Wereldwijzer
Methodewijzer
Wereldwijzer in één oogopslag Wereldwijzer is een methode voor aardrijkskunde, geschiedenis, wetenschap en techniek met een doorlopende leerlijn van de kleuterklas tot en met het zesde leerjaar. De methode combineert: •
een kennis- en doelgerichte aanpak vanuit de minimumdoelen en leerplannen;
•
duidelijke vakdisciplines met doelgerichte samenhang;
•
een haalbare jaarplanning en een herkenbare thema- en lesstructuur;
•
expliciete directe instructie met voortdurende controle van begrip;
•
aandacht voor taal, wiskunde, actualiteit en onderzoekend en ontwerpend leren;
•
ondersteuning voor herhaling, evaluatie en differentiatie;
•
een geïntegreerd aanbod op papier en in Bingel.
Wat betekent dat voor jou? Je krijgt een duidelijke jaar- en themaopbouw, volledig uitgewerkte lessen en inhoudelijke achtergrondinformatie. De vaste structuur geeft houvast en laat tegelijk ruimte om te herhalen, te verdiepen en aan te sluiten bij je klas en omgeving. Er zijn voldoende bufferwerken voorzien waarbij je eigen accenten kunt leggen zoals omgevingsleren, een uitstap, verkeer, actualiteit, etc.
Wat betekent dat voor je leerlingen? Leerlingen bouwen systematisch kennis op over de wereld. Ze leren met een duidelijke focus op aardrijkskunde, geschiedenis of wetenschap en techniek. Zo krijgen ze de tijd om zich in elk vakgebied te verdiepen en van daaruit verbanden te leggen. Ze leren correcte vaktaal gebruiken, actuele gebeurtenissen begrijpen en hun kennis toepassen in nieuwe situaties.
2
Wereldwijzer
Inhoudstafel 1
Nieuwe minimumdoelen en leerplannen: een duidelijke koers
4
2
Visie en didactische uitgangspunten
5
3
Doorlopende leerlijn, vakdisciplines en samenhang
12
4
Wereldwijzer voor kleuters: een kennisrijke start
14
5
Een haalbare jaarplanning
16
6
Een herkenbare thema-opbouw
19
7
Wereldwijzer en Taaltoer versterken elkaar
20
8
De handleiding en het klasmateriaal
24
9
Het leerlingenmateriaal
30
10
Herhalen, evalueren en differentiëren
34
11
Maximaal digitaal ondersteund met Bingel 37
12
Overzicht materialen
13
Starten met Wereldwijzer 39
14
Quickscan voor leermiddelen: aansluiting met Wereldwijzer 40
15
Vol vertrouwen voor de klas met de juiste basiskennis
38
44
3
1
Nieuwe minimumdoelen en leerplannen: een duidelijke koers
De nieuwe minimumdoelen zetten een duidelijke koers uit voor het basisonderwijs. Ze vormen de basis voor een kennisrijk curriculum, waarin leerlingen eerst actief en systematisch kennis opbouwen en die kennis vervolgens toepassen bij het inoefenen en vastzetten van vaardigheden. Wereldwijzer legt de focus op zuivere doelen uit aardrijkskunde, geschiedenis, wetenschap en techniek. Zo bouwen leerlingen systematisch kennis over de wereld op. Waar nodig herhalen en verankeren ze daarbij kennis en vaardigheden uit de andere disciplines, Nederlands en wiskunde. Die brede kennis helpt hen om verbanden te leggen, teksten beter te begrijpen, kritisch na te denken en de wereld om zich heen te doorgronden. Waar vroeger sprake was van ontwikkelingsdoelen voor de derde kleuterklas en eindtermen voor het zesde leerjaar, gelden voortaan minimumdoelen voor de derde kleuterklas, het vierde leerjaar en het zesde leerjaar. Die minimumdoelen zijn concreter geformuleerd en geven duidelijker aan welke kennis en vaardigheden leerlingen moeten verwerven. Op basis van de minimumdoelen ontwikkelen de verschillende onderwijsverstrekkers hun leerplannen. Daarin wordt de leerstof over de verschillende leerjaren verdeeld en worden de horizontale en verticale leerlijnen verder uitgewerkt. De basis voor de ontwikkeling van Wereldwijzer is het kennisrijke curriculum, gebaseerd op de nieuwe minimumdoelen en leerplannen.
Wat betekent dit voor aardrijkskunde, geschiedenis, wetenschap en techniek? • • • • • • • •
niet langer een geïntegreerde aanpak maar afzonderlijke vakdisciplines voor aardrijkskunde, geschiedenis, wetenschap en techniek; een systematische en samenhangende kennisopbouw; duidelijk interpreteerbare doelen; kernbegrippen en concepten die leerlingen nodig hebben om nieuwe informatie te begrijpen; onderzoekend en ontwerpend leren; het herkennen van verbanden tussen leerinhouden; het gebruiken van correcte vaktaal; de samenhang tussen kennis, taal en denken.
Wereldwijzer vertaalt de doelen naar de klaspraktijk De methode is ontwikkeld vanuit de nieuwe minimumdoelen en de nieuwe leerplannen. Bij een aantal doelen verschilt het moment van aanbrengen tussen de onderwijsnetten. De handleiding geeft dit telkens duidelijk aan. Wereldwijzer houdt echter rekening met deze verschillende leerplannen. Toch moeten de auteurs soms keuzes maken over het moment waarop bepaalde inhouden worden aangeboden. Het kan daarom voorkomen dat een inhoud in Wereldwijzer een jaar vroeger of later aan bod komt dan in het leerplan van jouw onderwijsnet. Die keuzes maken de auteurs bewust en onderbouwd, waarbij ze steeds de samenhang en de logische opbouw van de leerstof over de leerjaren heen bewaken. De leerstof wordt spiraalsgewijs opgebouwd: belangrijke kennis en vaardigheden keren op verschillende momenten terug en worden telkens herhaald, verdiept en uitgebreid. Zo werkt Wereldwijzer stap voor stap toe naar de minimumdoelen die bereikt moeten worden tegen het einde van de derde kleuterklas, het vierde leerjaar en het zesde leerjaar. 4
Wereldwijzer
2
Visie en didactische uitgangspunten
Wereldwijzer helpt je om kennisrijk onderwijs voor aardrijkskunde, geschiedenis, wetenschap en techniek concreet vorm te geven. De methode steunt op zeven pijlers.
Pijler 1 Wereldwijzer vertrekt vanuit de vakdisciplines Elk thema binnen Wereldwijzer focust op één vakdiscipline – aardrijkskunde, geschiedenis, wetenschap levende natuur, wetenschap niet-levende natuur en techniek – met concrete en haalbare lesdoelen. Zo werk je doelgericht en verdiepend, zonder versnippering. Elke discipline heeft een eigen manier van kijken naar de wereld en krijgt daarom een eigen leerlijn, kleur, icoon, begrippenkader en vakspecifieke vaardigheden.
Aardrijkskunde
Wereldwijzer
1
Wetenschap levende natuur
Wereldwijzer
2
Wetenschap niet-levende natuur
Dit werkschrift is
1
van:
Dit werkschrift is van:
Wereldwijzer
Dit werkschrift is van:
1
Dit werkschrift is van:
Dit werkschrift is van:
Wereldwijzer
Wereldwijzer
2
Techniek
Geschiedenis
Werkschrift Thema 5: Wat een wereld
Werkschrift Thema 3: Overal leven
Werkschrift Op onderzoek
Werkschrift Sterk door techn iek
Werkschrift Thema 4: Toen alles begon
Pijler 2 ereldwijzer bouwt W doelgericht kennis op Kennis wordt niet opgebouwd in losse lessen. Nieuwe leerstof sluit steeds aan bij wat leerlingen al kennen en kunnen. Daarom werkt Wereldwijzer met verticale leerlijnen over de leerjaren heen en met horizontale samenhang binnen een leerjaar. De leerinhouden worden systematisch opgebouwd: van eenvoudig naar complex, van concreet naar abstracter en steeds vanuit eerder verworven kennis. Samenhang wordt ook spiraalsgewijs aangebracht, als leerstof van vorige schooljaren terugkomt in nieuwe en steeds complexere contexten.
L6 L5 L4 L3 L2 L1
5
2
Visie en didactische
Pijler 3 Wereldwijzer ondersteunt met achtergrondinformatie De leerstof die wordt voorgeschreven in de minimumdoelen kan soms best uitdagend zijn. Wereldwijzer voorziet bij je lessen gerichte achtergrondinformatie, zodat je je lessen inhoudelijk en didactisch sterk en met vertrouwen kunt voorbereiden en geven. Zo krijg je meer zicht op de inhoud achter de les en sta je sterker bij vragen, misvattingen of verdiepende klasgesprekken in de klas. In die achtergrondinfo vind je onder meer relevante informatie bij o.a. woordenschat, plaatsen, gebeurtenissen en personen die aan bod komen. Daarnaast krijg je ook inzicht in de leerlijn: wat leerlingen eerder al geleerd hebben, welke voorkennis je mag verwachten en hoe nieuwe kennis daarop verder bouwt. In de achtergrondinformatie is er tot slot ook aandacht voor de didactische principes achter de lesopbouw en de manier waarop leerstof wordt aangebracht. Zo helpt Wereldwijzer je niet alleen om complexe leerstof beter te begrijpen, maar ook om ze binnen een zinvolle context en op een heldere, doordachte manier in de klas te brengen.
Achtergrondinformatie Wat kennen de leerlingen vanuit de kleuterschool? Tijdens deze lessenreeks bouwen de leerlingen verder op de kennis die ze in de kleuterschool hebben opgedaan. Ze kennen vanuit de kleuterschool de begrippen uit de tabel op de vorige pagina. Ze kennen de volgende concepten: • de levenscyclus: geboren worden, kiemen, groeien, sterven; • de fasen van de levenscyclus: geboorte/kieming, groei, voortplanting, dood; • het principe van eten en gegeten worden; • dat mensen eten en drinken nodig hebben om te groeien en te bewegen; • de functies van de lichaamsdelen: spieren, botten, longen, hart, maag, ogen, oren, neus, mond, huid. Ze kunnen: • organismen beschrijven op basis van waarneembare kenmerken; • fauna beschrijven op basis van de voortplantingswijze (eierleggend, zogend, levendbarend); • aangeven dat je moet eten wanneer je honger hebt en drinken wanneer je dorst hebt; • de lichaamsdelen op het eigen lichaam aanduiden en benoemen. Wat is nieuw? De belangrijkste doelstelling van dit thema is dat de leerlingen begrijpen wat er allemaal leeft in hun omgeving. Ze leren hoe planten en dieren in verschillende biotopen met elkaar en met hun omgeving verbonden zijn. Wat met de moeilijke woordenschat? Alle begrippen die in de kleuterklas aan bod kwamen, keren in dit thema terug. De leerlingen krijgen de kans om die woorden opnieuw actief te gebruiken en te verankeren. Daarnaast worden nieuwe begrippen geïntroduceerd. Die worden met aandacht aangebracht en tijdens de lessen regelmatig herhaald. Enkele moeilijkere begrippen worden verduidelijkt met een kindvriendelijk synoniem of alternatief: • de fauna = de dieren • de flora = de planten
• eierleggend = een jong uit een ei • levendbarend = een jong uit de buik
In Wereldwijzer 2 worden de moeilijke begrippen verder vastgezet.
Voor je start Gebruik de Encyclopedie van Wereldwijzer kleuters om de voorkennis van de leerlingen op te halen en te activeren. Blader samen door de Encyclopedie en sta stil bij vertrouwde concepten, begrippen, foto’s en weetjes. Wat herkennen de leerlingen nog? Wat kunnen ze vertellen bij de beelden? Welke woorden kunnen ze nog verklaren? Je kunt bepaalde tekstjes ook opnieuw voorlezen om inhouden op te frissen en belangrijke begrippen te herhalen.
Kenniswijzer voor het lager onderwijs
Om met vertrouwen voor de klaseentelaagdrempelige staan, heb je als start om verder te Zo wordt de Encyclopedie en herkenbare bouwen op wat de leerlingen al weten. leerkracht een sterke inhoudelijke basiskennis nodig. Onze boekenreeks Kenniswijzer voor het lager onderwijs bundelt alle basiskennis die je nodig hebt voor de zes leerjaren. Lees achteraan deze methodewijzer meer over deze boeken of scan de QR code voor meer informatie.
KS
Wereldwijzer
Kleuterencyclopedie
Wereldwijzer 1 – Thema 3 – Les 1
6
Wereldwijzer
7
uitgangspunten Pijler 4 Wereldwijzer verbindt met de actualiteit In Wereldwijzer is actualiteit geen losse extra maar een vast onderdeel van elk thema (behalve geschiedenis), met een aparte actua-les waarmee je de leerstof betekenisvol verbindt met de wereld van vandaag. Wereldwijzer bouwt die actualiteit bovendien geleidelijk op, aangepast aan de leeftijd van de leerlingen. In leerjaar 1 ligt de focus op de directe omgeving, zoals de school of de gemeente. Daarna verruimt die blik stap voor stap naar België, Europa en de wereld. In de hogere leerjaren is er daarbij aandacht voor de betrouwbaarheid van bronnen en fake news. Zo groeit actualiteit mee met wat leerlingen aankunnen en leren ze steeds bredere verbanden leggen.
50'
ACTUA
Vogels tellen
Domein: Actualiteit en omgevingsleren
Lesdoelen De leerlingen: • kunnen vogels determineren op basis van uiterlijke kenmerken (MD 3.1.3); • kunnen verwoorden wat belangrijk is in een vogelvriendelijke omgeving (MD 3.2.6); • kunnen correcte waarnemingen uitvoeren in verband met ‘Het Grote Vogelweekend’ (MD 3.6.4). Transferdoel taal De leerlingen: • kunnen voorafgaand aan het vertellen en presenteren inhoud verzamelen en structureren onder begeleiding (MD 1.3.6).
Voorbereiding • •
•
• • •
Zoek actuele nieuwsberichten over vogels die het moeilijk hebben of die met uitsterven bedreigd zijn. Enkele dagen voor de les ga je met de leerlingen naar buiten om in de schoolomgeving vogels te fotograferen. Neem tablets of camera’s mee. Druk de foto’s af om de vogels nadien in de klas te determineren. Verzamel de foto’s ook op een overzichtsblad, zodat de leerlingen ze nadien kunnen turven wanneer ze vogels in de buurt tellen. Voorzie bronnen om vogels te determineren. Voorbeelden: – een app zoals Merlin Bird ID, BirdNET of Vogels van Nederland en België; – een vogelgids uit de bibliotheek; – de tuinvogelposter van Natuurpunt; – de website van Natuurpunt. Kopieerblad 1 heb je nodig per groep van 3 à 4 leerlingen. Kopieerblad 2 heb je nodig voor elke leerling. Op kopieerblad 3 vind je de transcriptie van de luisterfragmenten bij oefening 1 in het werkschrift.
Materiaal • •
werkschrift p. 12 en 13 kopieerblad 1, 2 en 3
7
Samenvatting Toon het boomschema op het bord en vertel: In dit boomschema komen de belangrijkste woorden van het thema samen. Zo onthouden we wat we samen geleerd hebben.
2 Pijler 5
Visie en didactische
Bespreek aan de hand van gerichte vragen: • Wat betekent ‘fauna’? • In welke twee groepen kun je de fauna indelen? • Welke groepen dieren hebben een wervelkolom? Welke groepen dieren niet? • •
Wat betekent ‘flora’? Welke vier groepen planten hebben we in dit thema leren kennen?
• •
Wat zijn schimmels? Hoe heet het zichtbare deel van een schimmel?
Vraag nog verder door rond andere begrippen die in dit thema aan bod kwamen: • Welke lichaamsdelen herken je bij (bijvoorbeeld) de vogel? • Welke verschillen zijn er tussen insecten en spinnen? • Welke groepen dieren krijgen een jong uit een ei, welke uit de buik? • In welke twee groepen zou je de bomen nog verder kunnen verdelen? • Welke soorten gras hebben we leren kennen? • Welke delen van de paddenstoel ken je?
Wereldwijzer leert leerlingen leren Elke discipline heeft zijn eigen werkschriften, die leerlingen houvast en structuur bieden. Elk thema heeft een logische opbouw met verschillende fasen. De rode draad in elk thema is de startvraag en het BBB-principe: • • •
Samenvatting bij les 10
de levende natuur
de fauna
de schimmels
de flora
Bekend: wat weten we al? Benieuwd: wat willen we leren? Bewaard: wat hebben we onthouden? dieren met wervelkolom
Dit helpt leerlingen bewust stil te staan bij hun leerproces. De visuele leerroute in het werkschrift geeft leerlingen een overzicht van de lessen die aan bod komen tijdens het thema.
de zoogdieren
26
82
Kennisschema’s (of graphic organizers) helpen leerlingen om verbanden te zien tussen begrippen en leerinhouden. Deze schema’s worden eerst klassikaal opgebouwd en later in de les individueel, per twee of in groep.
Kennisclips (filmpjes) herhalen de leerstof stap voor stap in de juiste vaktaal en kunnen ook thuis bekeken worden. Deze kennisclips vinden de leerlingen via QR-codes terug op de leerroute, bij de onthoudkaders en op het Bingeleiland.
de vogels
dieren zonder wervelkolom
de vissen
de insecten
de spinnen
de boom
de struik
de loofboom
de naaldboom
het gras
het mos
Samenvatting bij les 10
de paddenstoel
Samenvatting bij les 10
Wereldwijzer 2 – De natuur onder de loep – Les 10
Samenvatting bij les 8 Onthoud
de schimmel en de paddenstoel
de hoed
de ring
de paddenstoel of het vruchtlichaam
de steel
Een onthoudkader helpt om de kern van de les samen te vatten en om de leerstof te begrijpen, structureren en studeren. de plaatjes
de buisjes
de zwamvlok
19
8
Wereldwijzer
27
uitgangspunten
Leerlingen kunnen ook aan de slag met de interactieve ontdekplaten op het Bingeleiland om de leerstof te verankeren en de begrippen te herhalen.
Daarnaast heeft elk thema ook een vaste les ‘leren leren’. In deze les blikken leerlingen terug op de startvraag uit les 1 en op wat ze tijdens het thema geleerd hebben. Ze vullen de rubriek bewaard in, formuleren een antwoord op de startvraag en gaan actief aan de slag met de samenvatting van het thema.
25'
LES 9
Domein: Attitudes
Waarom is onze aarde zo bijzonder? Subdomein: Leren leren
Samenvatting Toon de woordpa raplu’s en vertel: In deze woordparaplu’s kom en de belangrijkste woorden van dit thema samen. Zo onthouden we wat we samen geleerd hebben.
Les 9 van 9
Leercompetenties
Bespreek aan de
De leerlingen: • kunnen informatie ordenen en onthouden door kernwoorden en begrippen te groeperen en in een Start boomschema (woordparaplu) te plaatsen (MD 9.2.2); Terugblik op de startles • kunnen reflecteren op wat ze hebben geleerd en dit verwoorden met kernwoorden (MD 9.2.2).
Tijdens deze les kijk je terug op het thema ‘Wat een
wat we moeten onthouden in de derde kolom Print per vier à vijf leerlingen een set begrippenkaartjes. ‘Bewaard’. In kopieerblad het kort Print voor elke groep één of twee lege woordparaplu’s van 1 (eventueel op groot • Lees de startvraag opnieuw. formaat). Lesdoel formuleren • Blik terug op de rubrieken ‘Bekend’ en Formuleer het lesdoel: Ik kan woorden schikken in ‘Benieuwd’. een boomschema (woordparaplu). • Benoem dat jullie in deze les de rubriek ‘Bewaard’ aanvullen. Materiaal • •
de natuur
het land
de zee
de lucht
de oceaan
de grond
22
de mens
de rivier
het water
de berg
de rots
• werkschrift p. 22 en 23 • kopieerblad 1 Kern
de heuvel
de boerderij
de fabriek
de winkel
de markt
de bank
de bus
de tram
de trein
de weg
het spoor
thema 5 – samenva
tting bij les 9
Het weer tijdens het jaar • Hoe weet je wat voor weer het is? • Kun je uitleggen wat temperatuur/n eerslag/ bewolking/wind is? Samenva het weer tijden s het jaar • Hoe verander tting in het werkschrift t het weer met de seizoenen? Besp • Hoe vera reek nder klass t dedan ikaa natu l de ur sam met de seizo enva enen leerl • Wat vera ? tting in het werkschrift. inge n.in het nder t er Vergelijk met de landschap met de woordparaplu’s seizoenen? van de • Hoe passen men sen zich aan het het weer weer en de seizoenen aan? de seizoenen
Sorteren en benoemen
• Verdeel de klas in groepen van vier tot vijf leerlingen. De leerlingen zoeken gepaste begrippenkaartjes bij de categorieën van de begrippenkaartjes. Geef elke groep een van woordparaplu van kopieerblad 1. De de natuur in De mens in Het weer De seizoenen twee woordparaplu’s van kopieerblad 1. • temperatuur Vergelijk klassikaal met in hetZe landschap het landschap • de • de desamenvatting winter zoeken begrippenkaartjes die bij de het werkschrift. • het land • de stadhoren: • de neerslag • de lente categorieën van de woordparaplu • het water • het dorp • de bewolking • de zomer • de • het huis • de wind • de herfst • lucht woordparaplu het landschap: de natuur in • de grond • in het appartement • de regen • de bladeren Tip het landschap, de mens het landschap; • de • tijdens de boerderij • de hagel • de bloemen • rots woordparaplu het weer het jaar: Je kunt de woorden van de kledij • hethet zand • de fabriek • de sneeuw • de weer, de seizoenen. begrippenkaartjes knippen. Leerlingen • de rivier • de winkel • de hagel • de jas die al wat meer uitdaging • de zee die sneller klaar•zijn, dekunnen markt ook met • de mist • dekunnen handschoenen Groepen gebruiken op het vlak van schrijven, • de oceaan • het park • warm, koud een tweede woordparaplu aan de slag. kunnen de woorden zelf noteren. • de berg • de bank • nat, droog • de • de bus Stelheuvel reflectievragen: • de • de tram • vallei Waarom horen deze kaartjes samen? • het strand • bepaalde de trein groep hoort? • Hoe weet je dat dit in een • het bosje nog een voorbeeld • de weg dat ook in deze groep past? • Kun bedenken • het spoor Verdeel de klas in groepen van vier tot
Woordenschat vijf leerlingen. Elke groep krijgt een set
Afronding
De rubriek ‘Bew aard’ de temperatuur de regen de winter Keer terug naar de bladeren het schema ‘Bek end, benieuwd, je onthouden? Vul bewaard’ van les de rubriek ‘Bewaard 1. Wat willen we ’ aan met kernwoo niet vergeten? Wat rden. moet Startvraag bea ntwoorden de neerslag
Wereldwijzer 1 – Thema 5 – Les 9
74
Wereldwijzer 1 – Thema 5 – Les 9
het landschap
Werk je in dit them a met het boek De gele ballon? Dan kun je de leerl ingen aan de hand van de prenten nog mee r landschapseleme nten laten benoemen.
Voorbereiding wereld’. Je herhaalt wat je hebt geleerd. We noteren
bij les 9
hand van gerichte
vragen: Het landschap • Wat zie je in een landschap dat bij de natuur hoort? • Wat zie je in een landschap dat door de mens is gemaakt? • Welke landscha ppen ken je al? Hoe noem je die landschappen? • Welke elemente n ken jij nog mee r in landschappen?
Keer terug naar de bordles van les 1. Toon de startvraag op het bord en lees ze voor: Waarom is onze aarde Transferdoel zo bijzonder? Toon het schema ‘Bekend, benieuwd, bewaard’ waarin je in de startles kernwoorden invulde. De leerlingen: • kunnen kernwoorden en begrippen structureren in schema’s en groepen, om informatie te onthouden Kijk nog een keer kort naar de rubrieken ‘Bekend’ en ‘Benieuwd’ van het schema. en te ordenen (MD 1.2.9). • Wat hebben we bij ‘Bekend’ geschreven? • Wat hebben we bij ‘Benieuwd’ geschreven?
72
samenvatting
de hagel
de lente Lees tot slot de de bloemen startvraag nog een keer: Waarom is nadenken over een onze aarde zo bijzo antwoord. Ze form nder? Laat de leerl uleren hun antw ingen in duo’s oord in een zin: ‘Onze aarde is bijzo Bespreek klassikaa nder omdat …’ l en noteer enke de bewolking de sneeuw le zinnen op het • Onze aarde is de zomer bord. Voorbeelden: de jas bijzonder omdat ze ronddraait. • Onze aarde is bijzonder omdat er verschillende • Onze aarde is landschappen zijn. bijzonder omdat de zon kan schijnen • Onze aarde is en het kan regenen. bijzonder omdat de wind de natuur verander • Onze aarde is bewolkt t met de seizoenen bijzonder omdat de herfst de handschoenen . het dag en nach • Onze aarde is t wordt. bijzonder omdat er planten, diere thema 5 – samenva n en mensen leven tting bij les 9 23 . Sluit het thema af: We hebben samen Wergele heel wat eldw ijzer erd over1 onze – Them bijzo a5 – Les nder e aard 9 e. Laten we samen goed zorg dragen voor onze aarde, dan kunnen we nog veel meer ontdekken. Wauw, op wat een wereld leven wij! • Bespreek de rubriek ‘Bewaard ’ en vul aan. • Stel de startvraa g nog een keer en kom samen tot een antwoord .
73
9
2
Visie en didactische
Pijler 6 Wereldwijzer heeft aandacht voor effectieve didactiek Elke basisles volgt de principes van expliciete directe instructie (EDI). Je activeert relevante voorkennis, benoemt het lesdoel, bouwt de leerstof stap voor stap op en controleert tijdens elke fase of alle leerlingen mee zijn. In de afronding blik je terug op het lesdoel en de leerroute. EDI zit daarnaast ook vervat in de vaste bouwstenen van het thema. De leerroute maakt het leerproces zichtbaar en helpt om terug en vooruit te blikken. Zo ondersteunt EDI niet alleen de instructie van één les, maar ook de samenhang en opbouw van het hele thema. In de startles worden de startvraag en de rubrieken ‘Bekend’ en ‘Benieuwd’ vastgenomen, zodat leerlingen meteen actief nadenken over hun voorkennis en hun leerdoel. wat een wereld les 3: wat zie je in een landschap?
les 1: waarom is onze aarde zo bijzonder?
les 4: wat zie je nog meer in een landschap?
les 2: de aarde is een bol
les 6: de seizoenen
les 5: het weer vandaag
actua: het weer en de seizoenen in het nieuws
les 9: waarom is onze aarde zo bijzonder? les 7: de dag en de nacht
4
les 8: zorg dragen voor de aarde
thema 5 – leerroute
thema 5 – leerroute
Ook in de laatste les ‘leren leren’ komt die gestructureerde aanpak terug: leerlingen blikken terug op de startvraag van het thema, vullen de rubriek ‘Bewaard’ in en verwerken de leerstof opnieuw op een meer bewuste manier. 10
Wereldwijzer
5
uitgangspunten Pijler 7 Wereldwijzer en samenhang als fundament Tussen de disciplines Geschiedenis, aardrijkskunde, wetenschap en techniek worden doelgericht met elkaar verbonden wanneer dat inhoudelijk zinvol is. Transferdoelen tussen disciplines worden benoemd in de handleiding.
Met taal Wereldwijzer is inhoudelijk en thematisch verbonden met Taaltoer. Taaltoer maakt gebruik van voorkennis uit de vakdisciplines die de leerlingen eerder verwierven. In Wereldwijzer passen leerlingen taalvaardigheden toe die ze eerder in Taaltoer geleerd, geoefend en verankerd hebben. De transferdoelen in de handleiding tonen welke taalvaardigheden aan bod komen en hoe je ze binnen de verschillende thema’s inzet. Verderop in deze methodewijzer vind je nog meer informatie over de link tussen Wereldwijzer en Taaltoer.
Achtergrondinformatie Achtergrondinformatie Wat is nieuw?
De leerlingen maakten in leerjaar 1 kennis met vijf biotopen: het grasland, het bos, de heide, de kust en Wat is nieuw? de stad. Ze ontdekten de eigenschappen van die biotopen en bespraken welke planten en dieren er De leerlingen maakten in leerjaar 1 kennis met vijf biotopen: het grasland, het bos, de heide, de kust en leven. Ze leerden in welke vormen water in die biotopen voorkomt: de beek, de rivier, de plas, de vijver en de stad. Ze ontdekten de eigenschappen van die biotopen en bespraken welke planten en dieren er de zee. De leerlingen kennen ‘fauna’ als verzamelnaam voor dieren en ‘flora’ als verzamelnaam voor leven. Ze leerden in welke vormen water in die biotopen voorkomt: de beek, de rivier, de plas, de vijver en planten. de zee. De leerlingen kennen ‘fauna’ als verzamelnaam voor dieren en ‘flora’ als verzamelnaam voor planten. In deze les verdiepen de leerlingen hun kennis rond de biotopen. Ze bekijken de eigenschappen van de biotopen en ze benoemen in welke vormen water er voorkomt. Ze vertellen welke dieren en planten in de In deze les verdiepen de leerlingen hun kennis rond de biotopen. Ze bekijken de eigenschappen van de biotopen leven. Daarbij gaan ze dieper in op de relaties tussen organismen en de omgeving waar ze biotopen en ze benoemen in welke vormen water er voorkomt. Ze vertellen welke dieren en planten in de Achtergrondinformatie leven: waarom kiezen dieren voor een bepaalde biotoop en hoe passen planten zich aan de biotopen leven. Daarbij gaan ze dieper in op de relaties tussen organismen en de omgeving waar ze omstandigheden van een biotoop aan? Daarbij worden nieuwe begrippen aangereikt, zoals leven:iswaarom dieren voor een bepaalde biotoop en hoe passen planten zich aan de nieuw? kiezen ‘Wat de begroeiing’ en ‘schaduwrijk’. omstandigheden van gingen een biotoop aan? Daarbij worden nieuwe zoals In het eerste leerjaar de leerlingen aan de slag met een begrippen plattegrondaangereikt, van de klas. Aan de hand van ‘de begroeiing’ enbeschreven ‘schaduwrijk’. locaties in de klas. Ze tekenden zelf een plattegrond van de klas, ze ruimtebegrippen Aan het einde van de les ze wordt de transfer gemaakt naar de lessen aardrijkskunde: de leerlingen maakten een eenvoudige legende en een maquette. bekijken een kaart van de omgeving van de school en benoemen welke biotopen daar voorkomen. Aan het einde van de les wordt de transfer gemaakt naar de lessen aardrijkskunde: de leerlingen bekijken eenjekaart vanverder. de omgeving van de school benoemen welke biotopen daar In deze les bouw daarop De leerlingen diepen en hun kennis over de plattegrond uit.voorkomen. Ze gaan aan
de slag met een fictieve plattegrond van een school. Ze lezen de plattegrond, ze leren kleuren, vormen en symbolen herkennen en ze verdiepen hun begrip van de legende. Zo leren ze hoe ze locaties in een school kunnen terugvinden en situeren op de plattegrond.
Transferdoel taal Transferdoel taal De leerlingen:
De begrippen ‘de plattegrond’ en of ‘deeenvoudige kaart’ • kunnen kernwoorden, schema’s lijstjes noteren om teksten of mondelinge informatie De leerlingen: Eenuit plattegrond is een tekening met details gemaakt van bovenaf, van een klein gebied, zoals een vakdisciplines te onthouden of veel te ordenen (MD 1.2.9). •kamer, kunnen schema’s of eenvoudige lijstjes noteren om teksten of mondelinge een kernwoorden, klas, een school, een huis, een dierenpark of een pretpark. Een plattegrond is eeninformatie type kaart, uiteen vakdisciplines onthouden ordenen (MD 1.2.9). zoals stratenplanteook een kaartofis.teEen plattegrond mag je dus ook een kaart noemen, maar niet elke kaart is een plattegrond.
Thematafel
Wat metopde woordenschat? Thematafel Voorzie demoeilijke thematafel materialen die de verschillende biotopen illustreren, zoals aarde, zand,
Het woordbladeren, ‘situeren’ een hoeven de leerlingen nietbijactief te gebruiken. kunt in dit thema al een schelpen, denappel ... Leg ernog foto’s van de biotopen enJevan dehet organismen diewel er leven. Voorzie opinde thematafel materialen dieleerlingen de verschillende biotopen zoals als aarde, zand, paar dematerialen mond nemen, zodat de er zoals vertrouwd meeillustreren, raken. Gebruik eenvoudiger Denkkeer ook aan die de zintuigen prikkelen, geurpotjes of natuurmaterialen om aan te schelpen, een denappel ... Leg erwaar foto’sjebij van In dede biotopen en leerjaren van de organismen die er leven. alternatief:bladeren, ‘zeggen waar iets is’ of ‘zeggen bent’. volgende wordt het begrip verder voelen. Denk ook aan materialen die de zintuigen prikkelen, zoals geurpotjes of natuurmaterialen om aan te verankerd. voelen.
Voorbereiding •
Denk na over hoe je de tijd- en ruimtekaders van jouw klas actief kunt betrekken bij dit thema.
Transferdoel • Houd de wiskunde actualiteit in de gaten en denk na over hoe je nieuwsberichten aan het thema kunt koppelen. • Bekijk bij elke les welk materiaal je nodig hebt, zodat je de lessen tijdig kunt voorbereiden. Je werkt De in leerlingen: dit thema met een plattegrond van de school (les 3), een luchtfoto van de schoolbuurt (les 4) • kennen het volgende begrip: bovenaanzicht (MD 2.4.13); en een stratenplan van de schoolbuurt (les 6). Tips om dat materiaal te verzamelen vind je bij • kennen de volgende begrippen: de ‘Voorbereiding’ van die lessen.de driehoek, de rechthoek, het vierkant (MD 2.4.2). •
Leg stimulerende materialen klaar op de thematafel.
Thematafel Achtergrondinformatie
Leg op de thematafel een plattegrond met een legende. Leg er kaartjes bij waarop verschillende locaties staan. De leerlingen proberen ze te het situeren. Voorzie pionnen of speelfiguurtjes om routes te volgen op Wat kennen de leerlingen vanuit eerste leerjaar? de plattegrond. Tijdens deze lessenreeks bouwen de leerlingen verder op de kennis die ze in het eerste leerjaar hebben opgedaan.
Ze kennen vanuit het eerste leerjaar de begrippen uit de tabel op de vorige pagina.
Met wiskunde Leerlingen passen rekenvaardigheden toe bij tijdlijnen, schaal, meten, classificeren, tabellen, grafieken en ruimtelijke begrippen. De transferdoelen in de handleiding tonen welke rekenvaardigheden aan bod komen en hoe je ze binnen de verschillende thema’s inzet. Ze sluiten bewust aan bij leerstof uit het voorgaande leerjaar, zodat leerlingen die vaardigheden herhalen in een nieuwe, betekenisvolle context.
Met eerdere kennis In elke les wordt actief teruggegrepen naar wat leerlingen al weten uit eerdere lessen, thema’s, leerjaren of andere vakgebieden.
Ze kennen de volgende concepten: • de eigen thuisgemeente, de schoolgemeente, het eigen adres (de straatnaam, het huisnummer, de postcode); • het land waar ze wonen (België); • de richting: voor, achter, links, rechts, dichtbij, veraf … (nog geen windrichtingen); Wereldwijzer 2 – het De natuur • de kenmerken van de aarde: de lucht, het water, de grond, de rots, zand; onder de loep – Les 2 • het reliëf en de bodem (visuele herkenning); Wereldwijzer 2 – De natuur onder de loep – Les 2 • het weer: weerverschijnselen, de temperatuur, de neerslag, de bewolking, de wind.
13 13
Ze kunnen: • de ruimtelijke indeling van een kamer (klas/school) duidelijk maken door observatie, aan de hand van een schets, een tekening en een maquette; • zich oriënteren in de klas en de school; • zich verplaatsen in de ruimte (in de school en in de omgeving); • objecten situeren aan de hand van oriëntatiebegrippen; • menselijke aspecten herkennen in het landschap: transport, landbouw, handel, diensten, industrie, toerisme, recreatie; Wereldwijzer 2 – Mijn buurt op de kaart – Les 2 • de functies ‘wonen, ontspannen en werken’ benoemen;
11
• • • • • •
de natuurlijke aspecten van het landschap (de helling, het water, de vegetatie) bespreken; neerslagvormen observeren: de regen, de sneeuw, de hagel, de mist; het water, de Noord- en de Zuidpool, België en de Noordzee aanduiden op de wereldbol; de natuurlijke landschapselementen herkennen in de schoolomgeving (een plaatselijke rivier, bomen, heuvels, gras); het ritme van de seizoenen benoemen en herkennen (natuur, gedrag, kleding); de dag en de nacht benoemen als een gevolg van de beweging van de aarde.
In het instapthema van Wereldwijzer 1 leerden de leerlingen hoe je een plattegrond en een legende opbouwt. Je kunt de leerlingen die vaardigheid opnieuw laten inoefenen aan de hand van een vertrouwde omgeving: hun nieuwe klas. Zo herhalen ze op een betekenisvolle manier hoe je een ruimte van bovenaf weergeeft en hoe je met symbolen en een legende duidelijk maakt wat er op de plattegrond te zien is. Je kunt de opdracht (kopieerblad 1) toevoegen aan een hoeken- of contractwerk. Wat is nieuw? De belangrijkste doelstelling van dit thema is dat de leerlingen begrijpen hoe mensen de buurt om zich heen gebruiken: • Ze ontdekken welke plekken en gebouwen er in hun buurt zijn. • Ze leren zich oriënteren en plekken situeren. • Ze leren een plattegrond en een kaart lezen.
Wereldwijzer 2 – Mijn buurt op de kaart – Les 1
7
11
3
Doorlopende leerlijn,
De doorlopende leerlijn van Wereldwijzer start in de kleuterklas en loopt door tot het zesde leerjaar. Nieuwe leerinhouden sluiten aan bij wat leerlingen eerder hebben geleerd en worden geleidelijk uitgebreider en complexer.
Verticale samenhang
L6
De verticale leerlijnen zorgen voor opbouw en verdieping doorheen de leerjaren. • elke les krijg je zicht op welke voorkennis je mag verwachten; • je ziet hoe nieuwe leerstof verder bouwt op wat er in een eerder leerjaar of eerdere les werd aangebracht; • je ziet welke begrippen eerder aan bod kwamen; • je ontdekt hoe leerinhouden in latere leerjaren verder worden verdiept.
L5
Horizontale samenhang
L1
L4 L3 L2
De horizontale leerlijnen leggen verbanden tussen disciplines binnen één leerjaar. • kennis uit aardrijkskunde, geschiedenis, wetenschap en techniek wordt met elkaar verbonden binnen hetzelfde leerjaar; • historische, geografische, wetenschappelijke en technische inhouden worden met elkaar in verband gebracht.
Spiraalsgewijze samenhang Samenhang wordt ook spiraalsgewijs aangebracht, wanneer leerstof van vorige schooljaren terugkomt in nieuwe en steeds complexere contexten. • belangrijke kennis en begrippen keren terug in nieuwe contexten; • de moeilijkheid en abstractie nemen geleidelijk toe.
Wereldwijzer Verkeer Verkeerseducatie krijgt binnen Wereldwijzer een duidelijke, afzonderlijke plaats. Voor elk leerjaar komt er een apart werkschrift binnen de doorlopende leerlijn van Wereldwijzer Verkeer. We ontwikkelen Wereldwijzer Verkeer per graad. Zo kunnen leerlingen hun verkeerskennis en -vaardigheden stapsgewijs opbouwen, van de eerste graad tot het einde van de basisschool. Het nieuwe materiaal wordt ontwikkeld conform de minimumdoelen, de leerplannen en de vernieuwde verkeersregels. 1
Themaschrift
In het verkeer HERWERKTE VERSIE
Tot dan kunnen scholen met een gerust hart blijven werken met Op verkenning in het verkeer. Zo blijft er tijdens de overgangsperiode voldoende continuïteit, terwijl Wereldwijzer Verkeer zorgvuldig wordt voorbereid op de nieuwe onderwijscontext.
12
Wereldwijzer
Inge Dupont
Stefaan Casier
Naam: ............................................................................................... Klas: .........................................
Nr.: ..............................................
vakdisciplines en samenhang De vakdisciplines binnen Wereldwijzer Aardrijkskunde
Geschiedenis
• • • • • •
•
•
de eigen omgeving kaarten en plattegronden landschappen weer en klimaat België, Europa en de wereld de wisselwerking tussen mens en omgeving oriëntatie en ruimtelijke vaardigheden
Wetenschap van de levende natuur • • • • •
mensen, dieren, planten en schimmels voortplanting mens, dier, plant en schimmel kenmerken en functies van organismen gezondheid ecosystemen en relaties tussen levende wezens
• • • • • • •
kennis van geschiedenis en kennis over het verleden chronologie en historische periodes oorzaken en gevolgen verandering en continuïteit historische bronnen verbanden tussen verleden en heden burgerschap erfgoed
Seksuele opvoeding binnen wetenschap Seksuele opvoeding vormt geen apart thema. De inhoud is geïntegreerd in wetenschap van de levende natuur, binnen thema’s over het menselijk lichaam, voortplanting en levenscycli. De leerstof wordt leeftijdsgericht opgebouwd. In de eerste graad maken leerlingen kennis met geboorte en voortplanting. Vanaf het tweede leerjaar worden de geslachtsdelen benoemd en wordt de leerlijn rond voortplanting verder opgebouwd. In de derde graad komen begrippen zoals seks, het condoom en de pil aan bod binnen het kader van voortplanting.
Wetenschap van de niet-levende natuur • • • • •
stoffen en materialen licht, geluid en warmte krachten, energie en beweging aggregatietoestanden waarnemen, voorspellen, onderzoeken en besluiten formuleren
Techniek • • •
technische systemen onderzoeken materialen , verbindingen en gereedschappen gebruiken ontwerpen uitvoeren, testen en verbeteren
13
4
Wereldwijzer voor kleuters:
De doorlopende leerlijn van Wereldwijzer begint al in de kleuterklas. Wereldwijzer voor kleuters helpt je om de minimumdoelen voor aardrijkskunde, geschiedenis, wetenschap en techniek op een speelse en betekenisvolle manier te vertalen naar je eigen klaspraktijk.
Wereldwijzer
Ontdek je mee?
In deze speelse encyclopedie duik je met veertig onderzoeksvragen op kleutermaat in de vakken aardrijks geschiedenis, wetensch kunde, ap en techniek.
Kleuterencyclo pedie –
De Kleuterencyclopedie vormt het hart van het aanbod. Op veertig dubbele pagina’s ontdekken kleuters de wereld vanuit prikkelende onderzoeksvragen, zoals: ‘Waarom wordt het ’s avonds donker?’, ‘Hoe kan Ontdek je mee ? je lichaam bewegen?’ en ‘Hoe leefden mensen toen er nog geen huizen waren?’. Verhalende teksten, sprekende beelden en extra vragen verbinden nieuwe kennis telkens met de leefwereld van de kleuters.
Kleuter
Alle woordenschat en minimumdoelen het kleuteronderwijs voor voor die vakken komen aan bod in een samenha ngend geheel gekoppe de leefwereld van ld aan de kleuter. Zo help je elk kind om goed te starten in het eerste leerjaar.
encyclopedie
In de kleuterklas kun je als leerkrach t aan de slag met dit boek. Als ouder kun je met de kleuterencycloped thuis de ontwikke ie ling van je kind ondersteunen: door te lezen, samen voor te kijken en te ontdekke n. Voor leerkrachten uit het eerste leerjaar is deze encyclop dan weer een waardevo edie l hulpmiddel om schoolse voorkenn is op te frissen.
Wat kan er uit de wolken vallen? Kijk eens naar de lucht. Is die blauw zonder één wolkje te bespeuren? Dan kun je gerust je regenjas aan de kapstok laten hangen. Of zie je toch bewolking? Dan neem je beter een regenjas of paraplu mee. Voor de regen of ... ja, wat kan er eigenlijk allemaal uit een wolk vallen?
Wat is mist? Soms lijkt een wolk op een dier of een ding of ... Wat zie jij in de wolken?
Wat is een wolk? Heb je al eens de damp gezien die uit een kopje koffie of thee komt? Zo gaat het ook buiten: de zon schijnt op het water. Daardoor warmt het water op en wordt het damp. Dat zijn piepkleine waterdeeltjes, zo klein dat je ze niet meer kunt zien. Die stijgen op, de lucht in. Heel hoog in de lucht is het koud. Daar worden de waterdeeltjes weer groter en kun je de damp zien: dat is een wolk!
Mist is een wolk die vlak boven de grond hangt. Die blijft daar hangen als er geen wind is. Bij dichte mist zie je niet veel. Op de weg moet het verkeer dan heel goed opletten. Heb jij al eens door mist gestapt? Hoe voelde dat?
ISBN 978-94-651-48 28-1 613168
www.vanin.be
WIST JE DAT … buiten je op een koude dag met je warme adem een wolkje kunt maken ? door flink uit te ademen Wat doe jij graag als het sneeuwt?
Wat is neerslag? Als het heel koud is, wat gebeurt er dan met het water van een plas of een vijver? Juist, het wordt ijs. Hoog in de lucht wordt het soms ook heel koud.
Hoe groeit een zaadje uit tot een plant? In de winkel kun je veel verschillende bloemen en planten kopen, zoals een bos rozen of een leuke cactus. Misschien vind je er ook zakjes zaad om zelf sla of wortels te kweken. Maar hoe wordt dat zaadje een plant?
Wat uit een wolk valt, zoals regen, heet neerslag. Als de waterdruppels in de wolk te groot en te zwaar worden, vallen ze naar beneden. Regen is dus water dat uit de wolken valt.
Als de druppeltjes water in de wolk bevriezen, worden het kleine, harde bolletjes ijs. Dat is hagel. Soms kunnen hagelstenen zo groot als een pingpongbal zijn. In een hagelbui lopen doe je dus beter niet! Kijk maar naar die arme Hup!
Hoe groeit een plant?
Welke planten ken je al?
WIST JE DAT … er ook in de appel of de tomaat die je eet zaadjes zitten? Probeer maar eens om ze te planten!
Als de waterdamp in de wolk bevriest, wordt het sneeuw. Sneeuw dwarrelt in vlokjes uit de wolken: zacht en licht, maar ook heel koud. Als de temperatuur op de grond zo laag is dat het vriest, blijft de sneeuw liggen. Vind jij dat leuk?
er altijd hetzelfde Zien zaadjes weg van regen p. 10-11 Welke neerslag heb
8
Ontdek je mee?
uit?
weer p. 12-13
jij laatst gezien?
seizoenen p. 20-21
9
Er zijn veel soorten planten: van heel klein tot heel groot en in verschillende vormen en kleuren. Ook de zaden zien er allemaal anders uit. Vergelijk maar eens een zonnebloempit met een maïskorrel, een boon of een kiwipitje.
Wat heeft zaad nodig om te
kiemen?
Eerst groeit er uit het zaadje een wortel. Daarmee haalt het water en voedsel uit de grond. Daarna groeit er een stengel omhoog naar het licht en de lucht. Boven de grond groeit er een blad aan de stengel. Zo kan de plant voedsel, water en lucht verzamelen om verder te groeien. De plant krijgt steeds meer bladeren en na een tijdje groeit er vaak een knop met een bloem in. Uit de bloem groeit een vrucht en daarin zitten nieuwe zaadjes. Zo gaat de voortplanting van de plant telkens door.
Als zaad op een goede plek terechtkomt, zal het kiemen. Dan breekt het zaadje open en begint het plantje te groeien. Voor een goede kieming zijn vijf dingen nodig: water, warmte, voedsel, licht en lucht. Als er niet genoeg water is, verdroogt het plantje en gaat het dood. De zon zorgt voor warmte en licht. Een plantje dat in het donker staat, is wit en slap. De plant heeft, net als jij, voedsel nodig om goed te groeien. Dat haalt een plant uit een vruchtbare bodem.
48
De stengel van een boom is dik en van hout en heet de stam. Aan de stam groeien takken. Aan de takken groeien de blaadjes en zaden. Sommige bomen zijn loofbomen: die hebben platte bladeren. Er bestaan ook naaldbomen: die hebben naalden als bladeren.
Heb jij al eens een zaadje geplant waaruit een plantje groeide?
Kleine stappen, grote sprongen Hoe vertaal je de minimumdoelen voor het kleuteronderwijs naar je eigen klaspraktijk? Kleine stappen, grote sprongen. Effectieve aardrijkskunde, geschiedenis, wetenschap en techniek biedt een diepgaand naslagwerk en een overzichtelijke leerlijn voor aardrijkskunde, geschiedenis, wetenschap en techniek in de kleuterklas. Ze vormt een houvast voor elke leraar die stap voor stap kleuters de wereld wil laten leren kennen en begrijpen. Meer informatie over dit boek vind je achteraan deze methodewijzer of via de QR code. 14
Wereldwijzer
bodem p. 46-47 leefplekken p. 52-53 49
een kennisrijke start Verder is er ook een inspiratiekatern voor de leerkracht. Bij elke onderzoeksvraag uit de Kleuterencyclopedie hoort een fiche met toelichting en inspiratie: • • • •
de behaalde minimumdoelen; een instapverhaal met Hup en Aap, de figuren uit – Taaltoer ‘Ik lees met Hup en Aap’ – voor je kringwerk; enkele prikkelende taalvragen; boekentips om de kennis verder te verdiepen.
Waarom wordt het elke avond donker?
Oudste kleuters
Aardrijkskunde
Doelen Minimumdoelen aardrijkskunde 4.2.6 De kleuters kennen de volgende begrippen: • de aarde, de maan, de zon, de sterren; • de dag en de nacht. 4.2.8 De kleuters kunnen de beweging van de aarde om haar as tonen met behulp van een wereldbol.
Instapverhaal Hup en Aap spelen samen in de zon in de zandbak. Plots ziet Aap hun schaduw in het zand. ‘Oh, kijk, Hup! Daar zijn we nog een keer!’ roept hij enthousiast. Hup lacht. ‘Ja, dat is onze schaduw.’ Na een tijdje wordt het licht zachter. Aap kijkt om zich heen. ‘Hup … er is iets veranderd.’ ‘Wat bedoel je?’ vraagt Hup. ‘De kleuren verdwijnen een beetje’, zegt Aap. ‘En mijn schaduw wordt langer! Kijk!’ Hij springt op en neer. Hup kijkt naar de lucht. ‘De zon zakt stilaan.’ Aap tuurt omhoog. ‘Waar gaat de zon naartoe? Ze gaat vast slapen!’ Hij zwaait naar de zon. ‘Slaapwel, zon!’ Het wordt steeds donkerder. Aap kruipt dichter bij Hup. ‘Hup … ik zie de boom bijna niet meer …’ Plots wijst hij omhoog. ‘Oh! De maan!’ Aan de hemel is een ronde maan verschenen. ‘Die was er daarnet niet!’ roept Aap verbaasd. Hup glimlacht. ‘Nu kunnen we ze zien.’ Aap draait rondjes en kijkt om zich heen. ‘Eerst was er licht en toen werd het donker ...’ Hij krabt aan zijn hoofd. ‘Maar waar is de zon nu eigenlijk naartoe?’
Wereldwijzer kleuters - Waarom wordt het elke avond donker?
Kring Prikkelende taalvragen
• • •
Slapen de bomen en planten ook als het nacht is? Houd je meer van de zon of van de maan en de sterren? Waarom? Hoe weet je of het dag of nacht is?
Boekentips Een glow-in-the-darkboek over de natuur, van zonsopgang tot zonsondergang, met prachtige illustraties en interessante weetjes over allerlei soorten dieren. Maak 24 uur op onze planeet mee. Bezoek een bos om vuurvliegjes te zien glinsteren als de avond valt, en vang een glimp op van de nachtdieren die tevoorschijn komen in het donker. In één dag ontdek je de schoonheid en het mysterie van de natuur en leer je waarom planten en dieren op een bepaald tijdstip wakker worden. Dag en nacht, Lela Nargi & Xuan le, Uitgeverij Rebo Productions
De dag en de nacht, we kennen ze allebei. Ze horen bij elkaar, maar ze zijn heel verschillend. Leer alles over de dag en de nacht. Wat doen ze met jou? Wat doen ze met kleuren? Ontdek wat er overdag en ’s nachts gebeurt op zee, op het platteland, in de stad, thuis … Een uniek boek over de dag en de nacht, dat je van twee kanten kunt lezen. Dag en nacht. Twee boeken in één, Reina Ollivier, Karel Claes & Elisa Stolwijk, Uitgeverij Clavis
Weet jij wat er gebeurt als het ’s nachts donker wordt en je je ogen dichtdoet? Oehoe, wat vliegt daar? Wat doet dat kleine kruiwagentje in de tuin? Wat schiet daar door de lucht? Wie komt er uit de grond? Oeps, voorzichtig! Wat gebeurt er midden in de nacht in jouw tuin? Ssst! Kijk stil mee. Een groot kartonboek vol verrassingen. Midden in de nacht, in mijn tuin …, Severin Millet, Uitgeverij Leopold
Wereldwijzer kleuters - Waarom wordt het elke avond donker?
Wereldwijzer voor kleuters: • • • • •
behandelt alle begrippen uit de minimumdoelen; werkt rond aardrijkskunde, geschiedenis, levende en niet-levende natuur; bouwt kennis op via onderzoeksvragen, concrete situaties en rijke beeldtaal; sluit inhoudelijk aan bij Taaltoer voor kleuters en de bijbehorende woordkaarten, verhaalkaarten en klaspoppen; legt een goede basis voor de verdere leerlijn van Wereldwijzer in het lager onderwijs.
Ook in het eerste leerjaar blijft de Kleuterencyclopedie bruikbaar om schoolse voorkennis opnieuw te activeren. Zo verloopt de overgang van de kleuterklas naar het lager onderwijs geleidelijk en bouwen leerlingen verder op begrippen en kennis die ze al eerder hebben gezien. 15
5
Een haalbare
Wereldwijzer voorziet een duidelijke jaarstructuur met gefocuste werkschriften per discipline. • • • • •
leerjaar 1 telt zeven thema’s, waaronder een instapthema; leerjaar 2 tot en met 6 tellen elk acht thema’s met in het tweede leerjaar nog een extra omgevingsboek; voor elk thema zijn vier lesweken voorzien, met ruimte voor herhaling, uitdaging en evaluatie; bufferweken bieden ruimte voor schooleigen activiteiten en uitloop; de volgorde ondersteunt de inhoudelijke leerlijnen en de samenhang met Taaltoer.
Themaoverzicht leerjaar 1 In leerjaar 1 maken leerlingen kennis met de verschillende vakdisciplines. Het instapthema vertrekt vanuit hun eigen leefwereld en er wordt kennisgemaakt met de verschillende disciplines binnen één thema; daarna volgen gefocuste thema’s voor wetenschap, geschiedenis, aardrijkskunde en techniek. Themavolgorde Wereldwijzer
Vakdiscipline
Naam thema
Thema 1
Instap
Kijk eens om je heen
Thema 2
Wetenschap niet-levende natuur
Op onderzoek
Thema 3
Wetenschap levende natuur
Overal leven
Thema 4
Geschiedenis
Toen alles begon
Thema 5
Aardrijkskunde
Wat een wereld
Thema 6
Techniek
Handen uit de mouwen
Thema 7
Geschiedenis
Hoe schrijven begon
Dit omgevingsboek is van:
Wereldwijzer
2
Deel 9
Deel 1
1
Noteer de naam van de gemeente waarover je omgevingsboek gaat.
2
Noteer de postcode van de gemeente.
3
Heeft de gemeente een wapenschild of een vlag? Teken ze.
4
Kruis de gemeente aan op de kaart van België.
1
Omgevingsboek
het wapenschild
Een dier uit de
Zoek in je omgeving iets van vroeger. Kleef een foto op of teken het. Plaats voor een foto of een tekening
de vlag
Teken hier je eigen omgeving.
Deel 14
Sporen uit het verleden in mijn omgeving
De gemeente van mijn omgevingsboek
2
3
Welke soort bron is het? Kleur het juiste vak.
een foto
een geschreven bron
een gebouw
een monument
een kaart
een plattegrond
een persoon
een voorwerp
Wat vertelt de bron over vroeger? Noteer.
de kaart
4
16
Wereldwijzer
Deel 1: De gemeente van mijn omgevingsboek
Deel 9: Sporen uit het verleden in mijn omgeving
17
omgeving
Plak hier een foto Naam van het dier: hier 1 KiesPlak van jeeen een dier. dier uitfoto je omgeving.Naam het dier: Vul devan Plakvan dier.foto weetk hierjeeen aan. Naam van hetaart dier: dier. Plakvan hierjeeen foto Naam van het dier: van je dier. Plak hier een foto Naam van het dier: dier. Plakvan hierjeeen foto Naam van het dier: Waar woon t het van dier? je dier. Waar woont het Wat eet het dier? dier? Wat eet het dier? Waar woont het dier? Wat eet het dier? Waar woont het dier? Wat eet het dier? Waar woont het dier? Wat eet het dier? Waar woont het dier? Bij welke groep Wat eet het dier? Bij welke groep hoort het dier? Hoeveel poten hoort het dier? heef Hoeveel poten Bij welke groep heeft hoort het dier? Hoeve el poten heeft Bij welke groep hoort het dier? Hoevehet Heeft el poten dier vleug heeft Bij welke groep Heeft het dier vleug e hoort het dier? Hoeve ja el poten heefte Bij welke groep Heeft ja het dier vleuge dieren met hoort het dier? Hoevehet dieren zonder Heeft el poten dier een dieren heeft Heeft werve met sta ja het dier lkolom dieren vleug Heeft zonder e wervelkolom het dier een werve sta lkolom dieren ja met wervelkolom dieren ja Heeft zonder een sta wervelkolom ja het dier vleug e dieren met werve dieren lkolom Heeft zonde het ja r dier vleug een sta el lkolom Bij werve welke diergr werve oep dieren lkolom hoort met het dier? Bij welke diergr dieren zonde ja het dier Heeft een sta Hetwerve het dier?r dier is lkolom oep hoort dieren wervelkolom Bij welke met oep dieren Het dier diergr Heeft hoort het zonde ja het dier een sta r dier? werveis lkolom wervelkolom Bij welke Het dier isdiergroep hoort ja het dier? Hetwelke dier Bij Teken deishuidb diergredekk oep hoort ing. het dier? Teken de huidb Hoe krijgt het dier Bij welke ing. Het dier diergredekk oep hoort Hoe krijgt het dier een Teken deishuidb edekking. het dier? een Het dier een ei Hoeuit krijgt het Teken deishuidb uit een ei dier een edekking. uit de buik Hoeuit krijgt een het ei dier een Teken de huidb uit de buik edekking. Het dier is een Hoeuit eenbuik de krijgt ei dier een Teken het de huidb… j edekking. Het dier is een … Hoeuit krijgt de buik het een ei dier een j Het vleese dier ister een … planteneter vleese ter planteneter eenbuik uit de ei alleseter. dier vleese 24Het een Deel ter 14: is alleseter. Een dier … uit de omgeving planteneter uit de buik alleseter. Het vleese dier ister een … planteneter Het vleese alleseter. dier ister een … planteneter vleeseter alleseter. planteneter alleseter.
jaarplanning Themaoverzicht leerjaar 2 In leerjaar 2 komen acht gefocuste thema’s aan bod. Daarnaast is er het Omgevingsboek, waarin leerlingen eerder opgebouwde kennis toepassen op hun eigen gemeente en leefomgeving. Themavolgorde Wereldwijzer
Vakdiscipline
Naam thema
Thema 1
Wetenschap levende natuur
De natuur onder de loep
Thema 2
Aardrijkskunde
Mijn buurt op de kaart
Omgevingsboek*
Multidisciplinair
Omgevingsboek
Thema 3
Wetenschap niet-levende natuur
Op onderzoek
Thema 4
Geschiedenis
Heel lang geleden
Thema 5
Aardrijkskunde
Ontdek de aarde
Thema 6
Techniek
Sterk door techniek
Thema 7
Geschiedenis
Zo gaat het verder
Thema 8
Wetenschap levende natuur
Over mijn lijf
* Tijdens de periode van het derde thema van Taaltoer 2, Spellen en spelen, kun je werken met het Omgevingsboek, verkeer of actualiteit. Dit taalthema heeft namelijk geen rechtstreekse inhoudelijke koppeling met Wereldwijzer.
Wereldwijzer 2: het Omgevingsboek In leerjaar 2 werken de leerlingen met acht themaschriften en een afzonderlijk Omgevingsboek. Het Omgevingsboek krijgt een plaats na de eerste twee thema’s van Wereldwijzer 2. Op dat moment beschikken de leerlingen over voldoende voorkennis over hun regio en gemeente, kaarten en ligging, fauna en flora, biotopen en bronnen uit het verleden.
ft het dier? t het dier? t het dier?
tels? het dier? els? t het nee els? dier? nee
het dier? aart? els? nee aart? nee nee aart? els? nee aart? ls? nee
nee aart?
aart? nee
. . .
nee
n jong? jong? jong?
.
jong?
.
.
jong?
jong?
Weetkaart Weetkaart Weetkaart Weetkaart
25 25 25 25
Weetkaart
25
Weetkaart
25
Met het Omgevingsboek maken de leerlingen hun eigen boek over de omgeving waarin ze wonen en naar school gaan. Ze verzamelen informatie, ontdekken hun omgeving en verwerken hun kennis in een persoonlijk eindproduct. In het Omgevingsboek komen verschillende disciplines aan bod. Tijdens het werken aan het Omgevingsboek zetten de leerlingen ook hun taalvaardigheid in. Het Omgevingsboek vormt zo een brug tussen de eerste thema’s van Wereldwijzer 2 en de verdere geografische verdieping in Wereldwijzer 3 (uitbreiding naar België). 17
5
Een haalbare jaarplanning
Themaoverzicht leerjaar 3 In leerjaar 3 komen de verschillende disciplines in een doordachte volgorde aan bod. De thema’s bouwen verder op de voorkennis uit de eerste graad en verbreden de blik van de eigen omgeving naar België, de wereld en historische samenlevingen. Themavolgorde Wereldwijzer
Vakdiscipline
Naam thema
Thema 1
Aardrijkskunde
Dwars door België
Thema 2
Niet-levende natuur
Op onderzoek
Thema 3
Geschiedenis
Over de Romeinen
Thema 4
Levende natuur
De natuur vol leven
Thema 5
Aardrijkskunde
De wereld rond
Thema 6
Techniek
Bouwen aan techniek
Thema 7
Geschiedenis
Over de middeleeuwen
Thema 8
Levende natuur
Sterk en gezond
Themaoverzicht leerjaar 4 In leerjaar 4 komen de verschillende disciplines in een doordachte volgorde aan bod. De thema’s bouwen verder op de voorkennis uit leerjaar 1, 2 en 3 en verbreden de blik van de eigen omgeving naar België, de wereld en historische samenlevingen. Themavolgorde Wereldwijzer
Vakdiscipline
Naam thema
Thema 1
Aardrijkskunde
Op de kaart
Thema 2
Niet-levende natuur
Op onderzoek
Thema 3
Geschiedenis
Over de middeleeuwen
Thema 4
Levende natuur
Wat een leven
Thema 5
Aardrijkskunde
De aarde draait door
Thema 6
Techniek
Slim gemaakt
Thema 7
Geschiedenis
Over de vroegmoderne tijd
Thema 8
Levende natuur
Zo werkt mijn lichaam
Wereldwijzer in de hogere leerjaren De thema’s voor leerjaar 5 en leerjaar 6 zullen later bekend gemaakt worden. VAN IN kiest bewust voor een stapsgewijze uitrol. De leermiddelen vormen immers één doordachte leerlijn van het eerste tot en met het zesde leerjaar, waarbij kennis telkens wordt opgebouwd, herhaald en verdiept. Leerlingen hebben de voorkennis uit eerdere leerjaren nodig om nieuwe leerstof goed te kunnen begrijpen. Zo bewaken we zowel de samenhang als de kwaliteit doorheen de volledige basisschool.
18
Wereldwijzer
6
Een herkenbare thema-opbouw
De leerroute Aan het begin van elk thema krijgen de leerlingen een visuele leerroute. Die toont welke lessen aan bod komen, wat de centrale startvraag is en hoe de lessen samen naar een antwoord leiden. De leerroute keert tijdens het thema terug om achteruit en vooruit te blikken. Via QR-codes op de leerroute vinden leerlingen er ook kennisclips: om de leerstof te herhalen van een les, zijn er in Wereldwijzer korte filmpjes (kennisclips) gemaakt die focussen op kennis. De woordenschat die aan bod kwam in de lessen wordt visueel voorgesteld met een kennisschema en bijhorende auditieve ondersteuning. De startles: voorkennis activeren en nieuwsgierigheid wekken De leerlingen maken kennis met het thema en de centrale startvraag. Ze verkennen wat ze al weten, formuleren waar ze benieuwd naar zijn en denken na over wat ze willen ontdekken.
De basislessen: kennis stapsgewijs opbouwen Elke basisles volgt de principes van expliciete directe instructie en heeft een vaste opbouw. In de startfase activeer je relevante schoolse voorkennis en benoem je het lesdoel. In de kern bouw je de nieuwe leerstof stap voor stap op door voor te doen en samen te oefenen. In de afronding blik je terug op het lesdoel en de leerroute. Tijdens elke fase controleer je of alle leerlingen mee zijn.
overal leven les 3: de delen van de plant
les 1: wat leeft er allemaal om ons heen?
les 4: zelf een plant zaaien
les 2: waar planten en dieren leven
les 7: dieren en hun voeding
les 6: dieren en hun jongen
les 5: dieren in groepen verdelen
actua: wij helpen dieren
les 10: wat leeft er allemaal om ons heen? les 8: mensen en hun voeding
4
thema 3 – leerroute
De aparte actua-les gebruikt kennis om het heden te begrijpen De leerlingen verbinden de opgebouwde kennis met de wereld van vandaag en leren actuele situaties in context te plaatsen. Je kunt eigen filmpjes, artikels en voorbeelden gebruiken; Wereldwijzer biedt kijkvragen, aanknopingspunten en suggesties die bij het thema aansluiten.
les 9: uitstap: op zoek naar dieren en planten
op stap
thema 3 – leerroute
5
De les ‘leren leren’: kennis ordenen en bewaren De leerlingen keren in de laatste les van een thema terug naar de startvraag, de leerroute, begrippen en kennisschema’s en formuleren een onderbouwd antwoord op de startvraag. 19
7
Wereldwijzer en Taaltoer
Taaltoer
Wereldwijzer
Wereldwijzer en Taaltoer blijven afzonderlijke leermiddelen, maar zijn inhoudelijk en thematisch sterk op elkaar afgestemd.
Samenhang op vier niveaus •
verticaal: kennis en taal bouwen op van de kleuterklas tot en met leerjaar 6;
•
horizontaal: de thema’s van Wereldwijzer en Taaltoer binnen een leerjaar zijn inhoudelijk op elkaar afgestemd en vertrekken vanuit één en dezelfde vakdiscipline;
•
•
20
diagonaal: Taaltoer activeert voorkennis uit Wereldwijzer van eerdere leerjaren, terwijl Wereldwijzer ook met de taalvaardigheden uit het vorige leerjaar aan de slag gaat; spiraalsgewijs: door de combinatie van horizontale, verticale en diagonale samenhang wordt kennis herhaald, verdiept en steeds complexer ingezet.
Wereldwijzer
L6 L5 L4 L3 L2 L1
Taaltoer
Wereldwijzer
versterken elkaar Thematische afstemming van Taaltoer en Wereldwijzer Voorbeeld uit het tweede leerjaar: Taaltoer
vakdiscipline
Herhaling vorig schooljaar
Wereldwijzer De natuur onder de loep
De natuur onder de loep
Wetenschap levende natuur
De natuur onder de loep
Mijn buurt op de kaart
Aardrijkskunde
Mijn buurt op de kaart
Spellen en spelen
Multidisciplinair
Omgevingsboek
Op onderzoek
Wetenschap niet-levende natuur
Op onderzoek
Heel lang geleden
Geschiedenis
Heel lang geleden
Ontdek de aarde
Aardrijkskunde
Ontdek de aarde
Sterk door techniek
Techniek
Sterk door techniek
Zo gaat het verder
Geschiedenis
Zo gaat het verder
Over mijn lijf
Wetenschap levende natuur
Over mijn lijf
Startvraag en startzin Taaltoer werkt met een startzin. Wereldwijzer werkt met een startvraag. In Taaltoer bouwen leerlingen kennis, woordenschat en taalvaardigheden op om de startzin aan het einde van het thema te verklaren, te verdiepen of te nuanceren. In Wereldwijzer onderzoeken leerlingen de startvraag en formuleren ze op het einde van het thema een antwoord op basis van wat ze geleerd hebben. Voorbeeld: • Startzin in Taaltoer: Een boom is meer dan gewoon een stam met bladeren. • Startvraag in Wereldwijzer: Waarom zien niet alle dieren en planten er hetzelfde uit? Zo groeien taal en kennis samen. Leerlingen lezen, luisteren, spreken en schrijven over betekenisvolle thema’s. Ze bouwen woordenschat op, gebruiken voorkennis uit eerdere leerjaren en passen taalvaardigheden toe in de verschillende vakdisciplines.
21
7
Wereldwijzer en Taaltoer
Themafiche
Themafiche – De natuur onder de loep
De themafiche helpt je om die samenhang snel te zien. Je ontdekt welke voorkennis je activeert, welke woorden centraal staan en hoe de lessen van Taaltoer aansluiten bij Wereldwijzer.
Samenhang met Wereldwijzer In lijn met het kennisrijke curriculum zijn Taaltoer en Wereldwijzer inhoudelijk op elkaar afgestemd. In de volgende tabel vind je kansen om taal en de zaakvakken doelgericht met elkaar te verbinden. Daarnaast word je daarin ook op deze manieren ondersteund: • Op Bingel vind je de thematekst uit De boom die een wereld was (Yorick Goldewijk) en Blaadjesboek (Maartje Kouwen en Evy Van Guyse). • In deze themafiche vind je een mogelijk ontwerp voor de woordmuur. Wil je een woord toevoegen waarvoor geen woordkaart bestaat? Gebruik dan de lege woordkaarten op Bingel. • In de handleiding worden linken gelegd met andere leergebieden. Je vindt er ook extra tips rond wetenschap en techniek.
Per les zie je duidelijk welke lessen van Wereldwijzer bij de lessen Taaltoer aansluiten, welke woordenschat in Wereldwijzer aan bod komt en of er kennisclips zijn die je ook in de taalles kunt gebruiken.
Les in Taaltoer
Link met Wereldwijzer
Les 1
Wat: In de startles van Taaltoer bespreken de leerlingen bomen en planten aan de hand van enkele denkvragen. Daarbij komen begrippen aan bod zoals de flora, de stam, de tak, de wortel, de kruin, de bladeren, de naalden, de stengel en de vruchten. In les 1 van Wereldwijzer frissen de leerlingen hun voorkennis over de dieren (fauna), de planten (flora) en de biotopen op. In les 7 verdiepen ze zich verder in de onderverdeling van planten in bomen, struiken, grassen en mossen en leren ze het onderscheid tussen naald- en loofbomen. Waar in Wereldwijzer? les 1 en 7 en de bijpassende kennisclip Woordenschat: de planten (de flora), de dieren (de fauna), de wortel, de stam, de tak, het blad, de vrucht, het zaad, de boom, de naaldboom, het naaldbos, de loofboom, het loofbos
Les 3
Wat: De leerlingen bestuderen enkele macrofoto’s van een boom. Ze zien het blad, de stam en de wortel. Wanneer de leerlingen het fragment uit de thematekst De boom die een wereld was lezen, moeten ze aan de hand van macrofoto’s een kruisspin en een vlieg herkennen. In les 3 van Wereldwijzer herhalen de leerlingen het verschil tussen insecten en spinnen aan de hand van uiterlijke kenmerken. In les 3, 4 en 5 verdiepen ze zich verder in het dierenrijk en de onderverdeling ervan: zoogdieren, vogels, vissen, insecten en spinnen. In les 7 van Wereldwijzer staan de leerlingen stil bij de onderverdeling van het plantenrijk. Daarbij herhalen ze woordenschat om planten te beschrijven op basis van waarneembare eigenschappen en leren ze het onderscheid tussen naald- en loofbomen.
De woordmuur
De woordenschat die aan bod komt bij de macrofoto’s in Taaltoer is daardoor grotendeels al gekend.
de biotopen
Waar in Wereldwijzer? les 3, 4, 5 en 7 en de bijpassende kennisclip
het grasland
nieuw leven
het bos
de heide
de kust
Woordenschat: de planten (de flora), de wortel, de stam, de tak, het blad, de boom, de dieren (de fauna), de insecten, de spinnen, de vleugel, de poot, het oog (het facetoog), de vlieg, de kruisspin
de stad
de schuilplaats de prooi
kronkelen / spartelen
opvreten
een jong uit de buik
de voedselketen
een jong uit het ei
de voedselpiramide
2
Wereldwijzer 2 – De natuur onder de loep – Themafiche
Boekentips
Fictie
De natuur onder de loep Tim de kleine bosw achter. De baas van het bos – Jan Paul Schutten & Emanuel Wiem ans
de dieren de zoogdieren
de planten
de fauna
de boom
de vogels de vissen
de spinnen
de flora
de naaldboom
Toen rups een vlind er werd: versjes en verhalen over beestjes in de tuin – Bette Westera, Naomi Tieman, Djen né Fila
het gras het mos
de kruisspin
de bouw de kop
de voelspriet
de antenne
het oog
het facetoog
de wortel
het borststuk de poot de vleugel
Het lied van de spree uw – Octavie Wolters
de loofboom
de struik
de insecten
Sonja’s kippen – Phoebe Wahl & Nicolette Hoek meijer
de stengel
het blad de bloem de vrucht
De gewervelde diere n– Wonderlijke feiten en ware verzinsels – Hans en Griet De Wolf
Vandaag houd ik
mijn spreekbeurt over de anaconda – Bibi Dumon Tak & Annemarie van Haeringen
Non-fictie
de stam
het achterlijf
vet: woordenschat uit Taaltoer niet vet: woordenschat uit Wereldwijzer
4
vet en onderlijnd: gedeelde woordenschat
Wereldwijzer 2 – De natuur onder de loep – Themafiche
In de themafiche krijg je ook een suggestie voor de opbouw van de gezamenlijke woordmuur.
Het grote buitenboe k– Judith Drews & Lilli Baltzer
Je krijgt suggesties voor fictie- en non-fictieboeken die aansluiten bij het thema.
Naturama: de mag ische wereld van dieren en plan ten – Rachel Williams & Carnovsky
Het bosboek – Sara
h Devos
Soortenschat: kinde rcanon van de natuur in de Lage Landen – Geert-Jan Roebers & Pieter Fannes
Wereldwijzer 2 –
22
Wereldwijzer
Het bijzondere bees
tjesboek – Yuval Zommer
Het dikke boek van onze bijzonder natu ur – Ben Hoare
De natuur onde
r de loep – Them
afiche
5
versterken elkaar
het platteland Taaltoer en Wereldwijzer = samen bouwen platteland: een gebied buiten de stad met veel weiden en weinig aan woordenschat en kennis het gebouwen Overal leven, les 2
het agrarisch landschap
Het grasland vind je vaak op het platteland.
Per thema zijn er woord- en beeldkaarten om nieuwe woordenschat zichtbaar te maken op de woordmuur of de thematafel. De begrippenkaartjes bieden dezelfde woordenschat in klein formaat en zijn geschikt voor sorteer-, koppel- en herhalingsoefeningen. Overal leven, les 2
het agrarisch landschap: een landschap dat mensen gebruiken voor landbouw
Voorbeeld woordkaarten
het bos
In het agrarisch landschap laat de landbouwer planten groeien.
de fauna
de flor
Overal leven, les 2
het bos: een plek waar veel bomen dicht bij elkaar groeien
de heide
In het bos leeft de eekhoorn, de uil en de haas.
het grasl
het platteland
IN
Wereldwijzer 1 – Thema 3 – Woordkaarten
© Uitgeverij VAN IN
de heide: een zanderige plek met lage planten en paarse bloemen © Uitgeverij VAN
Wereldwijzer 1 – Thema 3 – Beeldkaarten
de biotoop Overal leven, les 2
Voorbeeld beeldkaarten
Op de heide kun je ver kijken.
het bos
het platteland
Wereldwijzer 1 – Thema 3 – Woordkaarten
© Uitgeverij VAN IN
het agrarisch la
ndschap
© Uitgeverij VAN IN
Taaltoer themabib De Taaltoer themabib bevat authentieke boeken die een link hebben met de thema’s van Wereldwijzer en waaruit fragmenten geselecteerd zijn voor de taalvaardigheidslessen. Stuk voor stuk prachtige hardcover boeken met rijke teksten om je klasbib mee te verrijken.
de heide
Wereldwijzer 1 – Thema 3 – Beeldka arten
Voorbeeld begrippenkaartjes
het bos
het agrarisch la
de heid
Wereldwijzer 1 – Thema 3 – Begrippenkaartjes
23
8
De handleiding en
De handleiding Voor elk thema is er een aparte handleiding die je helpt om elke les vlot voor te bereiden en doelgericht te geven. Taal is sterk geïntegreerd in elk thema. De handleiding van elk thema begint dan ook met een themafiche met daarin een overzicht van de samenhang met de lessen Taaltoer, een woordmuur met te kennen woordenschat uit zowel Wereldwijzer als Taaltoer, en talrijke boekentips.
Bovenaan elke les krijg je meteen houvast, je ziet: • de lesduur; • het lesnummer en de lestitel; • het domein en het subdomein. Zo weet je in één oogopslag welk soort les je geeft, waar die past in het thema en hoeveel tijd je nodig hebt.
50'
In lijn met het kennisrijke curriculum zijn Taaltoer en Wereldwijzer inhoudelijk op elkaar afgestemd. In de volgende tabel vind je kansen om taal en de zaakvakken doelgericht met elkaar te verbinden. Daarnaast word je daarin ook op deze manieren ondersteund: • Op Bingel vind je de thematekst uit Spoorloos van Frederik Bosmans en Jane Catteeuw. • In deze themafiche vind je een mogelijk ontwerp voor de woordmuur. Wil je een woord toevoegen waarvoor geen woordkaart bestaat? Gebruik dan de lege woordkaarten op Bingel. • In de handleiding worden linken gelegd met de leergebieden aardrijkskunde en mens en maatschappij. Voor muzische vorming wordt verwezen naar de opdracht waarbij de leerlingen samen een tramroute in 3D bouwen. Les in Taaltoer
Link met Wereldwijzer
Les 1
Wat: In de les in Taaltoer wordt voorkennis over de stad en het platteland geactiveerd aan de hand van een strip met de spilfiguren Mai en Ward en geprojecteerde beelden uit de bordles. De leerlingen onderzoeken welke elementen bij een stad of een landelijke omgeving passen en komen zo tot het verschil tussen de stad en het platteland (bv. meer/minder gebouwen, verkeer en groen). In Wereldwijzer staan de leerlingen stil bij het verschil tussen de stad, het dorp en het platteland in les 1 en les 4. Als voorbereiding op de tekst Spoorloos van Frederik Bosmans en Jane Catteeuw verkennen de leerlingen hoe je je binnen en tussen buurten verplaatst. Ze herkennen en benoemen typische kenmerken van een tram en maken kennis met de kusttram als langste ononderbroken tramlijn ter wereld. Daarnaast herkennen ze verschillende gebouwen, als voorbereiding op de verdere verdieping in de volgende taalvaardigheidslessen.
Per les vind je de lesdoelen en de koppeling aan de minimumdoelen (digitaal wordt er via de lesfiches gekoppeld aan de leerplandoelen).
Ligt er een tramlijn in de buurt van de school? Ga dan samen met de leerlingen op verkenning. Observeer de tram, de halte en de omliggende gebouwen en maak eventueel foto’s als voorbereiding op de komende taalvaardigheidslessen. De kernzin van dit thema is ‘Een fijne buurt heeft meer nodig dan alleen huizen’.
De leerlingen: • kennen het verschil tussen een stad, een dorp en h • kunnen voor hen bekende plaatsen in de omgeving • kunnen gebouwen en infrastructuur in hun buurt e (MD 4.2.5); • kennen de begrippen de snelweg, het kanaal, de (lu de entertainmentfaciliteit (MD 4.2.5).
Voorbereiding •
Woordenschat: de gemeente, de stad, het dorp, de wijk, het platteland, de buurt, de omgeving, wonen, werken, ontspannen, het verkeer, de spoorweg, het spoor
de stad
Wat: In deze les ligt de focus op de verwerking van de thematekst. De leerlingen weten dat een verhaal zich afspeelt op een bepaalde plaats en kunnen vertrouwde plaatsen ook herkennen en benoemen (KO + L1). De tram volgt een bepaalde route en rijdt langs verschillende gebouwen (zie ook themawoorden Taaltoer). De gebouwen en de verplaatsing door de stad staan centraal. In dit thema komen veel woorden aan bod die te maken hebben met de schoolomgeving, de buurt en de stad. De woordenschat ondersteunt het begrip en de verwoording van ruimtelijke informatie, bijvoorbeeld op een plattegrond of luchtfoto. De leerlingen werken in Wereldwijzer bij les 4 eerst met een luchtfoto van hun buurt. In les 5 en 6 leren ze werken met een kaart.
werken
het platteland
2
de fabriek
het gemeentehuis
de gemeente
het dorp
Wereldwijzer 2 – Mijn buurt op de kaart – Themafiche
het gemeentehuis
de buurt
de haven
de wijk
de luchthaven het ziekenhuis Tip Hier kun je foto’s van (plaatselijke) gebouwen en hun naam hangen.
Per les is er een overzicht van het benodigde materiaal en andere voorbereiding.
• •
• • •
oriënteren op de kaart
de bibliotheek
de luchtfoto
de kaart
de legende
de feestzaal
het symbool
de sporthal
de windroos
het zwembad
Per les is er een overzicht van de te kennen woordenschat.
het noorden
Tip het westen
Hier kun je foto’s van (plaatselijke) gebouwen en hun naam hangen.
het oosten
Boekentips het zuiden
Fictie
het verkeer de spoorweg
het verkeersbord
het kanaal
het verkeerslicht
de brug
het kruispunt
de luchthaven
het zebrapad
de haven de snelweg de route
de stoeprand Treinen verdwalen niet – Winny Ang, Marijn Brouckaert, Eleni Debo
de bestemming
vet: woordenschat uit Taaltoer niet vet: woordenschat uit Wereldwijzer
4
het bevel
De grote emotieb us – Louise Marie Leuwer s, Steven Gielis
Die dag – Joke Van
Leeuwen
vet en onderlijnd: gedeelde woordenschat
Wereldwijzer 2 – Mijn buurt op de kaart – Themafiche
Klein in de grote stad – Sydney Smith
Geroezemoes – Yelena Schmitz, Nina Claes, Ruth De Jaeger
Voorzie een luchtfoto van de schoolbuurt die je kun Zorg ervoor dat de luchtfoto duidelijk de gebouwen een afdruk per duo of per groep. Kopieerblad 1 heb je nodig voor klassikaal gebruik Kopieerblad 2 heb je nodig per duo of groep.
Materiaal
Mijn buurt op de kaart ontspannen
Les 4 v
Lesdoelen
Waar in Wereldwijzer? les 1 en 4
wonen
Subdomein: Topografie
aardrijkskundige bronnen en vaardigheden
Themafiche – Mijn buurt op de kaart
De woordmuur
Mijn buurt vanui
Domein: Aardrijkskunde
Samenhang met Wereldwijzer
Les 3
LES 4
werkschrift p. 8, 9 en 10 kopieerblad 1 en 2 samenvatting voor de leerling
Woordensc • • • • •
de gem de sta het do de wijk het pla
• •
de buu de om
• • • •
wonen werken ontspa het ve
• • • • • • •
het ple de ma de win het sp de spo de bin het zw
Spoorloos – Frederi
k Bosmans, Jane Catteeuw
Non-fictie
20 Ga je mee naar buiten? – Peter Wohlleben
24
Wereldwijzer
Dit boek gaat over België – Wannes Deleu
Het verkeer – Sanne Ramakers, Merel de Vink, Thoma s van Oostrum
Welkom in de stad!
– Julie Mercier
Hier wonen wij –
Labyrinten – Théo
Signe Torp
Guignard
Wereldwijzer 2 – Mijn buurt op de kaart – Les 4
het klasmateriaal
Per les vind je een rubriek met transferdoelen naar taal en wiskunde.
e – Landschappen: natuurlijke en menselijke aspecten/
Wat is nieuw? In het eerste leerjaar maakten de leerlingen kennis met hun omgeving. Ze kennen het verschil tussen de stad en het dorp. Ze leerden het begrip ‘het platteland’. Ze benoemden eenvoudige functies van een buurt: wonen, werken en ontspannen. In deze les bouw je daarop verder. Jullie bekijken de buurt van bovenaf op een luchtfoto. Aan de hand van luchtfoto’s verankeren de leerlingen het verschil tussen de stad en het dorp. Ze maken kennis met het begrip ‘de wijk’ en ze herhalen het begrip ‘het platteland’.
van 9
het platteland (MD 4.2.5); g herkennen op een luchtfoto (MD 4.3.1); en schoolgemeente herkennen en benoemen
ucht)haven, het sportterrein,
De leerlingen herkennen en benoemen gebouwen en andere belangrijke plekken in de buurt, zoals het plein, het sportterrein, de bibliotheek, het kanaal … Ze benoemen de functies van die plekken als wonen, werken, ontspannen of het verkeer. Wat met de moeilijke woordenschat? Het begrip ‘de entertainmentfaciliteit’ uit het leerplan Katholiek Onderwijs Vlaanderen wordt in dit thema concreter gemaakt aan de hand van plekken die relevant en herkenbaar zijn voor de leerlingen van het tweede leerjaar: de binnenspeeltuin, het zwembad en de bioscoop.
Transferdoel taal en wiskunde
nt tonen op het bord (zie Achtergrondinformatie). n en de infrastructuur van de buurt toont. Maak ook
k.
De leerlingen: • kunnen basiswoordenschat hanteren binnen een betekenisvolle context (buurt, gebouwen, functies) (MD 1.4.5); • kunnen zich oriënteren in de ruimte en verwoorden wat ze zien vanuit een ander gezichtspunt (MD 2.4.10).
Thematafel
chat
n n annen erkeer
• • • • • • • • • • • • •
ein arkt nkelstraat portterrein orthal nnenspeeltuin wembad
Deze begrippen worden herhaald: • het gebouw • het huis (het rijhuis, het vrijstaand huis) • het appartement • de school
urt mgeving
Per les is er inzicht in de leerlijn die voorafging en die volgt.
Achtergrondinformatie
it de lucht
meente ad orp k atteland
Per les is er een overzicht van de voorkennis, de nieuwe leerstof en bijkomende achtergrondinformatie.
de bioscoop de bibliotheek de kerk de moskee de synagoge de spoorweg, het spoor het kanaal de brug de luchthaven de haven de winkel de fabriek de snelweg
Leg luchtfoto’s van de schoolbuurt op de thematafel. Leg er foto’s bij van plekken en gebouwen uit de schoolbuurt.
Per les zijn tips voorzien voor je thematafel zoals relevante en inspirerende voorwerpen, afbeeldingen en kaarten, prikkelende boeken, natuurlijke en historische bronnen.
Wereldwijzer 2 – Mijn buurt op de kaart – Les 4
21
25
8
De handleiding en
Per les vind je een gedetailleerd uitgewerkt lesverloop: Start: activeren van (schoolse) voorkennis en het expliciet formuleren van het lesdoel, ondersteund door de bordles.
Start Voorkennis activeren Lees de titel van het thema: ‘Mijn buurt op de kaart’. Denk terug aan de startvraag: Waarvoor gebruiken mensen de buurt om zich heen? Lees de titel van deze les en van de volgende lessen. Daarin komt het begrip ‘mijn buurt’ terug. In de vorige lessen oefenden we met een plattegrond in de school. In de volgende lessen verbreden we onze blik en kijken we buiten het schoolgebouw. We gaan aan de slag met de buurt of de omgeving rond de school. Toon de luchtfoto op het bord. Dit is een foto van een buurt in de stad Namen, een stad in België. Het is een luchtfoto: een foto die van bovenaf is gemaakt. • • •
Wat zie je als je van bovenaf naar een buurt kijkt? (gebouwen, huizen, een rivier, wegen …) Wat zie je vanuit de lucht beter dan vanop de grond? (hoeveel huizen er zijn, waar een gebouw staat, hoe groot iets is, waar er natuur, water, wegen zijn …) Welke gebouwen of plekken herken je op de luchtfoto? (huis, rivier, sportterrein, spoorlijn, brug …)
Als je van bovenaf kijkt, zie je de buurt (de omgeving) anders dan wanneer je erin rondloopt. Zo kun je beter zien waar alle gebouwen en wegen liggen en hoe mensen de buurt om zich heen gebruiken. Lesdoel formuleren Formuleer het lesdoel: In deze les leer je wat een stad, een dorp en het platteland is. Je leert ook plekken en gebouwen in een buurt benoemen en zeggen waarvoor ze gebruikt worden: wonen, werken, ontspannen of het verkeer. Daarna kijk je naar een luchtfoto van jouw schoolbuurt. Je vertelt wat je ziet: een stad, een dorp of het platteland. Welke plekken en gebouwen van deze les zie je in jouw buurt? Toon de lesdoelen op het bord en lees ze voor. • • •
Ik ken een stad, een dorp en het platteland. Ik kan gebouwen en plekken in de buurt benoemen. Ik kan vertellen waarvoor plekken in de buurt dienen: wonen, werken, ontspannen, het verkeer.
De kaders met het paperclipicoon In het kort vatten de belangrijkste informatie beknopt samen. Zodra je de methode goed kent, helpen die kaders je om een les snel voor te bereiden.
22
26
Wereldwijzer
Wereldwijzer 2 – Mijn buurt op de kaart – Les 4
In het kort • •
Activeer de voorkennis: toon de luchtfoto op het bord en activeer de woordenschat rond gebouwen en infrastructuur in een buurt. Formuleer het lesdoel.
het klasmateriaal Kern: duidelijke instructie, begeleide inoefening en zelfstandige verwerking, uitgewerkt volgens EDI.
Kern De stad, het dorp, het platteland In het eerste leerjaar maakten de leerlingen kennis met de begrippen de stad, het dorp en het platteland. Toon de foto’s op het bord. De leerlingen vertellen waar ze aan denken wanneer ze de foto’s zien: veel/weinig gebouwen, veel/weinig huizen, veel/weinig verkeer, veel/weinig natuur, druk/rustig, winkels, wegen, weiden, open ruimte …
•
•
• Noteer enkele kenmerken onder de foto’s. Stel dan gerichte vragen: • Waar wonen veel mensen? Waar wonen minder • mensen? • Waar zie je veel gebouwen? • Waar zie je veel natuur? • Waar is er druk/rustig verkeer? • Op welke foto zie je een stad, een dorp, het platteland?
Veranker de begrippen ‘de stad’, ‘het dorp’ en ‘het platteland’. Gebruik de luchtfoto’s in de bordles. Leg ook uit wat een gemeente en een wijk zijn. Benoem verschillende plekken en gebouwen die je vaak in een gemeente tegenkomt. Categoriseer ze onder wonen, werken, ontspannen en het verkeer aan de hand van kopieerblad 1. De leerlingen duiden op de luchtfoto van de schoolbuurt de plekken en gebouwen van kopieerblad 2 aan en categoriseren ze. De leerlingen maken oefeningen 1 t.e.m. 6 in het werkschrift.
Geef uitleg bij de begrippen. Leg eerst uit wat een gemeente is. De gemeente is een gebied met gebouwen (zoals huizen, een school, een gemeentehuis, een bibliotheek), wegen en andere plekken (zoals een park, een plein). Er is vaak een gemeentehuis, waar de burgemeester met andere mensen samenwerkt om te beslissen hoe alles in de gemeente verloopt. Een gemeente kan een stad of een dorp zijn.
Ter info Je hoeft nog niet te diep in te gaan op het verschil tussen een gemeente en een stad/dorp. Een gemeente is een bestuurlijk begrip, terwijl een stad en een dorp eerder ruimtelijkhistorische begrippen zijn.
De stad is een grote plek waar mensen samenleven, met veel huizen, winkels en scholen, veel straten en veel verkeer. Het is er vaak drukker. Het dorp is een kleinere plek waar mensen samenleven, met minder huizen, winkels en scholen, minder straten en minder verkeer. Het is er vaak rustiger. Op het platteland is er veel ruimte. Je vindt er natuur en weiden. Je ziet er boerderijen en dieren zoals koeien, schapen en paarden. Schrijf de stad, het dorp en het platteland bij de juiste afbeelding op het bord. Schrijf bij de stad en het dorp ook het begrip ‘de gemeente’. Leg ook uit wat een wijk is. Teken een wijk af op een van de foto’s op het bord. De wijk is een stukje van een stad of een dorp: een paar straten en de gebouwen die erbij horen. Oefen het verschil tussen de stad, het dorp en het platteland in met de volgende reeks foto’s op het bord. • Zie je een stad, een dorp of het platteland? • Waarom denk je dat? Wat zie je?
Wereldwijzer 2 – Mijn buurt op de kaart – Les 4 Afronding
Afronding: terugkoppelen naar het lesdoel en controle van begrip.
23
Reflectie Houd een korte reflectie. • Welke woorden van deze les vond je moeilijk? • Welke woorden kende je al? Welke waren nieuw? • Ontdekte je iets bijzonders op de luchtfoto van de schoolbuurt? Terugkoppeling naar de lesdoelen en de leerroute Koppel terug naar de lesdoelen en blik vooruit aan de hand van de leerroute. Koppel ook terug naar de startvraag: Waarvoor gebruiken mensen de buurt om zich heen? Welk antwoord kunnen de leerlingen geven na deze les?
• •
Houd een korte reflectie. Koppel terug naar de lesdoelen en de leerroute en blik vooruit. Keer ook even terug naar de startvraag.
27
8
De handleiding en
Als je dit icoontje ziet, betekent het dat er een bordles bij dat lesonderdeel hoort.
Samenvatting voor de leerling: les 4
Samenvatting voor de leerling In dit thema gaan de leerlingen aan de slag met een boomschema als graphic organizer: de woordparaplu.
Onthoud
Ga in de bordles aan de slag met de woordparaplu. Laat de leerlingen op hun afgedrukte samenvatting zelf de nieuwe begrippen aanvullen in de lege vakken: de snelweg, de haven, het sportterrein … Schrijf mee op het bord.
Dit icoontje staat voor een bijhorende kennisclip.
Bij deze samenvatting hoort ook een kennisclip. Zet die in om de lesinhoud verder te verankeren.
de buurt
wonen
werken
ontspannen
het verkeer
het appartement
de markt
de sporthal
het kanaal
het huis
de winkelstraat
de bibliotheek
de luchthaven
Les 4
Mijn buurt vanuit de lucht Wereldwijzer 2 – Mijn buurt op de kaart – Les 4
Oefening 1 en 2 Hoe zien de leerlingen dat het om een stad, een dorp of het platteland gaat? Laat hen de kenmerken en de verschillen benoemen.
© Uitgeverij VAN IN
Wat zie je: de stad, het dorp of het platteland? Noteer.
1
Samenvatting voor de leerling: les 4 d Onthou het platteland
de gemeente
het dorp
de stad
de stad
het dorp
Lees de zinnen. Zijn ze waar of niet waar? Kruis aan.
2
In de stad wonen veel mensen.
de wijk
waar
niet waar
x
Op het platteland zijn veel winkels.
x
België is een dorp.
x
Een dorp is vaak kleiner dan een stad.
8
Oefening 3 Laat de leerlingen aan de hand van de derde foto in hun eigen woorden uitleggen wat het verschil is tussen een rivier en een kanaal.
Ook de oefeningen en antwoorden werden overzichtelijk geïntegreerd met een verkleinde weergave van het werkschrift. Tevens kunnen hierbij suggesties worden gegeven tot differentiatie.
28
x
Les 4: Mijn buurt vanuit de lucht
3
Op welke luchtfoto zie je een kerk, een haven of een brug? Noteer. Antwerpen
Brugge
Temse
Wereldwijzer 2 – Mijn buurt op de kaart – Les 4
Ik zie
een haven. Wereldwijzer 2 – Mijn buurt op de kaart – Les 4
Oefening 4 De leerlingen lezen zelf de zinnen in de tekstballonnen. Trek het gesprek open: groenten en kleding kun je zowel op de markt als in de winkelstraat kopen.
het platteland
4
© Uitgeverij VAN IN
Ik zie
Ik zie
een kerk.
een brug.
Lees de zinnen. Waar ga je heen? Verbind.
Ik wil een boek lenen. de sporthal
Ik ga sporten. de winkelstraat
Ik wil verse groenten kopen. de bibliotheek
Ik heb nieuwe kleren nodig. de markt Les 4: Mijn buurt vanuit de lucht
24
28
Wereldwijzer
Wereldwijzer 2 – Mijn buurt op de kaart – Les 4
9
het klasmateriaal Woordkaarten, beeldkaarten en begrippenkaartjes Per thema zijn er woord- en beeldkaarten om nieuwe woordenschat zichtbaar te maken op de woordmuur of de thematafel. Op de achterkant van de woordkaarten staan de woordverklaring en een contextzin; de beeldkaarten geven visuele steun. De begrippenkaartjes bieden dezelfde woordenschat in klein formaat en zijn geschikt voor sorteer-, koppel- en herhalingsoefeningen. Je vindt nog meer info hierover op pg.23. Meer weten? Bekijk de clip: hoe wordt woordenschat verankerd in Wereldwijzer?
De tijdband De tijdband is drie meter lang en toont de historische periodes en jaartallen met de aanduidingen V.O.T. (voor onze tijd) en O.T. (onze tijd). Er staan bewust geen afbeeldingen op. Zo kun je de tijdlijn samen met je leerlingen opbouwen met woordkaarten en eigen beeldmateriaal. Bij de hierboven vermelde woord- en beeldkaarten voorzien we kaarten van personen, gebeurtenissen en historische begrippen. Die kan je ook op deze tijdband vastmaken. Wereldwijzer
PREHISTORIE ca. 3,5 miljoen v.o.t.
ISBN 978-94-651-4758-1
VROEGMODERNE TIJD
MIDDELEEUWEN
OUDHEID
ca. 3500 v.o.t.
v.o.t. 1 o.t.
612488
ca. 500
HEDEN DAAGSE TIJD
MODERNE TIJD
ca. 1500
ca. 1800
ca. 1945
De atlas Vanaf de tweede graad gebruiken leerlingen een atlas wanneer ze zelfstandig met kaarten werken. Specifieke kaarten, zoals historische kaarten, staan rechtstreeks in het werkschrift of bronnenboek. De concrete invulling van de atlas wordt nog verder uitgewerkt.
Kaarten
De kaart van België BELGlË lN EUROPA
NEDERLAND BaarleHertog
Essen
We
Noordzee
rsch
Ravels
Hoogstraten
Wuustwezel
elde
Kalmthout
Merksplas
Rijkevorsel
Stabroek
Brecht Arendonk Kapellen Beerse Turnhout Ouda Ma Malle Vosselaar Turnhout Brasschaat Retie Zoersel ANTWERPEN HamontSchilde Lille Achel Dessel Lommel Kasterlee Wijnegem Zandhoven Vorselaar Pelt Wommelgem Mol Bocholt Herentals Mortsel Ranst Grobbendonk Geel Boechout Edegem Balen Kinrooi HechtelOlen Nijlen Peer Aartselaar Hove Eksel Bree Herenthout Meerhout Kontich Lint Lier Maaseik Leopoldsburg Niel Duffel Berlaar Heist-op- Westerlo Aalter Oudsbergen Rumst den-Berg Koekelare TessenderloHamme Bornem Boom Torhout Sint-KatelijneLaakdal Ham Veurne Wingene Zele Destelbergen Waver PuursGent Hulshout Herselt Beringen DilsenHouthalenWillebroek WEST-VLAANDEREN SintPutte Stokkem Helchteren Dendermonde Sint-Amands Laarne MartensBonheiden Diksmuide Mechelen Berlare Kortemark Begijnendijk Alveringem Latem MerelbekeLichtervelde HeusdenAs Keerbergen Buggenhout Melle Zolder ScherpenheuvelZonhoven Pittem KapelleWichelen Tielt Londerzeel Wetteren Hooglede Diest Deinze NazarethTremelo Zichem Lebbeke op-den-Bos Zemst Lo-Reninge Lummen Maasmechelen Genk Opwijk Houthulst Dentergem Aarschot De Pinte OOST-VLAANDEREN Lede Ardooie Boortmeerbeek Staden HerkMeise Haacht Rotselaar Oosterzele Bekkevoort Langemark- Roeselare Ingelmunster Merchtem Zulte LIMBURG de-Stad Tielt-Winge Erpe- Aalst Halen Gavere Kampenhout Poelkapelle Oostrozebeke Grimbergen Vilvoorde Vleteren Zutendaal Sint-LievensMere Diepenbeek Hasselt Izegem Holsbeek Kortenaken Steenokkerzeel Herent Kruisem Wielsbeke Houtem Wemmel Affligem Asse Moorslede Machelen Haaltert Lanaken Lendelede Geetbets VLAAMS-BRABANT Kortenberg Waregem Herzele Zwalm Alken Zaventem Lubbeek WortegemDenderleeuw Ternat Ledegem Poperinge Harelbeke Bertem Ieper Zonnebeke Petegem Kraainem BilzenLeuven Glabbeek Nieuwerkerken Liedekerke Kuurne Zottegem Oudenaarde Wellen Hoeselt WezembeekOudDilbeek Deerlijk Zoutleeuw e Oppem Boutersem Heverlee Roosdaal Kortrijk Horebeke Anzegem el d Riemst Ninove Tienen Linter SintTervuren Lennik Bierbeek Sc h Menen TongerenZwevegem Truiden Wevelgem Lierde Maarkedal Brakel Huldenberg Wervik Borgloon Bassenge Drogenbos Sint-PietersHoegaarden Mesen Kluisbergen Beauvechain Geraardsbergen (Bitsingen) Heuvelland Voeren Avelgem Leeuw Hoeilaart Overijse (Bevekom) Landen Linkebeek Heers CominesRonse Oreye Pepingen Gingelom Beersel Sint-Genesius- La Hulpe Flobecq Warneton Mouscron Grez-Doiceau Dalhem (Oerle) Herstappe Hélécine Pajottegem SpiereOupeye La Calamine Plombières Lincent (Vloesberg) Rode (Komen-Waasten) (Moeskroen) Helkijn Mont-de(Graven) Visé (Terhulpen) Waremme (Kelmis) Enghien Ellezelles Halle Waterloo Rixensart (Lijsem) Juprelle l’Enclus Bever (Wezet) (Borgworm) Crisnée Jodoigne Chaumont(Edingen) (Elzele) Aubel Celles Lessines Tubize Raeren Braine-le-Château Lasne Fexhe-le-Haut(Geldenaken) Orp-Jauche Berloz Wavre Gistoux (Lessen) Estaimpuis (Tubeke) Thimister- Welkenraedt Ans Liège Herstal (Kasteelbrakel) OttigniesClocher Incourt Remicourt Pecq Frasnes-lezGeer Silly Hannut (Waver) Clermont Lontzen (Luik) LouvainAnvaing (Opzullik) Awans (Hannuit) Ittre Braine-l’Alleud Ath MontBeyne- Blegny Faimes Perwez Ramillies Rebecq (Itter) la-Neuve Herve Baelen Grâce(Aat) St-Guibert (Perwijs) (Eigenbrakel) Heusay Donceel Eupen CourtTournai Hollogne Soumagne Dison Braives St-Nicolas Braine-le-Comte WAALS-BRABANTSt-Etienne Leuze-enWasseiges Walhain (Doornik) Limbourg Verlaine Fléron Flémalle Seraing Brugelette (’s Gravenbrakel) Hainaut Chastre Nivelles Genappe Olne Verviers (Limburg) St-Georges-sur-Meuse (Nijvel) Chaudfontaine (Genepiën) Eghezée Burdinne Chièvres Engis Antoing Villers-la-Ville Gembloux Trooz Soignies Villers-le-Bouillet Pepinster Lens Ecaussinnes Jalhay (Zinnik) Amay Neupré Wanze Esneux Fernelmont Rumes Les Bons Seneffe Pont-àHéron HENEGOUWEN Jurbise Huy Theux Sombreffe Brunehaut Villers Celles Sprimont Nandrin Péruwelz (Jurbeke) LUIK (Hoei) La Bruyère Le Roeulx Beloeil Namur Manage Chapelle-lezSaintAnthisnes Marchin Mons JemeppeSpa La Ghislain (Namen) Tinlot Fleurus Herlaimont Andenne Bernissart sur-Sambre Louvière Modave (Bergen) Comblain- Aywaille Courcelles Butgenbach au-Pont Ouffet Morlanwelz Sambreville Malmedy (Bütgenbach) Ohey Hensies Boussu Farciennes FontaineQuaregnon Stoumont Hamoir Floreffe l’Evêque Charleroi Binche Bullange Gesves Stavelot Waimes Colfontaine AiseauClavier Frameries (Büllingen) Châtelet Presles (Weismes) Quiévrain FossesFerrières Anderlues Dour Profondeville Assesse la-Ville Estinnes Havelange TroisMontignyQuévy Durbuy Amblève Ponts le-Tilleul Merbes-le- Lobbes Gerpinnes (Amel) Honnelles Château Thuin Yvoir Hamois lde Ham-sur-HeureAnhée Mettet Erezée he Vielsalm Lierneux c Saint-Vith Erquelinnes S Nalinnes Ciney Somme(Sankt Vith) Manhay NAMEN Dinant Hotton Leuze Walcourt Onhaye Florennes BurgRendeux Gouvy Beaumont Marche-enReuland Hastière Famenne La Roche-enHouyet Philippeville Ardenne SivryCerfontaine Rance Rochefort Houffalize Nassogne Froidchapelle Doische Tenneville Beauraing Tellin Wellin Viroinval LUXEMBURG Chimay SaintCouvin Hubert Bastogne Sainte(Bastenaken) Momignies Ode Daverdisse Gedinne Libin
s
KnokkeHeist
Blankenberge
De Haan
Oostkamp
Assenede
Kaprijke
Evergem
Lievegem
Antwerpen
Sint-Niklaas
Temse Hemiksem Schelle Waasmunster
Lokeren
Lochristi
S Schoten Beveren- che l de KruibekeZwijndrecht
Sint-GillisWaas
Stekene
Zelzate
VLAAMS GEWEST
Beernem
Zedelgem
Ichtegem
Eeklo
Maldegem
Jabbeke
Gistel
IJzer
Nieuwpoort
SintLaureins
Brugge
Oudenburg Middelkerke
Koksijde
Damme
Zuienkerke
Bredene
Oostende
De Panne
ste
M aa
s
BRUSSEL
FRANKRlJK DE GEMEENSCHAPPEN
VLAAMSE GEMEENSCHAP
DUlTSTALlGE GEMEENSCHAP
BRUSSELS HOOFDSTEDELlJK GEWEST
Sint-JansMolenbeek
Sint-Joostten-Node
Elsene
Sint-Gillis
Etterbeek
Vorst
20 0 40 km Schaal 1 : 2 200 000
2 0 4 km Schaal 1 : 240 000
wereldwijzer.vanin.be
De wereld
0
1000 2000 km Schaal 1 : 80 000 000
wereldwijzer.vanin.be
Santa Cruz de Tenerife Las Palmas de Gran Canaria
Canarische Eilanden (Spanje)
MAROKKO
Lo
Botn isch eG olf
a
LUXEMBURG
sjora Pe t
Orenburg l ra Oe
on a
Soe ch Belgorod
Soemy Charkov
Kiev D
KAZACHSTAN
Oral
Don Wolgograd
Don et
Atıraw Wol g
OEZBEKISTAN
a
Neurenberg
Straatsburg
s Dou b
SPANJE
Guad 1000 2000 km Schaal 1 : 80 000 000
Z
Stuttgart
München
Granada
VATICAANSTAD
Valencia
Córdoba Guadalq uivir
Málaga
Ceuta (Spanje)
O
W 800 km 1 cm
Tsjernihiv Rivne
Magnitogorsk
Sterlitamak
Samara
Saratov
TURKMENISTAN
Proet
de irrigatielandbouw
de Kelten
Oefa Naberezjnye Tsjelny
Koejbysjevstuwmeer Oeljanovsk
Penza
Voronezj
Koersk
Prypjat
Brest
Lublin
Łódź
Izjevsk
Kazan
Nizjni Novgorod
Lipetsk
Brjansk
eg
het drieslagstelsel
de floresmens
Lucy
Warschau
isł
h
de neanderthaler
de Nijl
Carthago
POLEN
Wrocław
WIT-RUSLAND Homel
isc
0
Mesopotamië
Pompeii
Athene
Dijon
Tiber
Ta a g
a ian Sevilla
Funchal
Rome
Egypte (Gizeh)
O
Kirov
RUSLAND
Ivanovo
Rjazan
Ok a Toela
Mahiljow
Minsk
Hrodna
Wolga
Vladimir
Moskou
Smolensk
Vilnius
Kaunas
Vologda
Tver
Vitebsk
LITOUWEN
iat
O Z
Poznań
Dresden
Tsjerepovets
Stuwmeer Veliki Novgorod van Rybinsk Jaroslavl
Pskov
Riga
Klaipėda
Białystok
A dr
800 km 1 cm
Berlijn
Leipzig
Sint-Petersburg
Tallinn Peipusmeer
Golf v. Riga
LETLAND
Kaliningrad
o
de stad de bergtop de rivier de bergketen
Çatalhöyuk
N
N W
DE LEGENDE
s
Perm
Ebr
Lissabon
Madeira (Portugal)
DE LEGENDE
ZUIDELIJKE OCEAAN
ne on
Douro
Ga
Vigo Porto Coimbra
PORTUGAL
Oo
der
Lo
ire
A Coruña
Riftvallei
Keulen
Luxemburg DUITSLAND Frankfurt
ne Sei
des
OCEANIË
Düsseldorf
BELGIË Maas
Parijs
Tours
FRANKRIJK
Canberra
Brussel
Reims
Bornholm
Gdańsk Szczecin Bydgoszcz
Berezniki
s Katowice W Loehansk nje Praag Stuwmeer pr Lviv van Tsimljansk Astrachan Tsjerkasy Ostrava Krakau Pilsen Dnipro Donetsk Dn TSJECHIË je s Do Vinnytsja Zu tr na Brno i de OEKRAÏNE Zaporizja u SLOWAKIJE li jke B Kryvy Rostov aan de Don o Košice Rih Marioepol Linz Wenen Bratislava Tisza Golf van LIECHTENSTEIN Salzburg MOLDAVIË Mykolajiv Bern Zürich Biskaje Debrecen Chisinau Clermontn Stavropol OOSTENRIJK Boedapest eba Ferrand ClujGenève Ko Iași Zee v. Azov ZWITSERLAND Graz D or Napoca Krasnodar Machatsjkala dog ne Grozny HONGARIJE Odessa Bordeaux Lyon Gijón SLOVENIË Kaspische Dr Pécs Szeged Mureș Vladikavkaz Milaan Novorossiejsk Bilbao ROEMENIË au r Simferopol Verona Galați Ljubljana Turijn Zee Po Novi Timișoara Brașov Zagreb Toulouse Venetië Sad Sotsji Sebastopol Genua Montpellier Sava Valladolid Pamplona Belgrado Boekarest GEORGIË KROATIË BOSNIË EN Nice Bologna Constanța Craiova Zwarte Zee MONACO SAN Marseille AZERBEIDZJAN ANDORRA HERZEGOVINA SERVIË D o nau Florence MARINO Split Varna Madrid Zaragoza Sarajevo Niš Corsica ARMENIË BULGARIJE Perugia eZ Sofia Barcelona MONTENEGRO Pristina e Boergas
Rennes
Kaapstad
Rijsel
Malmö
Syktyvkar
Ladogameer
Golf Finse
ESTLAND
Saaremaa Gotland
Öland
Seeland
Rostock
Hannover
r ze
Le Havre
Hamburg Bremen
Helsinki
Stockholm
Linköping
Kiel
Rotterdam
Het Kanaal
Jersey (VK)
Nantes
ZUIDAT L A N T I S C H E OCEAAN
ANTARCTICA
da tsjeg Vy lij ke D vin a
Ka
Petrozavodsk
Tampere
Turku Uppsala
Göteborg
Aarhus
Amsterdam
e Elb
Guernsey (VK) Brest
ak g er
Aalborg
Kopenhagen
NEDERLAND
We
Nijl
INDISCHE OCEAAN
Skag
DENEMARKEN
Noordzee
Nottingham
Londen
Sundsvall
Örebro Vänermeer
Kristiansand
Newcastle upon Tyne
Leeds GrootLiverpool Brittannië Manchester
Southampton
ZWEDEN
Oslo Stavanger
Edinburgh
VERENIGD KONINKRIJK
Man (VK)
Birmingham Cardiff Bristol
orde
Onegameer
D esna
Ni
Dublin
Cork
Wellington
Zuidpoolcirkel
Archangelsk No
Kuopio
ee
Glasgow Belfast
IERLAND
Tigris Eufraat
Kinshasa
An Buenos Aires
Witte Zee
Oulu
FINLAND
ja Bela
H
GROTE OCEAAN
Plymouth
ZUIDAMERIKA Brasilia
Steenbokskeerkring
Orkneyeilanden Aberdeen
AT L A N T I S C H E OCEAAN
y a
Keltische Zee
zo Ama ne
NOORWEGEN Bergen
Maasvallei Tokio
Mount Everest
a l a
rälven Kla
s
im
ma
in
New Delhi
G lom
ta
Peking Teheran
tz
AZIË
Shetlandeilanden
ma
un
Jeruzalem jl
Europa
Mezen
Rovaniemi
ke Luleå lle ft e
Umeå
Inda lsä
n lve
Mo
Nicosia Caïro
Moermansk
Torn e
Bodø
Trondheim
Ankara
Valletta
de hoofdstad de provinciehoofdstad de gemeente de landsgrens de gewestgrens de provinciegrens de gemeentegrens de rivier
Kolgoejev
Tromsø
en fot
Noorse Zee
Faeröer (Denemarken) Tórshavn
AFRIKA
DE LEGENDE
an nulm eridia
irk el
IJSLAND
Rijn
ijn
y
Zagreb Sofia Athene
Rome
Rabat
Mexico-Stad
GROTE OCEAAN
GROOTHERTOGDOM LUXEMBURG
Messancy Aubange
10 20 km Schaal 1 : 850 000
De kaart van Europa No or dp oo lc Reykjavik
Moskou
Dona Boekarest u
Kreeftskeerkring
evenaar
Arlon (Aarlen)
SaintLéger
Musson
Z
8,5 km 1 cm 0
wereldwijzer.vanin.be
de hoofdstad de stad de landsgrens de rivier
EUROPA
Stockholm Vilnius
Warschau Wenen
Etalle
Virton Rouvroy
O eral
Helsinki
Berlijn
pen
Attert
Habay
Tintigny Meix-devantVirton
O
Rhôn e
ck
Pyreneeën
Madrid Lissabon
Washington D.C.
R
Brussel
Seine A l
Martelange Léglise
Chiny
N W
WatermaalBosvoorde
S
R
Londen Parijs
Fauvillers
Herbeumont
Florenville
Maas
Sint-PietersWoluwe
Oudergem Ukkel
Neufchâteau
Bertrix Bouillon
Sint-LambrechtsWoluwe
Brussel
Anderlecht
2,4 km 1 cm
EUROPA IN DE WERELD
Kopenhagen
Dublin
NOORDAT L A N T I S C H E OCEAAN
Ottawa
België
Vauxsur-Sûre
Paliseul
Evere
Schaarbeek Koekelberg
Sint-Agatha-Berchem
DE LEGENDE
NOORDELIJKE IJSZEE
Oslo
NOORDAMERIKA
LibramontChevigny
Bièvre
Vresse-surSemois
Jette
Ganshoren
FRANSE GEMEENSCHAP
22 km 1 cm
Noordpoolcirkel
o
DUlTSLAND
WAALS GEWEST
De kaart van de wereld - geschiedenis (eerste graad)
De kaart van de wereld nulmeridiaan
er I Jz
as Ma
Wereldwijzer biedt met een set van 4 kaarten tot slot ook de nodige ruimtekaders aan om plaatsen en gebeurtenissen te situeren. De kaarten staan op het online leerplatform Bingel en worden tevens gedrukt op een A2 posterformaat.
Palma Murcia
Alicante
Balea
Gibraltar (VK)
ALGERIJE
Rome
Cagliari
i d
TUNESIË
Podgorica
Bari
Tyrreense Zee
d
Palermo
e
KOSOVO
Tirana
Napels
Sardinië
e
ITALIË
Sassari
ren
M
Melilla (Spanje)
Skopje
Valletta
Catanië
s
Thessaloniki
Ionische Eilanden Ionische Zee
Plovdiv
NOORD-MACEDONIË
ALBANIË
Larisa Messina
Sicilië
l l a n MALTA d
Patras
Istanboel
Zee van Marmara
Z e e
TURKIJE
Egeïsche Zee
IRAN
Athene
N
GRIEKENLAND Rhodos
e
Iraklion
Kreta
CYPRUS
Dhekelia (VK)
Akrotiri (VK)
LIBANON ISRAËL
SYRIË
O
W
IRAK
150 km 1 cm 0
JORDANIË
KOEWEIT
Z
200 400 km Schaal 1 : 15 000 000
wereldwijzer.vanin.be
De wereld – geschiedenis 29
9
Het leerlingenm
Werkschriften en kopieerbladen in de eerste graad De werkschriften vormen de basis van het leerlingenmateriaal. Ze brengen de opdrachten, de leerroute, de lesdoelen en de kennisondersteuning samen. In de eerste graad zitten opdrachten, teksten, kaarten, visualisaties en samenvattingen nog samen in één werkschrift. In leerjaar 1 en 2 staan de bronnen hoofdzakelijk op kopieerbladen.
les 6
de seizoenen
1
wat hoort bij elk seizoen? geef elke cirkel de juiste kleur.
de winter
de lente
de zomer
de herfst
samenvatting bij les 9 het landschap
de natuur 2
de herfst
14
de winter
de zomer
het land
de rivier
de boerderij
de bus
het water
de zee
de fabriek
de tram
de lucht
de oceaan
de winkel
de trein
de grond
de berg
de markt
de weg
de rots
de heuvel
de bank
het spoor
de lente
thema 5 – les 6: de seizoenen
22
30
de mens
zet de seizoenen in de juiste volgorde. nummer van 1 tot 4.
Wereldwijzer
thema 5 – samenvatting bij les
9
nmateriaal Werkschriften en bronnenboeken in de tweede en derde graad Vanaf het derde leerjaar werken leerlingen met een werkschrift én een bronnenboek. In de eerste graad zitten opdrachten, teksten, kaarten en visualisaties nog samen in één werkschrift. Vanaf de tweede graad wordt dat opgesplitst – en dat is een bewuste keuze. • In het werkschrift gaan leerlingen actief aan de slag: oefeningen maken, markeren, verwerken. • In het bronnenboek vinden ze: teksten, bronnen, kaarten en andere visualisaties. Dat levert meer overzicht op voor je leerlingen. Ze leren gerichter werken met informatie en bouwen stap voor stap studievaardigheden op. Bij alle disciplines behalve techniek zal er met een bronnenboek gewerkt worden.
Opbouw van een bronnenboek De natuur onder de loep Les 3: Insecten en spinnen
Les 4: Vogels en zoogdieren
p. 10-11 Les 2: Waar leven dieren en planten?
Les 1: Waarom zien niet alle dieren en planten er hetzelfde uit?
p. 8-9
Les 6: Wat eten dieren?
Les 5: Dieren in groepen verdelen
Actua: Vogels tellen
Les 7: Planten in groepen verdelen
p. 6-7
Je ziet op de leerroute paginanummers bij de lessen die je kan vinden in het bronnenboek.
Les 8: Paddenstoelen leren kennen
Les 10: Waarom zien niet alle dieren en planten er hetzelfde uit?
Les 9: Wat doe je met afval?
p. 12-13
Samenvatting p. 14-20
2
De leerroute met een overzicht van alle lessen staat zowel in het bronnenboek als in het werkschrift.
3
Op de leerroute staan QR-codes naar kennisclips.
Hier vind je een directe verwijzing naar de samenvatting op het einde van het bronnenboek.
Dit ontwerp van een bronnenboek werd gemaakt met leerinhouden van Wereldwijzer 2. Zo kunnen we je al een goed beeld geven van hoe een bronnenboek er vanaf Wereldwijzer 3 zal gaan uitzien. De auteurs werken intussen hard verder aan alle materialen van de tweede graad.
31
9
Het leerlingenm
Opbouw van een bronnenboek Samenvatting van het vorige thema
Wat is nieuw? De fauna verdeel je in twee groepen: dieren met en dieren zonder wervelkolom.
Binnen de levende natuur leer je een nieuwe groep kennen: de schimmels.
de fauna
de dieren (fauna)
de planten (flora)
de biotopen
de zoogdieren
de boom
het grasland
de vogels
de struik
het bos
de levende natuur
de fauna dieren met wervelkolom
de flora
Bij de flora leer je een nieuwe groep kennen: het mos.
De bomen verdeel je in twee groepen: de loofbomen en de naaldbomen.
de flora de vissen
het gras
de boom
de heide
de boom de insecten
de schimmels
dieren zonder wervelkolom
de struik
het gras
het mos
de loofboom
de naaldboom
de kust Je leert dit … en nog veel meer! • Welke dieren hebben een jong uit een ei of uit de buik?
de spinnen
de stad
• Wat eten dieren? • Wat doe je met afval?
4
5
Na de leerroute volgt een spread met de samenvatting van een vorig thema. Dat schema wordt aangevuld met elementen die leerlingen in het nieuwe thema zullen leren. Zo wordt relevante voorkennis zichtbaar. Daarna volgen bronnenpagina’s met authentieke en eigen bronnen die soms gedeeld worden met Taaltoer.
De vogel
Vogels zijn dieren met een wervelkolom.
de bek het oog
de vleugel Meer lezen? Blaadjesboek. Maartje Kouwen en Evy Van Guyse. de staart
6
7
De voortplanting Bij de vogel komt het jong uit een ei. Dat noem je eierleggend.
de poot
Dit ontwerp van een bronnenboek werd gemaakt met leerinhouden van Wereldwijzer 2. Zo kunnen we je al een goed beeld geven van hoe een bronnenboek er vanaf Wereldwijzer 3 zal gaan uitzien. De auteurs werken intussen hard verder aan alle materialen van de tweede graad.
de veer
Waarvoor gebruikt de vogel elk lichaamsdeel?
De vogel gebruikt de bek om te eten.
De vogel gebruikt de staart om te sturen. De vleugels dienen om te vliegen.
De lijster legt blauwe eieren.
Van het ei tot het volwassen dier
Met de veren houdt de vogel zich warm en droog. het ei
10
32
Wereldwijzer
uitkomen
het kuiken
de kip
11
nmateriaal
Woordenschat
de biotoop
een plek waar planten en dieren samenleven
de begroeiing
alles wat op een plek groeit, zoals planten, bomen, struiken en gras
de rij botjes in de rug van een mens of dier
het skelet
de botten van een lichaam van een mens of een dier
de kop
het hoofd van een dier
het borststuk
het middelste deel van het lichaam van een insect
het achterlijf
het achterste deel van het lichaam van een insect
de huidbedekking
wat het lichaam van een dier bedekt, zoals de haren, de veren of de schubben
eierleggend
wanneer het jong van een dier uit het ei komt
levendbarend
wanneer het jong van een dier niet uit een ei komt, maar meteen uit de buik
16
de wervelkolom
Er is een aan het einde van het bronnenboek een overzicht voorzien van de vakbegrippen uit het thema, die ook kunnen helpen om de bronnen bij Taaltoer (beter) te begrijpen.
de biotoop
Tot slot zijn er nog de samenvattingen, gebundeld per les van het nieuwe thema. Ook deze zijn helpend bij het taalthema.
het grasland
het bos
de heide
de kust
de stad
de open plek
veel bomen
de arme grond
veel wind
veel gebouwen
veel licht
schaduwrijk
de lage planten
het losse zand
weinig planten
Samenvatting bij les 2
Onthoud
14
33
10
Herhalen, evalueren
Herhalen en leren leren
samenvatting
Kennisschema’s Kennisschema’s maken relaties tussen begrippen zichtbaar. Ze helpen leerlingen vergelijken, ordenen, oorzaken en gevolgen verbinden en processen in stappen plaatsen.
Kennisclips De kennisclips herhalen de belangrijkste leerstof stap voor stap en in de juiste vaktaal. Je vindt ze in het bordboek, via de QR-codes op de leerroute en bij de kopieerbladen met de Onthoudkaders. Ze zijn bruikbaar tijdens instructie, verwerking, herhaling en thuis. Bekijk hier een voorbeeld van een kennisclip:
de dieren (fauna)
de planten (flora)
de biotopen
de zoogdieren
de boom
het grasland
de vogels
de struik
het bos
de vissen
het gras
de heide
de insecten
de kust
de spinnen
de stad thema 3 – samenvatting
25
Bekend – Benieuwd – Bewaard Dit principe maakt zichtbaar welke kennis leerlingen al hebben, welke vragen ze willen onderzoeken en welke nieuwe kennis ze willen bewaren. Dit helpt leerlingen bewust stil te staan bij hun leerproces. WAAROM WILLEN MENSEN HET ONBEKENDE VERKENNEN? Overleg met een klasgenoot of in een groepje. BEWAARD Vul in het groen aan wat je nog weet, maar niet had opgeschreven. Wat onthoud ik van dit thema?
BEKEND
Over ontwikkelingen:
Wat weet ik nog over de vroegmoderne tijd uit vorige leerjaren? Over ontwikkelingen:
BENIEUWD
Over plaatsen:
Op welke vragen wil ik een antwoord krijgen? Over plaatsen:
Over personen en groepen:
Over personen en groepen: Over gebeurtenissen:
Over gebeurtenissen:
12
34
Wereldwijzer
Geschiedenis – Bekend, benieuwd, bewaard
13
en differentiëren Evaluatie en opvolging In Wereldwijzer is evaluatie geen los moment aan het einde van een thema. Je volgt de ontwikkeling van je leerlingen doorheen het volledige leerproces. Daarbij combineert de methode formatieve evaluatie tijdens de lessen met summatieve evaluatie op het einde van een thema. naam: .............................................................................................. nr.: ........................... datum: ...........................
Voortdurend zicht op het leren Bij de start activeer je voorkennis. Tijdens de kern controleer je het begrip met vragen, korte opdrachten en klasgesprekken. In de afronding keren leerlingen terug naar de lesdoelen.
toets thema 2: op onderzoek
... / 20
1 licht
... / 7
a zet een kruisje bij de natuurlijke lichtbronnen.
de zon
Thematoetsen voor kennis en inzicht Aan het einde van elk thema is er een thematoets. De toetsen peilen naar kennis, inzicht, toepassing en correct gebruik van vaktaal. Ze worden op Bingel in een bewerkbaar formaat aangeboden, zodat je ze kunt aanpassen aan de noden van je klas.
de zaklamp
de ster
b omcirkel alle lichtbronnen op de prent.
Gericht voorbereiden Onthoudkaders, de rubriek ‘Wat heb ik geleerd?’, evaluatiewijzers, kennisschema’s en de lessen leren leren helpen leerlingen gericht studeren.
Oefenen en herhalen op het digitale leerplatform Bingel
naam: .................................
................. nr.: ...........
................ datum: ...........
................
... / 4 a welk geluid is hoog? welk
geluid is laag? trek een lijn.
Wereldwijzer 1 – toets thema 2
Uitgeverij VAN IN
Thematoets
Je stelt zelf taken samen uit oefenreeksen. Er zijn oefeningen die de concepten herhalen en voorbereiden op de toets en er zijn specifieke oefeningen rond woordenschat. Elke leerling kan zelfstandig aan de slag op het Bingeleiland met oefeningen, kennisclips en ontdekplaten. Bij geschiedenis kunnen de leerlingen de verhalen uit de lessen herbeluisteren.
Evaluatie geeft richting
............................................
2 geluid
1
hoog
laag
b welk geluid is hard? zet
de ziekenwagen
een kruisje.
lopen
de mixer
De resultaten helpen je bepalen welke begrippen opnieuw moeten worden uitgelegd en welke leerlingen extra ondersteuning of uitdaging nodig hebben. Wereldwijzer 1 – toets thema
2
Uitgeverij VAN IN
2
35
10
de vijver
Herhalen, evalueren en differentiëren de zee
Differentiatie Wereldwijzer biedt tal van mogelijkheden tot differentiatie. De leerkrachten herkennen uitbreidingsoefeningen in het werkschrift aan het taakpictogram. de plas 4
welk water is zoet water? teken er een druppel bij.
7
thema 3 – les 2: waar planten en dieren leven
In de handleiding naast de verkleinde weergave van het werkschrift wordt in de instructies (waar het passend is) een suggestie gegeven tot differentiatie. Die suggesties komen ook voor in tips in de handleiding. Af en toe is er ook een voorstel in het lesverloop van de handleiding hoe je verder kunt verdiepen. Een aantal materialen kunnen ook helpen bij het differentiëren. Zo zijn de woord- en beeldkaarten handig ter ondersteuning voor kinderen die het talig moeilijk hebben (of voor beelddenkers). Via de ontdekplaat en de kennisclips kun je verlengde instructie geven. Tot slot zijn er ook nog Boemerang-oefeningen op het online leerplatform Bingel voor het verder vastzetten van de woordenschat waarbij er echt oefeningen op maat van de leerling worden gecreëerd.
Les 6
Wat eten dieren?
Oefening 1 Zet de betekenis van de begrippen ‘de vleeseter’, ‘de planteneter’ en ‘de alleseter’ vast. Laat de leerlingen een aantal dieren van elke soort opsommen.
Wereldwijzer
Dit dier eet enkel andere dieren: de
vissen
Oefening 3 Denk samen na over voedselketens. De leerlingen kunnen teruggrijpen naar de voedselketens uit de les. Probeer hen ook wat breder te laten nadenken. Voorbeelden: de wortel à het konijn à de vos het fruit à de vlieg à de spin de bes à de sprinkhaan à de kikker
de
fruit en zaden
Dit dier eet andere dieren en planten:
planten eter
de
alles eter
gras
kleine dieren en groenten
Bekijk de foto’s. Wat eten deze dieren? Verbind. Bij welke groep horen ze dus? Verbind.
2
16
Dit dier eet enkel planten:
vleeseter
Oefening 2 Bespreek klassikaal welke voeding de dieren eten. De meeste leerlingen weten dat een koe gras eet en een haai vissen. Maar kennen ze ook de voeding van een lieveheersbeestje en een mees? De foto’s kunnen helpen, maar verfijn zelf de antwoorden. De leerlingen bepalen aan de hand van de voeding in de tweede kolom of de dieren vleeseters, planteneters of alleseters zijn.
Les 6: Wat eten dieren?
3
Noteer drie voedselketens.
4
Zet een voedselketen van oefening 3 om in een voedselpiramide.
Oefening 4 De leerlingen zetten een van de voedselketens van oefening 3 om in een voedselpiramide. Bespreek welke dieren vleeseters en planteneters zijn. Leerlingen die wat meer uitdaging kunnen gebruiken, duiden aan welke dieren van oefening 3 en 4 dierlijk voedsel eten en welke plantaardig voedsel. Welke dieren in oefening 3 en 4 eten dierlijk voedsel? Omcirkel ze met blauw. Welke dieren eten plantaardig voedsel? Omcirkel ze met geel.
Wat heb ik geleerd? • Ik kan een voedselpiramide van drie lagen maken. • Ik kan uitleggen wat vleeseters, planteneters en alleseters zijn. Les 6: Wat eten dieren?
52
36
Lees wat deze dieren eten. Hoe noem je die groep dieren? Noteer.
1
Wereldwijzer 2 – De natuur onder de loep – Les 6
17
11
Maximaal digitaal ondersteund met Bingel
Oefeningen klaarzetten of snel je handleidingen en bordboeken raadplegen? Dat doe je met Bingel. Dankzij ons digitaal leerplatform til je je lessen naar een nog hoger niveau.
Voor de leerkracht •
Bordboek en bordlessen om de les klassikaal te ondersteunen, met lesdoelen, instructiestappen, oefeningen en kennisclips.
•
Handleidingen en lesfiches
•
Correctiesleutels
•
Downloads zoals kopieerbladen, posters, woord-, beeld- en begrippenkaarten.
•
Kennisclips die je klassikaal kunt inzetten of die leerlingen individueel opnieuw kunnen bekijken.
Voor de leerling •
Digitale oefeningen die aansluiten bij de leerstof uit de themaschriften.
•
Kennisclips waarmee leerlingen instructie opnieuw kunnen bekijken of leerstof kunnen opfrissen
•
Boemerangtaken* voor automatiseren en onderhouden (verder vastzetten van de woordenschat).
•
Interactieve ontdekplaten: De ontdekplaten ondersteunen elk thema visueel en inhoudelijk. Via interactieve iconen krijgen de leerlingen extra visuele of auditieve ondersteuning bij de begrippen uit de lessen.
•
Verhalen die werden ingelezen bij de ontdekplaten van geschiedenis. Via storytelling herhalen de leerlingen verschillende concepten en begrippen.
* Met de Boemerangtaken in Bingel werk je aan automatisatie op maat van elke leerling. Wanneer een leerling oefeningen met het Boemerang-icoon maakt, registreert Bingel welke onderdelen al vlot verlopen en waar nog moeilijkheden zijn. Op basis daarvan stelt Bingel een dagelijkse taak samen met tien oefeningen. Oefeningen die goed gaan, keren minder vaak terug. Oefeningen die nog moeilijk zijn, worden vaker aangeboden.
Ontdek Bingel op bingel.vanin.be 37
12
Overzicht materialen
Kleuteronderwijs Leerkrachtenmateriaal
Klasmateriaal
• •
•
Inspiratiekatern Bingel
Kleuterencyclopedie
Lager onderwijs Leerjaar 1
Leerjaar 2
Leerjaar 3 t/m 6
• • •
8 werkschriften Omgevingsboek Bingel
• • • •
8 werkschriften 7 bronnenboeken Atlas Bingel
• • • •
8 handleidingen 8 correctiesleutels Handleiding omgevingsboek Bingel
• • •
8 handleidingen 8 correctiesleutels Bingel
• • •
Woord- en beeldkaartenset Tijdband Posterset aardrijkskunde
• • •
Woord- en beeldkaartenset Tijdband Posterset aardrijkskunde
Leerlingenmateriaal • •
7 werkschriften Bingel
Leerkrachtenmateriaal • 7 handleidingen • 7 correctiesleutels • Bingel
Klasmateriaal • • • •
38
Woord- en beeldkaartenset Tijdband Kleuterencyclopedie Posterset aardrijkskunde / geschiedenis
Wereldwijzer
13
Starten met Wereldwijzer
Start je met Wereldwijzer? Dan sta je er niet alleen voor. Je krijgt ondersteuning via: •
de online startsessie waar je de methode tot in het detail op je eigen tempo kunt verkennen.
•
de help- en FAQ-pagina
•
de mailbox wereldwijzer@vanin.be
•
de Facebookgroepen voor Wereldwijzer (per leerjaar)
Zo kun je stap voor stap en goed voorbereid met Wereldwijzer aan de slag.
Maak jij je leerlingen Wereldwijzer? De wereld is complex. Om haar te begrijpen, hebben leerlingen meer nodig dan losse weetjes. Wereldwijzer helpt je om een stevige kennisbasis op te bouwen, verbanden zichtbaar te maken en leerlingen de taal te geven om te verwoorden wat ze zien, ontdekken en leren.
39
14
Quickscan voor leermiddelen:
Bij de ontwikkeling van Wereldwijzer werd het Kwaliteitskader voor leermiddelen van Leerpunt gebruikt als reflectiekader. Dit overzicht is een leeswijzer en vormt geen beoordeling of kwaliteitslabel door Leerpunt. De Quickscan onderscheidt drie fases. Op de volgende pagina’s zie je per fase welke aandachtspunten centraal staan en waar je die kenmerken terugvindt in Wereldwijzer.
Fase 1 | Focus op doel, inhoud en structuur In deze fase kijk je naar de fundamenten van het leermiddel: zijn de doelen duidelijk, is de leerstof logisch opgebouwd, wordt aangesloten bij voorkennis en is helder wat tot de basis behoort en wat extra verdieping biedt?
40
Quickscanaandachtspunt
Waar vind je dit terug in de methodewijzer?
Concrete aansluiting in Wereldwijzer
Doel en visie
Nieuwe minimumdoelen en leerplannen (pg. 4); Visie en didactische uitgangspunten (pg. 5-11); De leerroute (pg. 19); De handleiding (pg. 24-29).
Wereldwijzer werkt met expliciete lesdoelen, gekoppeld aan de minimumdoelen en leerplannen. De leerroute en de startvraag tonen leerlingen waar een thema naartoe werkt. De handleiding licht de didactische keuzes en leerlijnen toe.
Basis versus uitbreiding
Nieuwe minimumdoelen en leerplannen (pg. 4); De handleiding (pg. 24-29); Differentiëren (pg. 34).
De basislessen bouwen de leerstof stapsgewijs op volgens het EDI principe. De handleiding koppelt lesdoelen aan de minimumdoelen en biedt herhaling, verdieping en uitdaging. In het werkschrift staan de oefeningen voor extra uitdaging met een pictogram aangeduid. Extra klasmaterialen en Bingel oefeningen maken differentiatie mogelijk.
Structuur en flexibiliteit
Doorlopende leerlijn, vakdisciplines en samenhang (pg. 12-13); Een haalbare jaarplanning (pg. 16-18); Een herkenbare themaopbouw (pg. 19).
Elk schooljaar heeft een duidelijke jaarplanning en ieder thema een herkenbare opbouw. Voor elk thema zijn vier lesweken voorzien, met ruimte voor herhaling, uitdaging en evaluatie. Bufferweken geven de mogelijkheid tot uitloop, uitstappen en andere eigen keuzes.
Voorkennis
Visie en didactische uitgangspunten (pg. 5-11); Doorlopende leerlijn, vakdisciplines en samenhang (pg. 12-13); De handleiding (pg. 24-29); De leerroute (pg. 19).
Nieuwe leerstof bouwt voort op eerdere lessen, thema’s en leerjaren. De startles en elke basisles activeren relevante voorkennis. De handleiding toont wat leerlingen al kennen en welke volgende stap wordt gezet.
Wereldwijzer
aansluiting met Wereldwijzer Correctheid
Nieuwe minimumdoelen en leerplannen (pg. 4); Visie en didactische uitgangspunten (pg. 5-11); Wereldwijzer verbindt met de actualiteit (pg. 7); De handleiding (pg. 24-29).
Wereldwijzer is ontwikkeld in lijn met de nieuwe minimumdoelen en leerplannen en de handleiding beschrijft hoe verschillen tussen de leerplannen worden opgevangen. Achtergrondinformatie en de verbinding met de actualiteit ondersteunen een correcte en actuele uitwerking. De methode wordt nagelezen door vakexperten in aardrijkskunde, geschiedenis en wetenschap.
Fase 2 | Focus op didactiek, taal, denken en differentiatie In deze fase staat het concrete leerproces centraal: hoe helpt het leermiddel leerlingen om leerstof te begrijpen, actief na te denken, taal correct te gebruiken, kennis toe te passen en zelfstandig te leren? Quickscanaandachtspunt
Waar vind je dit terug in de methodewijzer? Concrete aansluiting in Wereldwijzer
Taal en begrippen
Samenhang als fundament (pg. 11); De handleiding en het klasmateriaal (pg. 24-29); Wereldwijzer en Taaltoer versterken elkaar (pg. 20-23); Maximaal ondersteund met Bingel (pg. 37).
Nieuwe vaktaal wordt doelgericht opgebouwd. Woordkaarten geven de woordverklaring en een contextzin, beeldkaarten bieden visuele steun en begrippenkaartjes ondersteunen sorteer-, koppel- en herhalingsoefeningen. Begrippenkaders en de gedeelde woordmuur met Taaltoer laten belangrijke woorden terugkeren ; Met boemerang oefeningen op Bingel kunnen de leerlingen de woordenschat verder vastzetten.
Diepe verwerking
Visie en didactische uitgangspunten (pg. 5-11); De handleiding (pg. 26-28); Wereldwijzer verbindt met de actualiteit (pg. 7); Het Omgevingsboek (pg. 16-17).
Leerlingen verwerken kennis door te onderzoeken, waar te nemen, te bespreken, te ontwerpen en conclusies te formuleren. In de actua-les en het Omgevingsboek gebruiken ze die kennis bij actuele en levensechte vragen.
Transfer en variatie
Samenhang als fundament (pg. 11); De handleiding (pg. 25); Wereldwijzer verbindt met de actualiteit (pg. 7); Het Omgevingsboek (pg. 16-17).
In de handleiding geeft Wereldwijzer telkens aan waar er een link wordt gelegd met concepten en begrippen uit de andere disciplines enerzijds en met taal en wiskunde anderzijds. De opgebouwde taalvaardigheid wordt ingezet bij de verwerkingsopdrachten in Wereldwijzer. Transferdoelen herhalen reken- en taalvaardigheden in betekenisvolle context. De actua-les en het Omgevingsboek verbinden kennis met het heden en de eigen omgeving.
41
14
42
Quickscan voor leermiddelen:
Leren leren
Visie en didactische uitgangspunten (pg. 8-10); De leerroute (pg. 19); Het leerlingenmateriaal (pg. 3133); Herhalen, evalueren en differentiëren (pg. 34-36); Maximaal ondersteund met Bingel (pg. 37).
Vormgeving en media
Visie en didactische Themaschriften en bronnenboeken uitgangspunten (pg. 8-9); combineren tekst, beeld, bronnen, schema’s Het klasmateriaal (pg. 29); en opdrachten. Kennisclips, ingelezen Het leerlingenmateriaal verhalen voor geschiedenis en de interactieve (pg. 30-33); Herhalen en ontdekplaten bieden visuele en leren leren (pg 34); Maximaal auditieve ondersteuning. Via Bingel zijn de ondersteund met Bingel materialen inzetbaar bij instructie, verwerking (pg. 37); Overzicht materialen en herhaling, in de klas en thuis. (pg. 38).
De basis
Visie en didactische uitgangspunten (pg. 10); Doorlopende leerlijn, vakdisciplines en samenhang (pg. 12-13); Een herkenbare thema-opbouw (pg. 19); De handleiding en het klasmateriaal (pg. 24-29); Herhalen, evalueren en differentiëren (pg. 34-36); Maximaal ondersteund met Bingel (pg. 37).
De basislessen bouwen kennis stap voor stap op volgens expliciete directe instructie. Controle van begrip, modelleren, woorduitleg, herhalingsactiviteiten en digitale oefeningen ondersteunen de leerlingen.
Uitdaging
De handleiding (pg. 24-29); Herhalen, evalueren en differentiëren (pg. 34-36).
De handleiding biedt verdieping, uitdaging en flexibel inzetbare onderzoeksopdrachten. In de handleiding worden suggesties gegeven tot differentiatie. Uitbreidingsoefeningen in het werkschrift zijn herkenbaar aan het taakpictogram. Onderzoekend en ontwerpend leren daagt leerlingen uit om kennis toe te passen, verbanden te leggen en oplossingen te ontwikkelen.
Toegankelijkheid
Het leerlingenmateriaal (pg. 30-33); De handleiding en het klasmateriaal (pg. 24-29); Maximaal ondersteund met Bingel (pg. 37).
Papier en digitaal materiaal, visuele en auditieve ondersteuning en differentiatie komen tegemoet aan uiteenlopende onderwijsbehoeften.
Wereldwijzer
De leerroute, startvraag, kennisschema’s, kennisclips en de les leren leren helpen leerlingen vooruitblikken, kennis ordenen en terugkijken. Bekend – Benieuwd – Bewaard maakt zichtbaar wat ze al weten, willen ontdekken en bewaren.
aansluiting met Wereldwijzer Fase 3 | Focus op ondersteuning In deze fase kijk je naar de ondersteuning rond het leren en lesgeven: welke didactische houvast krijgt de leerkracht, hoe wordt de ontwikkeling van leerlingen opgevolgd en hoe zorgt het materiaal ervoor dat kennis op langere termijn behouden blijft? Quickscanaandachtspunt Didactische tips
Waar vind je dit terug in de methodewijzer?
Concrete aansluiting in Wereldwijzer
De handleiding en het klasmateriaal (pg. 24-29); Visie en didactische uitgangspunten (pg. 6-7); Maximaal ondersteund met Bingel (pg. 37).
De handleiding bundelt per thema doelen, voorkennis, achtergrondinformatie, voorbereiding, materialen en het lesverloop. Actualiteitssuggesties, boekentips en ideeën voor de thematafel geven extra inspiratie. Bingel vult dit aan met bordlessen, correctiesleutels en downloads.
Evaluatie en De handleiding (pg. 24-28); feedback Herhalen, evalueren en differentiëren (pg. 34-36).
Tijdens de lessen volgt de leerkracht het begrip via vragen, opdrachten en klasgesprekken. Aanpasbare thematoetsen peilen naar kennis, inzicht, toepassing en vaktaal. De resultaten sturen herhaling, ondersteuning en extra uitdaging.
Gespreide herhaling
Belangrijke kennis en begrippen keren terug in latere thema’s, leerjaren en nieuwe contexten. Kennisschema’s en kennisclips ondersteunen herhaling. Concepten en begrippen worden opgefrist via de interactieve ontdekplaten. Bingel biedt automatisch Boemerangtaken aan, waarbij minder beheerste leerstof vaker terugkomt.
Doorlopende leerlijn, vakdisciplines en samenhang (pg. 12-13); Visie en didactische uitgangspunten (pg. 5, 8, 9, 11); Een herkenbare thema-opbouw (pg. 19); De handleiding en het klasmateriaal (pg. 24-29); Herhalen, evalueren en differentiëren (pg. 34-36); Maximaal ondersteund met Bingel (pg. 37).
Bron: Leerpunt (2026), Quickscan bij het kwaliteitskader voor leermiddelen.
43
15
Vol vertrouwen voor de klas
Wie leerlingen de wereld wil laten ontdekken, heeft zelf een stevige kennisbasis nodig. Deze ondersteunende boeken helpen leerkrachten in het lager onderwijs om hun vakkennis over aardrijkskunde, geschiedenis, wetenschap en techniek te versterken, verbanden te zien en de nieuwe minimumdoelen doelgericht naar de klaspraktijk te vertalen. Meer weten? Scan de QR-code!
Kleine stappen, grote sprongen Effectieve aardrijkskunde, geschiedenis, wetenschap en techniek in de kleuterklas De nieuwe minimumdoelen vertellen je wat kleuters moeten leren. Maar hoe vertaal je die doelen naar je eigen klaspraktijk? Wat bied je aan bij de jongste kleuters en waarop bouw je verder bij de oudste kleuters? Welke kennis hebben kleuters eerst nodig om een volgende stap te kunnen zetten? En hoe zorg je ervoor dat je als team een duidelijke lijn volgt? Kleine stappen, grote sprongen helpt jou om die vertaalslag te maken voor aardrijkskunde, geschiedenis, wetenschap en techniek. •
Ontwikkeld vanuit de specifieke context van het kleuteronderwijs
•
Combineert vakinhoudelijke kennis met didactische handvatten en een concrete leerlijn
•
Visualiseert samenhang tussen aardrijkskunde, geschiedenis, wetenschap en techniek
•
Compact, overzichtelijk en praktisch inzetbaar
•
Werkt de minimumdoelen uit binnen een heldere, systematisch opgebouwde leerlijn
Verkrijgbaar vanaf april 2027.
Kenniswijzer geschiedenis voor het lager onderwijs Om met vertrouwen voor de klas te staan, heb je als leerkracht een sterke inhoudelijke basiskennis nodig. Omdat je in het lager onderwijs álle vakken geeft, is het alleen niet evident om voor elk onderwerp zelf de juiste informatie bij elkaar te zoeken. Kenniswijzer geschiedenis voor het lager onderwijs bundelt de basiskennis geschiedenis die je nodig hebt voor de zes leerjaren. De 16 hoofdstukken vertrekken telkens vanuit een historische vraag en brengen de leerstof per periode op een heldere manier, waarbij alle begrippen uit de nieuwe minimumdoelen vanuit hun historische context worden uitgelegd. Kaarten en bronnen helpen je om gebeurtenissen te situeren en verwijzingen doorheen het boek maken verbanden zichtbaar. 44
Wereldwijzer
met de juiste basiskennis Even iets opzoeken? Dankzij het alfabetisch register vind je vlot het juiste onderwerp. Bij elk lemma krijg je een korte beschrijving en een verwijzing naar de plek waar het onderwerp wordt uitgelegd. Zo heb je de nodige historische kennis binnen handbereik om vol vertrouwen voor de klas te staan. •
Richtinggevende woordenschat
•
Minimumdoelen in context
•
Met suggesties voor verhalen, verdieping en sprekende bronnen om je verder in te werken
Verkrijgbaar vanaf november 2026.
Kenniswijzer wetenschap & techniek voor het lager onderwijs Wetenschap en techniek uitleggen wordt makkelijker als je zelf begrijpt hoe begrippen en inzichten met elkaar samenhangen. Kenniswijzer wetenschap & techniek voor het lager onderwijs helpt je om de basiskennis voor de zes leerjaren op te bouwen en te verdiepen. Het boek vertrekt vanuit kernbegrippen en plaatst die telkens in hun ruimere context. Zo krijg je geen losse verzameling feiten, maar een samenhangend beeld van de kennis die je als leerkracht nodig hebt. Een alfabetisch register helpt je om begrippen snel terug te vinden en leidt je naar de plek waar ze in hun context worden uitgelegd. Zo heb je de kennis én de samenhang binnen handbereik om wetenschap en techniek met vertrouwen naar je klas te brengen, helemaal conform de nieuwe minimumdoelen. •
Rijk geïllustreerd
•
In toegankelijke taal geschreven om meteen met de kennis aan de slag te gaan
•
Rubriek ‘Op weg naar meer kennis’ per hoofdstuk om je verder te verdiepen
Verkrijgbaar vanaf april 2027.
45
15
Vol vertrouwen voor de klas met de juiste basiskennis
Kenniswijzer aardrijkskunde voor het lager onderwijs Hoe ontstaat een rivier? Waarom komen aardbevingen vooral op bepaalde plaatsen voor? En hoe komt het dat we verschillende seizoenen kennen? Aardrijkskunde helpt leerlingen om de wereld rondom hen beter te begrijpen. Maar om die wereld helder uit te leggen, heb je als leerkracht zelf een stevige basiskennis nodig. Kenniswijzer aardrijkskunde voor het lager onderwijs brengt de essentiële aardrijkskundige kennis voor de zes leerjaren samen in een overzichtelijk naslagwerk. De belangrijkste begrippen uit de nieuwe minimumdoelen worden helder uitgelegd en in context geplaatst. Zo leer je niet alleen wat bepaalde verschijnselen betekenen, maar ook hoe ze ontstaan en met elkaar samenhangen. Wil je een begrip opfrissen of snel iets terugvinden? Het alfabetische register wijst je de weg naar de juiste uitleg, zodat je gericht de informatie vindt die je nodig hebt. Met Kenniswijzer aardrijkskunde voor het lager onderwijs heb je de nodige kennis en inzichten binnen handbereik om je leerlingen met vertrouwen de wereld te laten ontdekken. •
Rijk geïllustreerd
•
Meer dan losse feiten en begrippen
•
Helemaal afgestemd op de nieuwe minimumdoelen
Verkrijgbaar vanaf november 2027.
46
Wereldwijzer
613812 - Versie 1, 2026
Uitgeverij VAN IN Nijverheidsstraat 92 2160 Wommelgem
wereldwijzer@vanin.be wereldwijzer.vanin.be