (dieren) en flora (planten). Laat de leerlingen nog voorbeelden geven van fauna en flora.

Oefening 2

De leerlingen determineren elke biotoop op basis van een dier en een plant.

Bevraag waarom de dieren en de planten graag in die biotoop leven en niet zo graag in een andere biotoop.

• Waarom woont een duif graag in de stad? (vindt er veel voedsel op straat)

• Waarom groeit een paardenbloem in het grasland? (veel zonlicht)

• Waarom woont een uil niet graag in de stad? (vindt er geen voedsel)

• Waarom zie je geen heideplantjes in het bos? (te veel schaduw, te vochtig)

Oefening 3

Overloop nog een keer de verschillende vormen waarin water in biotopen kan voorkomen:

• De zee is groot, het water is zout. Er zijn golven.

• In de rivier stroomt het water naar de zee. Een rivier is groot, breed en diep. Het water stroomt snel.

• In de beek stroomt het water minder snel. Een beek is kleiner, niet zo breed en niet zo diep als een rivier.

• De plas is een beetje water dat op de grond blijft liggen nadat het heeft geregend, tot de zon het weer opdroogt.

• De vijver is groter. Het water stroomt niet. Vissen zwemmen er rustig in rond.

Oefening 4

Leerlingen die sneller klaar zijn, geven met een waterdruppel aan op welke foto’s zoet water staat.

### waar planten en dieren leven

Water in de biotopen verkennen

Keer terug naar de afbeeldingen van de biotopen van kopieerblad 3. Wijs op de aanwezigheid van water in het grasland, het bos en aan de kust. Benoem als een rivier en de zee. Water ziet er niet in elke biotoop hetzelfde uit. Soms stroomt het water, soms staat het water stil. Soms is het veel water en soms een klein beetje. De zee en een rivier ken je al. We leren nu nog wat een plas, een beek en een vijver is.

Toon de afbeeldingen op het bord. Vraag telkens: Is dit een zee, een rivier, een plas, een beek of een vijver?

De eerste twee afbeeldingen stellen een zee en een rivier voor; die kennen de leerlingen al. Daarna volgt een plas; die zullen de meeste leerlingen ook kennen. Eindig met een beek en een vijver. Leg uit: Een beek stroomt zoals een rivier, maar een beek is kleiner, niet zo breed en niet zo diep. Een vijver stroomt niet. Die vind je in een tuin of in een park.

Benoem het verschil tussen zout en zoet water.

• Wie heeft er al water van de zee geproefd?

• Hoe smaakte dat? (zout)

In de zee zit zout water. Het water in een rivier, een beek, een vijver en een plas smaakt anders. Dat is zoet water, net als het water dat uit de kraan komt. Let op: water uit de zee, een rivier, een beek, een vijver en een plas mag je niet drinken. Daar kun je ziek van worden. Water uit de kraan mag je wel drinken.

Toon opnieuw de afbeeldingen op het bord. De leerlingen benoemen de verschillende vormen van water nog een keer en geven aan of het zoet of zout water is.

Fauna en flora aan de biotopen koppelen

Neem de fauna- en florakaartjes van kopieerblad 1 er opnieuw bij. Welke kaartjes kunnen de leerlingen aan een biotoop koppelen? Ze benoemen de biotoop en leggen uit waarom de fauna of de flora erbij hoort. Sommige kaartjes kunnen bij verschillende biotopen passen.

Voorbeelden:

• Een schaap hoort bij het grasland. Het eet graag gras.

• Een boom hoort bij het bos. Er wonen veel dieren, zoals eekhoorns en vogels.

• Een vlinder hoort bij de heide. Hij fladdert van bloem naar bloem.

De leerlingen gaan dan opnieuw in groepen aan de slag. Ze sorteren de fauna- en florakaartjes in de woordparaplu van kopieerblad 4 en plakken ze vast. Ze overleggen samen waarom een kaartje bij een bepaalde biotoop hoort. Stel verdiepende vragen.

• Welke dieren en planten horen bij het grasland / het bos / de heide / de kust / de stad?

• Waarom leeft (bv.) een duif graag in de stad?

• Kan een dier in een andere biotoop (over)leven? Wat gebeurt er als we (bv.) een krab in het bos zouden zetten?

• Zijn er dieren die zich goed voelen in verschillende biotopen?

Elke biotoop heeft zijn eigen bewoners. Dieren en planten zijn het liefst in een biotoop waar ze alles vinden wat ze nodig hebben om te leven en te groeien. Zet de ontdekplaat in om de lesinhoud verder te verankeren.

Verwerking in het werkschrift

Controleer doorlopend of de leerlingen de lesinhoud goed begrepen hebben. De leerlingen maken vervolgens oefeningen 1, 2, 3 en 4 in het werkschrift

Samenvatting voor de leerling In dit thema leren de leerlingen werken met een boomschema, in de vorm van een woordparaplu. Tijdens de les gaan ze daar actief mee aan de slag: ze sorteren zelf de fauna- en florakaartjes onder de vijf biotopen.

Bij deze samenvatting hoort ook een kennisclip. Zet die in om de lesinhoud verder te verankeren.

Samenvatting voor de leerling: les 2

onthoud

de biotopen

schaap de egel de bij de krab de duif

het gras de eik de heideplant het zeewier de klimop

de boterbloem de varen de brem het helmgras de muntplant de fauna, de dieren de flora, de planten

Wereldwijzer 1 – Thema 3 – Les 2

© Uitgeverij VAN IN

het grasland het bos de heide de kust de stad

de koe de eekhoorn de krekel de kokkel de kat

het

Afronding

Terugkoppeling naar de lesdoelen en de leerroute

Koppel terug naar het lesdoel. Je leerde vandaag fauna en flora sorteren bij de juiste biotoop.

• Wat heb je geleerd dat je nog niet wist of kende?

• Wat zou je nog meer willen leren over hoe planten leven?

• Wat zou je nog meer willen leren over hoe dieren leven?

• In wat voor biotoop wonen wij? Welke dieren en planten zie je daar vaak?

Bekijk samen de leerroute. Naar welke lessen kijken de leerlingen uit? Blik vooruit.

• Koppel terug naar het lesdoel. Wat hebben we in deze les geleerd?

• Bekijk de leerroute: blik vooruit.

50'

LES 3 De delen van de plant

Domein: Wetenschap levende natuur

Les 3 van 10

Lesdoelen

De leerlingen:

Subdomein: Organismen (classificatie en bouw)

• kunnen planten classificeren uit organismen (MD 3.1.2);

• kennen de basisdelen van planten: de wortel, de stengel, de stam, de tak, het blad, de bloem, de vrucht (MD 3.2.7);

• kunnen planten beschrijven op basis van waarneembare kenmerken (MD 3.1.3).

Voorbereiding

• Plan deze les vlak na een speeltijd. Zo kun je de voorkennis buiten activeren. Of maak een wandeling tijdens ‘de week van het bos’ (https://deweekvanhetbos.be/).

• Verdeel de klas in groepen van drie of vier leerlingen. Voorzie voor iedere groep: – een kleine plant met een wortel, een stengel, een blad en eventueel een bloem of een vrucht (bijvoorbeeld een paardenbloem, een boterbloem of eventueel onkruid);

– een vergrootglas; – de woordkaarten van kopieerblad 1

Materiaal

• werkschrift p. 8 en 9

• kopieerblad 1 en 2

• samenvatting voor de leerling

Zelf te voorzien

• mand

• vergrootglazen

Woordenschat

• de plant

• de boom (de naaldboom, de loofboom)

• de struik

• het gras

• de wortel

• de stengel

• het blad

• de bloem

• de vrucht

• de stam

• de tak

• het zaad

Wat is nieuw?

In de kleuterklas leerden de leerlingen al dat planten levende wezens zijn die groeien en zich voortplanten. Ze leerden organismen te beschrijven op basis van waarneembare kenmerken en ze kennen de fasen van de levenscyclus: kiemen, groeien, voortplanten en sterven.

In deze les bouw je daarop verder. De leerlingen leren de delen van planten benoemen: de wortel, de stengel, het blad, de bloem, de vrucht. Ze leren ook de stam benoemen bij een boom en takken bij bomen en struiken. De leerlingen classificeren planten in groepen: bomen, struiken en gras.

Ook een boom is een plant

In dit thema herhalen de leerlingen het verschil tussen dieren (fauna) en planten (flora). Daarbij is het belangrijk dat ze weten dat bomen, struiken en grassen allemaal planten zijn. Een boom is een plant, met als extra kenmerk dat hij een grote, centrale verhoute stengel heeft: de stam. Struiken zijn ook planten: ze hebben vanaf de grond meteen meerdere verhoute stengels. Ook grassen zijn planten. Zij hebben zachte, niet-verhoute stengels.

Voor jonge kinderen kan het verschil tussen ‘plant’ en ‘boom’ verwarrend zijn, omdat volwassenen vaak zeggen ‘dit is een plant en dat is een boom’, alsof het twee aparte groepen zijn. Om een juist wetenschappelijk beeld op te bouwen, is het belangrijk dat de leerlingen leren dat bomen, struiken en grassen óók planten zijn. Ze verschillen alleen in vorm, hoogte en soort stengel (verhout of niet).

Interessante links

• https://www.natuurpunt.be/soorten

• https://www.ivn.nl/lespakketten/

• https://www.webwinkel.ark.eu/producten/zoekkaarten

• https://www.vlaanderen.be/duurzaam-educatiepunt/zelf-aan-de-slag/zoekkaarten

Transferdoel wiskunde

De leerlingen:

• kunnen objecten sorteren op basis van een gemeenschappelijke eigenschap volgens 1 of 2 criteria (MD KO 2.4.18).

Spreekwoord in de kijker

De vruchten van iets plukken.

Thematafel

Voorzie op de thematafel een natuurmand met bladeren, takken, noten. In de herfst kun je er ook kastanjes, eikels en dennenappels in leggen. Zet de leerlingen aan het werk om de mand te vullen. Leg er een vergrootglas bij om bladeren, stengels en vruchten van dichtbij te bekijken. Leg er de woordkaarten bij: de wortel, de stengel, de tak, het blad, de bloem, de vrucht. Voeg plantenencyclopedieën en zoekkaarten toe.

Voorkennis activeren

Blijf na de speeltijd met de leerlingen op de speelplaats.

• Wat zie je op de grond liggen dat van planten komt? (bladeren, eikels, kastanjes …)

Elke leerling kiest iets uit: een blad, een kastanje, een noot, een dennenappel, een grasspriet, een tak Moedig ze aan om een gevarieerd aanbod te voorzien. Verzamel alles in een natuurmand en keer terug naar de klas.

Bekijk samen met de leerlingen wat er in de mand zit. Laat ze voelen en ruiken.

• Wat is dit?

• Van welke plant komt dit, denk je?

• Hoe zou je alles kunnen sorteren?

Kom zo tot een aantal kernwoorden. Noteer die op het bord in een woordspin. Denk aan: de kastanje, de noot, de eikel, het blad, het gras, de tak, de vrucht, de stengel, de wortel, de struik …

Lesdoel formuleren

Formuleer het lesdoel: In de vorige les ontdekte je waar planten en dieren leven: in het grasland, het bos, de stad, de heide en aan de kust. In deze les zetten we een nieuwe stap op onze leerroute. Je leert verschillende soorten planten kennen. Je leert de delen van de plant kennen. Je ontdekt dat sommige planten een eigen vrucht hebben.

Vorm de lesdoelen op het bord en lees ze voor.

• Ik kan de delen van een plant benoemen.

• Ik kan planten sorteren: de bomen, de struiken en het gras.

In het kort

• Verzamel natuurmaterialen in een mand. Bespreek de vondsten in de klas.

• Formuleer het lesdoel.

De delen van een plant benoemen

Verdeel de leerlingen in groepen en geef elke groep het nodige materiaal (zie Voorbereiding). De groepen bestuderen hun plant eerst vrij in hun groepje. Wandel rond en stel richtinggevende vragen:

• Wat zie je onderaan?

• Wat groeit er in het midden?

• Waar hangen de bladeren aan vast?

• Wat zit er bovenaan?

• De leerlingen bestuderen in groepjes een plant. Benoem samen de delen van de plant.

• Classificeer planten in vier groepen: de boom, de struik en het gras.

• Koppel vruchten aan de juiste plant.

• De leerlingen maken oefeningen 1, 2, 3 en 4 in het werkschrift

Toon de afbeelding van een aardbeiplant op het bord. De leerlingen duiden aan waar ze de wortel, de stengel, het blad, de bloem en de vrucht zien. Ze slepen de woorden naar de juiste plaats. Bespreek stap voor stap elk deel van de plant.

• De wortel: zit onder de grond, neemt water op, zorgt ervoor dat de plant niet omvalt.

• De stengel: groeit uit de wortel, zit boven de grond, zorgt ervoor dat de plant niet omvalt.

• Het blad: groeit aan de stengel, vangt zonlicht op om eten voor de plant te maken.

• De bloem: groeit aan de stengel, trekt insecten aan.

• De vrucht: zit vol zaden waaruit een nieuwe plant kan groeien. Een plant heeft water en zonlicht nodig om goed te groeien. De wortel van een plant neemt water op uit de grond. De bladeren vangen het zonlicht op. Als een plant goed groeit, krijgt hij soms vruchten. Daar hoort een spreekwoord bij: je kunt ergens de vruchten van plukken. Het betekent dat als je hard werkt, je daar later van kunt genieten. Net zoals een plant die eerst flink moet groeien voordat hij vruchten krijgt.

De groepen gebruiken de woordkaarten van kopieerblad 1 om de delen van hun eigen plant te benoemen. Weet je niet meer welk woord bij welk deel hoort? Kijk naar de kleuren op het bord. Die kunnen je helpen om het juiste kaartje te vinden.

Elke plant is anders, maar ze hebben allemaal dezelfde delen. Onder de grond zit de wortel die water opneemt uit de aarde. Zo kan de plant flink groeien. Zo groeit de stengel. Aan de stengel groeien de bladeren. Sommige planten krijgen bloemen en sommige planten krijgen vruchten, zoals een aardbei, een appel, een noot ...

Planten classificeren

Toon de afbeeldingen van drie soorten planten van kopieerblad 2: een boom, een struik en gras. Benoem ze nog niet.

• Welke planten zie je? (een boom, een struik en gras)

• Wat is hetzelfde?

• Wat is verschillend?

Vertel: Dit zijn allemaal planten. Een boom is een plant, net als een struik en gras

• Welke delen van de plant herken je? (vruchten bij de boom, bladeren bij de struik)

Een boom heeft ook een stengel, maar die is dik en stevig. Hij moet de hele boom mooi rechtop houden. Dat noemen we de stam. Aan die stam groeien takken met bladeren. Loofbomen hebben platte bladeren, naaldbomen hebben naalden als bladeren.

Een struik heeft geen stam, maar veel dunne takken die allemaal uit de grond komen.

Oefening 1

Lees alle woorden voor. Laat de leerlingen de oefening zelfstandig maken. Bespreek en controleer klassikaal.

Oefening 2

Herhaal dat een boom ook een plant is, met dezelfde delen: een wortel, bladeren en soms bloemen en vruchten.

• Heeft een boom ook een stengel? Hoe heet dat deel bij een boom? (de stam)

• Waar groeien de bladeren aan? (de tak)

Oefening 3

Herhaal dat bomen, struiken en grassen ook planten zijn. Laat de leerlingen de zichtbare delen van de plant op de verschillende afbeeldingen benoemen. Daarna geven ze zelfstandig elk rondje de juiste kleur.

Benoem dat de den een naaldboom is: die heeft naalden als bladeren. In de winter blijft hij groen: de naalden vallen niet af.

Oefening 4

Gebruik deze oefening om nog een keer het verschil tussen loofbomen en naaldbomen uit te leggen: Loofbomen hebben platte bladeren, naaldbomen hebben naalden als bladeren.

hoe heten deze delen van de boom? trek een lijn.

omcirkel

de delen van de plant

hoe heet elk deel van de plant? trek een lijn.

bloem

het blad

stengel

vrucht

wortel

Speel een korte quiz. Toon de planten op het bord. De leerlingen tonen om welke soort plant het gaat.

• Denken ze dat het een boom is? Ze staan rechtop met een stevige stam en steken hun armen als takken in de lucht.

• Denken ze dat het een struik is? Ze gaan op hun knieën zitten en maken met hun vingers veel kleine takjes.

• Denken ze dat het gras is? Ze wiegen als gras in de wind.

Bespreek telkens:

• Welke plant is het? (bv. een boom)

• Hoe zie je dat? (aan de stevige stam)

• Welke delen van de plant herken je? (bv. stam, vruchten, bladeren, takken)

Vruchten aan planten koppelen

Bekijk met de leerlingen alle natuurmaterialen uit de mand. Haal ze er een voor een uit. Laat de leerlingen telkens meedenken:

• Is dit een vrucht?

• Van welke plant komt deze vrucht? (bv. een eikel van een boom, van een eik)

Vraag de leerlingen dan om de ogen te sluiten. Haal stiekem een vrucht weg. Welke vrucht heb ik uit de mand gehaald? De leerlingen benoemen de vrucht en vertellen van welke plant ze komt. Herhaal een paar keer.

Verwerking in het werkschrift

Controleer doorlopend of de leerlingen de lesinhoud goed begrepen hebben. Zet de ontdekplaat in om de lesinhoud verder te verankeren. De leerlingen maken vervolgens oefeningen 1, 2, 3 en 4 in het werkschrift

Samenvatting voor de leerling

De leerlingen gaan in de bordles aan de slag met de woordparaplu.

Bij deze samenvatting hoort ook een kennisclip. Zet die in om de lesinhoud verder te verankeren.

Samenvatting voor de leerling: les 3

onthoud

de delen van de plant

soorten planten

Wereldwijzer 1 – Thema 3 – Les 3

© Uitgeverij VAN IN

wortel de boom de struik het gras

stengel het blad de bloem de vrucht

Afronding

Terugkoppeling naar de lesdoelen en de leerroute

Koppel terug naar het lesdoel. Je leerde vandaag de delen van een plant benoemen. Je leerde ook welke planten bomen, struiken of gras zijn. Bekijk samen de leerroute en blik vooruit naar de volgende les, waarin jullie zelf planten gaan zaaien en zo onderzoeken wat planten nodig hebben om te groeien.

• Koppel terug naar de lesdoelen en de leerroute.

75'

LES 4 Zelf een plant zaaien

Domein: Wetenschap levende natuur Subdomein: Ontwikkeling en voortplanting van organismen

Les 4 van 10

Lesdoelen

De leerlingen:

• kunnen onderzoeken dat planten groeien wanneer ze zonlicht, water, voedingsstoffen en warmte krijgen (MD 3.2.13);

• kunnen de voortplantingsdelen van een plant benoemen (de bloem, de vrucht, het zaad) (MD 3.1.3, MD 3.2.8);

• kennen de levenscyclus van planten (MD 3.1.3, MD 3.1.4).

Voorbereiding

• Voorzie zaden die je snel kunt oogsten, zoals tuinkers, radijzen, sla, spinazie of rucola. Deze les is uitgewerkt met tuinkers.

• Voorzie vijf identieke zaaipotjes. Plak op elk potje een etiket van kopieerblad 1. Doe in vier van de vijf potjes aarde. Leg in één potje keukenpapier of watten. Zaai samen met de leerlingen in elk potje (tuinkers)zaad.

• In deze les ga je aan de slag met de onderzoekcyclus, die je op Bingel vindt. Print de onderzoekcyclus op groter formaat, zodat hij goed zichtbaar is voor de leerlingen.

Materiaal

• werkschrift p. 10 en 11

• kopieerblad 1 t.e.m. 4

• samenvatting voor de leerling

Zelf te voorzien

• grote flap (A3)

• gezonde en ongezonde plant

Woordenschat

• de plant

• het zaad

• de vrucht

• de bloem

• de aarde, vruchtbaar

• de voeding

• het water

• de lucht

• het (zon)licht, de schaduw

• de warmte, de temperatuur

• de voortplanting

• de dood

• zaaien

• kiemen

• groeien

• oogsten

Wat is nieuw?

In de kleuterklas leerden de leerlingen al dat planten groeien en zich voortplanten. Ze kennen de begrippen het zaad, kiemen, groeien en sterven. Ze weten dat elke plant een levenscyclus heeft met opeenvolgende fasen: kieming, groei, voortplanting en dood.

In deze les bouw je daarop verder. De leerlingen verdiepen zich verder in de levenscyclus van planten. Ze onderzoeken wat een plant nodig heeft om te kunnen groeien: zonlicht, water, voedingsstoffen en warmte. Ze benoemen de voortplantingsdelen van een plant: de bloem, de vrucht, het zaad.

Tijdsindeling voor deze les

Planten hebben tijd nodig om te groeien. Daarom kun je dit onderzoek niet in één les van 50 minuten afwerken. Werk in drie fases.

• Fase 1: Start, opzet en voorspelling van het onderzoek (± 50 minuten)

In deze eerste les verkennen jullie de onderzoeksvraag:Wat heeft een plant nodig om te groeien? Vergelijk een gezonde en een ongezonde plant. De leerlingen voorspellen wat een plant nodig heeft om te groeien. Maak de vijf zaaipotjes klaar met verschillende omstandigheden (licht, water, warmte, aarde).

Tijdens deze fase komt het begrip zaaien aan bod.

• Fase 2: Observatiemomenten (5 à 10 minuten per dag, twee weken lang)

Tijdens de volgende weken observeren jullie de veranderingen in de zaaipotjes. Elke dag krijgt een plantenexpert de taak om het observatieschema van kopieerblad 2 in te vullen. Zo houd je het onderzoek levend en oefenen de leerlingen elke dag op kijken, vergelijken, benoemen en verwoorden. Tijdens deze fase komen de begrippen kiemen, groeien en oogsten aan bod.

• Fase 3: De resultaten bespreken (± 25 minuten, week 3 of 4)

Na twee tot drie weken verzamelen jullie de resultaten. De leerlingen vergelijken de potjes, trekken samen conclusies, beantwoorden de onderzoeksvraag en vergelijken de resultaten met hun voorspelling. Ze leren in deze fase dat planten nieuwe planten kunnen maken via de voortplantingsdelen (de bloem, de vrucht, het zaad).

Tijdens deze fase worden de begrippen herhaald en verder vastgezet.

Transferdoel wiskunde

De leerlingen:

• kennen de volgende begrippen: in, uit, binnen, buiten; als ... dan ...; en, of, niet (MD KO 2.4.17);

• kunnen als ... dan ... uitspraken gebruiken (MD KO 2.4.19).

Spreekwoord in de kijker

Wat je zaait, zul je oogsten

Thematafel

Richt een thematafel in waarop de leerlingen de groei van hun eigen plant kunnen volgen. Zet de potjes met de gezaaide zaden op de tafel, de flap met de onderzoeksvraag en de voorspelling, en laat de leerlingen bij elke groeistap een nieuwe tekening maken: het zaadje in de aarde, het kiemen, het kleine plantje en de verdere groei. Zo visualiseren de leerlingen zelf hoe hun plant verandert.

Voorkennis activeren

Toon de gezonde plant en de ongezonde plant die je hebt meegebracht. Toon ook de afbeeldingen op het bord. Bespreek.

• Wat is er verschillend? (gezonde plant: groene bladeren, stevig, staat rechtop; ongezonde plant: bruine bladeren, slap, droog)

• Hoe komt dat, denk je?

• Wat heeft een plant nodig om te groeien?

Lesdoel formuleren

Formuleer het lesdoel: In deze les onderzoek je wat een plant nodig heeft om te groeien. Je ontdekt hoe een zaad uitgroeit tot een plant. Je leert dat een plant zelf zaden maakt, zodat er weer een nieuwe plant kan groeien.

Vorm de lesdoelen op het bord en lees ze voor.

• Ik kan zeggen wat een plant nodig heeft om te groeien.

• Ik ken een zaad, een bloem en een vrucht.

Kern

Stap 1: Ik stel een onderzoeksvraag

De ongezonde plant ziet er niet gezond uit. We gaan onderzoeken wat er aan de hand is. Wat is onze onderzoeksvraag?

Noteer de onderzoeksvraag op een grote flap: Wat heeft een plant nodig om te groeien?

Stap 2: Ik denk na, ik voorspel

Neem de vijf zaaipotjes. In deze potjes gaan we tuinkerszaden zaaien. Zaaien betekent: de zaden in de vruchtbare aarde stoppen. Overloop de etiketten van kopieerblad 1 die je op de zaaipotjes hebt gekleefd. De leerlingen voorspellen per potje wat ze denken dat er zal gebeuren.

In het kort

• Activeer de voorkennis: toon een gezonde en een ongezonde plant. Bespreek.

• Formuleer het lesdoel.

• Onderzoek wat een plant nodig heeft om te groeien. Doorloop daarbij de stappen van de onderzoekcyclus.

• Voer het onderzoek uit over een periode van drie tot vier weken. Observeer dagelijks de veranderingen in de levenscyclus van de plant.

• De plantenexpert van de dag vult het observatieschema in en brengt verslag uit.

• Sta na enkele weken stil bij de voortplanting en bekijk hoe bloemen, vruchten en zaden ontstaan.

• Blik terug: vergelijk de resultaten met de voorspellingen en formuleer samen de conclusies.

• De leerlingen maken oefeningen 1, 2 en 3 in het werkschrift

• Potje 1: Dit potje krijgt geen licht (wel water, aarde en warmte).

• Potje 2: Dit potje krijgt geen water (wel licht, aarde en warmte).

• Potje 3: Dit potje krijgt geen warmte (wel licht, water en aarde).

• Potje 4: Dit potje krijgt geen aarde (wel licht, water en warmte).

• Potje 5: Dit potje krijgt alles: licht, water, warmte en aarde.

Vraag bij elk zaaipotje:

• Denk je dat dit zaad goed zal groeien?

• Waarom denk je dat?

Gebruik eventueel de werkvorm denk-deel-bespreek: de leerlingen denken eerst zelf na, overleggen dan kort met hun buur en delen tot slot klassikaal hun voorspelling. Noteer een aantal voorspellingen op de flap rond de onderzoeksvraag. De leerlingen stemmen: in welk potje zal het zaad het best groeien? Noteer het op de flap.

Stap 3: Ik doe een onderzoek

Zaai de zaden in de potjes. Denk samen na waar de potjes moeten staan en zet ze op de juiste plek. Geef alle potjes regelmatig water, behalve potje 2.

• Potje 1: in het donker, bijvoorbeeld in een kast of onder een doos.

• Potje 2: in het licht, bij het raam.

• Potje 3: in het licht, maar op een koele plek.

• Potje 4: in het licht, bij het raam.

• Potje 5: in het licht, bij het raam.

Kiemen, groeien, oogsten

Leg het observatieschema van kopieerblad 2 bij de potjes. Duid telkens een plantenexpert van de dag aan. Die vult het observatieschema aan en brengt verslag uit.

• Wat zie je?

• Wat is er veranderd?

Ga daarbij in op de verschillende fases van de levenscyclus van een plant. Introduceer telkens de nieuwe begrippen.

Fase 1: Kiemen (dag 3 of 4)

Het zaadje barst open. Er komt een klein kiemplantje tevoorschijn. Dat noem je kiemen Schrijf het woord ‘kiemen’ bij de observatie.

Fase 2: Groeien (dag 5 tot 10)

De kiemplantjes worden groter. Er komen blaadjes bij. De bladeren worden langer. Dat noem je groeien Schrijf het woord ‘groeien’ bij de observatie.

Wanneer de eerste bladeren verschijnen, sta je stil bij wat jullie observeren en waarom sommige bladeren beter groeien dan andere. Planten groeien niet zomaar. Elk deel van de plant doet iets heel belangrijks.

• Wat zit er ook weer onderaan de plant, onder de grond? (de wortel)

• Wat doet de wortel volgens jou? (de plant vasthouden, maar ook water opnemen uit de aarde)

• Waar zitten de bladeren? (aan de stengel, in de richting van het licht)

• Waarom groeien ze naar het licht? (Ze vangen zonlicht om voeding te maken voor de plant.)

Wortels nemen water op uit de aarde. Bladeren vangen zonlicht. Daarmee maakt de plant voeding. Dat heeft de plant nodig om goed te groeien.

Fase 3: Oogsten (dag 10 tot 14)

De tuinkers is nu zo goed gegroeid dat we hem kunnen opeten. We knippen de tuinkers af.

Dat noem je oogsten.

Schrijf het woord ‘oogsten’ bij de observatie.

Oefening 1

Herhaal aan de hand van deze oefening een aantal moeilijke begrippen uit de les: de vruchtbare grond, de voeding, de temperatuur.

Oefening 2 en 3

Toon eventueel vooraf nog een keer de levenscyclus van de plant in de bordles. Herhaal de begrippen zaaien, kiemen, groeien, oogsten, de bloem en de vrucht. Haal hier ook het moeilijke begrip ‘de voortplanting’ nog een keer aan.

De leerlingen knippen de kaartjes van kopieerblad 4 uit en kleven ze op de juiste plek. Bespreek de levenscyclus daarna nog eens klassikaal.

Sta stil bij het einde van de levenscyclus.

• Wat gebeurt er wanneer een plant klaar is met groeien? (De bladeren worden slap, ze veranderen van kleur, op het einde gaat de plant dood.)

• Waarom gaat een plant dood? (De plant krijgt niet genoeg voeding, de temperatuur is te laag …)

• Wat gebeurt er nadat de plant doodgaat? (Uit de zaden kunnen nieuwe planten groeien. De levenscyclus begint dan opnieuw.)

hoe groeit een plant? knip de stappen uit. kleef ze op de juiste plaats.

zelf een plant zaaien

De voortplanting

Knip niet alle tuinkers af, zodat je de voortplanting kunt bespreken. We oogsten niet al onze plantjes. We willen zien wat er daarna gebeurt.

Als een plant groot genoeg is, krijgt die kleine bloemen. Uit die bloemen groeien vruchten of zaden. Uit die zaden kunnen weer nieuwe planten groeien.

• Wat gebeurt er met de zaden ? (Ze vallen op de grond of ze worden geplant.)

• Wat groeit eruit? (een nieuwe plant)

• Wat gebeurt er met de plant nadat hij bloemen, vruchten en zaden kreeg? (De plant gaat dood.)

Toon de levenscyclus van de plant op het bord. Bespreek stap voor stap wat er gebeurt. Sta stil bij de voortplantingsdelen: De bloem en de vrucht zorgen ervoor dat er nieuwe planten kunnen groeien. Dat noem je de voortplanting De leerlingen duiden de bloem en de vrucht aan. Sleep dan alle begrippen naar de juiste plek.

Leg uit hoe de levenscyclus eindigt: Wanneer een plant ouder wordt, verdrogen de bladeren, worden ze bruin of geel en vallen ze af. Aan dode bladeren kun je zien dat een plant aan het einde van zijn levenscyclus is.

De plant gaat dan dood.

Stap 4: Ik geef een antwoord op de vraag

Zet alle zaaipotjes naast elkaar en bespreek de resultaten. Sommige zaden zijn gekiemd en goed gegroeid. Sommige planten hebben we al kunnen oogsten. Andere planten zijn niet gegroeid. Hoe komt dat?

• Wat zie je?

• Welke plant ziet er gezond uit?

• Welke plant is het kleinst?

• Welke plant is dood?

Potje 1: zonder licht

• Hoe zien de bladeren eruit? (bleek, geel)

• Hoe komt dat? (De plant kreeg geen zonlicht.)

Kom samen tot een conclusie: Een plant heeft licht nodig om te groeien. De bladeren vangen het zonlicht op en maken zo voeding voor de plant. Je zet een plant dus het best op een plek met voldoende licht.

Potje 2: zonder water

• Hoe zien de bladeren eruit? (droog, slap)

• Hoe komt dat? (De plant kreeg geen water.)

Kom samen tot een conclusie: De wortels nemen water op uit de vruchtbare aarde. ‘Vruchtbaar’ betekent dat er voeding in de aarde zit die de plant nodig heeft om te groeien. Je geeft een plant dus het best regelmatig genoeg water, zodat hij voeding uit de vruchtbare grond kan opnemen. Let op: geef een plant niet te veel water, want dan gaat de wortel rotten.

Potje 3: zonder warmte

• Is deze plant goed gegroeid? (traag gegroeid, niet gegroeid)

• Hoe komt dat? (De plant kreeg geen warmte.)

Kom samen tot een conclusie: Een plant heeft warmte nodig om te groeien. Je zet een plant dus het best op een plek waar de temperatuur voldoende hoog is.

Potje 4: zonder aarde

• Wat zie je aan de wortels? (Ze blijven dun of kort.)

• Kan de plant stevig staan? (Nee, hij heeft geen houvast.)

• Waarom groeit de plant niet verder? (Hij kan geen voeding uit de aarde halen.)

• Hoe komt dat? (De plant staat niet in aarde.)

Kom samen tot een conclusie: Een plant heeft vruchtbare aarde nodig om te groeien. Je plant een zaadje dus het best in aarde.

Samenvatting voor de leerling

De leerlingen vertellen wat een zaad nodig heeft om uit te groeien tot een plant. Klik op de woordparaplu om de antwoorden zichtbaar te maken.

onthoud

Samenvatting voor de leerling: les 4 het licht het

wat heeft een zaad nodig om te groeien?

Wereldwijzer 1 – Thema 3 – Les 4

© Uitgeverij VAN IN

water de warmte de aarde

Potje 5: met licht, water, warmte, aarde

• Hoe ziet de plant eruit? (groene bladeren, recht, groeit goed)

• Wat kreeg de plant? (licht, water, warmte, aarde)

Kom samen tot een conclusie: Een plant heeft licht, water, warmte en aarde nodig om goed te kunnen groeien.

Noteer de begrippen licht, water, warmte en aarde (vruchtbare grond) bij op de flap. Noteer bij licht dat de bladeren het zonlicht opvangen. Schrijf bij water dat de wortels water en voeding uit de aarde halen.

Vergelijk de resultaten van het onderzoek met de voorspelling.

• Wat was jouw voorspelling?

• Klopte jouw voorspelling? Waarom (niet)?

Leg hier de link naar de lessen wetenschap niet-levende natuur, waarin de leerlingen leerden dat de zon een belangrijke energiebron is, voor zowel planten als dieren en mensen. De zon geeft warmte en licht en zorgt er zo voor dat planten kunnen groeien.

Verwerking in het werkschrift

Controleer doorlopend of de leerlingen de lesinhoud goed begrepen hebben. Zet de ontdekplaat in om de lesinhoud verder te verankeren. De leerlingen maken vervolgens oefeningen 1, 2 en 3 in het werkschrift

Afronding

De planten in de klas verzorgen

Haal de ongezonde plant van de start van de les er weer bij. Nu we weten wat een plant nodig heeft om te groeien, kunnen we proberen om deze plant te redden.

• Wat kunnen we doen om deze plant weer beter te maken? (water geven, bij het raam zetten, de oude blaadjes weghalen, in verse of vruchtbare aarde zetten …)

Voer de handelingen uit en observeer de komende tijd of de plant weer gezond wordt.

Kijk ook even naar de planten in de klas.

• Staan ze op een goede plek?

• Hebben ze alles wat ze nodig hebben?

Maak een klasafspraak. Elke week is één leerling de plantenexpert. Die krijgt het taakkaartje van kopieerblad 3. De plantenexpert zorgt ervoor dat de planten in de klas alles krijgen wat ze nodig hebben. Als we goed voor planten zorgen, worden ze sterk en gezond. En zo is het met alles in het leven: je oogst wat je zaait.

Terugkoppeling naar de lesdoelen en de leerroute

Benoem dat jullie in de voorbije lessen heel wat hebben geleerd over planten (flora). Kijk naar de leerroute en blik vooruit: in de volgende les gaan jullie met dieren (fauna) aan de slag.

• Bespreek met de leerlingen of de ongezonde plant nog te redden valt en onderneem actie.

• Elke week wordt een leerling de plantenexpert.

• Koppel terug naar het lesdoel en de leerroute.

100'

LES 5 Dieren in groepen verdelen

Domein: Wetenschap levende natuur

Les 5 van 10

Lesdoelen

De leerlingen:

Subdomein: Organismen (classificatie en bouw)

• kunnen dieren beschrijven op basis van uiterlijke kenmerken (MD 3.1.3);

• kunnen dieren classificeren: de zoogdieren, de vogels, de vissen, de insecten, de spinnen (MD 3.1.2);

• kunnen dieren groeperen op basis van uiterlijke kenmerken (MD 3.1.3);

• kunnen mensen classificeren onder zoogdieren (MD 3.1.2).

Voorbereiding

• Verdeel de klas in groepen van drie tot vier leerlingen. Leg voor elke groep een stapel dierenkaartjes van kopieerblad 1 klaar. Voorzie voor elke groep ook het spelbord van kopieerblad 4 op A3-formaat.

• Op de dierenkaartjes van kopieerblad 2 staan dezelfde dieren als op kopieerblad 1. Knip ze één keer uit voor klassikaal gebruik.

• Print de dierengroepen van kopieerblad 3 eventueel op groot formaat.

Materiaal

• werkschrift p. 12, 13 en 14

• kopieerblad 1 t.e.m. 5

• samenvatting voor de leerling

Zelf te voorzien

• dobbelstenen, pionnen

Woordenschat

• de fauna

• de zoogdieren

• de vogels

• de vissen

• de insecten

• de spinnen

• de kop

• het oog

• de snuit

• de mond

• de nek

• de romp

• de buik

• de poot

• de klauw

• de hoef

• de staart

• de bek

• de vleugel

• de veer

• de vin

• de kieuw

• de voelspriet

• het borststuk

• het achterlijf

• de huid

• de vacht

• het haar

• de schub

• de wervelkolom, de ruggengraat

• het skelet

• het lichaam

• de bouw

Achtergrondinformatie

Wat is nieuw?

In de kleuterklas maakten de leerlingen kennis met fauna. Ze leerden dat er verschillende soorten dieren bestaan: de zoogdieren, de vogels, de vissen en de insecten. Dat zijn allemaal levende wezens die zich kunnen voortplanten. De kleuters leerden dieren beschrijven op basis van zichtbare kenmerken. Ze weten dat sommige dieren eieren leggen, terwijl andere dieren hun jongen zogen.

In deze les bouwen jullie daarop verder. De leerlingen leren meer gericht te observeren en beschrijven de uiterlijke kenmerken van dieren nog nauwkeuriger. Vanuit die waarnemingen delen ze de dieren op in vijf groepen: de zoogdieren, de vogels, de vissen, de insecten en de spinnen. De leerlingen leren ook dat de mens bij de groep van de zoogdieren hoort.

Gewervelde en ongewervelde dieren

De begrippen ‘gewerveld’ en ‘ongewerveld’ worden in deze les nog niet expliciet aangebracht. Wanneer leerlingen dieren groeperen bij ‘heeft een wervelkolom’ of ‘heeft geen wervelkolom’ kun je de begrippen wel al eens vermelden.

Transferdoel wiskunde

De leerlingen:

• kunnen ongestructureerde aantallen t.e.m. 10 tellen, koppelen aan het telwoord en getalnotatie (MD KO 2.1.8).

Spreekwoord in de kijker

Soort zoekt soort

Thematafel

Zet op de thematafel speelgoeddieren die bij de vijf diersoorten horen of leg de kaartjes van kopieerblad 1 klaar. Voorzie vijf dozen of manden waar de leerlingen de dieren in kunnen sorteren: zoogdieren, vogels, vissen, insecten en spinnen. Laat de leerlingen foto's van hun eigen huisdieren meebrengen. Er bestaan ook heel veel mooie dierenverhalen en dierenencyclopedieën om de thematafel te verrijken.

Oefening 1

Benoem samen alle dieren. Herhaal kort de vijf dierengroepen en hun uiterlijke kenmerken. De leerlingen tellen vervolgens hoeveel dieren er bij elke dierengroep horen. Controleer klassikaal.

dieren in groepen verdelen

ik tel … zoogdieren vissen insecten spinnen vogels

Start

Voorkennis activeren

Bekijk samen de leerroute. Kijk naar de symbolen (het blaadje en het rupsje) bij de lessen. Je hebt al heel wat geleerd over planten (flora). Je leerde de delen van een plant benoemen, welke verschillende planten er bestaan, wat ze nodig hebben om te groeien … In deze les ga je aan de slag met dieren (fauna).

Toon de silhouetten van de dieren op het bord. De leerlingen benoemen elk dier op basis van de vorm.

• Welk dier zie je? Hoe heb je het dier herkend?

• Wat valt je op aan het lichaam?

• Welke delen van het lichaam kun je benoemen?

Niet alle dieren zien er hetzelfde uit. Sommige dieren hebben vleugels, andere dieren hebben een staart. Sommige dieren hebben geen poten en andere dieren hebben net heel veel poten. In deze les ga je kijken naar het lichaam van verschillende dieren. Zo ga je de dieren in vijf groepen verdelen.

Lesdoel formuleren

Formuleer het lesdoel: In deze les sorteer je dieren.

Je kijkt naar het lichaam en de huid van de dieren en je komt zo tot vijf groepen.

Vorm de lesdoelen op het bord en lees ze voor.

• Ik kan vertellen hoe een dier eruitziet.

• Ik kan dieren onderverdelen in groepen: zoogdieren, vogels, vissen, insecten en spinnen.

In het kort

• Bekijk samen de leerroute.

• Activeer de voorkennis: de leerlingen herkennen silhouetten van dieren en beschrijven de lichaamsdelen.

• Formuleer het lesdoel.

12 thema 3 – les 5: dieren in groepen verdelen

hoeveel dieren van elke groep tel je? noteer. 1

de vogelspin

de giraf

de kever

de oehoe

de paling

de wolf

de bij

de gier

de guppy

De dieren vrij sorteren

Verdeel de klas in groepen van drie tot vier leerlingen. Geef elke groep een stapel dierenkaartjes van kopieerblad 1 Leg de dieren die volgens jullie samenhoren bij elkaar. Leg nadien uit waarom jullie een bepaalde dierengroep hebben gemaakt.

Bekijk de indeling met de hele klas. De leerlingen verwoorden telkens hoe de dieren zijn gesorteerd.

• Welke dieren liggen bij elkaar? Wat hebben die dieren hetzelfde? (bv. Ze hebben allemaal vleugels.)

• Waar heb je dus naar gekeken? (of het dier een vogel is of niet)

De dieren sorteren op uiterlijke kenmerken

• De leerlingen sorteren in groepen de dierenkaartjes van kopieerblad 1. Bespreek.

• De leerlingen kijken naar de uiterlijke kenmerken en sorteren de dierenkaartjes opnieuw. Kom zo tot vijf dierengroepen.

• Classificeer de dieren in vijf soorten en bespreek de uiterlijke kenmerken (lichaamsbouw en huid). Geef ook telkens aan of de dieren een wervelkolom/ruggengraat hebben of niet.

• Oefen in aan de hand van een quiz.

• Heb je nog tijd over? Speel het dierendobbelspel.

• De leerlingen maken oefeningen 1, 2, 3 en 4 in het werkschrift

Jullie keken naar wat dieren hetzelfde hebben. Jullie sorteerden de dieren volgens kleur, het aantal poten ... We gaan de dieren nu verdelen in groepen zoals wetenschappers dat doen: we kijken naar de delen van het lichaam of hun lichaamsbouw. Wat hebben sommige dieren dat andere dieren niet hebben?

Sorteer de dierenkaartjes klassikaal. Je kunt daarbij de dierenkaartjes op groter formaat van kopieerblad 2 gebruiken. Stel richtgevende vragen:

• Welke dieren lijken op elkaar? Waarom?

• Welke dieren hebben iets aan hun lichaam dat andere dieren niet hebben?

• Hoeveel poten heeft dit dier?

• Wat voor huidbedekking heeft dit dier? Schubben, vacht, haren?

• Heeft dit dier vleugels, een bek, een staart …?

• Heeft het dier een skelet?

Kom samen tot vijf groepen (de zoogdieren, de vogels, de vissen, de insecten, de spinnen). Spoor de leerlingen aan om zo veel mogelijk lichaamsdelen van de dieren juist te benoemen.

De vijf dierengroepen benoemen

Benoem samen de vijf groepen. Leg of hang de woordkaarten bij de groepen. Overloop telkens (1) de opvallende lichaamsdelen, (2) de huidbedekking, (3) of ze een wervelkolom/ruggengraat hebben.

zoogdieren vogels vissen insecten spinnen

lichaam

• een kop of een hoofd

• ogen

• een mond

• soms een snuit

• een nek

• een buik

• poten

• soms klauwen

• soms een staart

• vleugels

• een bek

• twee poten

• vaak klauwen

• een staart

• vinnen

• een staart

• kieuwen

• zes poten

• vaak vleugels

• voelsprieten

• een kop

• een borststuk

• een achterlijf

• acht poten

• geen vleugels

• geen voelsprieten

huid haar of een vacht veren schubben hard/stevig hard/stevig wervelkolom ja ✔ ja ✔ ja ✔ nee ✘ nee ✘

Oefening 2

Benoem elk rijtje dieren klassikaal.

• Wat hebben de meeste dieren in dit rijtje gemeen?

• Welke groep dieren is dit?

• Welk dier hoort er niet bij?

• Waarom niet?

Moedig argumenteren aan, bv. Hoe weet je dat een pauw geen zoogdier is?

Oefening 3

Lees samen met de leerlingen de woorden rond de dieren. Bespreek kort wat elk lichaamsdeel doet (een bek om te eten, een vleugel om te vliegen …).

De leerlingen trekken dan lijnen van de woorden naar het juiste lichaamsdeel van het dier. Controleer klassikaal.

Oefening 4

Bij deze oefening vergelijken de leerlingen een insect met een spin. Lees samen de woorden.

• De leerlingen tellen hoeveel poten de dieren hebben.

• De leerlingen tellen de lichaamsdelen: een insect heeft drie lichaamsdelen (een kop, een borststuk en een achterlijf). Een spin heeft twee lichaamsdelen.

• De leerlingen duiden de voelsprieten aan bij het insect. De spin heeft geen voelsprieten.

De leerlingen verwoorden:

• Dit dier is een insect, omdat …

• Dit dier is een spin, omdat …

kijk goed. vergelijk en kleur. welk dier

Toon het geraamte van een kat op het bord om het begrip wervelkolom/ruggengraat duidelijk te maken. Laat de leerlingen voelen aan hun eigen wervelkolom.

Benadruk dat een spin geen insect is. Geef meer uitleg bij het verschil tussen insecten en spinnen: Een insect heeft zes poten. Een spin heeft acht poten.

• Een insect heeft voelsprieten. Een spin heeft geen voelsprieten.

• Het lichaam van een insect bestaat uit drie delen: een kop een borststuk en een achterlijf. Bij een spin zijn dat twee delen: de kop en de borst zijn samen één deel; het tweede deel is het achterlijf.

Houd een korte quiz. Toon telkens een dier op het bord. De leerlingen bespreken het dier in hun groepje. Ze vertellen aan elkaar over de zichtbare lichaamsdelen en de huidbedekking. Spoor ze aan om de juiste begrippen te gebruiken (schubben, de bek, de snuit …). Ze overleggen en beslissen samen bij welke groep het dier hoort.

Ter info

De snuit is meer dan enkel de mond: het is de uitstulping of de verlenging van de kop waarin de mond, de neus en vaak ook de tanden zitten. Zoogdieren zoals honden, varkens, paarden en muizen hebben een snuit.

Kieuwen: Vissen ademen niet met longen zoals wij, maar via kieuwen.

Voelsprieten: Lange sprietjes op de kop van insecten, waarmee ze kunnen voelen, ruiken en ontdekken.

De wervelkolom/ruggengraat: Een rij kleine botjes in de rug die op elkaar staan, zoals blokjes in een toren. Samen vormen ze een stevige ‘stok’ in het lichaam. Zo kun je stevig rechtop staan, buigen en bewegen.

Bespreek elk dier klassikaal. Laat de leerlingen de lichaamsdelen aanwijzen op het bord en benoemen. Zo veranker je de begrippen visueel.

De laatste quizvraag gaat over een dier dat de leerlingen nog niet gesorteerd hebben: de mens.

• Bij welke groep zou de mens horen? Waarom?

• Welke lichaamsdelen heeft de mens?

• Welke huidbedekking heeft de mens?

• Heeft de mens een skelet en een wervelkolom/ruggengraat?

De mens is een zoogdier. Hij heeft een hoofd (geen kop) en benen (geen poten). Zoals de andere zoogdieren heeft hij ogen, een mond, een nek en een buik. De mens heeft haar op de huid, bv. op het hoofd, op de benen, de armen. De mens heeft een skelet en een wervelkolom/ruggengraat.

Geef tot slot nog als weetje mee dat je bij een paard ook niet over poten spreekt, maar over benen.

Bekijk de overzichten van kopieerblad 3 en hang ze als geheugensteuntje op in de klas.

Samenvatting voor de leerling

Weten de leerlingen nog welke groep de zoogdieren, de vogels, de vissen, de insecten en de spinnen zijn? Waarom?

Bespreek kort de uiterlijke kenmerken nog een keer. De leerlingen gaan in de bordles aan de slag met de woordparaplu.

Je kunt de leerlingen aan de hand van kopieerblad 5 ook zelf de woordparaplu laten vullen: ze zoeken afbeeldingen van dieren binnen de vijf dierengroepen en plakken ze bij de juiste groep.

Bij deze samenvatting hoort ook een kennisclip. Zet die in om de lesinhoud verder te verankeren.

Samenvatting voor de leerling

Overloop alle lichaamsdelen nog een keer.

• Welke andere dieren hebben dat lichaamsdeel ook?

• Waarvoor dient het?

• Bij welke dierengroep hoort dit dier? De leerlingen gaan in de bordles aan de slag met de woordparaplu.

Bij deze samenvatting hoort ook een kennisclip. Zet die in om de lesinhoud verder te verankeren.

Samenvatting voor de leerling: les 5

onthoud

de fauna

zoogdieren de vogels de vissen de insecten de spinnen

Samenvatting voor de leerling: les 5

onthoud

Wereldwijzer 1 – Thema 3 – Les 5

Uitgeverij VAN IN

de beer de uil de sardien de sprinkhaan de huisspin

het nijlpaard de mus de paling de mot de vogelspin

de eekhoorn de merel de tonijn de bij de kruisspin

het schaap de zwaan de haai de mier de zwarte weduwe

Wereldwijzer

Les 5

Uitgeverij VAN IN

vacht de veren de schubben

snuit

hoef

Het dierendobbelspel

Heb je nog tijd over? Laat de leerlingen dan in groepen het dierendobbelspel van kopieerblad 4 spelen. Je kunt het spel ook inzetten in hoeken- of contractwerk of meegeven naar huis.

Geef elke groep een spelbord, een dobbelsteen en pionnen. De eerste worp geeft weer hoeveel vakjes de speler mag verzetten. De tweede worp geeft weer welke zin de speler moet aanvullen:

• 1 ⭢ Ik ben …

• 2 ⭢ Ik ben geen …

• 3 ⭢ Ik heb …

• 4 ⭢ Ik heb geen …

• 5 ⭢ Ik kan …

• 6 ⭢ Ik kan niet …

De speler vult de zin aan voor het dier op het vakje. Bijvoorbeeld:

• Ik ben een zoogdier.

• Ik ben geen vis.

• Ik heb veren.

• Ik kan vliegen.

Stimuleer de leerlingen om de juiste woorden te gebruiken: de kop, de veren, de vacht, de schubben … De leerlingen verbeteren elkaar en komen samen tot juiste zinnen.

Verwerking in het werkschrift

Controleer doorlopend of de leerlingen de lesinhoud begrepen hebben. Zorg ervoor dat de begrippen gekend zijn. Zet ook de ontdekplaat in om de lesinhoud verder te verankeren. De leerlingen maken vervolgens oefeningen 1, 2, 3 en 4 in het werkschrift.

Afronding

Reflectie

Houd een korte reflectie.

• Wat heb je geleerd over dieren dat je nog niet wist?

• Welke dieren vond je moeilijk om bij een groep te sorteren? Waarom?

Terugkoppeling naar de lesdoelen en de leerroute

Rond de les af. We hebben dieren ingedeeld in vijf groepen. Soort zoekt soort, zeggen ze: elk dier hoort zo bij zijn eigen groep. Samen vormen ze de rijke wereld van de fauna.

Vertel dat jullie in de volgende les nog verder aan de slag gaan met de dierengroepen. Je leert dan bij welke dieren het jong uit een ei komt en bij welke dieren uit de buik.

• Houd een korte reflectie.

• Koppel terug naar het lesdoel en de leerroute.

100'

LES 6 Dieren en hun jongen

Domein: Wetenschap levende natuur Subdomein: Ontwikkeling en voortplanting van organismen

Les 6 van 10

Lesdoelen

De leerlingen:

• kunnen gelijkenissen en verschillen benoemen tussen ouders en hun nakomelingen (MD 3.2.10);

• kunnen dieren indelen op basis van hun voortplantingswijze (MD 3.1.3);

• kunnen de voortplanting van dieren beschrijven (MD 3.1.3, MD 3.1.5);

• kennen de fasen van de levenscyclus: geboorte, groei, voortplanting, dood (MD 3.1.4).

Voorbereiding

• Verdeel de leerlingen in groepen van drie tot vier leerlingen. Geef elke groep de kaartjes van kopieerblad 3 en het schema van kopieerblad 4 (eventueel geprint op groot formaat).

Materiaal

• werkschrift p. 15, 16 en 17

• kopieerblad 1 t.e.m. 6

• samenvatting voor de leerling

Woordenschat

• het ei

• het kuiken

• het jong

• het volwassen dier

• het nest

• een ei leggen

• broeden

• uitkomen

• zogen

• de melk

• een jong uit een ei (eierleggend)

• een jong uit de buik (levendbarend)

• de voortplanting

• de draagtijd

• de geboorte

• de groei

• de dood

Wat is nieuw?

In de kleuterklas en in de vorige les maakten de leerlingen kennis met verschillende dierengroepen: de zoogdieren, de vogels, de vissen, de insecten en de spinnen. Ze leerden dat sommige dieren eieren leggen en dat andere dieren hun jong zogen. Ze kennen de fasen van de levenscyclus: geboren worden, kiemen, groeien, sterven.

In deze les zetten de leerlingen een volgende stap. De focus ligt op het verder verkennen van wat ze in de kleuterklas al leerden. Ze verdiepen zich in hoe dieren zich voortplanten. Ze leren het verschil tussen eierleggende dieren (vogels, vissen, insecten en spinnen) en levendbarende dieren (zoogdieren). Daarbij leren ze nieuwe begrippen zoals de draagtijd, broeden, uitkomen en zogen. Ze leren de fasen van de levenscyclus van verschillende dieren correct benoemen en ordenen.

De begrippen ‘eierleggend’ en ‘levendbarend’

De begrippen ‘eierleggend’ en ‘levendbarend’ komen al aan bod in de kleuterklas. De kleuters leren dat sommige dieren eieren leggen, terwijl bij andere dieren een jong in de buik groeit.

De begrippen ‘eierleggend’ en ‘levendbarend’ kun je vermelden, zodat de leerlingen ze herkennen en linken aan de betekenis. Je kunt deze eenvoudigere verwoording gebruiken die aansluit bij het taalniveau van de leerlingen:

• eierleggend: het jong komt uit een ei;

• levendbarend: het jong komt uit de buik.

De nadruk ligt op de betekenis, niet op het moeilijke begrip zelf.

Ter info: alle vogels zijn eierleggend. Bijna alle vissen, insecten en spinnen zijn eierleggend, met een paar uitzonderingen (zoals de guppy, de bladluis en sommige schorpioenen). Zo goed als alle zoogdieren zijn levendbarend, met uitzondering van het vogelbekdier en de mierenegel.

Transferdoel wiskunde

De leerlingen:

• kennen de volgende begrippen: eerst, dan, daarna, laatst ... (MD KO 2.3.17).

Thematafel

Je kunt de thematafel verrijken met verschillende soorten eieren (bruine/witte kippeneieren, kwarteleieren, struisvogelei, speelgoedeieren), een klein vogelnest en (pluchen) dierenjongen. Voeg prenten toe van dierenjongen met hun ouder(s) en levenscycluskaarten van een zoogdier, een vis en een vogel. Leg twee mandjes op tafel met de labels ‘uit een ei’ en ‘uit de buik’ en laat de leerlingen dierenkaartjes sorteren. Informatieve boeken over dierenjongen maken de thematafel compleet.

Voorkennis activeren

Toon de illustratie van kopieerblad 1 op het bord. Lees de titel van het verhaal voor.

• Waar gaat het verhaal over, denk je?

• Wat zie je bij Kip? Wat zie je bij Schaap? (Kip: nest met een ei, Schaap: dikke buik)

• Hoe krijgen dieren jongen?

• Gaat dat bij alle dieren op dezelfde manier?

Lees het verhaal van kopieerblad 2 voor. Bespreek.

• Hoe krijgt Kip haar jong? (ei in het nest, broeden, ei komt uit)

• Hoe krijgt Schaap haar jong? (het jong groeit in de buik, het jong wordt geboren, het jong drinkt melk)

Vat samen en introduceer al een paar nieuwe begrippen.

Kip legt een ei in een nest. Ze gaat dan op het nest broeden. Zo houdt ze het ei lekker warm. Het jong in het ei kan dan goed groeien. Na een tijdje barst het ei open en komt het kuiken uit het ei. Dat heet uitkomen

Bij Schaap groeit het jong in de buik. Daarna wordt het lammetje uit de buik geboren. Het drinkt dan melk bij de moeder. Dat noem je zogen

• Welke dieren leggen een ei? (Zoek samen voorbeelden van vogels, vissen, insecten en spinnen.)

• Welke dieren hebben een jong in de buik? (Zoek samen voorbeelden van zoogdieren. Leg de link tussen het woord ‘zogen’ en het woord ‘zoogdieren’.)

Lesdoel formuleren

Formuleer het lesdoel: In deze les leer je hoe dieren zich voortplanten. Je ontdekt bij welke dieren het jong uit een ei komt (eierleggend) en bij welke dieren het jong in de buik groeit (levendbarend). Je leert ook de stappen in het leven van dieren kennen: van de geboorte tot de dood.

Vorm de lesdoelen op het bord en lees ze voor.

• Ik kan vertellen hoe dieren zich voortplanten: het jong komt uit een ei (eierleggend) of uit de buik (levendbarend).

• Ik ken de stappen in het leven van een dier.

In het kort

• Activeer de voorkennis aan de hand van de prent en het verhaal van Kip en Schaap van kopieerblad 1 en 2

• Formuleer het lesdoel.

Jong aan volwassen dier linken

Maak groepen van drie of vier leerlingen. Geef elke groep een set kaarten van kopieerblad 3

• Zoek bij elk dier de juiste ouder. Leg de kaarten bij elkaar.

• Denk ook na hoe je deze dieren noemt.

Geef een voorbeeld. Verwijs terug naar het verhaal: het kuiken hoort bij de kip, het lam hoort bij het schaap. Wijs op de gelijkenissen en de verschillen tussen het jong en het volwassen dier. De leerlingen leggen de kaartjes in een paar bij elkaar.

De groepen gaan dan aan de slag. Bespreek achteraf klassikaal.

Laat enkele paren tonen en benoem ze juist.

• Hoe noem je dit jong? (bv. veulen)

• Bij welk volwassen dier hoort het? (paard)

• De leerlingen linken in groepjes de jongen van kopieerblad 3 aan het juiste volwassen dier en benoemen ze.

• Sorteer samen de jongen in twee groepen aan de hand van kopieerblad 4: ‘ik groei in de buik’ en ‘ik kom uit een ei’. Benoem de dierengroepen bij de twee categorieën.

• Bekijk de levenscyclus van Schaap en Kip uit het verhaal. Overloop elke fase stap voor stap.

• Speel een korte quiz: wat hebben de leerlingen onthouden?

• De leerlingen maken oefeningen 1, 2, 3, 4 en 5 in het werkschrift

• Wat is hetzelfde bij het jong en het volwassen dier? (de delen van het lichaam)

• Wat is verschillend? (Het jong is kleiner, het volwassen dier is volgroeid.)

Vat samen: Je hebt elk jong bij het volwassen dier gelegd. Elk jong ligt nu bij zijn ouder. Sommige jongen lijken heel erg op het volwassen dier. Bij sommige dieren zijn het jong en het volwassen dier heel verschillend (bv. de rups en de vlinder).

Uit de buik of uit een ei?

Toon het schema op het bord: ‘ik groei in de buik’ en ‘ik kom uit een ei’. Koppel kort terug naar het verhaal van Kip en Schaap. Sleep het kuiken en het lam naar de juiste plek. Doe dan samen hetzelfde met de andere dieren. Je kunt de leerlingen dit eventueel eerst zelf in hun groepje laten doen, aan de hand van de dierenkaartjes van kopieerblad 3 en het schema van kopieerblad 4

Bespreek en verwijs terug naar de dierengroepen van de vorige les:

• Welke dieren zie je bij ‘ik groei in de buik’? Bij welke dierengroep horen die? (zoogdieren)

• Welke dierengroepen zie je bij ‘ik kom uit een ei’? (vogels, vissen, spinnen)

Vat samen:

Het jong van een zoogdier groeit in de buik van de moeder. Het jong groeit, de buik wordt dikker en dikker. Dat duurt een hele tijd: de draagtijd. Wanneer het jong groot genoeg is, wordt het levend geboren. We zeggen: zoogdieren krijgen een jong, ze zijn levendbarend. Wanneer het jong geboren wordt, drinkt het melk bij de moeder. Dat heet zogen Leg hier opnieuw de link tussen het woord ‘zogen’ en ‘zoogdieren’.

Het jong van vogels, vissen, insecten en spinnen komt uit een ei. We zeggen dat ze eierleggend zijn. Vogels broeden in het nest op het ei tot het uitkomt. Bij vissen, insecten en spinnen komen de eitjes vanzelf uit.

De levenscyclus van dieren

Toon de levenscyclus van Schaap uit het verhaal op het bord. Bespreek de verschillende stappen in het leven van een schaap. Begin bovenaan bij de draagtijd en overloop stap voor stap.

• Wat gebeurt er in de draagtijd? (Het jong groeit in de buik.)

• Wat gebeurt er bij de geboorte? (Het jong wordt levend geboren.)

• Schaap geeft haar jong melk. Hoe noem je dat? (zogen)

• Door goed melk te drinken, wordt het lam groter en groter. Hoe noem je dat? (groeien, de groei)

Oefening 1

Bespreek bij elk paar:

• Wat is hetzelfde bij het jong en het volwassen dier? (bv. vacht, vorm van het lichaam)

• Wat is verschillend? (bv. grootte, kleur, vacht)

Leg uit dat een jong meestal op het volwassen dier lijkt, maar het is kleiner en nog niet helemaal hetzelfde.

Welke jongen kennen de leerlingen nog? Wat is er bij die jongen hetzelfde of verschillend met de volwassen dieren?

dieren en hun jongen

welk jong hoort bij welk volwassen dier? trek een lijn.

Oefening 2

Laat bij elk dier benoemen bij welke diersoort het hoort.

• Welke dieren leggen een ei? (vogels, vissen, insecten en spinnen)

• Bij welke dieren groeit het jong in de buik? (zoogdieren)

Oefening 3

De leerlingen verwoorden bij elke afbeelding wat ze zien. Lees telkens alle woorden voor. Welk woord past bij de afbeelding?

Oefening 4

Leerlingen die sneller klaar zijn, omcirkelen het woord dat bij oefening 3 niet aan bod kwam (uitkomen) en tekenen zelf een ei dat uitkomt.

puppy het kuiken het veulen de larve het lieveheersbeestje de hond de vogel het paard

bij welk dier komt het jong uit een ei? teken er een ei rond.

het konijn de zalm de bij de vlinder de mus de olifant

wat zie je? omcirkel het juiste woord. 3

broeden de eitjes zogen uitkomen de draagtijd

broeden de eitjes zogen uitkomen de draagtijd

welk woord blijft over? omcirkel. teken het zelf.

broeden de eitjes zogen uitkomen de draagtijd broeden de eitjes zogen uitkomen de draagtijd thema 3 – les 6: dieren en hun jongen 15

Eindig zo bij het volwassen dier. Leg uit dat een volwassen schaap opnieuw een jong in de buik kan dragen. Op het einde van het leven gaat het dier dood

Toon dan de levenscyclus van Kip uit het verhaal op het bord. Overloop opnieuw stap voor stap.

• Wat is de eerste stap? (De kip legt een ei in het nest.)

• De kip houdt het ei warm door erop te zitten. Hoe heet dat? (broeden)

• Wat is de volgende stap? (Het kuiken komt uit het ei.)

• Het kuiken wordt groter en groter. Hoe noem je dat? (groeien, de groei)

Eindig opnieuw bij het volwassen dier. Vertel weer dat een volwassen kip opnieuw een ei kan leggen. Op het einde van het leven gaat het dier dood

Koppel vervolgens de dierengroepen uit de vorige les aan de levenscyclus. Alle zoogdieren doorlopen dezelfde levenscyclus als het schaap. Alle vogels, vissen, insecten en spinnen doorlopen dezelfde levenscyclus als de kip. Verduidelijk nog een keer dat enkel vogels op hun ei broeden. De andere dieren doen dat niet; die eitjes komen vanzelf uit.

Quiz: waar of niet waar?

Maak opnieuw groepen van drie tot vier leerlingen. Geef elke groep een rood potlood (niet waar) een groen potlood (waar). Lees telkens een verhaaltje voor van kopieerblad 5. De groepen overleggen en geven aan of het verhaaltje klopt of niet door het juiste potlood in de lucht te steken. Ze leggen uit wat er niet klopt. Moedig hen aan om de juiste begrippen te gebruiken.

Bij de bespreking kun je telkens de afbeelding op het bord tonen.

Verwerking in het werkschrift

Controleer doorlopend of de leerlingen de lesinhoud goed hebben begrepen. Zet de ontdekplaat in om de begrippen verder te verankeren. De leerlingen maken vervolgens oefeningen 1, 2, 3, 4 en 5 in het werkschrift.

Oefening 5

De leerlingen knippen de prenten van kopieerblad 6 uit en plakken ze op de juiste plek. Laat de leerlingen de stappen van de levenscyclus van de hond en de pinguïn nog een keer verwoorden. Motiveer hen om de juiste begrippen te gebruiken.

Samenvatting voor de leerling

De leerlingen gaan in de bordles aan de slag met de samenvatting.

Bij deze samenvatting hoort ook een kennisclip. Zet die in om de lesinhoud verder te verankeren.

Samenvatting voor de leerling: les 6 onthoud

Wereldwijzer 1 – Thema 3 – Les 6

Uitgeverij VAN IN

Afronding

Reflectie

Houd een kort reflectiemoment.

• Wat heb je geleerd?

• Welke woorden kende je nog niet?

• Wat ga je straks thuis vertellen?

Rond af. Kip moet op haar ei broeden. Schaap moet wachten tot het jong groot genoeg is om geboren te worden. Dat vraagt tijd. Daarom zeggen we ook wel eens: ‘Alles op zijn tijd.’ Een jong groeit niet in één dag. Een ei komt niet meteen uit. Alles gebeurt stap voor stap wanneer het er de juiste tijd voor is.

Terugkoppeling naar de lesdoelen en de leerroute

Koppel terug naar het lesdoel. Je leerde welke dieren uit een ei komen en welke dieren uit de buik. Zo hebben we de dieren weer in groepen kunnen sorteren.

Blik vooruit aan de hand van de leerroute. In de volgende les ontdekken we weer een nieuwe manier om de dieren te sorteren. We kijken dan naar wie wat eet.

• Houd een korte reflectie.

• Koppel terug naar de lesdoelen en de leerroute.

50'

LES 7 Dieren en hun voeding

Domein: Wetenschap levende natuur

Subdomein: Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving Les 7 van 10

Lesdoelen

De leerlingen:

• kennen de belangrijkste voedingswijze van dieren (MD 3.2.1, MD 3.2.6);

• weten dat organismen leven in een omgeving met andere organismen en daar afhankelijk van zijn (MD 3.2.1, MD 3.2.6);

• kennen een voedselketen bestaande uit drie organismen (MD 3.2.2).

Voorbereiding

• Print de dieren van kopieerblad 2 op groot formaat, zodat jullie de tanden goed kunnen bestuderen.

• Elke leerling heeft een set kaartjes van kopieerblad 3 nodig.

• In deze les ga je aan de slag met de onderzoekcyclus, die je op Bingel vindt.

Materiaal

• werkschrift p. 18 en 19

• kopieerblad 1, 2 en 3

• samenvatting voor de leerling

Woordenschat

• de voedselketen

• de voeding

• de planteneter

• de vleeseter

• de alleseter

• het plantaardige voedsel

• het dierlijke voedsel

Deze begrippen worden herhaald:

• de biotoop

• het bos

• het grasland

• de mond

• de tanden

Wat is nieuw?

In de kleuterklas leerden de leerlingen verschillende voedingsmiddelen kennen. Ze weten dat mensen eten en drinken om te groeien en te bewegen. Ze kunnen ook aangeven wanneer ze zelf honger en dorst hebben en ze weten dat je moet eten wanneer je honger hebt en drinken wanneer je dorst hebt.

Wat dieren betreft, leerden ze dat sommige dieren andere dieren opeten. In deze les bouw je daarop verder. Ze leren dat je dieren kunt indelen in planteneters, vleeseters en alleseters. Die opdeling kun je maken op basis van de plaats waar het dier leeft (de biotoop). Ook aan de tanden van het dier kun je zien welke voeding het eet. De leerlingen maken voor het eerst kennis met een voedselketen. Ze bouwen zelf een eenvoudige voedselketen van drie stappen.

Planteneters, vleeseters en alleseters

Uit de omgeving (de biotoop) waar een dier leeft, kun je vaak afleiden of het een planteneter, een vleeseter of een alleseter is.

• Plantenteters leven in biotopen waar er veel planten groeien, zoals het grasland, het bos, in zoet water, maar ook op de savanne.

• Vleeseters leven in omgevingen waar veel andere dieren leven. Vleeseters eten planteneters op. Je vindt ze dus in dezelfde biotopen: het grasland, het bos, zoet water en de savanne.

Vaak kun je aan de tanden van dieren zien of het planteneters, vleeseters of alleseters zijn.

• Planteneters hebben brede, platte tanden om planten te malen en fijn te kauwen.

• Vleeseters hebben lange, scherpe hoektanden en scherpe knipkiezen om vlees te scheuren.

• Alleseters hebben zowel scherpe als platte tanden.

Transferdoel taal

De leerlingen:

• kunnen gedachten en gebeurtenissen formuleren met een aanzet tot volgorde en tonen hierbij een aanzet tot het gebruik van structuuraanduiders (verwijs, verbindings- en signaalwoorden) (MD KO 1.3.7).

Spreekwoord in de kijker

Eten en gegeten worden

Thematafel

Laat de leerlingen met de dierenkaartjes uit de vorige lessen een voedselketen maken. Leg er zelf eentje als voorbeeld.

Voorkennis activeren

Toon de afbeeldingen van drie soorten voedsel: (1) planten, (2) vlees, (3) planten en vlees.

• Welke voeding zie je?

• Ken je een dier dat graag planten eet? (paard, koe, konijn, geit)

• Ken je een dier dat graag andere dieren eet? (leeuw, tijger, wolf, kat, uil)

• Ken je een dier dat graag planten én andere dieren eet? (kip, varken, beer, mens) Schrijf een aantal voorbeelden op het bord.

Niet elk dier eet hetzelfde. Sommige dieren eten alleen planten, sommige dieren eten alleen andere dieren en sommige eten alles: planten én andere dieren.

Dieren eten vaak wat er dicht bij hen leeft of groeit. Een paard vindt gras op de weide. In de buurt van de leeuw leven andere dieren. Een kip vindt graan en wormen op/onder de grond.

Leg hier de link met de lessen wetenschap niet-levende natuur, waarin de leerlingen leerden dat voeding een belangrijke energiebron is voor dieren en mensen. Voeding geeft dieren energie om te rennen, te vliegen, te zwemmen, te groeien ...

Lesdoel formuleren

Formuleer het lesdoel: In deze les leer je welke dieren planten eten, welke dieren andere dieren eten en welke dieren alles eten. Je leert ook werken met een voedselketen. Daarin kun je zien welk dier welke andere dieren of planten opeet.

Vorm de lesdoelen op het bord en lees ze voor.

• Ik kan dieren sorteren in planteneters, vleeseters en alleseters.

• Ik kan een voedselketen van drie stappen maken.

Kern

Onderzoek met de onderzoekcyclus

Niet elk dier eet hetzelfde. Sommige dieren eten planten, sommige andere dieren, sommige alles. Hoe zou dat komen? Dat gaan we onderzoeken.

Overloop de stappen van de onderzoekcyclus nog een keer. Ga dan aan de slag met het onderzoek.

Stap 1: Ik stel een onderzoeksvraag

Formuleer samen de onderzoeksvraag:

Waarom eten sommige dieren planten?

Waarom eten sommige dieren andere dieren?

Waarom eten sommige dieren alles?

Stap 2: Ik denk na, ik voorspel

In het kort

• Activeer de voorkennis over wat dieren graag eten.

• Formuleer het lesdoel.

• Onderzoek waarom dieren kiezen voor planten, andere dieren of alles als voeding.

• Leg uit dat dieren vooral eten wat ze in hun omgeving (biotoop) vinden. De tanden van dieren zijn ook aangepast aan hun voeding.

• Speel een korte quiz.

• Toon hoe je een voedselketen van drie stappen maakt.

• De leerlingen maken oefeningen 1, 2 en 3 in het werkschrift

De leerlingen denken na en voorspellen. Je gaf in de start van de les al een mogelijk antwoord: dieren eten wat ze in hun omgeving (biotoop) vinden. Veel dieren die in het grasland leven bijvoorbeeld, eten planten. Veel dieren die in het bos leven waar er zowel planten als dieren zijn, eten alles. Sommige dieren in het bos eten alleen maar andere dieren.

Waar denken de leerlingen nog meer aan? Noteer een aantal voorspellingen op het bord. Voorbeelden:

• Ik denk dat een paard geen andere dieren kan eten.

• Ik denk dat een leeuw sterker moet zijn en daarom vlees eet.

• Ik denk dat een dier eet wat het lekker vindt.

• Ik denk dat het te maken heeft met de tanden.

Stap 3: Ik doe een onderzoek

Toon de foto’s van het paard, de leeuw en de beer op het bord of op kopieerblad 2. Bestudeer telkens de tanden.

• Kijk goed naar de mond van het dier. Hoe zien de tanden van het paard eruit? Wat valt je op?

• Zijn ze scherp of plat?

• Zou je met deze tanden goed vlees kunnen scheuren? Waarom wel/niet?

Het paard heeft brede, platte tanden. Daar kan het dier planten mee fijnmalen. Het paard is een planteneter Dat past ook bij de plek waar paarden leven: in de wei groeit veel gras. Noteer ‘plat’ en ‘breed’ bij de foto van het paard. Schrijf onder de foto het woord ‘planteneter’.

• Kijk nu naar de mond van de leeuw. Hoe zien de tanden eruit? Wat valt je op?

• Zijn ze scherp of plat?

• Kan een leeuw gras kauwen zoals een paard?

• Waarvoor zouden de puntige tanden dienen?

De leeuw heeft lange, scherpe tanden. Daar kan het dier vlees mee scheuren. De leeuw is een vleeseter Dat past ook bij de plek waar leeuwen leven: daar lopen veel dieren rond die hij kan vangen. Met zijn scherpe tanden kan hij het vlees van die dieren losscheuren en opeten. Noteer ‘lang’ en ‘scherp’ bij de foto van de leeuw. Schrijf onder de foto het woord ‘vleeseter’.

• Kijk nu naar de mond van de beer. Hoe zien de tanden eruit?

• Lijken die meer op de tanden van het paard of van de leeuw?

• Heeft hij alleen scherpe tanden? Zie je ook platte kiezen achteraan?

• Wat zou hij kunnen eten met die twee soorten tanden?

De beer heeft scherpe tanden vooraan en platte kiezen achteraan. Daarmee kan hij andere dieren én planten eten. De beer is een alleseter. Dat past ook bij de plek waar hij leeft: in het bos vindt hij bessen en planten, maar ook vis en kleine dieren. Met de twee soorten tanden kan hij alles opeten. Noteer ‘plat’ en ‘scherp’ bij de foto van de leeuw. Schrijf onder de foto het woord ‘alleseter’.

Klik onderaan op het bord om het voedsel van de drie dieren te tonen. Herhaal de begrippen nog een keer: planteneter, vleeseter, alleseter.

Stap 4: Ik geef een antwoord op de vraag

Formuleer samen met de leerlingen een antwoord op de onderzoeksvraag: Waarom eten sommige dieren planten / andere dieren / alles?

Antwoord: De tanden van de dieren zijn verschillend.

• Planteneters hebben platte, brede tanden om planten fijn te malen.

• Vleeseters hebben lange, scherpe tanden om vlees te scheuren.

• Alleseters hebben platte én scherpe tanden en kunnen dus alles eten.

Herhaal nog een keer dat een dier ook eet wat er zijn omgeving (biotoop) te vinden is. Een paard leeft in het grasland en eet dus gras (planten). Een leeuw leeft op de savanne en eet de andere dieren die daar wonen. Een beer woont in het bos en eet zowel planten als andere dieren. Introduceer hierbij ook al eens de begrippen plantaardig en dierlijk voedsel

Oefening 1

Benoem de drie categorieën: de planteneter, de vleeseter, de alleseter. Overloop dan dier per dier.

• Wat eet een beer? (kleine zoogdieren, bessen)

• Eet hij dus planten, dieren of planten en dieren?

• Wat is hij dan? (alleseter)

Oefening 2

• In welke omgeving (biotoop) leven de dieren?

• Welke dieren leven in het grasland?

• Welke voeding vinden ze daar?

• Welke dieren leven in het bos?

• Welke voeding vinden ze daar? De leerlingen omcirkelen de juiste dieren.

Oefening 3

De leerlingen knippen de kaartjes van kopieerblad 3 uit en kleven ze op de juiste plek in de voedselketens. Laat telkens verwoorden: het gras wordt gegeten door het paard, het paard wordt gegeten door de wolf. Bespreek bij een aantal dieren of het planteneters, vleeseters of alleseters zijn.

dieren

Quiz: planteneter, vleeseter of alleseter?

Speel een korte quiz om na te gaan of de leerlingen ook andere dieren kunnen categoriseren als planteneter, vleeseter of alleseter. Hang de drie afbeeldingen van kopieerblad 1 op verschillende plekken in de klas. Ik noem een dier. Denk goed na: is het een planteneter, een vleeseter of een alleseter? Wandel naar het juiste soort voedsel.

Bespreek bij elk dier in welke biotoop het leeft. Vindt het daar vooral planten, dieren of planten én dieren?

• het konijn = planteneter

Een konijn leeft in de wei of aan de rand van het bos, waar veel gras en planten groeien.

• de tijger = vleeseter

Een tijger leeft in de jungle, waar hij bv. herten of vissen vindt.

• de schildpad = planteneter

Een schildpad leeft in de tuin of het bos, waar hij groenten en bladeren vindt.

• de vos = alleseter

De vos leeft in het bos, waar hij bv. bessen en muizen vindt.

• de kat = vleeseter

De kat jaagt in de tuin op muizen en vogels.

• de mens = alleseter

Ter info

Uilen hebben geen tanden. Toch zijn het vleeseters. Een uil grijpt een prooi met zijn scherpe klauwen en pikt stukken vlees los met zijn scherpe haaksnavel. Hij scheurt dus geen vlees met tanden, maar met zijn bek, die eigenlijk dezelfde functie heeft als de tanden van bijvoorbeeld een leeuw.

Mensen eten planten (bv. groenten, kruiden) en dieren. Mensen moeten niet zelf hun eten zoeken in de natuur, ze kopen het in de winkel. Sommige mensen kiezen ervoor om geen vlees te eten.

De voedselketen

Je weet nu welke dieren graag planten of andere dieren eten. Zo kunnen we een voedselketen maken van drie stappen.

Toon het gras, de zebra en de leeuw op het bord.

• Welke dieren zie je? (zebra, leeuw)

• Welke plant zie je? (gras)

• Wie van deze dieren is een planteneter en eet graag gras? (zebra)

Sleep het gras naar de linkerkant van de voedselketen en de zebra naar het midden. Het gras wordt gegeten door de zebra, dat zie je aan deze pijl.

• Welk dier blijft er nog over? (leeuw)

• Is de leeuw een planteneter, een vleeseter of een alleseter? (vleeseter)

• Wat eet hij dus, het gras of de zebra? (zebra)

Sleep de leeuw naar rechts. De zebra wordt opgegeten door de leeuw. Dat zie je aan deze pijl. Het gras wordt gegeten door de zebra, dat zie je aan deze pijl.

Zo maak je een voedselketen van drie stappen. het gras ⭢ de zebra ⭢ de leeuw

Herhaal dezelfde aanpak en maak zo de volgende voedselketens:

• de sla ⭢ het konijn ⭢ de vos;

• de bladeren ⭢ de muis ⭢ de uil;

• het gras ⭢ de koe ⭢ de mens.

Verwerking in het werkschrift

Controleer doorlopend of de leerlingen de lesinhoud goed begrepen hebben. Zet de ontdekplaat in om de lesinhoud verder te verankeren. De leerlingen maken vervolgens oefeningen 1, 2 en 3 in het werkschrift

Samenvatting voor de leerling

De leerlingen gaan in de bordles aan de slag met de samenvatting.

onthoud

dieren en hun voeding

Samenvatting voor de leerling: les 7 de planteneter het paard de planten de vleeseter de leeuw het vlees de alleseter de beer de planten en het vlees de voedselketen de vos het konijn de sla

Wereldwijzer 1 – Thema 3 – Les 7

© Uitgeverij VAN IN

Afronding

Reflectie

Houd een korte reflectie.

• Wat leerde je dat je nog niet wist?

• Wat vond je moeilijk/makkelijk?

• Wat zou je nog meer willen weten over dieren en hun voeding?

Terugkoppeling naar de lesdoelen en de leerroute

Lees de titel van les 8 voor. Leg uit dat jullie in die les kijken naar de voeding van de mens.

• Houd een korte reflectie.

• Koppel terug naar het lesdoel en de leerroute.

ACTUA Wij helpen dieren

Domein: Actualiteit en omgevingsleren

Lesdoelen

De leerlingen:

• kunnen voorbeelden geven van wat dieren nodig hebben om te (over)leven (MD 3.2.6);

• kunnen plaatsen of situaties herkennen die goed of niet goed zijn voor dieren (MD 3.2.1, MD 3.2.6);

• kunnen zelf een actie bedenken en ondernemen om goed te zorgen voor organismen in hun omgeving (MD L6 3.2.4).

Transferdoel taal

De leerlingen:

• kunnen eenvoudige oorzaak-gevolgrelaties uitleggen (MD KO 1.1.7).

Voorbereiding

• Zoek actuele voorbeelden van situaties waarin dieren het moeilijk hebben. Dat kan te maken hebben met het weer (bv. het wordt winter en er is niet voldoende voedsel) of met ingrepen van de mens in de omgeving/biotoop (bv. tuinen worden te goed onderhouden, waardoor er geen schuilplekken meer zijn).

Materiaal

• werkschrift p. 20 en 21

Voorkennis activeren

Neem de leerroute erbij. Les 2 ging over de omgeving (biotoop) waarin dieren leven. Les 7 ging over de voeding van dieren. Deze les kun je bij die lessen laten aansluiten.

Soms verandert er iets op de plek waar een dier leeft of vindt het niet meer genoeg eten. Het dier krijgt het dan moeilijk. Dan kan het wel wat hulp gebruiken.

Toon op het bord de foto van de vogel in de winter.

• Welk dier zie je? (vogel)

• Welk seizoen is het, denk je? (Winter, er is sneeuw.)

Tip

Interessante websites:

• https://bijenstichting.nl/acties/

• https://www.mosvlaanderen.be/ themas/vergroening

• https://www.goodplanet.be/nl/speelen-leergroen/

• https://www.ecopedia.be/soortbeheer/ vergroen-speelplaatsen

• https://vk-tegelwippen.be/

• https://www.natuurpunt.be

• https://www.weekvandebij.be

• https://www.vlinderstichting.nl

• https://www.natuurenbos.be/

• Hebben vogels het makkelijk in de winter? (Nee, ze vinden dan minder eten.)

• Hoe kunnen wij de vogels dan helpen? (voedsel geven, vetbol hangen)

Lesdoel formuleren

Formuleer het lesdoel: In deze les denk je na over hoe dieren het soms moeilijk hebben en hoe wij ze dan kunnen helpen.

Vorm de lesdoelen op het bord en lees ze voor.

• Ik kan vertellen waarom dieren het soms moeilijk hebben.

• Ik kan vertellen wat mensen kunnen doen om dieren te helpen.

Kern

Situaties waarin dieren het moeilijk hebben

Bekijk op het bord nog een aantal situaties waarin mensen dieren helpen die het moeilijk hebben. Bespreek elke situatie.

In het kort

• Kijk naar de leerroute en blik terug op les 2 (de omgeving waarin dieren leven) en 7 (de voeding van dieren).

• Activeer de voorkennis: bespreek waarom vogels het moeilijker hebben tijdens de winter en wat wij kunnen doen.

• Formuleer het lesdoel.

• Bespreek aan de hand van de bordles nog een aantal situaties waarin dieren het moeilijk hebben en hoe mensen kunnen helpen.

• Ga aan de slag met je eigen bericht uit de actualiteit. Zet een actie op poten om de getroffen dieren ook écht te helpen.

• De leerlingen maken oefeningen 1, 2 en 3 in het werkschrift

• Egels zoeken in de herfst een warme, rustige plek om te slapen. Maar tuinen zijn vaak te netjes: er liggen weinig bladeren en er zijn weinig hoekjes om zich te verstoppen. Daardoor vinden egels soms geen veilige plek. Mensen kunnen helpen door een egelkast te plaatsen of bladeren te laten liggen. Zo kan de egel warm en veilig slapen.

• Insecten zoeken eten en een schuilplek. In de stad bijvoorbeeld zijn minder bloemen en weinig plekjes om te rusten of eitjes te leggen. Mensen kunnen helpen door een insectenhotel te maken en bloemen te planten. Zo vinden insecten eten én een veilig huisje.

• Zwerfkatten hebben geen eigen huis. In de winter is het koud en is het moeilijk om eten en warmte te vinden. Mensen kunnen helpen door ze eten te geven, een schuilplek te maken of de kat naar een opvang te brengen waar ze verzorgd wordt.

Oefening 1

• Wat doen mensen hier om dieren te helpen?

• Welke dieren worden hier geholpen?

• Zou je dat zelf ook kunnen doen?

Oefening 2

• Welke dieren hebben het moeilijk?

• Wat is het probleem?

• Op welke foto’s gaat het wel goed?

Oefening 3

De leerlingen bespreken per twee hoe mensen de dieren van oefening 2 zouden kunnen helpen.

Bespreek daarna klassikaal. Laat enkele duo’s aan het woord.

20 thema 3 – actua: wij helpen dieren

wij helpen dieren

welke dieren krijgen hier hulp? trek een lijn.

zwerfkat

insecten

eekhoorn

vogel

het insectenhotel

voederhuisje

hoop bladeren

actua

wat gaat goed? waar hebben dieren het moeilijk? kleur het juiste gezichtje.

hoe kunnen mensen helpen? vertel het aan je buur.

Hoe kunnen wij dieren helpen?

Ga aan de slag met je eigen bericht uit de actualiteit. Bespreek waarmee de dieren het moeilijk hebben en hoe jullie zouden kunnen helpen. Zet een actie op poten om de getroffen dieren ook écht te helpen.

Denk aan:

• zelf een insectenhotel maken met karton, bamboestokjes, dennenappels en hout;

• zelf bloemen zaaien voor insecten;

Ter info

Brood is geen goed eten voor vogels en eenden. Het vult hun buik, maar er zitten geen goede voedingsstoffen in. Ze hebben dan wel een volle buik, maar geen energie, waardoor ze zwak of ziek worden en niet goed groeien. Een beter alternatief: zaden en pitten, graantjes of speciaal vogelvoer.

• een rustig hoekje maken met takjes, stenen en bladeren waar dieren zich kunnen verstoppen;

• in de winter een vetbol ophangen of een voederplank maken voor vogels;

• bij warm weer een schaaltje water buitenzetten voor vogels en insecten;

• helpen bij een paddenoversteek.

Verwerking in het werkschrift

Controleer doorlopend of de leerlingen de lesinhoud goed begrepen hebben. Maak dan met de leerlingen oefeningen 1, 2 en 3 in het werkschrift

Afronding

Reflectie

Houd een korte reflectie.

• Bij welke moeilijke situaties voor dieren kunnen mensen helpen?

• Wat wil je zelf thuis doen om dieren te helpen?

• Wat kunnen we op school nog meer doen om dieren te helpen?

• Houd een korte reflectie.

50'

LES 8 Mensen en hun voeding

Domein: Wetenschap levende natuur

Subdomein: Relatie tussen organismen en hun omgeving / energiebronnen en voedingsstoffen

Les 8 van 10

Lesdoelen

De leerlingen:

• kunnen beschrijven wat ze dagelijks eten en drinken (MD 3.2.11);

• kennen verschillende voedingsmiddelen (MD 3.2.11);

• kunnen voorbeelden geven van plantaardig en dierlijk voedsel voor de mens (MD 3.2.11);

• weten dat mensen eten en drinken om te groeien en te bewegen (MD 3.2.2);

• kunnen voedingsmiddelen groeperen in gezond en ongezond (MD 3.2.11, MD 9.1.8).

Voorbereiding

• Zet een mand klaar met plantaardige en dierlijke voedingsmiddelen: een appel, een wortel, yoghurt, een ei, een boterham, kaas, nootjes, broodbeleg, koeienmelk, plantaardige melk

• Print kopieerblad 1 één keer, eventueel op groter formaat.

• Print de iconen van kopieerblad 2 één keer.

Materiaal

• werkschrift p. 22 en 23

• kopieerblad 1 t.e.m. 4

• samenvatting voor de leerling

Woordenschat

• het lichaam

• groeien

• het voedingsmiddel

• het plantaardige voedsel

• het dierlijke voedsel

• het eten

• de drank

Deze begrippen worden herhaald:

• het lichaam

• groeien

• de honger

• de dorst

Achtergrondinformatie

Wat is nieuw?

In de kleuterklas leerden de leerlingen verschillende voedingsmiddelen kennen. Ze ontdekten dat mensen moeten eten en drinken om te kunnen groeien en bewegen. Je eet wanneer je honger hebt en je drinkt wanneer je dorst hebt.

In deze les bouw je daarop verder. De leerlingen leren waar de voeding van de mens vandaan komt: ze geven voorbeelden van plantaardig en dierlijk voedsel. Ze beschrijven wat ze zelf op een dag eten en drinken en leren voedingsmiddelen herkennen en benoemen. Ze leren voedingsmiddelen groeperen volgens wat hun lichaam vaak nodig heeft en wat het minder vaak of niet nodig heeft.

De voedingsdriehoek

De voedingsdriehoek werkt met drie categorieën:

1 Voedingsmiddelen die je lichaam meer nodig heeft: producten met veel voedingsstoffen die je lichaam energie geven om te groeien, te spelen, te bewegen en je goed te voelen.

2 Voedingsmiddelen die je lichaam minder nodig heeft: producten die een plaats mogen hebben in het eetpatroon, maar waarvan je minder hoeft te eten om goed te functioneren.

3 Voedingsmiddelen die je het best zo weinig mogelijk eet: producten die geen noodzakelijke voedingsstoffen bevatten; ze zijn niet nodig om te groeien of te bewegen.

Meer lezen? www.gezondleven.be/themas/voeding/voedingsdriehoek

Omgaan met eetgewoontes

Wees je bewust van de diversiteit en eventuele gevoeligheid rond voeding wanneer je met de leerlingen over eten praat. Niet elk kind heeft dezelfde gewoontes of evenveel toegang tot eten. Een eetpatroon wordt beïnvloed door factoren als cultuur, de gezinssituatie, de financiële situatie, de beschikbare tijd, religie, gezondheid en persoonlijke voorkeur.

• Oordeel niet over wat leerlingen eten.

Vermijd woorden als normaal, beter, ongewoon, gezond of ongezond. Er is geen juist ontbijt of een fout avondmaal. Benadruk dat iedereen op een andere manier eet en dat wat je thuis eet, bij jouw gezin past. Voeding die je volgens de voedingsdriehoek het best zo weinig mogelijk eet, kun je benoemen als voedingsmiddelen die je niet nodig hebt om te groeien.

• Vermijd dat leerlingen zich gaan schamen over wat ze thuis eten.

Voor sommige gezinnen is variatie niet vanzelfsprekend. Sommige leerlingen eten misschien elke dag hetzelfde, slaan al eens een maaltijd over of brengen een lunch mee naar school die snel klaar is of die goedkoop is.

• Erken (culturele) diversiteit.

Brood, soep, rijst, pap, warme maaltijden, restjes … alles kan deel uitmaken van een ochtend- of avondroutine. Door dat te benoemen, voelen de leerlingen zich gezien.

Transferdoel taal

De leerlingen:

• formuleren verschillende soorten enkelvoudige zinnen als antwoorden op gerichte vragen (MD KO 1.3.6).

Spreekwoord in de kijker

Eten wat de pot schaft.

Thematafel

Voorzie op de thematafel een aantal voedingsmiddelen, lege verpakkingen (van plantaardig en dierlijk voedsel), een afbeelding van de actieve voedingsdriehoek, foto’s van planten en dieren die de mens eet.

Voorkennis activeren

Haal telkens één product uit de mand met voedingsmiddelen. Gebruik het beurtenbakje om de voorkennis rond plantaardige en dierlijke voedingsmiddelen bij de leerlingen te activeren.

• Wat is dit?

• Waar komt het vandaan, denk je? Komt het van een plant of komt het van een dier? Schrijf of teken de voedingsmiddelen in de juiste kolom op het bord.

Er bestaan voor de mens veel verschillende voedingsmiddelen. Een voedingsmiddel is alles wat je kunt eten of drinken. Sommige voedingsmiddelen komen van planten, zoals groenten en fruit. Dat noem je plantaardig voedsel. Sommige voeding komt van dieren, zoals een ei (van een kip) of vlees (bv. van een koe). Dat noem je dierlijk voedsel

Leg hier de link met de lessen wetenschap niet-levende natuur, waarin de leerlingen leerden dat voeding een belangrijke energiebron is voor mensen en dieren. Voeding geeft mensen energie om te bewegen, te leren, te groeien ...

Lesdoel formuleren

Formuleer het lesdoel: In de vorige les leerde je over de voeding van dieren. In deze les leer je over de voeding van mensen Je ontdekt waar ons eten vandaan komt: welke voedingsmiddelen komen van planten en welke voedingsmiddelen komen van dieren? Je leert van welke voedingsmiddelen je lichaam meer nodig heeft en van welke minder om goed te groeien, te spelen en te leren.

Vorm de lesdoelen op het bord en lees ze voor.

In het kort

• Activeer de voorkennis over plantaardig en dierlijk voedsel aan de hand van de mand met voedingsmiddelen.

• Formuleer het lesdoel.

• Ik kan voorbeelden geven van plantaardig en dierlijk voedsel.

• Ik kan vertellen welke voedingsmiddelen mijn lichaam meer nodig heeft en welke minder.

Waar komen voedingsmiddelen vandaan?

Toon de voedingsmiddelen op het bord. De leerlingen overleggen in duo’s:

• Komt dit voedingsmiddel van een plant of van een dier?

• Waarom? Leg uit. Verzamel antwoorden via het beurtenbakje. Laat per voedingsmiddel op het bord verschijnen van welke plant of welk dier het afkomstig is.

Herhaal de nieuwe begrippen:

• Voedingsmiddelen die van planten komen noem je plantaardig voedsel. Dat zijn bijvoorbeeld groenten, fruit, brood, pasta, aardappelen, noten.

• Zet de begrippen plantaardig en dierlijk voedsel vast aan de hand van een oefening op het bord.

• De leerlingen vertellen wat ze ’s morgens, ’s middags en ’s avonds eten.

• Toon de voedingsdriehoek en bespreek. Oefen in: welke voedingsmiddelen heb je meer of minder vaak nodig? Wat eet je het best zo weinig mogelijk?

• De leerlingen maken oefeningen 1, 2 en 3 in het werkschrift.

• Voedingsmiddelen die van dieren komen noem je dierlijk voedsel. Dat zijn bijvoorbeeld melk, yoghurt, kaas, vlees, vis en eieren.

Wat eet je elke dag?

Er zijn heel veel verschillende voedingsmiddelen in de wereld. Wat je elke dag eet, is bij iedereen anders. Dat hangt bijvoorbeeld af van wie bij jou thuis de boodschappen doet en kookt: die kiest wat je eet. Ze zeggen weleens: ‘Je eet wat de pot schaft’. En mensen eten vaak wat er in hun land de gewoonte is.

Wat eet jij zoal op een dag? Let op: er is geen ‘goed’ of ‘fout’ antwoord. Iedereen eet anders en dat is helemaal oké.

Toon het schema op het bord: de ochtend, de middag, de avond. De leerlingen vertellen in duo’s aan elkaar wat ze ’s morgens, ’s middags en ’s avonds eten.

• Wat eet en drink jij vaak in de ochtend voor school?

• Wat eet en drink jij vaak rond de middag?

• Wat eet en drink jij vaak ’s avonds?

Verzamel een aantal antwoorden. Schrijf of teken voorbeelden op het bord.

Je ziet het: iedereen eet anders en dat is helemaal oké. Ons lichaam heeft eten en drinken nodig om te kunnen groeien, leren, bewegen en de lichaamstemperatuur op peil te houden. Sommige voedingsmiddelen heeft je lichaam meer nodig dan andere.

Oefening 1

De leerlingen zoeken een weg door het doolhof door enkel de vakjes te kleuren met plantaardige voedingsmiddelen. Bespreek enkele voedingsmiddelen die minder voor de hand liggen:

• Komt rijst van een dier of van een plant?

• Waarvan worden chips gemaakt?

• Groeien noten aan een plant?

Oefening 2

Leerlingen die sneller klaar zijn, omcirkelen alle voedingsmiddelen bij oefening 1 die in het groene deel van de voedingsdriehoek staan en die je lichaam dus meer nodig heeft.

Oefening 3

Verwijs terug naar de rode cirkel van de voedingsdriehoek: de voedingsmiddelen die je lichaam niet nodig heeft om te kunnen groeien, leren en bewegen. Die eet je dus het best niet elke dag. Toon eventueel de voedingsdriehoek op het bord of leg kopieerblad 1 op een centrale plaats.

kip de rijst de chips de couscous

de aardappel de komkommer de broccoli het brood

boter het ei de koolvis de salami de sla

hotdogworst de zalm de tofu de peer de noten

Welke voedingsmiddelen heeft je lichaam nodig?

Toon de voedingsdriehoek op kopieerblad 1 of op het bord. In deze driehoek zie je wat je lichaam meer en minder nodig heeft. De driehoek staat op zijn kop. Bovenaan in het grote groene deel staan de voedingsmiddelen die je lichaam meer nodig heeft om sterk te blijven. Onderaan in het oranje deel staan de voedingsmiddelen die je lichaam minder nodig heeft. In de rode cirkel staan de voedingsmiddelen die je het best zo weinig mogelijk eet.

Bespreek.

• Wat zie je in het grootste, groene deel bovenaan? (groenten, fruit, brood, pasta, olie …)

• Komen deze voedingsmiddelen van planten of van dieren? (planten)

• Waarom heeft je lichaam dit meer nodig? (helpt je groeien, maakt je sterk, zorgt dat je goed kunt leren, helpt je lichaamstemperatuur op peil te houden)

• Wat zie je in het kleinere, lichtgroene stuk? (boter, kaas, vlees, vis, eieren …)

• Komen deze voedingsmiddelen van planten of van dieren? (dieren)

• Waarom staan ze in een kleiner, lichtgroen stuk? (Je hebt er veel van nodig, maar toch iets minder dan van het plantaardige voedsel.)

• Wat zie je in het oranje stuk onderaan? (rood vlees, boter)

• Heb je van deze voedingsmiddelen ook veel nodig? (Je hebt er minder van nodig dan van de voedingsmiddelen in het groene deel.)

• Welk eten en welke drank zie je in de rode cirkel? (snoep, chips, frisdrank, koekjes …)

• Waarom staan deze voedingsmiddelen apart? (Je lichaam heeft ze niet nodig om te groeien, te leren of te bewegen. Je eet ze dus het best niet elke dag.)

Vestig ook de aandacht op wat er helemaal bovenaan staat: het is belangrijk om elke dag voldoende water te drinken.

Hang de pictogrammen van kopieerblad 2 in verschillende hoeken van de klas. Herhaal nog een keer welk voedsel bij elk pictogram hoort:

• groene driehoek: voedsel dat je vaak nodig hebt om goed te groeien;

• oranje driehoek: voedsel dat je minder vaak nodig hebt om goed te groeien;

• rode cirkel: eten en drank die je niet nodig hebt om goed te groeien.

Toon telkens een voedingsmiddel op het bord. De leerlingen stappen naar de hoek waar het voedingsmiddel volgens hen thuishoort. Laat enkele leerlingen hun keuze kort verantwoorden. Keer telkens terug naar de voedingsdriehoek op het bord om na te gaan of het antwoord klopt.

Verwerking in het werkschrift

Controleer doorlopend of de leerlingen de lesinhoud begrepen hebben. De leerlingen maken dan oefeningen 1, 2 en 3 in het werkschrift

Samenvatting voor de leerling De leerlingen kunnen een eigen woordparaplu maken aan de hand van kopieerblad 3 en de kaartjes met voedingsmiddelen van kopieerblad 4

Samenvatting voor de leerling: les 8

onthoud

mensen en hun voeding

meer minder best niet elke dag de pizza de frisdrank de salami de frieten het spek het snoep het zout de koek de ham het gehakt de boter de appel de komkommer de kip het brood de tofu de vis de melk de kaas

Samenvatting voor de leerling: les 8

onthoud

mensen en hun voeding

plantaardig voedsel dierlijk voedsel de wortel de melk de peer de kaas

het brood het ei de noten

het vlees

Wereldwijzer 1 – Thema 3 – Les 8

Uitgeverij VAN IN

Wereldwijzer 1 – Thema 3 – Les 8

Uitgeverij VAN IN

Reflectie

Houd een korte reflectie. Laat de leerlingen verwoorden wat ze onthouden. Ze beginnen hun zin met:

• Ik ontdekte dat …

• Ik wist nog niet dat

• Ik begrijp nu dat

• Vanaf nu ga ik onthouden dat

Terugkoppeling naar de lesdoelen en de leerroute

Herhaal de moeilijke begrippen. De leerlingen geven met hun duim aan of ze het al goed kunnen, nog niet zo heel goed of helemaal niet.

• Ik kan een voorbeeld geven van een plantaardig voedingsmiddel.

• Ik kan een voorbeeld geven van een dierlijk voedingsmiddel.

• Ik kan een voorbeeld geven van een voedingsmiddel dat mijn lichaam meer nodig heeft.

• Ik kan een voorbeeld geven van een voedingsmiddel dat mijn lichaam minder nodig heeft.

• Ik kan een voorbeeld geven van een voedingsmiddel dat ik het best niet elke dag eet.

Blik vooruit naar de volgende les, waarin jullie op uitstap gaan.

• Houd een korte reflectie.

• Koppel terug naar het lesdoel en naar de leerroute.

100'

LES 9 Uitstap: op zoek naar dieren en planten

Domein: Wetenschap levende natuur Subdomein: Relatie tussen organismen en hun omgeving

Les 9 van 10

Lesdoelen

De leerlingen:

• kunnen dieren en planten van elkaar onderscheiden (MD 3.1.2);

• kunnen organismen beschrijven op basis van waarneembare kenmerken (MD 3.1.3);

• kunnen voorbeelden geven van relaties tussen organismen onderling en hun omgeving (MD 3.2.6);

• herkennen de kenmerken van het grasland, het bos, de kust, de heide, de stad (MD 4.2.4, MD L6 3.2.5);

• determineren biotopen op basis van veel voorkomende organismen (MD 3.2.1, MD 4.2.4, MD L6 3.2.5).

Voorbereiding

• Denk na over een locatie in de buurt van de school waar jullie naartoe kunnen gaan om planten en dieren te zoeken en te observeren: dat kan een grote biotoop zijn, zoals een bos, een park, een weiland, een stukje heide, de duinen of het strand. In een stedelijke omgeving kan dat een tuintje, een moestuin of een ander plekje in de omgeving van de school zijn waar planten en dieren leven.

• Vorm groepen van drie leerlingen.

• Vul een ontdekkoffer. Daarin zit voor elke groep een vergrootglas, een insectenpotje, een gelamineerde zoekkaart van kopieerblad 1, schepjes en wisstiften.

• Kopieer de beeldgrafieken van kopieerblad 2 op A3-formaat en lamineer ze.

Materiaal

• werkschrift p. 24

• kopieerblad 1 en 2

Zelf te voorzien

• ontdekkoffer (zie Voorbereiding)

Woordenschat

De leerlingen herhalen de woordenschat uit de vorige lessen.

Achtergrondinformatie

Je gaat met de leerlingen op uitstap. De leerlingen onderzoeken welke dieren en planten in een biotoop leven en waarom. Ze omschrijven organismen en ze bepalen aan de hand van hun vondsten in welke biotoop ze zich bevinden. Ga je met de leerlingen op bos- of zeeklassen? Maak daar dan handig gebruik van om ook die biotoop te observeren.

Observatiemomenten tijdens de uitstap

Houd tijdens de uitstap halt bij verschillende organismen. Bespreek met de leerlingen wat ze zien en maak de link met wat ze geleerd hebben. Hieronder vind je voorbeeldvragen voor twee biotopen.

Voorbeeldvragen voor het bos:

een kiempje, een jong boompje, een eikel op de grond

• Wat heeft een zaad nodig om te groeien? (water, warmte, licht en aarde)

• Hoe is het zaad hier geraakt, denk je? (van de boom gevallen, meegenomen door een dier …)

• Wat gebeurt er als niemand de eikel opeet? (Hij groeit uit tot een kleine boom.)

een paddenstoel of schimmel

• Waarom groeit dit hier? (Er liggen bladeren of hout dat aan het rotten is.)

• Wat zegt dit over de bodem? (Die is nat.)

een blad met gaatjes

• Wie heeft hiervan gegeten? (insecten, slakken …)

• Wat vertelt ons dat? (Hier leven kleine dieren.)

schors op de grond

• Van welke boom komt dit stukje schors? Vergelijk het met de stammen in de buurt.

• Waarom valt schors van een boom? (De boom groeit en oude schors valt af.)

een veertje, het geluid van een vogel, een eekhoorn (of een ander dier)

• Wat zegt dit over de omgeving? (Deze dieren leven hier omdat ze hier voedsel vinden.)

Transferdoel wiskunde

De leerlingen:

Voorbeeldvragen voor het strand en de duinen:

een kiemplantje of een duinplant

• Wat heeft deze plant nodig om te groeien? (water, licht, warmte, aarde/zand)

• Is dit zand hetzelfde als aarde in het bos? (Nee, het is droger en losser.)

• Waarom groeit deze plant juist hier? (Hij kan goed tegen wind, zand en zout.)

• Wat gebeurt er als er geen planten in de duinen groeien? (Het zand waait weg.)

helmgras met lange wortels

• Waarom heeft deze plant zulke lange wortels? (om stevig vast te zitten in het losse zand)

schelpen op het strand

• Hoe zijn de schelpen hier geraakt? (aangespoeld uit zee)

• Zit er nog een diertje in?

• Wat vertellen schelpen ons over de zee? (Er leven veel dieren in.)

een krabbenholletje of sporen in het zand

• Van wie zijn die sporen? (krab, hond …)

• Waarom verdwijnen sporen na een tijdje? (door wind en water)

een veer, het geluid van een zeemeeuw

• Wat eet deze vogel, denk je? (vis, kleine zeedieren)

• Waarom leeft deze vogel hier? (Hij vindt hier genoeg voedsel.)

• kunnen gegevens verzamelen, ordenen en voorstellen (MD L4 2.5.3).

Thematafel

Leg na de uitstap het materiaal uit de ontdekkoffer op de thematafel. Vul eventueel aan met foto’s die je maakte van planten en dieren tijdens de uitstap.

Voorkennis activeren

Ga in de biotoop met de leerlingen in een kring staan. Vertel dat jullie vandaag speurneuzen zijn. Een speurneus wil zo veel mogelijk ontdekken en gebruikt daarbij alle zintuigen: horen, zien, ruiken, voelen. Zo onderzoeken we wat er groeit en leeft in deze biotoop.

Koppel terug naar les 2. Daarin leerden de leerlingen vijf biotopen kennen: het grasland, het bos, de heide, de kust en de stad. De leerlingen kijken om zich heen.

• In welke biotoop zijn we hier, denk je?

• Wat valt je op aan deze plek? (licht/schaduw, warm/koud, droog/vochtig …)

• Welke dieren (fauna) denk je hier te vinden? Waarom?

• Welke planten (flora) denk je hier te vinden? Waarom?

Lesdoel formuleren

Formuleer het lesdoel: In deze les zoek je dieren en planten in een echte biotoop. Op het einde van de les vertel je in welke biotoop we zijn en waarom de dieren en planten graag op deze plek leven.

Vorm de lesdoelen op het bord en lees ze voor:

• Ik kan zeggen in welke biotoop ik ben.

• Ik kan vertellen waarom sommige dieren en planten graag op deze plek leven.

Kern

Dieren en planten zoeken in de biotoop

Geef elke groep een vergrootglas, een insectenpotje, een schepje, de gelamineerde zoekkaart van kopieerblad 1 en een wisstift.

De leerlingen kijken naar alles wat ze in de biotoop op de grond vinden. Voorbeelden:

• het grasland: grassprieten, bloemen, zaden, insecten, hoopjes aarde van wormen of mollen;

• het bos: bladeren, mos, takken, insecten;

In het kort

• Activeer de voorkennis over de biotoop en de dieren en planten die daarbij passen.

• Formuleer het lesdoel.

• De groepen zoeken dieren en planten in de biotoop aan de hand van de zoekkaart van kopieerblad 1

• Verzamel samen hoeveelheden in de beeldgrafieken van kopieerblad 2

• Houd een nabespreking en bepaal in welke biotoop jullie op uitstap zijn.

• De leerlingen maken in de klas oefeningen 1 en 2 in het werkschrift

• de heide: heideplantjes, droge takjes, zandgrond, insecten, spinnenwebben;

• de kust: schelpen, veren, zeewier, sporen in het zand;

• de stad: bladeren, waterplassen, insecten, sporen van dieren.

De leerlingen kijken ook goed om zich heen.

• Zien ze planten, bomen, struiken of gras?

Zien ze nog andere dieren dan insecten en spinnen, zoals vogels, vissen of zoogdieren?

• Wat valt hen op aan het landschap? (bv. rivier, plassen, harde/zachte grond, veel schaduw).

De leerlingen gaan aan de slag met de zoekkaart van kopieerblad 1. Overloop alle vakjes. De leerlingen duiden aan wat ze gevonden hebben. Wanneer ze iets vinden dat niet op de zoekkaart staat, tekenen ze dat zelf bij in de lege vakjes.

Hoeveelheden verzamelen in een grafiek

Tip

Maak goede afspraken met de leerlingen.

• Raap insecten en andere kleine dieren heel voorzichtig op met een schepje. Ze mogen kort in het potje om ze te bestuderen. Zet ze daarna op dezelfde plek terug.

• Kwetsbare diertjes en insecten zoals vlinders horen niet thuis in een insectenpotje.

• Voor planten geldt: alles wat vastzit of vasthangt, mag je niet losmaken.

Ga met alle leerlingen samen aan de slag met de gelamineerde A3-beeldgrafiek van kopieerblad 2. Breng zo in kaart hoeveel groepen een insect, een spin, een vogel, een vis of een zoogdier hebben gezien en hoeveel groepen een boom, een struik of een stukje gras zagen. Kleur per groepje een vakje.

Bespreek de grafiek:

• Welke dieren zagen we het meest?

• Welke dieren zagen we het minst?

• Welke dieren leven hier dus het liefst? Waarom?

• Welke planten zagen we het meest?

• Welke planten zagen we het minst?

• Welke planten groeien hier dus het best? Waarom?

Nabespreking

Elke groep kiest één dier en één plantje uit. Bekijk ze samen van dichtbij en bespreek.

Dier:

• Welke lichaamsdelen zie je?

• Hoeveel poten heeft het?

• Bij welke dierengroep hoort het? Leg uit.

• Waar vond je het?

• Waarom past het dier op die plek? (bv. Het zoekt voedsel in de grond.) Plant:

• Wat valt je op aan de delen van de plant?

• Waar vond je de plant?

• Waarom groeit de plant daar en niet op een andere plek? (bv. Hij krijgt daar zonlicht.)

Kom daarna samen tot een besluit:

• Wat vertellen deze dieren en planten over deze biotoop?

• Waarom leven deze dieren en planten hier graag?

• In welke biotoop zijn we hier?

Sluit de uitstap af:

We hebben onderzocht welke dieren en planten op deze plek leven. Door goed te kijken en te zoeken, weten we nu in welke biotoop we zijn en waarom deze dieren en planten precies hier leven.

Oefening 1

Hang de grote beeldgrafiek van de uitstap in de klas. Bespreek:

• In welke kolom zijn de meeste vakjes gekleurd?

• In welke kolom de minste?

• Welke dieren vonden we het meest/minst?

• Welke planten vonden we het meest/minst?

Lees elke stelling voor. Toon de leerlingen hoe ze het antwoord uit de grafiek kunnen aflezen.

Oefening 2

Bespreek kort welke planten en dieren jullie vonden en waarom die graag in deze biotoop leven.

uitstap: op zoek naar dieren en planten

kijk naar de beeldgrafiek van de uitstap. kleur waar of niet waar. 1

we vonden meer insecten dan zoogdieren. waar niet waar van alle dierengroepen zagen we vogels het meest. waar niet waar er was weinig gras in de biotoop. waar niet waar we zagen veel bomen. waar niet waar we zagen weinig spinnen. waar niet waar

in welke biotoop gingen we op uitstap? zet een kruisje. 2

24 thema 3 – les 9: uitstap: op zoek naar dieren en planten

het grasland de kust het bos

heide

Verwerking in het werkschrift

Terug in de klas maken de leerlingen oefeningen 1 en 2 in het werkschrift

Afronding

Reflectie

Houd een korte reflectie.

• Wat ga je niet vergeten van de uitstap?

• Wat heb je bijgeleerd over planten en dieren dat je nog niet wist?

• Wat heb je nog bijgeleerd over de biotoop?

Terugkoppeling naar de lesdoelen en de leerroute

Neem de leerroute erbij. Vertel dat jullie een hele weg hebben afgelegd. Het thema ‘Overal leven’ is bijna klaar. We zetten nog één stap op onze leerroute. In de laatste les keren we terug naar de startvraag. Je vertelt dan wat je in dit thema geleerd hebt en wat je gaat onthouden.

• Houd een korte reflectie.

• Koppel terug naar het lesdoel en de leerroute.

25'

LES 10 Wat leeft er allemaal om ons heen?

Domein: Attitudes Subdomein: Leren leren Les 10 van 10

Leercompetenties

De leerlingen:

• kunnen informatie ordenen en onthouden door kernwoorden en begrippen te groeperen en in een boomschema (woordparaplu) te plaatsen (MD 9.2.2);

• kunnen reflecteren op wat ze hebben geleerd en dit verwoorden met kernwoorden (MD 9.2.2).

Transferdoel

De leerlingen:

• kunnen kernwoorden en begrippen structureren in schema’s en groepen, om informatie te onthouden en te ordenen (MD L4 1.2.9).

Voorbereiding

• Print per vier à vijf leerlingen een lege woordparaplu van kopieerblad 1 op A3-formaat en de kaartjes van kopieerblad 2

Materiaal

• werkschrift p. 25, 26 en 27

• kopieerblad 1 en 2

Woordenschat

• de dieren (de fauna)

• de zoogdieren

• de vogels

• de vissen

• de insecten

• de spinnen

• de planten (de flora)

• de boom

• de struik

• het gras

• de biotoop

• het grasland

• het bos

• de heide

• de kust

• de stad

Terugblik op de startles

Keer terug naar de bordles van les 1. Toon de startvraag op het bord en lees ze voor: Wat leeft er allemaal om ons heen? Toon het schema ‘Bekend, benieuwd, bewaard’ waarin je in de startles kernwoorden invulde.

Kijk nog een keer kort naar de rubrieken ‘Bekend’ en ‘Benieuwd’ van het schema.

• Wat hebben we bij ‘Bekend’ geschreven?

• Wat hebben we bij ‘Benieuwd’ geschreven?

Tijdens deze les kijken we terug op het thema ‘Overal leven’. We herhalen wat we hebben geleerd. We noteren wat we moeten onthouden in de derde kolom ‘Bewaard’.

Lesdoel formuleren

Formuleer het lesdoel: Ik kan woorden schikken in een boomschema (woordparaplu).

In het kort

• Lees de startvraag opnieuw.

• Blik terug op de rubrieken ‘Bekend’ en ‘Benieuwd’.

• Benoem dat jullie in deze les de rubriek ‘Bewaard’ aanvullen.

Terugblik op de leerroute

Toon de leerroute op het bord en overloop kort alle stappen die jullie in dit thema gezet hebben.

• Wat leerde je over planten? Wat leerde je over dieren?

• Welke stap op de leerroute vond jij leuk of interessant? Waarom?

Zelf een woordparaplu maken

Geef elk groepje leerlingen een lege woordparaplu van kopieerblad 1 en een set begrippenkaartjes. Je kunt ook de kaartjes uit de vorige lessen gebruiken. Toon dat de woordparaplu uit drie groepen bestaat: dieren (fauna), planten (flora) en biotopen. De leerlingen zoeken passende kaartjes en sorteren (plakken) ze bij de juiste groep.

• Blik terug op de leerroute.

• Verdeel de klas in groepen van vier tot vijf leerlingen. De groepen maken een woordparaplu met de begrippenkaartjes.

• Vergelijk klassikaal met de samenvatting in het werkschrift

Tip

Je kunt de woorden van de begrippenkaartjes knippen. Leerlingen die al wat meer uitdaging kunnen gebruiken op het vlak van schrijven, kunnen sommige woorden zelf noteren.

Kern

Samenvatting

Toon de woordparaplu en vertel: In deze woordparaplu komen de belangrijkste woorden van dit thema samen. Zo onthouden we wat we samen geleerd hebben.

Bespreek aan de hand van gerichte vragen:

• Welke dieren zijn zoogdieren? Hoe weet je dat? (Hun jong komt uit de buik, ze zogen hun jongen.)

• Welke dieren leggen een ei? (vogels, vissen, insecten, spinnen)

• Welke delen van een plant ken je? (het blad, de bloem, de wortel, de stengel/stam, de vrucht)

• Welke biotopen heb je leren kennen? (het grasland, het bos, de heide, de kust, de stad)

• Hoe zie je dat je (bv.) in een grasland bent?

• Welke dieren zijn planten- of vleeseters? Hoe weet je dat? (door de plek waar ze wonen, de tanden)

Op de tweede en derde pagina van de samenvatting staan de andere belangrijke begrippen van het thema. Overloop en stel gerichte vragen.

samenvatting

Samenvatting in het werkschrift

Vergelijk daarna de woordparaplu’s klassikaal met de samenvatting in het werkschrift

Afronding

De rubriek ‘Bewaard’

Keer terug naar het schema ‘Bekend, benieuwd, bewaard’ van les 1. Wat willen we niet vergeten? Wat moet je onthouden? Vul de rubriek ‘Bewaard’ aan met kernwoorden.

Startvraag beantwoorden

Lees tot slot de startvraag opnieuw: Wat leeft er allemaal om ons heen? Laat de leerlingen in duo’s nadenken over een antwoord. Ze formuleren hun antwoord in een zin: ‘Om ons heen leven …’

Bespreek klassikaal en noteer enkele zinnen op het bord. Voorbeelden:

• Om ons heen leven planten en dieren.

• Om ons heen leven zoogdieren, vogels, vissen, insecten en spinnen.

• Om ons heen leven bomen, struiken en gras.

• Om ons heen leven dieren die een ei leggen en dieren waarbij het jong uit de buik komt.

• Om ons heen leven planteneters, vleeseters en alleseters.

• Om ons heen leven dieren en planten die groeien en op het einde doodgaan.

Sluit het thema af: We hebben samen heel wat ontdekt over wat er allemaal om ons heen leeft.

Blijf goed rondkijken, want de natuur zit boordevol verrassingen.

• Bespreek de rubriek ‘Bewaard’ en vul aan.

• Stel de startvraag nog een keer en kom samen tot een antwoord.

1 De kenmerken van vijf biotopen: het grasland, het bos, de heide, de kust, de stad

Lees voor:

1 = het bos

2 = de stad 0,5 punt 1/1

2 De delen van de plant aanduiden en benoemen

De onderverdeling van het plantenrijk

Lees de opdrachten voor en verduidelijk waar nodig.

Laat de leerlingen bij opgave a met een lat werken.

3 Weten dat een plant groeit door (zon)licht, water, voedingsstoffen en warmte

De levenscyclus van de plant beschrijven

Lees de opdrachten voor en verduidelijk waar nodig.

4 De onderverdeling van het dierenrijk

De voortplanting van dieren beschrijven

Dieren beschrijven op basis van uiterlijke kenmerken

Lees de opdrachten voor en verduidelijk waar nodig.

Laat de leerlingen bij opgave a met een lat werken.

1 punt 3/4

1 punt 5/6

1 punt 7/9