Theo de Jong & Noud Peters
Uitgeleefd!
Sprekende botten
12
5
1
4 2 3 13 15
14
16
17
18
Theo de Jong & Noud Peters
Uitgeleefd!
Sprekende botten
Museum Klok & Peel, Asten Waanders Uitgevers, Zwolle
Inhoudsopgave
Voorwoord ___________________________________________________________________________5 1 2
3
4
5
6
Inleiding___________________________________________________________________________ 6 1.1 Uitgeleefd leven _________________________________________________________________8 1.2 De bodem onder ons _____________________________________________________________9 Steun voor het leven: wel of geen skelet?______________________________________________ 12 2.1 Eencellige dieren _______________________________________________________________13 2.2 Sponzen ______________________________________________________________________13 2.3 Neteldieren____________________________________________________________________14 2.4 Wormen_______________________________________________________________________15 2.5 Stekelhuidigen__________________________________________________________________17 2.6 Weekdieren____________________________________________________________________19 2.7 Geleedpotige dieren_____________________________________________________________20 2.8 Krabben en kreeften van miljoenen jaren oud ________________________________________20 Sprekend bot I: Ongedierte in Romeins Brandevoort __________________________________________ 24 Sprekend bot II: Schelpen en schilders in de stad _____________________________________________ 30 Een skelet van botten en graten______________________________________________________ 34 3.1 Vergelijkbare opbouw____________________________________________________________35 3.2 Botten benoemen _______________________________________________________________36 3.3 Zoogdierschedel________________________________________________________________46 3.4 Vogelschedel___________________________________________________________________46 3.5 Kopskelet bij reptielen, amfibieën en vissen__________________________________________48 3.6 Spieren bewegen het skelet_______________________________________________________52 Sprekend bot III: Walvissen in de Peel?______________________________________________________ 54 Sprekend bot IV: Minizeehond in Brabantse bodem___________________________________________ 57 Sprekend bot V: Trees van het preHistorisch Dorp_____________________________________________ 60 Dood doet leven ___________________________________________________________________ 64 4.1 Natuurlijk opgeruimd____________________________________________________________65 4.2 Biodiversiteit___________________________________________________________________66 Sprekend bot VI: Een geduchte zeerover____________________________________________________ 68 Sprekend bot VII: Kat en hond in de pot ____________________________________________________ 72 Sprekend bot VIII: Knaagsporen op botten__________________________________________________ 76 Elk skelet is uniek __________________________________________________________________ 80 5.1 Zoogdieren____________________________________________________________________82 5.2 Vogels ________________________________________________________________________86 5.3 Reptielen______________________________________________________________________88 5.4 Amfibieën _____________________________________________________________________90 5.5 Vissen_________________________________________________________________________92 Sprekend bot IX: Kalkoenborst op Kasteel Helmond___________________________________________ 94 Sprekend bot X: Kikkers in de waterput_____________________________________________________ 99 Sprekend bot XI: Gekaakte haringen op het klooster__________________________________________ 100 Voor elke smaak een eigen kaak_____________________________________________________ 104 6.1 Zoogdieren___________________________________________________________________105 6.2 Vogels _______________________________________________________________________112 6.3 Reptielen_____________________________________________________________________114 6.4 Amfibieën ____________________________________________________________________115 6.5 Vissen ________________________________________________________________________116 Sprekend bot XII: Twee mastodonten in Liessel______________________________________________ 118 Sprekend bot XIII: De monsterlijke megalodon______________________________________________ 121
2
7
8
9
10
11
12
Van vers tot versleten: jong tot oud?_________________________________________________ 124 7.1 Leeftijd bepalen op basis van het zoogdierskelet_____________________________________125 7.2 In de bek kijken________________________________________________________________130 7.3 Leeftijd bepalen op basis van het vogelskelet _______________________________________134 7.4 Leeftijd bepalen bij reptielen, amfibieën en vissen ___________________________________136 Sprekend bot XIV: Voor het karretje gespannen _____________________________________________ 138 Sprekend bot XV: Bredase binnenstad met Brucellose besmet___________________________________ 145 Gezonde of krakende botten________________________________________________________ 150 8.1 Overbelasting en ouderdom _____________________________________________________151 8.2 Ontstekingen en slijtage ________________________________________________________151 8.3 Ongemakken aan tanden en gebit ________________________________________________153 8.4 Siamese tweelingen____________________________________________________________155 Sprekend bot XVI: Het ‘zielige’ hondje uit Helmond ___________________________________________ 156 Sprekend bot XVII: Versleten paard in de sloot ______________________________________________ 161 Vrouwelijk of mannelijk?___________________________________________________________ 164 9.1 Hoektanden bij paarden en varkens _______________________________________________165 9.2 Geweien bij herten_____________________________________________________________165 9.3 Het geboortekanaal van bekken en heiligbeen ______________________________________170 9.4 Penisbotten___________________________________________________________________172 9.5 Sporen bij hoenders____________________________________________________________172 Sprekend bot XVIII: ‘Reuzenhinde’ uit Aalburg ______________________________________________ 174 Sprekend bot XIX: Roggentandjes________________________________________________________ 180 Van wild naar getemd: domesticatie_________________________________________________ 184 10.1 Van wolf naar schoothondje _____________________________________________________185 10.2 Van moeflon naar makke schapen_________________________________________________188 10.3 Tamme zwijnen________________________________________________________________194 10.4 Van oerrund naar huisrund ______________________________________________________196 10.5 Grote en kleine paarden_________________________________________________________197 10.6 Huiskat als muizenvanger________________________________________________________198 Sprekend bot XX: Oerrunderen en edelhert uit de Kleine Dommel _______________________________ 200 Sprekend bot XXI: Hond met stamboom __________________________________________________ 204 Paleontologie ____________________________________________________________________ 206 11.1 Onderzoek van fossielen ________________________________________________________207 Sprekend bot XXII: De mammoet ________________________________________________________ 208 Sprekend bot XXIII: Brabantse neushoorns_________________________________________________ 210 Sprekend bot XXIV: Chalicotherium: een wonderlijk dier ______________________________________ 217 Sprekend bot XXV: Een buitenbeentje: Betasuchus___________________________________________ 220 Archeozoölogie___________________________________________________________________ 222 12.1 Diergraven geven inzicht in dier en mens___________________________________________223 Sprekend bot XXVI: Steentijdjager vilt oerrund en edelhert _____________________________________ 226 Sprekend bot XXVII: Laatste maaltijd van paard en rund ______________________________________ 232 Nawoord __________________________________________________________________________237 Literatuur en bronnen ________________________________________________________________238 Diersoorten________________________________________________________________________243 Afbeeldingen _______________________________________________________________________249 Chatbotwolf ________________________________________________________________________250 Colofon ___________________________________________________________________________252
3
In ge s met ’ prek n ske let
4
Voorwoord
Achter objecten in een museum schuilen unieke verhalen. Met de tentoonstelling Uitgeleefd! Beesten & Botten uit Brabantse Bodem laat Museum Klok & Peel te Asten bezoekers anders kijken naar skeletten, botten en fossiele resten daarvan. Wat voor velen op het eerste gezicht dood materiaal lijkt, blijkt een rijke bron van informatie. Deze vondsten vertellen verhalen over leven en dood, over evolutie en aanpassing, over jacht en domesticatie, over ouderdom, ziekte en overleven.
AI-chatbots. Skeletobjecten zoals een wolf, een middeleeuws paard, een prehistorisch oerrund en een mammoet krijgen een stem en nemen bezoekers mee in hun eigen geschiedenis. Daarmee verbinden we verhalen over het verleden met moderne tech nologie. Juist die combinatie past bij Museum Klok & Peel. We willen erfgoed niet alleen bewaren, maar het ook opnieuw tot leven brengen voor nieuwe generaties bezoekers. Dat doen we met kennis, beleving én innovatie.
Theo de Jong en Noud Peters weten die verhalen op een uitzonderlijke manier toegankelijk te maken. Hun enorme kennis van archeologie, paleontologie, natuurhistorie en Brabantse bodemvondsten komt samen in deze rijk geïllustreerde uitgave Uitgeleefd! Sprekende botten, dat veel meer is geworden dan een tentoonstellingscatalogus. Het is een boek dat nieuwsgierig maakt, verwondert en uitnodigt om beter te kijken naar de ‘uitgeleefde’ wereld onder onze voeten.
Mijn grote dank gaat uit naar iedereen die heeft bijgedragen aan het realiseren van de tentoonstelling en deze bijzondere uitgave. In het bijzonder wil ik Theo de Jong en Noud Peters noemen. Met hun kennis, ervaring, toewijding en aanstekelijk enthou siasme hebben zij een onmisbare bijdrage geleverd aan zowel de tentoonstelling als dit boek. Hun passie voor de verhalen van fossielen en botten uit Brabantse bodem heeft geleid tot een project dat bezoekers en lezers nog lange tijd zal inspireren en verwonderen. Ik wens u veel leesplezier – en vooral veel verwondering.
Wat mij persoonlijk bijzonder trots maakt, is dat we met de tentoonstelling ook een nieuwe stap zetten in de manier waarop musea verhalen kunnen vertellen. Voor het eerst laten we bezoekers letterlijk in gesprek gaan met objecten via speciaal ontwikkelde
Frans Eliëns Directeur Museum Klok & Peel
5
Afb. 1.1 Skelet van een lamantijn.
1 Inleiding
Uitgeleefd! Beesten & Botten uit Brabantse Bodem is de titel van een tentoonstelling over dierenskeletten en -botten in Museum Klok & Peel in Asten in 2026-2027. Deze tentoonstelling vormde de directe aanleiding voor dit boek: een naslagwerk waarin dieper wordt ingegaan op de thema’s van de expositie.
Dit boek helpt geïnteresseerden op weg in de wondere wereld van dierenskeletten, -botten en -schedels. Het is een gids om natuurvondsten te herkennen en geeft inzicht in de gevarieerde informatie die onderzoek aan botresten oplevert. En hoewel overal dierlijke resten in de bodem gevonden kunnen worden, gaat dit boek voornamelijk over botten uit Brabantse bodem, de regio waar beide auteurs zich al vele jaren actief bezighouden met archeologische en paleontologische vondsten.
Dierenskeletten zijn fascinerend en spreken tot de verbeelding, ze zijn leerzaam en nuttig voor weten schappelijk onderzoek. Al eeuwenlang worden skeletten geprepareerd voor onderzoek, opleiding en museale collecties (afbeelding 1.1). Geprepareerde botten helpen om fossiele en archeologische vondsten te herkennen. Biologen, zoölogen, archeologen en paleontologen gebruiken skeletten en botten om dieren te classificeren en hun verwantschappen of evolutie te achterhalen en reconstrueren. Skeletten geven informatie over het leven en overlijden van het dier, over de leeftijd en ontwikkeling van het lichaam, over het proces van vergaan in de natuur of in de bodem.
1
Het skelet van een Caribische zeekoe of lamantijn (Trichechus manatus) in afbeelding 1.1 werd bijna 150 jaar geleden geprepareerd. Het zeldzame skelet, dat eigendom was van een school in Venlo, werd bij een verhuizing geschonken aan Museum Klok & Peel. Ook in Nederland zijn enkele fossiele resten gevonden van – verre voorouders van – de zeekoe.1 Ze leefden hier tijdens het Oligoceen: 34 tot 23 miljoen jaar geleden. Lamantijnen leven tegenwoordig onder andere nog in ondiepe zeekusten in MiddenAmerika en Florida. Oude skeletreconstructies zijn
In een kleigroeve in Eibergen (Gelderland): Hooijer 1977: 1-25; uit de Westerschelde: Bakker, Mol & Bakker 2023: 90-98.
7
Afb. 1.1.1 Het konikpaard leeft als wild paard in de Oostvaardersplassen. Dit paard is tijdens het bevallen gestorven en aaseters hebben het kadaver kaalgevreten.
nog altijd van grote waarde bij het onderzoeken en begrijpen van de evolutie en ontwikkeling van verschillende diersoorten.
dier, waarmee het deel uitmaakt van de kringloop van het leven. Wanneer kadavers achterblijven in de natuur zijn er altijd andere dieren die zich eraan tegoed doen. Voorbeelden van dergelijke aaseters zijn roofdieren zoals vossen, dassen en wolven, maar ook kraaiachtigen, meeuwen en tegenwoordig ook weer arenden en soms een gier als dwaalgast uit Zuid-Europa. Daarnaast zijn er diverse insecten die genieten van een dood dier, of zelfs hun eitjes leggen in kadavers.
1.1 Uitgeleefd leven Elke plant en elk dier op onze aarde houdt vroeg of laat op te bestaan. Eenmaal gestorven blijft het achter op of wordt het opgenomen in de bodem en gebrui ken allerlei andere organismen delen van het dode
8
Uiteindelijk blijven gewoonlijk alleen enkele botten van het skelet, of sporen daarvan, achter. En die verdwijnen dan langzaam uit het zicht, onder een strooisellaag in het bos, onder het zand of op de bodem in het water. Daar blijven ze, tenzij ze weer in het zicht komen bij ‘openingen’ in de bodem door grondwerkzaamheden als ontgrondingen, afgravingen, zand- en grindwinning en archeologische opgravingen. Bij archeologische opgravingen vormen dierlijke skeletresten dikwijls de tweede grootste vondstgroep, na aardewerk scherven.2 Skeletresten blijven eeuwenlang in de bodem bewaard, vooral in de humeuze context van een oude beek of sloot, in de natte bodem in een waterput of in stedelijke context onder kalkrijk puin. Bij zand- en grindwinningen in diepere aardlagen kunnen gefossiliseerde skelet resten naar boven komen. Deze zijn dan duizenden tot soms honderdduizenden of miljoenen jaren oud. Mineralen in de bodem hebben de organische bestanddelen geleidelijk vervangen, de botten zijn dan ‘versteend’.
zeedieren uit het Mioceen. De zandwinningen in Liessel-Hoogdonk en in Mill-Langenboom zijn daarvoor de belangrijkste vindplaatsen. Op de Peelhorst liggen de oudere bodemlagen dichter onder het maaiveld. In de Roerdalslenk liggen deze oude afzettingen veel dieper. Ook bij leem-, zand- en grind groeves elders in de provincie Noord-Brabant komen incidenteel bodemvondsten uit grotere diepte en oudere aardlagen tevoorschijn. Waar in de bodem wordt gegraven, kunnen skelet resten tevoorschijn komen (afbeelding 1.2). Het zoeken naar skeletresten en fossielen is tijdrovend. De meeste vondsten zijn bijeengebracht door trouwe zoekers die vaak vele jaren verzamelen. In dit boek gaan we in op de betekenis van dergelijke vondsten. Het belang is op het eerste gezicht misschien niet direct duidelijk, maar is, als getuigen uit een ver verleden, wel degelijk waardevol voor onderzoek naar de (natuurlijke) ontwikkeling en geschiedenis van stad, dorp en streek. Verspreid over Nederland zijn er in de bodem diepe en minder diepe bodem ingrepen uitgevoerd, waarbij door oplettende uitvoerders, archeologen en actieve zoekers in het verleden al veel objecten zijn verzameld. Veel van deze vondsten kwamen terecht in museale collecties van lokale heemkamers en (natuur)musea. Eenmaal opgenomen in een museumcollectie blijven vondsten langdurig bewaard en beschikbaar voor onderzoek of om tentoon te stellen aan een breed publiek.
De afgelopen eeuw is het grondverzet sterk toege nomen en worden ingrepen in de bodem steeds grootschaliger. Voordat bouwputten voor nieuwe woonwijken, parkeerkelders of kabels en leidingen in historische gebieden worden gegraven is dikwijls archeologisch onderzoek nodig. Bij grondverzet voor natuurontwikkelingen, waterberging of slibsanering in beekdalen van Aa en Dommel, worden in veen rijke beekafzettingen resten gevonden van het landschap en de dieren uit Late Prehistorie. Bij het baggeren naar zand en grind naast de grote rivieren, zoals de plassen in de omgeving van ’s-Hertogenbosch, Rosmalen, Empel en Lith zijn vooral resten van ijstijddieren uit het Pleistoceen verzameld. Het baggeren naar dieper gelegen kalkzandsteen en glauconietzanden levert fossielen van planten en landdieren uit het Plioceen van vóór de ijstijden en fossielen van
2
1.2 De bodem onder ons Door de skeletresten te verzamelen en te bestuderen krijgen we inzicht in het voorbije leven gedurende verschillende perioden uit het verleden. De vondsten geven een beeld van de dieren die in de Prehistorie leefden, de tijd van jager-verzamelaars (de eerste
De Jong 2018: 146.
9
1
2
3
4
5
6
7
8
– 0m m – 10
Ho Ple i
loc ee
m
– 30
m
– 50
m
n
sto
cee
Pli o
– 20
n
0m
– 10
cee
n
0m
– 25
Mi
oc ee
Oli
go
n
0m
– 50
cee
k
dbreu
n Peelra
n
Afb. 1.2.1 De bodem onder onze voeten.
10
6000 jaren van het Holoceen), over dieren uit de ijstijdperiode (het Pleistoceen, grofweg 2,5 miljoen tot zo’n 10.000 jaar geleden), over dieren die hier leefden lang voordat er mensen op aarde rondliepen (het Plioceen, ongeveer 5,5 tot 2,5 miljoen jaar geleden) en over dieren die hier in de zee leefden toen de kustlijn nog in Oost-Brabant lag (het Mioceen, ongeveer 23 tot 5,5 miljoen jaar geleden3).
meer algemene beschouwingen over aspecten van het skelet worden afgewisseld met korte beschrij vingen van bijzondere vondsten van ‘uitgeleefde’ dieren afkomstig uit Brabantse bodem.
De verschillende aardlagen worden op verschillende diepten aangetroffen. Aan de oostzijde van de provincie Noord-Brabant loopt de Peelrandbreuk. Ten westen daarvan ligt de Roerdalslenk met dikke pakketten zand, leem en grind. Aan de oostzijde ligt het hoger gelegen Peelblok, of de Peelhorst.4 Bij zandwinningen worden hier oudere aardlagen dichter onder het maaiveld aangesneden. Nog veel ouder zijn gesteentelagen uit de perioden Krijt (ongeveer 145 tot 65 miljoen jaar geleden) en Carboon (ongeveer 360 tot 300 miljoen jaar geleden) die dicht aan de oppervlakte komen in Limburg. Denk daarbij aan de mergelgroeven in de omgeving van Maastricht of de steenkoolmijnen in de omgeving van Heerlen.
1 Veel dieren overlijden door aanrijdingen in het verkeer. 2 Kadavers in de natuur worden door aaseters kaalgevreten tot skelet. 3 Tijdens opgravingen worden skeletten van begraven dieren gevonden, maar ook afgekloven botten en botjes. 4 Huisdieren, hobbydieren, pluimvee en slachtvee gaan allemaal een keer dood. 5 In het beekdal liggen Holocene dierenresten uit de tijd van prehistorische jagers en verzamelaars. Ze komen tevoorschijn bij graafwerk voor natuur ontwikkelingen. 6 Bij zandwinningen op de Peelhorst worden resten van zeedieren gevonden uit het Mioceen en Plioceen. 7 Zandzuigers die bij de Maas zand en grind winnen, brengen bij het baggeren regelmatig skeletresten van pleistocene dieren uit de ijstijd mee naar boven. 8 Het rivierdal van de Maas snijdt door oude zanden grindlagen. Soms treffen vissers in hun netten botten van ijstijddieren aan.
Dit schematische kijkje onder het maaiveld (afbeelding 1.2.1) laat de herkomst van de skeletten en botten in dit boek zien.
In dit boek wordt eerst een overzicht gepresenteerd van dieren die wel een skelet hebben, maar geen inwendig skelet van botten of graten. Daarna volgen diergroepen met een inwendig skelet. Vervolgens komt de variatie in voedings- en leefgewoonten bij verschillende diergroepen aan bod, en wat dit betekent voor het gebit en het skelet. De groei, ontwikkeling en slijtage van het skelet gedurende het leven wordt uitgelegd, evenals de verschillen tussen vrouwelijke en mannelijke dieren. Ook wordt ingegaan op de invloed die de mens heeft gehad door wilde dieren tot huisdier te maken, welke gevolgen dat heeft gehad voor verschillende diersoorten. Deze
3
Jaartallen naar Geologie van Nederland (geologievannederland.nl).
4
Van Balen e.a. 2022.
11
Afb 2.1.1 Het mergelgesteente in Zuid-Limburg is vooral opgebouwd uit kalkskeletjes van vele miljoenen mosdiertjes, foraminiferen en schelpen. Ze leefden in het Krijt, 145 tot 65 miljoen jaar geleden.
2 Steun voor het leven: wel of geen skelet?
Niet alle dieren hebben een skelet, maar voor tal van dieren biedt een skelet veel voordelen. Het geeft stevigheid, het biedt de mogelijkheid om er spieren aan vast te maken en het beschermt zachte en kwetsbare delen van het lichaam. Bij een skelet denken we al snel aan de botten die in ons eigen lichaam zitten. Maar er zijn ook tal van dieren waarbij dat skelet niet binnen in, maar aan de buitenkant van het lichaam zit, een zogenaamd ‘exoskelet’. In dit boek ligt de nadruk op het skelet van de mens en van dieren die een inwendig of ‘endoskelet’ hebben: de gewervelde dieren, ofwel ‘vertebraten’. Maar eerst laten we in dit hoofdstuk een aantal voorbeelden zien van ongewer velde dieren (invertebraten). Daarbij zijn er veel met een exoskelet, terwijl er ook zijn die een andere vorm van steun en bescherming hebben voor de kwetsbare organen en het zachte lijf.
minuscule diertjes zijn er soorten die een ‘huisje’ van kiezel of kalk hebben. Dat beperkt ze weliswaar in hun mobiliteit, maar biedt ze een zekere veiligheid. Een voorbeeld van zulke eencelligen zijn foraminiferen (‘gaatjesdragers’) die een kalkskelet hebben en zich met schijnvoetjes, die door de gaatjes in het skelet naar buiten steken, kunnen verplaatsen. Ze kunnen in zulke grote massa’s voorkomen dat ze na hun sterven bezinken en, na een heel lange tijd, pakket ten kalksteen worden. De mergelgesteenten in Zuid-Limburg zijn op deze manier gevormd (afbeelding 2.1.1).
2.2 Sponzen Sponzen (Porifera) zijn meercellige dieren die in het water leven en die zich na een jeugdfase waarin ze beweeglijk zijn, vastzetten op een ondergrond en hun verdere leven op die plaats blijven. Ze zijn eenvoudig van bouw en beschikken in hun weefsel over skeletnaaldjes van kiezel of spongine (een hoorn achtige stof ). Het venusmandje (Euplectella aspergillum) is een voorbeeld van een kiezel- of
2.1 Eencellige dieren Eencellige dieren bestaan, zoals de naam al aangeeft, uit maar één cel, en kunnen zich meestal beweeglijk in het water verplaatsen. Maar zelfs onder deze
13
0
3 cm
0
Afb. 2.2.1 Venusmandje Euplectella aspergillum (collectie
3 cm
Afb. 2.3.2 Fossiel (solitair) koraal uit Mill-Langenboom.
Museum Klok & Peel).
glasspons (afbeelding 2.2.1). De natuurlijke badspons (Spongia officinalis) uit de Middellandse Zee is bij ons het best bekend. Het is eigenlijk het skelet van een hoornspons, dat overblijft als het dier sterft.
vormen, zoals poliepen. Vooral die laatste zijn kwetsbaar en het is dan ook niet verrassend dat veel vormen een beschermend omhulsel van bijvoorbeeld kalk hebben ontwikkeld. Het bekendste voorbeeld zijn de koralen (afbeelding 2.3.1 en 2.3.2). Dat zijn kolonies van vastzittende poliepen die uitgebreide koraalriffen vormen.
2.3 Neteldieren Tot de neteldieren (Cnidaria) behoren zowel dieren die vrij rondzwemmen, zoals kwallen, als vastzittende
0
5 cm
0
3 cm
0
3 cm
Afb. 2.3.1 Koraalriffen zijn gevormd door poliepen. Het kalkskelet bestaat uit allerlei fraaie vormen en complexe structuren.
14
0
3 cm
Afb. 2.4.1 Brok groenzandsteen uit Liessel-Hoogdonk met talrijke gangetjes van fossiele kalkkokerwormen, sommige met resten van de kalkkokers. Deze wormgangen zijn tussen 11 en 6 miljoen jaar geleden (Laat-Mioceen) gemaakt in een modderige zeebodem.
2.4 Wormen Wormen (Vermes) vormen in het dierenrijk een gevarieerd gezelschap van langgerekte, pootloze dieren met zachte weefsels die het vrijwel allemaal zonder skelet moeten doen. Dat geldt zowel voor platwormen, ronde wormen als vrijwel alle ringwormen. Uitzonderingen zijn sommige borstelwormen die een koker van zandkorrels of kalk(deeltjes) maken waarin ze teruggetrokken leven en met tentakeltjes voedseldeeltjes naar zich toe halen: zandkokerwormen en kalkkokerwormen (onder andere Ditrupa sp.), zie afbeelding 2.4.1 en 2.4.2.
Afb. 2.4.2 Fossiele wormgangen van kokerwormen (Ditrupa arietina) uit de zandwinningsplas Langenboom in Mill.
15
0
0
5 cm
3 cm
0
5 cm
0
3 cm
Afb. 2.5.1 Het mesodermale skelet van moderne stekelhuidige dieren: linksboven een gewone zeester (Asterias rubens) en rechtsboven een griffelzee-egel (Heterocentrotus mamillatus). Onder een zeeappel (Psammechinus miliaris) zonder stekels en met stekels.