Reken Rekenwijzer
aar! 4
Reken Maar! 4 Rekenwijzer Auteur: Leen Bresseleers Met medewerking van Ann Vanpaemel
Fotokopieerapparaten zijn algemeen verspreid en vele mensen maken er haast onnadenkend gebruik van voor allerlei doeleinden. Jammer genoeg ontstaan boeken niet met hetzelfde gemak als kopieën. Boeken samenstellen kost veel inzet, tijd en geld. De vergoeding van de auteurs en van iedereen die bij het maken en verhandelen van boeken betrokken is, komt voort uit de verkoop van die boeken. In België beschermt de auteurswet de rechten van die mensen. Wanneer u van boeken of van gedeelten eruit zonder toestemming kopieën maakt, buiten de uitdrukkelijk bij wet bepaalde uitzonderingen, ontneemt u hun dus een stuk van die vergoeding. Daarom vragen auteurs en uitgevers u beschermde teksten niet zonder schriftelijke toestemming te kopiëren buiten de uitdrukkelijk bij wet bepaalde uitzonderingen. Verdere informatie over kopieerrechten en de wetgeving met betrekking tot reproductie vindt u op www.reprobel.be. Ook voor het digitale lesmateriaal gelden deze voorwaarden. De licentie die toegang verleent tot dat materiaal is persoonlijk. Bij vermoeden van misbruik kan die gedeactiveerd worden. © Uitgeverij VAN IN, Wommelgem, 2018 De uitgever heeft ernaar gestreefd de relevante auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Wie desondanks meent zekere rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht zich tot de uitgever te wenden. Coverontwerp: Banananas Covertekening: Frieda Van Raevels Lay-outconcept: Michelangela, Utrecht Vormgeving en opmaak: PPMP Prepress Tekeningen: Jan Lieffering, Aimée de Jongh Tekeningen bollobo’s: Frieda Van Raevels Eerste druk, derde bijdruk 2020 ISBN 978-90-306-8153-3 D/2018/0078/1 Art. 568883/04 NUR 192
Welkom in de Rekenwijzer! Als je thuis of in de klas oefeningen maakt – op BingeI, in je werkschrift of op een blaadje – kun je in deze Rekenwijzer opzoeken wat je nog moeilijk vindt.
Misschien kun je thuis op een beetje hulp rekenen? Van papa, oma, de buurvrouw, een huiswerkbegeleider ...? Ook zij kunnen in deze Rekenwijzer vinden hoe jij iets in de klas hebt geleerd en je dan op net dezelfde manier helpen als je juf of meester dat doet.
Dit boekje is ingedeeld in vier grote delen met elk hun eigen kleur, dezelfde als in je werkschrift. Wat er in elk deel staat, vind je in de inhoudstafel op de volgende twee bladzijden. Ga dus eerst daar kijken als je iets wilt opzoeken.
Veel rekenplezier in het vierde leerjaar!
Klaar? Start! 3
INHOUD
Getallenkennis 1 Getallen in de realiteit
6
2 Natuurlijke getallen tot 100 000
8
3 Breuken
11
4 Kommagetallen
17
5 Afronden
21
6 Delers en veelvouden
22
7 Getalpatronen
24
8 Tabellen, diagrammen en grafieken
25
9 Verhoudingen
26 Bewerkingen
4
10 Hoofdrekenen: natuurlijke getallen optellen
27
11 Hoofdrekenen: natuurlijke getallen aftrekken
28
12 De maal- en deeltafels tot 10
29
13 Hoofdrekenen: natuurlijke getallen vermenigvuldigen
31
14 Hoofdrekenen: natuurlijke getallen delen
34
15 Hoofdrekenen: gelijknamige breuken optellen en aftrekken
37
16 Hoofdrekenen: kommagetallen optellen en aftrekken
38
17 Cijferen: optellen
39
18 Cijferen: aftrekken
41
19 Cijferen: vermenigvuldigen
43
20 Cijferen: delen
46
21 De beste manier van rekenen kiezen
49
22 Het gemiddelde berekenen
49
INHOUD
Meten en metend rekenen 23 Lengte
50
24 Inhoud
52
25 Gewicht
53
26 Omtrek
55
27 Oppervlakte
56
28 De datum en de kalender
57
29 Kloklezen
59
30 Geld
64
31 Temperatuur
67
32 Hoekgrootte
69
33 Schaal
71 Meetkunde
34 Punten, lijnen en oppervlakken
72
35 Hoeken
73
36 Evenwijdig, snijdend en loodrecht
74
37 Vlakke figuren: veelhoeken en niet-veelhoeken
76
38 Vierhoeken
77
39 De eigenschappen van vierhoeken
78
40 Driehoeken
80
41 De cirkel
81
42 Vorm en grootte van figuren
81
43 Spiegelingen en symmetrie
82
44 Patronen
82
45 Kaartlezen: windroos, legenda, coรถrdinaten en routebeschrijving
83
46 Kijklijnen
84
47 Licht en schaduw
84
48 Verschillende standpunten
85
49 Blokkenbouwsels
86 5
1
Getallen in de realiteit a Functies van getallen Je kunt een getal op verschillende manieren gebruiken. Een getal als maatgetal
4 °C 20
°C
15
Het getal staat voor een maateenheid, bv. • Ik drink zeker 1 liter water per dag. • Dit spel kost 20 euro. • Buiten is het 4 °C.
10 5 0 –5 –10 –15 –20
Een getal als hoeveelheid Het getal is het antwoord op de vraag ‘hoeveel?’, bv. • Billy heeft maar één vriend. • Ik eet 20 koekjes. • Nasr heeft 4 zussen.
Een getal als rangorde Het getal is het antwoord op de vraag ‘de hoeveelste?’, bv. • Dit is de eerste keer! • Ik sta op de 4e plaats.
Een getal als code Een getal kan ook een code aanduiden, bv. • een telefoonnummer: 0485 400 847. • de code van je fietsslot: 2140.
6
b Negatieve getallen Een negatief getal is een getal kleiner dan nul. Je herkent een negatief getal aan het minteken dat ervoor staat.
20
°C
15 10 5 0 –5 –10 –15 –20
een duikboot op 10 m onder de zeespiegel of –10 meter
een thermometer op –15 °C
Je leest: • ‘min 10 meter’, • ‘min 15 graden Celsius’, • ‘verdieping min 2’.
een lift op verdieping –2
7
2
Natuurlijke getallen tot 100 000 a Natuurlijke getallen lezen en schrijven Een getal bestaat uit cijfers. Die staan geordend in rangen. Elke rang heeft een andere waarde.
Tussen D en H laat je een spatie.
• HD → 1 honderdduizendtal = 100 000 • TD → 1 tienduizendtal = 10 000 • D → 1 duizendtal = 1 000 • H → 1 honderdtal = 100 • T → 1 tiental = 10 • E → 1 eenheid =1
Een natuurlijk getal is een ‘gewoon’ getal, zonder komma’s. Lees eerst hoeveel duizendtallen er in totaal zijn (TD + D). Lees dan de HTE zoals je dat gewoon bent.
Bijvoorbeeld:
71 108
9 456 HD
TD
D
H
T
E
9
4
5
6
TD
D
H
T
E
7
1
1
0
8
Dit is het getal negenduizend vierhonderdzesenvijftig.
Dit is het getal eenenzeventigduizend honderd(en)acht.
Het bestaat uit 9D + 4H + 5T + 6E of 9 000 + 400 + 50 + 6. 9 456
Het bestaat uit 7TD + 1D + 1H (+ 0T) + 8E of 70 000 + 1 000 + 100 + 8. 71 108
9 000 400 50 6 8
HD
70 000 1 000 100 8
b Natuurlijke getallen op een getallenas plaatsen Het getal 2 356 bijvoorbeeld • ligt tussen 2 000 en 3 000; • ligt tussen 2 300 en 2 400; • ligt tussen 2 350 en 2 360; • ligt tussen 2 355 en 2 357.
0
1 000 2 000 3 000 4 000 5 000 6 000 7 000 8 000 9 000 10 000
2 000 2 100 2 200 2 300 2 400 2 500 2 600 2 700 2 800 2 900 3 000
2 300 2 310 2 320 2 330 2 340 2 350 2 360 2 370 2 380 2 390 2 400
2 350 2 351 2 352 2 353 2 354 2 355 2 356 2 357 2 358 2 359 2 360
9
c Natuurlijke getallen vergelijken en ordenen Ken je de symbolen nog? <
=
>
is kleiner dan
is gelijk aan
is groter dan
Twee getallen vergelijken doe je zo: Vergelijk eerst het aantal rangen. Het getal met de meeste rangen is het grootst. Hebben beide getallen evenveel rangen? Vergelijk dan rang per rang. Kijk eerst naar de tienduizendtallen (TD).
42 153 > 22 153
→ Het getal met de meeste TD is het grootste getal. Evenveel TD? Kijk dan naar de duizendtallen (D).
86 504 > 83 952
→ Het getal met de meeste D is het grootste getal. Ook evenveel D? Kijk dan naar de honderdtallen (H).
17 965 > 17 584
→ Het getal met de meeste H is het grootste getal. Ook evenveel H? Kijk dan naar de tientallen (T).
53 652 > 53 622
→ Het getal met de meeste T is het grootste getal. Ook evenveel T? Kijk dan naar de eenheden (E). → Het getal met de meeste E is het grootste getal.
10
34 943 > 34 940
3
Breuken a Breuken in de realiteit De helft van onze klas bestaat uit meisjes.
Ik heb al driekwart van mijn boek uitgelezen.
Twee derde van de bezoekers was erg tevreden.
1 2
3 4
2 3
b Breuken lezen, schrijven en voorstellen De teller zegt hoeveel delen je moet nemen. De breukstreep zegt dat het gaat over verdelen in gelijke delen. De noemer zegt in hoeveel gelijke delen het geheel verdeeld is.
Ik lees: één van de vier gelijke delen. Of korter: één vierde of een kwart. Een breuk met teller 1 noem je een ‘stambreuk’.
11
c Een breuk nemen Als je een breuk moet nemen van een hoeveelheid of een getal, neem er dan de breukvragen bij! Zo lukt het altijd! Een breuk nemen van een hoeveelheid 1 Hoe groot is het geheel? → Tel de hoeveelheid: er zijn 20 appels.
3 van 20 = ? 4
2 In hoeveel gelijke delen moet ik verdelen? → Kijk naar de noemer: in 4 gelijke delen. 3 Hoe groot is één deel? → 20 : 4 = 5 → Vang de appels per 5 in een groepje. 4 Hoeveel delen moet ik nemen? → Kijk naar de teller: 3 delen. Kleur 3 groepjes. 5 Hoeveel is dat samen? 3 → 3 × 5 = 15 → van 20 = 15 4 Een breuk nemen van een getal 1 Hoe groot is het geheel? → Lees het getal: het geheel is 18. 2 In hoeveel gelijke delen moet ik verdelen? → Kijk naar de noemer: in 3 gelijke delen. 3 Hoe groot is één deel? → 18 : 3 = 6 → Noteer 6 onder elk splitsbeentje.
2 van 18 = ? 3 18 6 6 6 12
4 Hoeveel delen moet ik nemen? → Kijk naar de teller: 2 delen. Omkring 2 delen. 5 Hoeveel is dat samen? 2 → 2 × 6 = 12 → van 18 = 12 3 Zo lukt het ook: 2 2 van 18 → 18 : 3 = 6 en 2 × 6 = 12 → van 18 = 12 3 3 12
• Een breuk nemen van een lijnstuk of strook Hoeveel meet
4 van dit lijnstuk? 5
1 Hoe groot is het geheel? → Meet met je meetlat: het lijnstuk meet 10 cm. 2 In hoeveel gelijke delen moet ik verdelen? → Kijk naar de noemer: in 5 gelijke delen. 3 Hoe groot is één deel? → 10 cm : 5 = 2 cm → Teken een streepje om de 2 centimeter. 4 Hoeveel delen moet ik nemen? → Kijk naar de teller: 4 delen. Teken één boogje boven 4 delen. 5 Hoeveel is dat samen?
→ 4 × 2 cm = 8 cm →
4 van 10 cm = 8 cm 5
d Breuken groter dan 1 (gemengde getallen) Van breuk naar gemengd getal
Van gemengd getal naar breuk
4 = 1 geheel en 1 = 1 en 1 3 3 3
2 en 3 = 8 en 3 = 11 4 4 4 4
Een gemengd getal (bv. 1 en 1 ) 3 bestaat uit een natuurlijk getal (1) en een breuk ( 1 ). 3
13
e Gelijkwaardige breuken / Breuken vereenvoudigen 1 1 2
1 2
1 3
1 3
1 4
1 4
1 5
1 5
1 6
1 7
1 9
1 4
1 5
1 6
1 8
1 3
1 7
1 8 1 9
1 5
1 6
1 7
1 9
1 6
1 8 1 9
1 7 1 8
1 9
1 9
1 6 1 7
1 8
1 7
1 8 1 9
In een breukenmuurtje kun je op zoek gaan naar breuken die eenzelfde deel van het geheel aanduiden. Die breuken zijn evenveel waard. Het zijn gelijkwaardige breuken.
1 5 1 6
1 7
1 8
1 4
1 8
1 9
bv. 1 en 3 2 6
1 9
1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 Een breuk verandert niet van waarde ...
14
... als je teller en noemer met eenzelfde getal vermenigvuldigt.
... als je teller en noemer door eenzelfde getal deelt.
×2
:3
1=2 4 8 ×2
6=2 9 3 :3
Dit noem je ‘een breuk vereenvoudigen’.
f Gelijknamige breuken
Gelijknamige breuken zijn breuken met dezelfde noemer, bv. 2 , 4 en 7 . 5 5 5
Je kunt breuken gelijknamig maken door op zoek te gaan naar een gelijkwaardige breuk met dezelfde noemer. ×2 4 = 2 en 5 6 3 6 ×2 g Breuken op een getallenas plaatsen 1 4
6 8
0
3 2 1
9 4 2
3
• Om te bepalen welke breuk bij het eerste streepje past, tel je in hoeveel stukjes de afstand tussen 0 en 1 verdeeld werd.
→ In 4 stukjes. Bij het eerste streepje past dus de breuk 1 . 4 Nu vind je makkelijk de plaats van alle breuken met noemer 4.
• Voor breuken met een andere noemer zoek je een gelijkwaardige breuk met noemer 4.
→ 6 = 3 en 3 = 6 8 4 2 4
• Een breuk groter dan 1 kun je eerst omzetten naar een gemengd getal om de plaats op de getallenas makkelijker te vinden.
→ 9 = 2 en 1 , 3 = 1 en 1 (of 1 en 2 ) 4 4 2 2 4 15
h Breuken vergelijken en ordenen
1 < 3 < 5 < 7 8 8 8 8 Van breuken met dezelfde noemer is de breuk met de grootste teller het grootst. → De delen zijn even groot. Hoe groter de teller, hoe meer delen je neemt.
1 < 1 < 1 < 1 6 5 4 3
2 < 2 < 2 < 2 6 5 4 3 Van breuken met dezelfde teller (dus ook stambreuken) is de breuk met de kleinste noemer het grootst. → Je hebt evenveel delen. Hoe kleiner de noemer, hoe groter elk deel. Denk maar aan een taart. In hoe minder stukken je die snijdt, hoe groter de stukken zullen zijn.
16
4
Kommagetallen a Kommagetallen in de realiteit Dit ijsje kost € 1,75.
Deze fles bevat 1,5 liter water.
De thermometer geeft 38,4 °C aan.
b Kommagetallen lezen en schrijven
Ook een kommagetal bestaat uit cijfers. Die staan geordend in rangen. Elke rang heeft een andere waarde. • ... • T • E • t • h • d
Tussen E en t schrijf je een komma.
→ 1 tiental = 10 → 1 eenheid = 1 → 1 tiende = 0,1 → 1 honderdste = 0,01 → 1 duizendste = 0,001 1 = 0,1 = 1t 10 1 = 0,01 = 1h → 100 1 = 0,001 = 1d → 1 000 →
1 geheel = 1E
17
Lees eerst hoeveel gehelen er in totaal zijn. Lees dan de cijfers na de komma ook als één getal en benoem dat met de rang van het laatste cijfer. In de positietabel schrijf je géén komma!
1,5 H
T
E
t
1
5
18
h
d
H
T
E
t
h
d
7
1
0
6
4
Dit is het getal 1 geheel 5 tienden.
Dit is het getal eenenzeventig gehelen vierenzestig duizendsten.
Het bestaat uit 1E + 5t of 1 + 0,5.
Het bestaat uit 7T + 1E (+ 0t) + 6h + 4d of 70 + 1 + 0,06 + 0,004.
1E
71,064
= 10t = 100h = 1 000d
De cijfers na de komma mag je aanvullen met nullen: 0,1 = 0,10 = 0,100 0,6 = 0,60 = 0,600
c Het verband tussen breuken en kommagetallen • Kommagetallen omzetten naar breuken 5 1 = 10 2 45 9 = 0,45 = 45 honderdsten = 100 20 321 0,321 = 321 duizendsten = 1 000 0,5 = 5 tienden =
Lees het kommagetal hardop. Zo hoor je de breuk vanzelf! Vereenvoudig de breuk nog als dat kan.
• Breuken omzetten naar kommagetallen 9 = 9 tienden = 0,9 10 3 = 3 honderdsten = 0,03 100 71 = 71 duizendsten = 0,071 1 000
Van andere breuken zoek je eerst een gelijkwaardige breuk op noemer 10, 100 of 1Â 000.
Als je een breuk op noemer 10, 100 of 1 000 hardop leest, hoor je het kommagetal.
2 4 = = 4 tienden = 0,4 5 10 13 65 = = 65 honderdsten = 0,65 20 100 1 125 = = 125 duizendsten = 0,125 8 1 000
19
d Kommagetallen op een getallenas plaatsen Het getal 3,225 bijvoorbeeld • ligt tussen 3 en 4; • ligt tussen 3,2 en 3,3; • ligt tussen 3,22 en 3,23; • ligt tussen 3,224 en 3,226. 0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
3
3,1
3,2
3,3
3,4
3,5
3,6
3,7
3,8
3,9
4
3,20
3,21
3,22
3,23
3,24
3,25
3,26
3,27
3,28
3,29
3,30
3,220 3,221 3,222 3,223 3,224 3,225 3,226 3,227 3,228 3,229 3,230
20
e Kommagetallen vergelijken en ordenen 7,05 < 7,5
7,5 = 7,500
7,5 > 7,45
is kleiner dan
is gelijk aan
is groter dan
Twee kommagetallen vergelijken doe je zo:
5
Vergelijk eerst de gehelen. → Het getal met de meeste gehelen is het grootste getal.
3,17 > 2,299
Evenveel gehelen? Vergelijk de cijfers na de komma dan rang per rang, net zoals je dat bij natuurlijke getallen doet (nr. 2c). Dat lukt het best als je beide getallen evenveel cijfers na de komma geeft door aan te vullen met nullen.
1,3 > 1,08 1,30 > 1,08
Afronden Getallen afronden is handig wanneer je: • de uitkomst van een bewerking wilt schatten. • iets ongeveer uit het hoofd wilt berekenen met ronde getallen, bv. om in de winkel te weten hoeveel je ongeveer zult moeten betalen.
≈ betekent ‘is ongeveer gelijk aan ...’
a Natuurlijke getallen afronden tot op een T? 2 327 ≈ 2 330
Kijk naar de E. → Een getal met minder dan 5E rond je af naar het vorige T. → Een getal met 5E of meer rond je af naar het volgende T.
tot op een H? 4 650 ≈ 4 700
Kijk naar de T. → Een getal met minder dan 5T rond je af naar het vorige H. → Een getal met 5T of meer rond je af naar het volgende H.
tot op een D? 6 299 ≈ 6 000
Kijk naar de H. → Een getal met minder dan 5H rond je af naar het vorige D. → Een getal met 5H of meer rond je af naar het volgende D.
tot op een TD? Kijk naar de D. 24 655 ≈ 20 000 → Een getal met minder dan 5D rond je af naar het vorige TD. → Een getal met 5D of meer rond je af naar het volgende TD. 21
b Kommagetallen afronden tot op een geheel Bepaal eerst tussen welke twee eenheden het getal ligt.
Bepaal dan welke eenheid er het dichtst bij ligt.
→ Een getal met minder dan 5t rond je af naar de vorige E. 2,3 ≈ 2 15,49 ≈ 15 → Een getal met 5t of meer rond je af naar de volgende E. 9,5 ≈ 10 37,827 ≈ 38
6
Delers en veelvouden a Het dubbel en de helft van een getal het dubbel
de helft
Het dubbel betekent: 2 keer. Je vindt het dubbel ook door de dubbelsom te maken.
De helft betekent: gedeeld door 2. Je vindt de helft ook door het getal in 2 gelijke getallen te splitsen.
het dubbel van 1 250 = 2 500 2 × 1 250 = 2 500 1 250 + 1 250 = 2 500
de helft van 8 000 = 4 000 8 000 : 2 = 4 000 8 000 4 000 4 000
22
b Deelbaar door 2, 4, 5, 10, 25, 50, 100 en 1 000 Een natuurlijk getal kun je delen ...
Een getal is deelbaar door een ander getal als je het kunt delen zonder dat er een rest overblijft.
• door 2 als het eindigt op 0, 2, 4, 6 of 8. bv. 0, 632, 4 918, 19 500 → Die getallen noem je even of pare getallen. → Getallen die je niet kunt delen door 2 zijn oneven of onpaar. • door 4 als je het getal gevormd door de laatste twee cijfers kunt delen door 4. bv. 0, 332, 2 060, 59 500 • door 5 als het eindigt op 0 of 5. bv. 0, 605, 7 530, 100 000 • door 10 als het eindigt op 0. bv. 0, 800, 4 230, 56 610
• door 25 als je het getal gevormd door de laatste twee cijfers kunt delen door 25. bv. 0, 550, 7 275, 59 700 • door 50 als het eindigt op 00 of 50. bv. 0, 300, 5 250, 6 400 • door 100 als het eindigt op 00. bv. 0, 1 000, 8 900, 32 800 • door 1 000 als het eindigt op 000. bv. 0, 4 000, 51 000
23
c Veelvouden Als je een getal vermenigvuldigt met een ander getal, krijg je een veelvoud. Een getal heeft oneindig veel veelvouden. Het rijtje veelvouden gaat dus verder dan de tafels. Bijvoorbeeld: • de veelvouden van 5: 0, 5, 10, 15, 20, 25, 30, 35, 40, 45, 50, 55, 60, 65, 70 ... • de veelvouden van 20: 0, 20, 40, 60, 80, 100, 120, 140, 160, 180, 200, 220 ...
7
Getalpatronen Een getalpatroon voortzetten is makkelijker dan het lijkt! Doe het stap voor stap. • Komt erbij of gaat eraf? Noteer plus of min. • Hoeveel erbij of eraf? Noteer de sprong. • Spring verder in je hoofd. • Vul de getallenrij aan. Bij moeilijke getallen of een moeilijke sprong, volg je de lange weg en noteer je de tussenstapjes op een blaadje. a Enkelvoudig patroon + 60 3 510
+ 60 3 570
+ 60
+ 60 3 690
3 630
+ 60 3 750
3 810
b Samengesteld patroon – 1 000 9 200
24
+ 100 8 200
– 1 000 8 300
+ 100 7 300
– 1 000 7 400
6 400
8
Tabellen, diagrammen en grafieken
In een tabel en in een diagram of grafiek kun je gegevens op een ordelijke manier voorstellen. Je kunt die gegevens er daarna handig van aflezen.
• Een enkelvoudige tabel
• Een kruistabel Aantal jarigen per seizoen in 5A
Aantal jarigen per seizoen in 5A
jongens
meisjes
lente
6
lente
4
2
zomer
5
zomer
2
3
herfst
2
herfst
0
2
winter
8
winter
3
5
totaal
21
totaal
9
12
Hoeveel jarigen zijn er in de herfst? → 2 jarigen.
Hoeveel meisjes zijn jarig in de winter? → 5 meisjes.
• Een staafdiagram 10
Aantal jarigen per seizoen in 5A
8 6 4 2
lente zomer herfst winter
6 5 4 3 2 1 0
de legenda jongens meisjes Aantal jarigen per seizoen in 5A
lente zomer herfst winter 25
• Een lijngrafiek Gegevens waar een evolutie (voorof achteruitgang) in zit, kun je ook weergeven in een lijngrafiek. We starten de week met schitterende temperaturen. In de loop van de week daalt de temperatuur geleidelijk, maar tegen het weekend wordt het opnieuw warmer! 35 °C
temperatuur
30 °C 25 °C 20 °C 15 °C 10 °C 5 °C 0 °C
9
ma
di
wo dagen
do
vr
Verhoudingen
• De verhouding van de zwarte en blauwe kralen tot elkaar 1 zwarte kraal voor 3 blauwe kralen
= 1 op 3
=1:3
=1 3
3 blauwe kralen voor 1 zwarte kraal
= 3 op 1
=3:1
=3 1
• De verhouding van de zwarte en blauwe kralen tot het totale aantal kralen
26
4 van de 16 kralen zijn zwart.
= 4 op 16
= 1 op 4
=1:4
=1 4
12 van de 16 kralen zijn blauw.
= 12 op 16
= 3 op 4
=3:4
=3 4
10
Hoofdrekenen: natuurlijke getallen optellen Bij een optelling mag je de termen van plaats wisselen!
a Rekentaal het plusteken de optelling
5 356 + 2 085 = 7 441
de som
de termen
b Standaardprocedure Behoud de eerste term en tel de tweede term er in stapjes bij. Zo lukt het altijd!
5 356 + 2 085 = 7 356 + 80 + 5 = 7 436 + 5 = 7 441 7 356 2 000 80 5 7 406 50 30 7 440 4 1 c Handig rekenen • Aanvullen 2 544 + 1 999 = (2 544 + 2 000) − 1 = 4 544 − 1 = 4 543
• 1 999 ligt dicht bij 2 000. • Je telt er 2 000 bij. Dat is 1 te veel. • Je moet er dus weer 1 aftrekken.
• Met ‘ronde getallen’ werken 498 + 217 = 500 + 215 ↓ ↓ = 715 +2 −2
502 + 438 = 500 + 440 ↓ ↓ = 940 −2 +2
Wat je bij de ene term optelt om een rond getal te maken, moet je van de andere term aftrekken (of omgekeerd).
27
• O ptellen met meerdere termen: schakelen en van plaats wisselen Je kijkt welke getallen je handig kunt samennemen. 150 + 270 + 130 = 150 + (270 + 130) • Hier tel je eerst 270 en 130 samen. Zo krijg je een rond getal. = 150 + 400 • Je plaatst 270 en 30 tussen haakjes = 550 (= schakelen). Je hoeft de termen niet van plaats te wisselen. 275 + 150 + 25 = 275 + 25 + 150 = 300 + 150 = 450
11
• Hier kun je met 275 en 25 een rond getal maken. • Je wisselt die termen van plaats en telt op van links naar rechts.
Hoofdrekenen: natuurlijke getallen aftrekken a Rekentaal
het minteken
de aftrekking
8 356 − 2 808 = 5 548
het verschil
het aftrektal de aftrekker
de termen
Bij een aftrekking moet het aftrektal altijd vooraan blijven staan. b Standaardprocedure 8 356 − 2 808 = 6 356 − 800 − 8 = 5 556 − 8 = 5 548 6 356 2 000 800 8 6 056 300 500 5 550 6 2
Behoud de eerste term en trek de tweede er in stapjes af. Zo lukt het altijd!
c Handig rekenen • Aanvullen 7 253 − 5 996 = (7 253 − 6 000) + 4 • 5 996 ligt dicht bij 6 000. • Je trekt er 6 000 af. Dat is 4 te veel. = 1 253 + 4 • Je moet er dus weer 4 bijtellen. = 1 257 28
• Met ‘ronde getallen’ werken
432 − 293 = 439 − 300 ↓ ↓ = 139 +7 +7
Wat je bij de ene term optelt, moet je ook bij de andere term optellen. Wat je van de ene term aftrekt, moet je ook van de andere term aftrekken.
906 − 386 = 900 − 380 ↓ ↓ = 520 −6 −6
• Aftrekken met meerdere termen: aftrekkers van plaats wisselen 725 − 150 − 25 = 725 − 25 − 150 = 700 − 150 = 550
12
• Soms lukt aftrekken handiger wanneer je de aftrekkers van plaats wisselt. • Hier trek je eerst 25 af van 725. Zo krijg je een rond getal. • Het aftrektal moet wel altijd vooraan blijven staan!
De maal- en deeltafels tot 10 De tafels leer je door te oefenen, oefenen, oefenen! Ook deze trucjes kunnen je helpen. Van plaats wisselen bv. 9 × 2 = → 9 × 2 = 2 × 9 = 18 Het dubbel nemen
De helft nemen
bv. 4 × 7 = 2 × 7 = 14 ×2 4 × 7 = 28
bv. 5 × 7 = 10 × 7 = 70 :2 :2 5 × 7 = 35
×2
Eén keer meer nemen
Eén keer minder nemen
bv. 6 × 7 = → 5 × 7 = 35 6 × 7 = 35 + 7 = 42
bv. 9 × 5 = → 10 × 5 = 50 9 × 5 = 50 − 5 = 45 29
Tafelrooster
30
×
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
2
0
2
4
6
8
10
12
14
16
18
20
3
0
3
6
9
12
15
18
21
24
27
30
4
0
4
8
12
16
20
24
28
32
36
40
5
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
6
0
6
12
18
24
30
36
42
48
54
60
7
0
7
14
21
28
35
42
49
56
63
70
8
0
8
16
24
32
40
48
56
64
72
80
9
0
9
18
27
36
45
54
63
72
81
90
10
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
13
Hoofdrekenen: natuurlijke getallen vermenigvuldigen a Rekentaal de vermenigvuldiging
Bij een vermenigvuldiging mag je de factoren van plaats wisselen!
het maalteken 5 × 2 000 = 10 000
het product
de vermenigvuldiger het vermenigvuldigtal
b Vermenigvuldigen met 10, 100, 1 000 en 10 000 10 × en × 10 10 × 846 = 8 460 700 × 10 = 7 000
100 × en × 100
de factoren
Laat je niet foppen! Als je vermenigvuldigt met 0, is het product altijd 0.
100 × 10 = 1 000 52 × 100 = 5 200
1 000 × en × 1 000
10 000 × en × 10 000
1 000 × 8 = 8 000 12 × 1 000 = 12 000
10 000 × 10 = 100 000 4 × 10 000 = 40 000
c Vermenigvuldigen zoals de maaltafels × T(iental) 30 × 4 = 120 8 × 80 = 640 × T(ien)D(uizendtal) 30 000 × 1 = 30 000 4 × 20 000 = 80 000
× H(onderdtal) 700 × 4 = 2 800 5 × 800 = 4 000 Dit lukt ook! 40 × 50 = 2 000 80 × 900 = 72 000
× D(uizendtal) 6 000 × 6 = 36 000 3 × 5 000 = 15 000 Zonder die nullen herken je de maaltafels!
31
d Vermenigvuldigen met splitsen en verdelen 4 × 1 083 = (4 × 1 000) + (4 × 80) + (4 × 3) = 4 000 + 320 + 12 1 000 80 3 = 4 332
Splits één factor en vermenigvuldig elk deel apart. Tel die producten bij elkaar.
1 405 × 6 = 6 × 1 405 = (6 × 1 000) + (6 × 400) + (6 × 5) = 6 000 + 2 400 + 30 1 000 400 5 = 8 430 30 × 2 058 = (30 × 2 000) + (30 × 50) + (30 × 8) = 60 000 + 1 500 + 240 2 000 50 8 = 61 740 e Handig vermenigvuldigen • Vermenigvuldigen met meerdere factoren: schakelen en van plaats wisselen Je kijkt welke factoren je handig kunt samennemen. 13 × 6 × 50 = 13 × (6 × 50) = 13 × 300 = 3 900
• Hier vermenigvuldig je eerst 6 en 50. Zo krijg je een rond getal. • Je plaatst 6 en 50 tussen haakjes (= schakelen). Je hoeft de factoren niet van plaats te wisselen.
4 × 19 × 25 = 4 × 25 × 19 = 100 × 19 = 1 900
• Hier vermenigvuldig je eerst 4 en 25. Zo krijg je een rond getal. • Je wisselt die factoren van plaats en maakt de vermenigvuldiging van links naar rechts.
• Vermenigvuldigen met 2, 4 en 8 2 × 1 300 = 2 600 4 × 1 300 = 5 200 8 × 1 300 = 10 400
32
×2 ×2
× 2? Makkie! Dat is het dubbel!
× 4? Dat is × 2 en nog eens × 2!
× 8? Dat is × 2, nog eens × 2 en nog eens × 2!
• Vermenigvuldigen met 5 684 × 5 = (684 × 10) : 2 = 6 840 : 2 = 3 420
5 is de helft van 10. Vermenigvuldig met 10 en deel het product door 2.
• Vermenigvuldigen met 50 72 × 50 = (72 × 100) : 2 = 7 200 : 2 = 3 600
50 is de helft van 100. Vermenigvuldig met 100 en deel het product door 2.
• Vermenigvuldigen met 25 48 × 25 = (48 × 100) : 4 = 4 800 : 4 = 1 200
25 is een kwart van 100. Vermenigvuldig met 100 en deel het product door 4.
• Met ‘ronde getallen’ werken 99 × 18 = (100 × 18) − (1 × 18) = 1 800 − 18 = 1 782
• 99 is eentje minder dan 100. • Je vermenigvuldigt 18 met 100. • Dat is 1 keer te veel. • Je moet er dus 1 × 18 weer aftrekken.
• Vermenigvuldigen met 15 15 × 46 = 460 + 230 = 690
• 15 = 10 + 5 en 5 is de helft van 10. • Je neemt het tienvoud van 46 (460) en de helft van dat tienvoud (230). • Die tel je bij elkaar op.
33
14
Hoofdrekenen: natuurlijke getallen delen a Rekentaal
het deelteken
de deling
150 : 3 = 50
het quotiënt
het deeltal de deler
de factoren
Bij een deling moet het deeltal altijd vooraan blijven staan. b Delen door 10, 100, 1 000 en 10 000 : 10
: 100
800 : 10 = 80 (want 80 × 10 = 800)
400 : 100 = 4 (want 4 × 100 = 400)
: 1 000
: 10 000
10 000 : 1 000 = 10 (want 10 × 1 000 = 10 000)
70 000 : 10 000 = 7 (want 7 × 10 000 = 70 000)
Slimmeriken controleren even met de vermenigvuldiging!
c Delen zoals de deeltafels Zonder die nullen herken je de deeltafels!
34
240 : 4 = 60 (want 60 × 4 = 240)
3 000 : 5 = 600 (want 600 × 5 = 3 000)
420 : 70 = 6 (want 6 × 70 = 420)
5 400 : 9 = 600 (want 600 × 9 = 5 400)
25 000 : 5 = 5 000 (want 5 000 × 5 = 25 000)
3 000 : 600 = 5 (want 5 × 600 = 3 000)
Splits het deeltal in getallen die je makkelijk kunt delen door de deler. Deel dan elk deel apart en tel de quotiënten bij elkaar.
d Delen met splitsen en verdelen
72 : 6 = (60 : 6) + (12 : 6) = 10 + 2 60 12 = 12
1 632 : 8 = (1 600 : 8) + (32 : 8) = 200 + 4 1 600 32 = 204 8 056 : 4 = (8 000 : 4) + (40 : 4) + (16 : 4) = 2 000 + 10 + 4 8 000 40 16 = 2 014
e Handig delen
: 2? Makkie! Dat is de helft!
• Delen door 2, 4 en 8
: 8? Dat is : 2, nog eens : 2 en nog eens : 2!
20 000 : 2 = 10 000 :2 20 000 : 4 = 5 000 :2 20 000 : 8 = 2 500
: 4? Dat is : 2 en nog eens : 2!
• Delen door 5 5 400 : 5 = (5 400 : 10) × 2 = 540 × 2 = 1 080
5 is de helft van 10. Deel het getal door 10 en vermenigvuldig het quotiënt met 2.
• Delen door 50 43 200 : 50 = (43 200 : 100) × 2 = 432 × 2 = 864
50 is de helft van 100. Deel het getal door 100 en vermenigvuldig het quotiënt met 2.
35
• Delen door 25 8 000 : 25 = (8 000 : 100) × 4 = 80 × 4 = 320
25 is een kwart van 100. Deel het getal door 100 en vermenigvuldig het quotiënt met 4.
• Met ‘ronde getallen’ werken • 2 691 is 9 minder dan 2 700. • Je deelt 2 700 door 3. • Dat is 9 te veel. • Je moet er dus 9 : 3 weer aftrekken.
2 691 : 3 = (2 700 : 3) − (9 : 3) = 900 − 3 = 897
f Delen met rest (20) 23 : 4 = q 5 r 3 • 23 is geen product uit de tafel van 4. Je zoekt het product uit de tafel van 4 dat net voor 23 komt. Dat is 20.
23 : 4 = quotiënt 5, rest 3.
• 20 : 4 = 5. Het quotiënt (q) is 5. • Je moest 23 verdelen. Je verdeelde slechts 20. De rest (r) is 3.
194 : 6 180 12 2
= (180 : 6) + (12 : 6) rest 2 = 30 + 2 rest 2 = q 32 r 2
• Je splitst het deeltal in getallen die je handig kunt delen door de deler. • Je deelt elk deel afzonderlijk. Die quotiënten tel je samen. • Je behoudt de rest. 36
Dat lukt ook met grotere getallen! 194 : 6 = quotiënt 32, rest 2.
15
Hoofdrekenen: gelijknamige breuken optellen en aftrekken Dit weet je nog! Gelijknamige breuken zijn breuken met dezelfde noemer, bv. 2 , 4 en 7 . 5 5 5
a Optellen het geheel = 1
Gelijknamige breuken optellen? • Tel de tellers op.
1+4=5 6 6 6
• Behoud de noemer.
b Aftrekken het geheel = 1
Gelijknamige breuken aftrekken? • Trek de tellers af.
7−4=3 8 8 8
Vereenvoudig de som of het verschil als dat kan. ↓ (Hoe dat moet vind je in de Rekenwijzer bij nr. 3e.)
• Behoud de noemer.
Is de som groter dan 1 geheel? Zet ze dan om naar een gemengd getal. ↓ (Hoe dat moet vind je in de Rekenwijzer bij nr. 3d.)
37
16
Hoofdrekenen: kommagetallen optellen en aftrekken a Optellen: standaardprocedure 1,45 + 3,7 = 1,45 + 3,70 = 4,45 + 0,70 = 5,15 4,45 3 0,70 5,05 0,60 0,10
Maak kommagetallen gelijk van rang door na de komma aan te vullen met nullen.
b Aftrekken: standaardprocedure 5,4 − 1,62 = 4,4 − 0,6 − 0,02 = 3,80 − 0,02 = 3,78 4,4 1 0,6 0,02 4 0,4 0,2
Alle handige manieren om natuurlijke getallen op te tellen of af te trekken, kun je ook toepassen bij optellen en aftrekken van kommagetallen.
c Handig optellen en aftrekken • Aanvullen
2,56 + 0,99 = (2,56 + 1) − 0,01 = 3,56 − 0,01 = 3,55 3,24 − 1,98 = (3,24 − 2) + 0,02 = 1,24 + 0,02 = 1,26 • Met ‘ronde getallen’ werken 5,7 + 2,9 = 6 + 2,6 ↓ ↓ = 8,6 + 0,3 − 0,3
5,4 − 2,7 = 5,7 − 3 ↓ ↓ = 2,7 + 0,3 + 0,3
3,5 − 0,7 = 3 − 0,2 ↓ ↓ = 2,8 − 0,5 − 0,5
• Meerdere termen optellen of aftrekken 0,75 + (5,1 + 0,9) = 0,75 + 6 = 6,75 3,11 + 0,55 + 1,89 = 3,11 + 1,89 + 0,55 = 5 + 0,55 = 5,55 7,2 − 1,8 − 5,2 38
= 7,2 − 5,2 − 1,8 = 2 − 1,8 = 0,2
17
Cijferen: optellen a Schatten en cijferen met natuurlijke getallen 5 160 + 247 + 3 756 = ≈ 5 200 + 200 + 3 800 = 9 200
+
Maak altijd eerst een schatting. Zo kun je nadien de som controleren. Rond de getallen zo af, dat je er makkelijk mee kunt rekenen.
de optelling
1
1
1
5
1
6
0
2
4
7
3
7
5
6
9
1
6
3
de termen
de som
Zo doe je het: Schik de termen netjes onder elkaar op de ruitjes. Trek er een streep onder en plaats er het plusteken voor. • 0E + 7E + 6E = 13E → Schrijf de 3 losse E onderaan bij de E. → Wissel de overige 10E voor 1T. • 1T + 6T + 4T + 5T = 16T → Schrijf de 6 losse T onderaan bij de T. → Wissel de overige 10T voor 1H.
Je leest de som af in de onderste rij: 9D, 1H, 6T en 3E vormen samen 9 163.
• 1H + 1H + 2H + 7H = 11H → Schrijf het 1 losse H onderaan bij de H. → Wissel de overige 10H voor 1D. • 1D + 5D + 3D = 9D → Schrijf die onderaan bij de D.
39
b Schatten en cijferen met kommagetallen 2,69 + 9,064 + 12,2 = ≈ 3 + 9 + 12 = 24
• Maak de schatting. Rond de termen zo af dat je er handig mee kunt rekenen.
2,
6
9
0
• Schik de termen netjes onder elkaar op de ruitjes. Let erop dat de komma’s mooi onder elkaar staan. Trek er een streep onder en plaats er het plusteken voor.
9,
0
6
4
• Tel op zoals je dat gewoon bent.
1
2,
2
0
0
2
3,
9
5
4
• Kom je de komma tegen? Plaats die dan ook in de som.
1
+
1
• Vergelijk de som met de schatting.
Ook om de termen mooi te schikken kan het helpen de getallen na de komma aan te vullen met nullen.
40
18
Cijferen: aftrekken a Schatten en cijferen met natuurlijke getallen 7 084 − 695 = ≈ 7 100 − 700 = 6 400
−
de aftrekking
6
9 10
17
14
7
0
8
4
het aftrektal
6
9
5
de aftrekker
3
8
9
het verschil
6
Maak altijd eerst een schatting. Zo kun je nadien het verschil controleren. Rond de getallen zo af, dat je er makkelijk mee kunt rekenen.
Zo doe je het: Schik de termen netjes onder elkaar op de ruitjes. Trek er een streep onder en plaats er het minteken voor. • 4E − 5E gaat niet. → Wissel 1T voor 10E. Je houdt 7T over. → 10E + 4E = 14E en 14E − 5E = 9E
Je leest het verschil af in de onderste rij: 6D, 3H, 8T en 9E vormen samen 6 389.
• 7T − 9T gaat niet. → H zijn er niet. → Wissel 1D voor 10H. Je houdt 6D over. → Wissel 1H voor 10T. Je houdt 9H over. → 10T + 7T = 17T en 17T − 9T = 8T • 9H − 6H = 3H • Schrijf ook de 6D onderaan bij de D.
41
b Schatten en cijferen met kommagetallen • Maak de schatting. Rond de termen zo af dat je er handig mee kunt rekenen.
15,3 − 9,48 = ≈ 15 − 9 = 6 0
14
12
10
1
5,
3
0
9,
4
8
5,
8
2
−
• Schik de termen netjes onder elkaar op de ruitjes. Let erop dat de komma’s mooi onder elkaar staan. Trek er een streep onder en plaats er het minteken voor. • Geef het aftrektal en de aftrekker evenveel cijfers na de komma. Vul aan met nul(len). → 15,3 wordt 15,30. • Trek af zoals je dat gewoon bent. • Kom je de komma tegen? Plaats die dan ook in het verschil. • Vergelijk het verschil met de schatting.
c Controle met de omgekeerde bewerking Bij de aftrekking kun je het resultaat controleren door de omgekeerde bewerking te maken: de optelling. Als je de aftrekker en het verschil optelt, moet de som gelijk zijn aan het aftrektal.
−
42
0
18
4
9 10
10
1
8,
5
0
0
9,
1
0
5
9,
3
9
5
1
= + 1
1
1
9,
1
0
5
9,
3
9
5
8,
5
0
0
19
Cijferen: vermenigvuldigen a Schatten en cijferen met natuurlijke getallen • Vermenigvuldiger = E → 7 × 1 369 ≈ 7 × 1 400 = 9 800 Het vermenigvuldigtal is kleiner dan 1 400. Het product zal dus ook kleiner zijn dan 9 800.
Maak altijd eerst een schatting. Zo kun je nadien het product controleren. Rond de factoren zo af, dat je er makkelijk mee kunt rekenen.
7 × 1 369 = ≈ 7 × 1 400 = 9 800 de vermenigvuldiging 1 ×
3
6
9
de factoren
7 9
5
8
3
6
4
2
het product
Zo doe je het: • Schik de factoren netjes op de ruitjes: de factor met de meeste cijfers bovenaan, de vermenigvuldiger er rechts onder. Trek er een streep onder en noteer er het maalteken voor. Teken een verticale streep rechts naast de opgave. Rechts daarvan komt het ‘onthoudvak’. • 7 × 9E = 63E → Schrijf de 3 losse E onderaan bij de E. → Wissel de overige 60E voor 6T en noteer ‘6’ in het onthoudvak. • 7 × 6T = 42T → Tel daar de 6T van het onthoudvak bij. 42T + 6T = 48T. → Schrijf de 8 losse T onderaan bij de T. → Wissel de overige 40T voor 4H en noteer ‘4’ in het onthoudvak. • 7 × 3H = 21H → Tel daar het 4H van het onthoudvak bij. 21H + 4H = 25H. → Schrijf de 5 losse H onderaan bij de H. → Wissel de overige 20H voor 2D en noteer ‘2’ in het onthoudvak. • 7 × 1D = 7D → Tel daar de 2D van het onthoudvak bij. 7D + 2D = 9D. → Schrijf die onderaan bij de D. • Je leest het product af in de onderste rij: 9D, 5H, 8T en 3E vormen samen 9 583. 43
• Vermenigvuldiger = T
• Vermenigvuldiger = TE Voor je schatting rond je vermenigvuldiger én vermenigvuldigtal af.
Voor je schatting behoud je de vermenigvuldiger en rond je het vermenigvuldigtal af. 30 × 158 =
45 × 326 =
≈ 30 × 200 = 6 000
≈ 50 × 300 = 15 000
1 ×
4
7
5
8
3
0
4
0
3 2
1
× +
Als je vermenigvuldigt met een zuiver tiental, schrijf je eerst een nul bij de eenheden.
44
2
6
4
5
1
6
3
0
3
1
1
3
0
4
0
2
1
1
4
6
7
0
Je vermenigvuldigt 326 eerst met de eenheden.
Zo schuiven alle cijfers een rang op, en worden ze dus 10 keer groter.
Dan vermenigvuldig je 326 met de tientallen. Daarvoor schrijf je een nul bij de eenheden.
Daarna werk je verder zoals je dat gewoon bent.
Tot slot tel je beide producten samen.
b Kommagetallen vermenigvuldigen met natuurlijke getallen Voor de schatting rond je één factor of beide factoren af naar een handig rond getal.
1 ×
4 × 15,73 =
27 × 2,65 =
≈ 4 × 20 = 80
≈ 30 × 3 = 90
5,
7
3
2,
4 6
2,
9
2
1
2
2
× +
6
5
2
7
1
8
5
5
3
4
5
3
0
0
1
1
7
1,
5
5
• Maak eerst een schatting. • Schik de factoren netjes op de ruitjes: het kommagetal bovenaan, de vermenigvuldiger er rechts onder. Trek er een streep onder en noteer er het maalteken voor. Teken een verticale streep rechts naast de opgave. Rechts daarvan komt het ‘onthoudvak’. • Vermenigvuldig alsof er geen komma staat. • Plaats de komma in het product. Het product telt evenveel cijfers na de komma als het vermenigvuldigtal. • Vergelijk het product met de schatting. Staat de komma juist?
45
20
Cijferen: delen a Schatten en cijferen met natuurlijke getallen Maak altijd eerst een schatting. Zo kun je nadien het quotiënt controleren. Rond het deeltal af op een H of D dat je handig kunt delen door de deler. De deler behoud je. → 7 619 : 4 ≈ 8 000 : 4 = 2 000. Het deeltal is kleiner dan 8 000. Het quotiënt zal dus ook kleiner zijn dan 2 000. 7 619 : 4 =
de deling
≈ 8 000 : 4 = 2 000 ↓ het deeltal
7 −
−
6
9
4
1
3
6
3
6 0
9
0
4
de deler
4
het quotiënt
r=3 1 0
−
de rest
1
−
1
9
1
6 3
Zo doe je het: • 7D : 4 gaat niet. 4D is wél deelbaar. 4D : 4 = 1D, want 4 × 1D = 4D en 7D − 4D = 3D. • Laat de H zakken. Zo krijg je 36H. 36H : 4 = 9H, want 4 × 9H = 36H en 36H − 36H = 0H. • Laat de T zakken. Zo krijg je 1T. 1T : 4 gaat niet. 0T is wél deelbaar. 0T : 4 = 0T, want 4 × 0T = 0T en 1T − 0T = 1T. • Laat de E zakken. Zo krijg je 19E. 19E : 4 gaat niet. 16E is wél deelbaar. 16E : 4 = 4E, want 4 × 4E = 16E en 19E − 16E = 3E. Er blijven 3E over. Dat is de rest. 46
Teken de deelstaart en schik het deeltal en de deler er netjes in. De deler schrijf je helemaal rechts.
3 200 : 7 = ≈ 3 500 : 7 = 500 ↓
−
3
2
2
8
−
0
0
3
5
−
7
0 4
4
Soms moet je de eerste twee cijfers van het deeltal samennemen voordat je kunt delen.
5
7
r=1
5
0
4
9 1
b Schatten en cijferen met kommagetallen • Maak eerst een schatting. Rond het deeltal af op een T of H dat je makkelijk kunt delen door de deler.
63,8 : 5 = ≈ 50 : 5 = 10 ↑ 6 −
−
3,
5
1
1
3
1
0
−
5
8 2,
7
• Teken de deelstaart en schik de factoren er netjes in. • Deel zoals je dat gewoon bent.
r = 0,3
3
8
3
5
0,
3
• Plaats de komma in het quotiënt wanneer je ze tegenkomt in het deeltal. • Bepaal de waarde van de rest met behulp van de kommalijn. Schrijf 0, voor de kommalijn en vul (indien nodig) aan met nullen tot je bij de rest uitkomt. • Vergelijk het quotiënt met de schatting.
47
c Delen tot op een t of een h nauwkeurig
Voeg een of meer nullen toe na de komma, als dat nodig is.
Delen tot op 0,1 nauwkeurig (tot één cijfer na de komma)
Delen tot op 0,01 nauwkeurig (tot twee cijfers na de komma)
74 : 6 =
8,5 : 9 =
≈ 60 : 6 = 10 ↑
≈9:9=1↓
7 −
−
4,
0
6
6
1
1
4
1
2
−
2,
3
−
r = 0,2
2
0
1
8
0,
2
−
8,
5
8
1
0,
0
9 0,
4
0
3
6
0
4
9
4
r = 0,04
d Controleren met de omgekeerde bewerking Bij de deling kun je het resultaat controleren door de omgekeerde bewerking te maken: de vermenigvuldiging. Als je het quotiënt vermenigvuldigt met de deler, en je telt daar de rest bij, dan moet de uitkomst gelijk zijn aan het deeltal. 1
1 ×
48
2,
3
7
6 7
3,
8
1
1
+
7
3,
8
0,
2
4,
0
21
De beste manier van rekenen kiezen Er zijn verschillende manieren om bewerkingen op te lossen: • uit het hoofd (volgens de standaardprocedure of ‘handig’), • cijferend, • met de zakrekenmachine. Welke manier kies je? Dat hangt af van: • wat de juf of meester vraagt, • hoe moeilijk de opgave is, • wat jij het best kunt of het liefst doet. Wat met de ZRM? • Enkel met toestemming van je juf of meester of wanneer je het pictogram bij de oefening ziet. • Soms enkel ter controle. • Word geen slaaf van je ZRM!
22
Het gemiddelde berekenen Hoeveel dagen gaan deze kinderen gemiddeld op kamp tijdens de vakantie? Het gemiddelde vind je zo: • Tel alle getallen samen. 4 + 9 + 7 + 8 = 28 • Deel de som door het aantal getallen. 28 : 4 = 7 → Deze kinderen gaan gemiddeld 7 dagen op kamp.
Het gemiddelde ligt altijd tussen het kleinste en het grootste getal.
49
23
Lengte a De meetinstrumenten Lengte betekent: hoe lang, breed, diep of hoog iets is. Een lengte kun je meten. Daarvoor kun je allerlei meetinstrumenten gebruiken.
de meetlat
de rolmeter
de vouwmeter
het meetwiel
de lintmeter
de groeimeter
Welk meetinstrument je kiest, hangt af van wat je wilt meten.
de bordlat
50
de meetstok
b De maateenheden van lengte
de meter (m)
de decimeter (dm)
• de lengte van een rekenblokje • ± de breedte van een vingernagel • ± de hoogte van een dobbelsteen • ...
• de lengte van een rekenstaafje • ± de lengte van een wijsvinger • ± de lengte van een smartphone • ...
• de bordlat • de breedte van een deur • de breedte van een bordflap • ...
de centimeter (cm)
Ken jij nog meer referentiematen? Knap, hoor!
de kilometer (km)
de millimeter (mm)
• de afstand die je stapt • de afstand tussen twee streepjes op je in een kwartier meetlat • de afstand van school • de dikte van een tot ... potloodlijntje • ... • ... c Het verband tussen de maateenheden km
100 m
10 m
m
dm
cm
1
0
0
1
0 1
0
0
0
1 m = 100 cm 1 m = 10 dm
0 1
1
mm
1 dm = 10 cm 0
1 cm = 10 mm 1 km = 1 000 m 51
24
Inhoud a De meetinstrumenten Inhoud betekent: hoeveel er in een verpakking of een voorwerp kan. Een inhoud kun je meten. Daarvoor gebruik je een maatbeker. Maatbekers zijn er in alle maten en soorten.
de maatbeker b De maateenheden van inhoud
de liter (l)
de deciliter (dl)
• een groot pak melk • een (glazen) fles water • ...
• een half brikje sap • een flesje drinkyoghurt • ...
de centiliter(cl)
de milliliter (ml) • een inktbuisje • ongeveer 20 druppels • ...
• een eetlepel • een flesje nagellak • ...
c Het verband tussen de maateenheden l
dl
cl
1
0
0
1
0 1
1 l = 100 cl 1 l = 10 dl
0 1
52
ml
1 dl = 10 cl 0
1 cl = 10 ml
25
Gewicht a De meetinstrumenten Gewicht betekent: hoe zwaar of licht iets is, of hoeveel iets weegt. Een gewicht kun je meten, of beter: wegen. Daarvoor kun je allerlei meetinstrumenten gebruiken.
de personenweegschaal
de balans
de keukenweegschaal
de weeghaak
de brievenweegschaal
de weegbrug
Welk meetinstrument je kiest, hangt af van wat je wilt meten.
53
b De maateenheden van gewicht
het gram (g)
het kilogram (kg) • een pak suiker(klontjes) • een pak bloem • een liter water • ...
• ongeveer 2 paperclips • een punaise of bordprikker • een envelop • ...
de ton • ongeveer het gewicht van een kleine auto • ...
c Het verband tussen de maateenheden ton
1
54
100 kg
0
10 kg
0
kg
100 g
10 g
g
1
0
0
0
0
1 kg = 1 000 g 1 ton = 1 000 kg
26
Denk aan de eigenschappen van de zijden. Zo lukt het nog handiger!
Omtrek a De omtrek van veelhoeken
De omtrek is een lijn die je om een figuur kunt trekken. Het is ook de lengte van die lijn. De omtrek van een veelhoek kun je berekenen. Daarvoor maak je de som van de lengte van de zijden. vierhoek
rechthoek
vierkant
3 cm 1 cm
4 cm
2 cm 4 cm
2 cm
3 cm
Omtrek:
Omtrek:
Omtrek:
3 cm + 4 cm + 2 cm + 1 cm = 10 cm
4 cm + 2 cm + 4 cm + 2 cm = 2 × (4 cm + 2 cm) = 12 cm
3 cm + 3 cm + 3 cm + 3 cm = 4 × 3 cm = 12 cm
b De omtrek van niet-veelhoeken
De omtrek van niet-veelhoeken kun je meten met een touwtje: • Leg het touwtje mooi om de figuur. • Knip het af wanneer je helemaal rond bent. • Strek het touwtje en meet het.
55
27
² lees je als ‘vierkante’. m² is dus vierkante meter.
Oppervlakte a De maateenheden van oppervlakte
De oppervlakte is de grootte van een oppervlak. Een oppervlakte kun je meten en uitdrukken in oppervlaktematen. m²
dm²
1m
cm²
1 cm 1 dm
• een vierkantemetertuintje • een halve deur • ...
• het grootste vlak van een plak • een bierviltje • ...
• een zijvlak van een rekenblokje • een vingernagel • ...
b Het verband tussen de maateenheden 1 m² = 100 dm² 1 dm² = 100 cm²
→ In één tuintje passen 10 rijen van 10 (dus 100) plakken. → Op één blaadje passen 10 rijen van 10 (dus 100) blokjes.
c De oppervlakte van een rechthoek berekenen Je kunt de oppervlakte van deze rechthoek vinden door alle vakjes van 1 cm² te tellen: dat zijn er 15. Je kunt ook tellen hoeveel vakjes er in de breedte (3) en in de hoogte (5) zijn en die aantallen met elkaar vermenigvuldigen: 3 × 5 of 15 vakjes van 1 cm². De oppervlakte van deze rechthoek is 15 cm².
5 cm
3 cm
Zo lukt het ook zonder vakjes te tellen: Je meet de basis en de hoogte van de rechthoek en vermenigvuldigt ze met elkaar. Oppervlakte rechthoek = basis × hoogte = 3 cm × 5 cm = 15 cm²
56
28
De datum en de kalender a Verband tussen de maateenheden 1 jaar telt 12 maanden
52 weken
365 of 366* dagen
* Een schrikkeljaar telt 366 dagen. In zo’n jaar telt februari 29 dagen (in plaats van 28). Een periode van 100 jaar noemen we een eeuw. b De datum aflezen en noteren Je kunt de datum languit of kort noteren. Daarvoor is het belangrijk dat je de volgorde van de maanden kent. Elke maand heeft een eigen volgnummer. nr. maand
aantal dagen
nr. maand
aantal dagen
1
januari
31
7 juli
31
2
februari
28/29
8 augustus
31
3
maart
31
9 september
30
4
april
30
10 oktober
31
5
mei
31
11 november
30
6
juni
30
12 december
31
Zo kun je vlug vinden welke maanden 31 dagen hebben: Hoeveel dagen in elke maand? januari
maart
mei
juli
augustus
oktober
december
31
31
31
31
31
31
31
Zo lees en noteer je de datum: bv.
24 . 08 . 2050 de dag februari
april
juni
28/29
30
30
de maand
het jaar
september november
30
30
= 24 augustus 2050 (want augustus is de 8ste maand) 57
c Tijdsduur in maanden en dagen berekenen
M
januari D W D V
M
mei D W D V
Z 1 3 4 5 6 7 8 10 11 12 13 14 15 17 18 19 20 21 22 24 25 26 27 28 29 31
Z 2 9 16 23 30
Z 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31
M 5 12 19 26
september D W D V 1 2 6 7 8 9 13 14 15 16 20 21 22 23 27 28 29 30
Z
Z 3 10 17 24
Z 4 11 18 25
M
D 1 7 8 14 15 21 22 28
februari W D V 2 3 4 9 10 11 16 17 18 23 24 25
M
D W 1 6 7 8 13 14 15 20 21 22 27 28 29
M 3 10 17 24 31
juni D 2 9 16 23 30
V 3 10 17 24
oktober D W D V 4 11 18 25
5 12 19 26
6 13 20 27
7 14 21 28
Z 5 12 19 26
Z 6 13 20 27
Z 4 11 18 25
Z 5 12 19 26
Z ×1 8 15 22 29
Z 2 9 16 23 30
Opa en oma gaan deze zomer naar Portugal. Ze vertrekken op 28 juni en komen terug op 5 september. Hoeveel dagen en maanden zijn dat?
58
M
D 1 7 8 14 15 21 22 28 29
W 2 9 16 23 30
maart D V 3 4 10 11 17 18 24 25 31
juli D W D V 1 4 5 6 7 8 11 12 13 14 15 18 19 20 21 22 25 26 27 28 29 M
M 7 14 21 28
D 1 8 15 22 29
november W D V 2 3 4 9 10 11 16 17 18 23 24 25 30
Z 5 12 19 26
Z 6 13 20 27
april D W D V 1 4 5 6 7 8 11 12 13 14 15 18 19 20 21 22 25 26 27 28 29
Z 2 9 16 23 30
Z 3 10 17 24 31
M 1 8 15 22 29
Z 5 12 19 26
Z 6 13 20 27
M
M
5 12 19 26
D 2 9 16 23 30
augustus W D V 3 4 5 10 11 12 17 18 19 24 25 26 31
december D W D V 1 2 6 7 8 9 13 14 15 16 20 21 22 23 27 28 29 30
Z 2 9 16 23 30
Z 3 10 17 24
Z 6 13 20 27
Z 7 14 21 28
Z 3 10 17 24 31
Z 4 11 18 25
Vandaag is het 24 september. Ik ben jarig op 1 oktober. Hoeveel keer slapen nog tot mijn verjaardag?
Omkring beide data.
Omkring beide data.
Tel de start- en de einddatum mee. • 3 ‘losse dagen’ in juni; • 2 volle maanden: juli en augustus; • nog 5 ‘losse dagen’ in september.
De startdatum tel je wél mee, de einddatum niet. (Op die dag hoef je niet eerst te slapen, voor je jarig bent.) Zet er een kruis door.
Samen 2 maanden en 8 dagen.
Tel het aantal dagen: dat zijn er 7.
29
Kloklezen a Tijdstip en tijdsduur tijdstip
tijdsduur
Hoe laat is het? bv. Het is 17 minuten over 9.
Hoelang duurt het? bv. De speeltijd duurt 15 minuten (of een kwartier).
meetinstrumenten
de klok
de wekker
de zandloper
de keukenwekker
Tijd kun je natuurlijk met nog veel meer instrumenten meten. Op een smartphone bijvoorbeeld kun je tijdstip én tijdsduur aflezen. Vandaar de naam smartphone of ‘slimme telefoon’.
b Enkele maateenheden van tijd het uur
het halfuur
= 60 minuten
= 30 minuten
het kwartier
de minuut
de seconde
= 15 minuten = 60 seconden
ongeveer even ongeveer de ongeveer een beetje tijd om rustig lang als een langer dan de de duur van het tv-journaal korte speeltijd tot 60 te tellen rekenles
ongeveer één tel
59
c Een tijdstip bepalen op de wijzerklok
voor
over uur
5 voor
10 voor
11
12
1
5 over
2
10
3 kwart over
kwart voor 9 20 voor
10 over
8
4 7
25 voor
6 half
5
20 over
25 over
Zo lees je de wijzerklok tot op 1 minuut nauwkeurig:
11
12
• Kijk naar de grote wijzer. Die staat in de zone over het uur. 1 2
10
3
9 8
• Kijk hoeveel minuten over 6 uur de grote wijzer aangeeft: 5 sprongen van 5 minuten of 25 minuten.
4 7
6
• Kijk dan naar de kleine wijzer. Die staat voorbij de 6: het is over 6 uur.
5
11
12
• Kijk naar de grote wijzer. Die staat in de zone voor het uur. 1 2
10
3
9 8
4 7
6
Het is 25 minuten over 6, of korter: 25 over 6.
5
• Kijk dan naar de kleine wijzer. Die staat voor de 12: het is voor 12 uur. • Kijk hoeveel minuten voor 12 uur de grote wijzer aangeeft: 3 sprongen van 5 minuten, en 3 sprongen van 1 minuut. Dat zijn 18 minuten. Het is 18 minuten voor 12, of korter: 18 voor 12.
60
Zo lees je de wijzerklok tot op 1 seconde nauwkeurig:
11
12
• Kijk naar de kleine wijzer. Welk uur is voorbij? → 11 uur
1 2
10
3
9 8
4 7
5
6
• Kijk dan naar de grote wijzer. Hoeveel minuten is dit uur voorbij? → 53 minuten • Kijk tot slot naar de secondewijzer. Hoeveel seconden duidt die aan? → 16 seconden
Het is 11 uur 53 minuten 16 seconden.
d Een tijdstip bepalen op de cijferklok of digitale klok Voor de uren na de middag komt er op de cijferklok 12 bij. 10 uur ’s avonds is (10 + 12 =) 22 uur op de cijferklok.
0
23 22
11
12
13 1 2
10
3 15
21 9 20
8
voor de middag 12
2 3
9 8
4 7
11
6 12
5
17
na de middag
Het is 5 over 10 ’s morgens.
2 3
9 8
4 6
18
16
Het is 5 over 10 ’s avonds.
1
10
7
6
5
+ 12
1
10
4 7
19
11
14
5
− 12 Het is half 5 ’s ochtends.
Het is half 5 in de namiddag.
61
Zo lees je de digitale klok tot op 1 minuut nauwkeurig:
Er zijn minder dan 30 minuten. Je telt verder vanaf het uur dat voorbij is.
Er zijn 30 of meer minuten voorbij. Je telt af tot het volgende uur.
• Welk uur is voorbij? →18 uur of 6 uur ’s avonds.
• Wat is het volgende uur? → 8 uur ’s morgens.
• Hoeveel minuten zijn er voorbij sinds 6 uur? → 23 minuten.
• Hoeveel minuten duurt het nog voor het 8 uur is? → (60 − 41 =) 19 minuten.
Het is 23 minuten over 6, of korter: 23 over 6.
Het is 19 minuten voor 8, of korter: 19 voor 8.
Zo lees je de digitale klok tot op 1 seconde nauwkeurig:
de uren de minuten de seconden Het is 18 uur 7 minuten 51 seconden.
Wat een makkie!
62
e Van wijzerklok naar cijferklok Het is voor de middag. 11
12
Het is na de middag.
1
11 2
10
8 6
2 3
9 8
4 7
1
10 3
9
12
4 7
5
6
5
• Welk uur is voorbij? → 7 uur ’s ochtends.
• Welk uur is voorbij? → 6 uur ’s avonds of 18 uur.
• Hoeveel minuten zijn er voorbij sinds 7 uur? → 20 minuten.
• Hoeveel minuten zijn er voorbij sinds 18 uur? → 55 minuten.
f Tijdsduur bepalen
11
12
Een tijdsduur berekenen lukt bij de wijzerklok als je in gedachten de wijzers doordraait. Je kunt tijdstippen op wijzerklokjes ook omzetten naar de digitale notatie, zoals op een cijferklokje. Dan zie je het verschil nog duidelijker.
1
11 2
10
8
4 7
6
5
1 2
10 3
9
12
3
9 8
4 7
6
5
3:00 7:00 + 15 min. + 4 uur + 15 min. Tijdsduur: 4 uur en 30 minuten 63
30
Geld a Munten en biljetten In België (en in alle andere landen van de eurozone) betaal je met euro en (euro)cent. Euro stel je voor met het symbool €.
500 euro
200 euro
100 euro
50 euro
20 euro
10 euro
5 euro
2 euro
1 euro
50 cent
20 cent
10 cent
5 cent Het euroteken € staat VOOR het bedrag!
€ 89,05 euro cent
Het bedrag voor de komma duidt de euro’s aan.
Dit bedrag lees je als 89 euro (en) 5 cent.
64
Het bedrag na de komma duidt de centen aan. Het bestaat altijd uit twee cijfers.
b Betalen Een voorbeeld: € 245,75 betaal je het best zo:
Een bedrag betaal je het best ‘van groot naar klein’: eerst de euro’s en dan de centen. Zo lukt het vanzelf!
Eerst de euro’s.
Dan de centen.
c Wisselen en teruggeven • Wisselen Je geeft precies evenveel, maar dan op een andere manier. Wisselen lukt op verschillende manieren, bijvoorbeeld:
=
=
65
• Teruggeven Je betaalt dit brood met
0
€ 1,4
Je kunt op twee manieren vinden hoeveel je moet terugkrijgen.
Teruggeven met doortellen Je vertrekt van het bedrag dat je moet betalen en telt door tot het bedrag waarmee je betaalt: 1 euro 40 cent + = 5 euro. 1 euro 40 cent + 60 cent = 2 euro Eerst vul je 60 cent aan. Dan heb je al 2 euro. 2 euro + 3 euro = 5 euro
Daar moet je er nog 3 euro bijtellen om aan 5 euro te komen.
3 euro + 60 cent = 3 euro 60 cent Samen krijg je dus 3 euro en 60 cent terug. Teruggeven met aftrekken Je vertrekt van het bedrag waarmee je betaalt en je trekt er het bedrag dat je moet betalen in stapjes af: 5 euro − 1 euro 40 cent = . 5 euro − 1 euro = 4 euro
Je trekt eerst 1 euro af van 5 euro. Dan heb je nog 4 euro.
Van die 4 euro moet je nog 40 cent 4 euro − 40 cent = 3 euro 60 cent aftrekken. Er blijft 3 euro en 60 cent over. Dat bedrag krijg je terug.
66
31
Temperatuur a Meetinstrumenten en maateenheid Een temperatuur vertelt je hoe warm of koud iets is. Een temperatuur druk je uit in graden Celsius. Het symbool is °C. Om een temperatuur te meten gebruik je een thermometer. Hier zie je enkele verschillende thermometers:
de koortsthermometer
de buitenthermometer
de babybadthermometer
de vleesthermometer
de oventhermometer
de koelkastthermometer
Welke thermometer je kiest, hangt af van wat je wilt meten.
67
b Enkele referentiematen
Het vriespunt van water is 0 °C.
Het kookpunt van water is 100 °C.
In de klas is het ongeveer 20 °C.
Een gezonde lichaamstemperatuur is iets minder dan 37 °C.
c Temperatuur aanduiden en aflezen Positieve temperaturen zijn temperaturen boven het vriespunt. bv. 28 °C, 1 °C ...
Negatieve temperaturen zijn temperaturen onder het vriespunt. bv. −5°C, −12 °C ...
20
°C
15
15
10
10
5
5
0
0
–5
–5
–10
–10
Het is 4 °C. 68
20
°C
Het is −4 °C.
d Temperatuurverschil bepalen Het verschil tussen twee positieve temperaturen
Het verschil tussen twee negatieve temperaturen
Het temperatuurverschil tussen 17 °C en 4 °C is 13 graden. (want 17 − 4 = 13)
Het temperatuurverschil tussen −6 °C en −13 °C is 7 graden. (want 13 − 6 = 7)
Het verschil tussen een positieve en een negatieve temperatuur
10
°C
10
5
Het temperatuurverschil tussen −2 °C en 2 °C is 4 graden. (want 2 + 2 = 4)
0
–5
5
2 °C 2 °C
↓
4 °C
–10
32
°C
0
–5
–10
Hoekgrootte Hoekgrootte druk je uit in graden en noteer je met het symbool °. Om de grootte van een hoek te meten, gebruik je de graadboog van je geodriehoek.
de graadboog
de tekenzijde
de graadverdeling
het nulpunt
69
Zo meet je de hoekgrootte stap voor stap: 1 Bepaal of de hoek scherp, recht of stomp is: scherpe hoek
rechte hoek
stompe hoek
kleiner dan 90°
precies 90°
groter dan 90°
2 Leg de geodriehoek op de hoek:
B
• met het nulpunt op het hoekpunt, • met één been gelijk aan de tekenzijde, • met het andere been onder de geodriehoek. A
C
3 Noteer de hoekgrootte in graden: • Is het een rechte hoek? Die meet precies 90°. • Is het een scherpe hoek (< 90°)? Noteer dan het kleinste maatgetal dat het been onder de geodriehoek aangeeft. • Is het een stompe hoek (> 90°)? Noteer dan het grootste maatgetal dat het been onder de geodriehoek aangeeft. Noteer het zo: Hoek BÂC meet 70°. 70
33
Schaal De schaal geeft aan hoeveel keer de werkelijkheid verkleind of vergroot is op de afbeelding. De schaal drukt dus de verhouding uit tussen de afmetingen op een afbeelding (of plattegrond) en de werkelijkheid. a De breukschaal
Schaal 1 / 4 of 1 : 4 (1 op 4) geeft aan dat de werkelijkheid 4 keer verkleind is.
Schaal 2 / 1 of 2 : 1 (2 op 1) geeft aan dat de werkelijkheid 2 keer vergroot is.
→ 1 cm op de afbeelding is 4 cm in werkelijkheid.
→ 2 cm op de afbeelding is 1 cm in werkelijkheid. ×3
afbeelding
1 cm
3 cm
werkelijkheid
500 cm
1 500 cm of 15 m ×3
3 cm
1 / 500
De werkelijke hoogte van de vuurtoren is 15 m. b De lijnschaal Bij kaarten en plattegronden vind je vaak een lijnschaal. 1 km 0
1
2
3
4 km
1 cm op de kaart is in werkelijkheid 1 km. Meet je 8 cm op de kaart, dan is de werkelijke afstand 8 km.
71
34
Punten, lijnen en oppervlakken
Overal waar je kijkt, zie je lijnen. Er zijn verschillende soorten lijnen.
een rechte lijn
een gebogen lijn (= een kromme)
een gebroken lijn
een horizontale lijn
een verticale lijn
een schuine lijn
A
72
b
het punt A
de rechte b
een plat of vlak oppervlak
een gebogen oppervlak
C D het lijnstuk [CD]
35
Hoeken a Scherpe, rechte en stompe hoeken Waar twee rechte lijnen samenkomen in een punt, ontstaat een hoek. Hoe verder de benen uit elkaar staan, hoe groter de hoek.
de benen
het hoekpunt
een hoek
een scherpe hoek
<
een rechte hoek
<
een stompe hoek
b Hoeken vergelijken Om de grootte van twee of meer hoeken te vergelijken kun je: • de hoeken uitknippen en ze op elkaar leggen; • één hoek overtekenen op doorzichtig papier en dat op de andere hoek(en) leggen; • een blaadje op dezelfde grootte als één hoek vouwen en dat op de andere hoek(en) leggen; • de geodriehoek gebruiken; • de hoeken meten met de geodriehoek (zie Rekenwijzer nr. 32).
73
36
Evenwijdig, snijdend en loodrecht a Wat betekent ‘evenwijdig, snijdend en loodrecht’? d b
het snijpunt
A
b
a a en b zijn snijdende rechten. Ze snijden elkaar in punt A. a
Ook de rechten b en d zijn snijdende rechten. (Ook al snijden ze elkaar nog niet.)
b in A
b
d
b a c
e
a en c zijn evenwijdige rechten. Ze blijven even ver van elkaar. Ze zullen elkaar nooit snijden.
b en e zijn loodrechte rechten. Ze snijden elkaar op een bijzondere manier: ze staan mooi recht op elkaar en vormen zo een rechte hoek.
a // c
b⊥e
b Evenwijdigheid en loodrechte stand controleren Om te controleren of twee rechte lijnen evenwijdig zijn of loodrecht op elkaar staan, gebruik je een geodriehoek.
de evenwijdige hulplijnen
de tekenzijde 74
de loodlijn
het nulpunt
• Evenwijdigheid controleren a b
• Leg één rechte mooi gelijk met de tekenzijde. • Controleer of de tweede rechte evenwijdig loopt met de evenwijdige hulplijnen.
• Loodrechte stand controleren b
a
• Leg één rechte mooi gelijk met de loodlijn. • Leg het snijpunt gelijk met het nulpunt. • Controleer of de tweede rechte mooi gelijk loopt met de tekenzijde.
b
a Je kunt ook de rechte hoek van je geodriehoek gebruiken. Past die mooi in de hoek die de rechten vormen? Dan staan ze loodrecht op elkaar.
c Evenwijdigen en loodlijnen tekenen • Een evenwijdige tekenen Teken de rechte b // a. b • Leg rechte a mooi gelijk met een van de a evenwijdige hulplijnen van je geodriehoek. • Teken dan een tweede rechte langs de tekenzijde en noem die b.
• Een loodlijn tekenen Teken de rechte d ⊥ c door P. d
P
c
• Leg rechte c mooi gelijk met de loodlijn van je geodriehoek. • Zorg dat het punt P mooi langs de tekenzijde ligt. • Teken een rechte langs de tekenzijde door P en noem die d. 75
37
Vlakke figuren: veelhoeken en niet-veelhoeken vlakke (of ‘platte’) figuren veelhoeken
niet-veelhoeken
Veelhoeken worden begrensd door enkel rechte lijnen.
Niet-veelhoeken worden (ook) begrensd door gebogen lijnen.
Opgepast! Dit zijn geen vlakke figuren, want ...
Gebruik de juiste woorden.
... deze figuur is niet vlak. (Dit is een ruimtefiguur.)
... de lijn is niet gesloten. (Dit is een gebroken lijn.)
hoeken
zijden
overstaande zijden
diagonalen
Je kunt de veelhoeken nog nauwkeuriger benoemen. Daarvoor tel je het aantal hoeken en zijden: driehoek, vierhoek, vijfhoek ... 76
38
Vierhoeken Wanneer je een vierhoek onderzoekt, bestudeer je de hoeken en de zijden. hoeken
zijden
Met je
Met je
Met je
controleer je of de hoeken recht zijn en of er hoeken gelijk zijn.
onderzoek je of er zijden even lang zijn.
onderzoek je of de overstaande zijden evenwijdig zijn.
Rechte hoeken duid je aan met een L. Gelijke hoeken duid je aan met eenzelfde boogje.
Gelijke zijden duid je aan met eenzelfde teken.
Evenwijdige zijden geef je eenzelfde kleurtje.
bv.
bv.
bv.
Je kunt in een vierhoek ook de diagonalen onderzoeken. Een diagonaal is een lijnstuk dat twee niet-opeenvolgende hoekpunten verbindt. diagonalen Met je
Met je
Met je
controleer je of de diagonalen loodrecht op elkaar staan.
onderzoek je of de diagonalen even lang zijn.
onderzoek je of de diagonalen elkaar middendoor snijden.
77
39
De eigenschappen van vierhoeken a Vierkant Een vierkant is een vierhoek met: • 2 paar evenwijdige zijden, • 4 gelijke zijden, • 4 rechte hoeken. De diagonalen van dit vierkant: • zijn even lang; • snijden elkaar middendoor; • snijden elkaar loodrecht.
b Rechthoek Een rechthoek is een vierhoek met: • 2 paar evenwijdige zijden, • gelijke overstaande zijden, • 4 rechte hoeken. De diagonalen van deze rechthoek: • zijn even lang; • snijden elkaar middendoor; • snijden elkaar niet loodrecht.
c Ruit Een ruit is een vierhoek met: • 2 paar evenwijdige zijden, • 4 gelijke zijden, • gelijke overstaande hoeken. De diagonalen van deze ruit: • zijn niet even lang; • snijden elkaar middendoor; • snijden elkaar loodrecht.
78
d Parallellogram Een parallellogram is een vierhoek met: • 2 paar evenwijdige zijden, • gelijke overstaande zijden, • gelijke overstaande hoeken. De diagonalen van dit parallellogram: • zijn niet even lang; • snijden elkaar middendoor; • snijden elkaar niet loodrecht.
e Trapezium Een trapezium is een vierhoek met minstens 1 paar evenwijdige overstaande zijden. De diagonalen van dit trapezium: • zijn niet even lang; • snijden elkaar niet middendoor; • snijden elkaar niet loodrecht.
Bij sommige trapeziums zijn de diagonalen wél even lang.
Bij sommige trapeziums snijden de diagonalen elkaar wél loodrecht.
79
40
Driehoeken Een driehoek is een vlakke figuur met 3 hoeken en 3 zijden. Driehoeken kun je een naam geven volgens de hoeken en volgens de zijden. a Volgens de hoeken
2 scherpe hoeken 1 stompe hoek
2 scherpe hoeken 1 rechte hoek
3 scherpe hoeken
stomphoekige driehoek
rechthoekige driehoek
scherphoekige driehoek
geen gelijke zijden
twee zijden gelijk
alle zijden gelijk
ongelijkbenige driehoek
gelijkbenige driehoek
gelijkzijdige driehoek
b Volgens de zijden
Je kunt elke driehoek dus twee namen geven. Dit is een scherphoekige gelijkbenige driehoek.
80
41
De cirkel Deze vlakke figuur is een cirkel. • M is het middelpunt. • [BC] is een diameter (d). • [AM] is een straal (r).
C M
B
Je tekent een cirkel met een passer.
A
De diameter is dubbel zo lang als de straal. →d=2×r De straal is half zo lang als de diameter. →r=d:2
42
Vorm en grootte van figuren a Gelijkheid van vorm en grootte
Wij hebben dezelfde vorm én dezelfde grootte. Wij zijn gelijk!
b Gelijkvormigheid Wij hebben dezelfde vorm, maar niet dezelfde grootte. Wij zijn gelijkvormig.
81
43
Spiegelingen en symmetrie Mijn spiegelbeeld • heeft dezelfde vorm en grootte als ik, • staat precies even ver van de spiegel als ik, • is anders georiënteerd: wat bij mij links is, is in de spiegel rechts (en omgekeerd). s
de symmetrieas
44
Een symmetrieas verdeelt een figuur in twee delen die elkaars spiegelbeeld zijn. Een figuur waarin je een symmetrieas kunt tekenen, noem je symmetrisch.
Patronen Een patroon is iets wat steeds herhaald wordt. Als het je lukt om het patroon te ontdekken, kun je het ook voortzetten. Patronen komen voor in een rijtje, maar ook in een vlak. Een patroon in een vlak noem je een tegelpatroon of mozaïekpatroon.
...
↑ Dit is een tegelpatroon of mozaiëkpatroon. 82
...
↑ Ook dit is een patroon in een vlak.
45
Kaartlezen: windroos, legenda, coördinaten en routebeschrijving Op een kaart staat vaak een windroos. Daarop vind je • de hoofdwindrichtingen: noord (N), oost (O), zuid (Z) en west (W). • de tussenwindrichtingen: noordoost (NO), zuidoost (ZO), zuidwest (ZW), noordwest (NW).
N W
NW
NO
ZW
ZO
O
Z de windroos
Staat er geen windroos op de kaart? Weet dan dat je het noorden altijd bovenaan vindt. de legenda
Met dit trucje kun je de volgorde van de windrichtingen onthouden: Nooit Opstaan Zonder Wekker.
postkantoor kerk moskee zwembad
Een kaart heeft ook meestal een legenda. Daarin vind je allerlei pictogrammen met hun betekenis. N
4
W
O Z
3
Ik vertrek bij het zwembad en ga in noordoostelijke richting. Dan neem ik de eerste straat links. Zo kom ik bij de moskee.
2
1 A
B
C
D
E
F
Coördinaten helpen om iets terug te vinden of aan te duiden op een kaart of plattegrond. Je leest of noteert eerst de letter van de horizontale as, dan het cijfer van de verticale as. Bijvoorbeeld: je vindt het postkantoor in vak (C, 2) of C2. 83
46
Kijklijnen Kijklijnen zijn rechte lijnen die vertrekken vanuit de ogen en lopen in de richting waarin je kijkt. Met behulp van kijklijnen kun je bepalen wat iemand wel of niet kan zien. Dat komt soms handig van pas: in het verkeer bijvoorbeeld, of bij verstoppertje spelen.
47
Licht en schaduw Wanneer lichtstralen door iets of iemand worden tegengehouden, ontstaat er een schaduw. Waar die schaduw precies valt en hoe groot die is, hangt af van de plaats en de afstand van de lichtbron. Zaklamp links? → Schaduw rechts.
Zaklamp rechts? → Schaduw links.
Zaklamp hoger? → Schaduw korter.
84
Zaklamp boven? → Schaduw onder.
Zaklamp lager? → Schaduw langer.
48
Verschillende standpunten
Afhankelijk van waar je staat, zie je de dingen anders.
Jeanne ziet eerst de brooddoos, dan (een stukje van) de appel, en daarachter Mo.
Mo ziet eerst de appel, dan (een stukje van) de brooddoos, en daarachter Jeanne.
Sadik staat dicht bij de fontein. Vanuit zijn standpunt lijkt de fontein groter.
Selma staat verder van de fontein. Vanuit haar standpunt lijkt de fontein kleiner. 85
49
Blokkenbouwsels a Grondplan met hoogtegetallen Om een grondplan te maken ga je (in gedachten) met een potlood rond het hele blokkenbouwsel.
Op de plaats van elk torentje schrijf je hoeveel blokjes het telt.
Zo krijg je een grondplan met hoogtegetallen. 3
1
2
1
2
b Aanzichten Een blokkenbouwsel kun je van alle kanten bekijken. Wat je vanuit elk standpunt ziet, kun je inkleuren op een rooster. De pijl bij het bouwsel geeft aan wat de voorkant is.
vooraanzicht
86
achteraanzicht
zijaanzicht links
zijaanzicht rechts