Inleiding De onderwerpen in dit leerwerkboek zijn verdeeld over 13 thema’s. Elk leerstofonderdeel wordt ingeleid door een vraag op een gekleurd raster. In de tekst worden ook enkele symbolen gebruikt waarvan we je hier de betekenis geven.
symbool
betekenis
uitleg
opdracht
Die helpen je de theorie (leerinhouden) te verwerven.
proef
zoekopdracht
toepassing
Die helpen je de theorie te verwerken.
aan de slag synthese
Het is een samenvatting van wat voorafging. Dit moet je zeker kennen voor de toetsen.
verrijking
Deze leerinhoud bevat extra oefeningen om de theorie te verwerken.
verbreding
Deze opdrachten behoren tot hetzelfde leerstofonderdeel. Je mag hier opdrachten kiezen.
verdiepende opdracht
Dit is een verdiepend leerstofonderdeel.
online oefenen
Bij het onlinelesmateriaal vind je per thema een of meerdere oefeningen waarmee je je kennis van de leerstof kunt toetsen.
EXTRA KEUZE (V)
3
Leerstof kun je inoefenen op jouw niveau. Je kunt vrij oefenen en de leerkracht kan ook voor jou oefeningen klaarzetten.
Hier vind je de opdrachten terug die de leerkracht voor jou heeft klaargezet.
oefeningen per niveau: remediÍring (*), basis (**) en verrijking (***)
Hier kan de leerkracht toetsen en taken voor jou klaarzetten.
Benieuwd hoe ver je al staat met oefenen en opdrachten? Hier vind je een helder overzicht van je resultaten.
Hier vind je het lesmateriaal per thema (powerpoints op lesniveau, kruiswoordraadsels waarin alle begrippen van het thema ingeoefend kunnen worden, filmpjes over de dissectie van het konijn). Ga hier ook aan de slag met de ontdekplaat!
4
het onlineleerplatform bij BIOgenie+ 1
evaluatieoefeningen waaraan een resultaat gekoppeld is
Inhoud Inleiding op het vak natuurwetenschappen
11
1 Het vak natuurwetenschappen 12 2 Experimenteren volgens een natuurwetenschappelijke methode 13 Samenvatting 14
DEEL 1 BIOTOOPSTUDIE Thema 1 Organismen in hun biotoop 1 Verscheidenheid aan organismen in de natuur 2 Abiotische factoren 2.1 Abiotische factoren meten 2.2 Invloeden van abiotische factoren op organismen
3 Biotische factoren 4 Omschrijving van het begrip ‘biotoop’ 5 Invloed van de mens op de natuur 5.1 Negatieve invloeden van de mens 5.2 Gevolgen voor het ecologisch evenwicht 5.3 Positieve invloeden van de mens
6 Aanpassen om te overleven en zich voort te planten 6.1 Aanpassingen van planten aan hun leefomgeving 6.2 Aanpassingen van dieren aan hun leefomgeving
15 17 23 23 25
27 28 29 29 30 32
34 35 37
7 Verband tussen aanpassingen en evolutie (V) 43 Samenvatting 49
Thema 2 Uitwendige kenmerken van gewervelde dieren (V) 1 Wat zijn gewervelde dieren? 2 Gewervelde dieren herkennen 2.1 De grote lichaamsdelen van gewervelde dieren 2.2 Gewervelde dieren indelen in klassen
51 53 54 54 56
Samenvatting 62
Thema 3 Voedselrelaties 1 Relaties in een levensgemeenschap 1.1 Voedselketen 1.2 Voedselweb 1.3 Van voedselketen naar voedselkringloop 1.4 Voedselpiramide
2 Belang van biodiversiteit 2.1 Biodiversiteit 2.2 Belang van biodiversiteit 2.3 Invloed van de mens op de biodiversiteit
63 65 66 67 70 75
76 76 78 81
Samenvatting 86 5
DEEL 2 BOUW, EIGENSCHAPPEN EN STRUCTUUR VAN MATERIE Thema 4 Eigenschappen van materie
87
1 Voorwerpen en stoffen 2 Materie in drie aggregatietoestanden 3 Massa en massabepaling
89 90 91
3.1 De grootheid massa 3.2 Massa van een hoeveelheid vaste stof en vloeistof bepalen
4 Volume en volumebepaling 4.1 De grootheid volume 4.2 Volume van een hoeveelheid materie bepalen
91 92
94 94 95
5 Materie bestaat uit deeltjes 100 Samenvatting 102
Thema 5 Stofomzettingen 1 Moleculen veranderen niet van samenstelling 1.1 Invloed van temperatuurswijziging 1.2 Verband tussen aggregatietoestand en deeltjesmodel 1.3 Uitzetten en krimpen van stoffen 1.4 Faseovergangen
103 105 105 106 108 111
2 Mengsels en zuivere stoffen 115 3 Moleculen veranderen van samenstelling 118 Samenvatting 122
DEEL 3 ENERGIEVORMEN, TRANSPORT, BELANG EN EFFECTEN Thema 6 Energievormen en energieomzettingen 1 Energie, energiebronnen en energievormen 1.1 Energie 1.2 Energiebronnen 1.3 Energievormen
2 Energieomzettingen 2.1 Omzettingen van energievormen 2.2 Verbranding
3 Energieomzettingen bij machines 4 Energieomzettingen in verschillende technische toepassingen 4.1 Elektrische energie geleverd door batterijen 4.2 Elektrische energie geleverd door het net
123 125 125 126 128
129 129 132
134 136 136 137
Samenvatting 141
6
DEEL 4 MATERIE EN ENERGIE IN LEVENDE SYSTEMEN Thema 7 Inwendige bouw van zoogdieren met focus op de mens
143
1 Organen gegroepeerd tot stelsels 145 2 Organen van de borstholte 146 3 Organen van de buikholte 148 4 Stelsels bij de mens 153 Samenvatting 155
Thema 8 Organisatieniveaus bij organismen 1 Van macroscopische naar microscopische waarnemingen 2 Een preparaat maken (V) 3 Plantaardige en dierlijke cellen waarnemen 3.1 De cel als bouwsteen 3.2 Bouw van een plantaardige cel en functie van de delen 3.3 Verschillen tussen plantaardige en dierlijke cellen (V)
157 159 162 163 163 165 167
4 Weefsels en organen microscopisch bekeken 168 5 Samenhang tussen organisatieniveaus in een organisme 170 Samenvatting 172
Thema 9 Spijsvertering
173
1 Belang van voeding 2 Voedsel is een bron van chemische energie
175 176
2.1 Voedsel levert het lichaam brandstoffen 2.2 Energierijke voedingsmiddelen
176 178
3 Samenstelling van het voedsel 3.1 Onderscheid tussen voedingsmiddel en voedingsstof 3.2 Functies van voedingsstoffen 3.3 Gezonde, evenwichtige voeding (V)
4 Verkleining van voedingsmiddelen 5 Verkleining van voedingsstoffen 5.1 Noodzaak van verkleining van voedingsstoffen 5.2 Vertering
180 180 181 187
190 191 191 193
6 Bijzonderheden bij niet-verwante diersoorten 195 Samenvatting 199
7
Thema 10 Ademhaling 1 Uitwendige waarnemingen van de ademhaling 2 Ademvolume en vitale capaciteit (V) 3 Functionele bouw van het ademhalingsstelsel 3.1 Macroscopische bouw van het ademhalingsstelsel 3.2 Microscopische bouw van het ademhalingsstelsel 3.3 Aanpassingen van de longen aan de gasuitwisseling
4 Verschillen tussen in- en uitgeademde lucht (V) 5 Doel van de ademhaling 5.1 Gasuitwisseling ter hoogte van de longen en de cellen 5.2 Belang van zuurstofgas voor energieproductie
201 203 204 206 206 208 209
210 213 213 214
6 Bijzonderheden bij niet-verwante diersoorten 216 Samenvatting 221
Thema 11 Transport 1 Functionele bouw van het hart 2 Functionele bouw van de bloedvaten 3 Bloedsomloop 3.1 Kleine bloedsomloop 3.2 Grote bloedsomloop
223 225 227 230 230 231
4 Bijzonderheden bij niet-verwante diersoorten 233 Samenvatting 234
Thema 12 Uitscheiding 1 Noodzaak van uitscheiding 2 Uitscheidingsorganen 2.1 Uitscheiding via de longen 2.2 Uitscheiding via zweetklieren in de huid 2.3 Uitscheiding via de nieren
237 239 240 240 241 242
3 Bijzonderheden bij niet-verwante diersoorten 244 Samenvatting 246
Thema 13 Stofuitwisselingen tussen stelsels en hun omgeving
247
1 Samenhang tussen stelsels 249 Samenvatting 251
8
Aan de slag 1 Aan de slag 2 Aan de slag 3 Aan de slag 4 Aan de slag 5 Aan de slag 6 Aan de slag 7 Aan de slag 8 Aan de slag 9 Aan de slag 10 Aan de slag 11 Aan de slag 12 Aan de slag 13 Aan de slag 14 Aan de slag 15 Aan de slag 16 Aan de slag 17
Leerwandeling Hoe is een voedselpiramide samengesteld? Biodiversiteit in een goed onderhouden gazon en een wegberm Hoe kun je de kwaliteit van compost bepalen? Heeft lucht een massa? Kookt water altijd bij dezelfde temperatuur? Welk verschil is er tussen regenwater en leidingwater? Bij welke lamp is de energieomzetting van elektrische energie naar stralingsenergie het grootst? Hoe komt het dat sommige plantendelen een opvallende kleur hebben? Hoe kunnen planten stoffen uitwisselen met hun omgeving via de bladeren? Bevatten alle voedingsmiddelen dezelfde voedingsstoffen? Hoe toon je het ontstaan van water aan tijdens de verbranding? Hoe kun je de elasticiteit van de longen onderzoeken? Hoe is de bouw van aders aangepast aan hun functie? Hoe kun je uitscheiding via de longen aantonen? Hoe kun je uitscheiding via de huid aantonen? Hoe kun je de aanwezigheid van stoffen in de urine onderzoeken?
253 259 261 263 266 267 269 271 272 273 274 276 277 278 279 280 281
BEGRIPPENLIJST 282 REGISTER 288
9