John Heartfield

John Heartfield Fotografie Plus DYNAMIET

John Heartfield Fotografie Plus DYNAMIET Onder redactie van Angela Lammert, Rosa von der Schulenburg en Anna Schultz in opdracht van Akademie der KĂźnste, Berlin

Waanders Uitgevers, Zwolle

8

Voorwoord

10

Inleiding

12

Fotografie plus Dynamiet een tijdperk

38

Productieve relaties John Heartfield en Willi Münzenberg ANDRÉS MARIO ZERVIGÓN

46

Wapenbroeders De creatie en migratie van Ob schwarz, ob weiß MARIA GOUGH

52

Hakenkreuzottern Over de visueel-verbale retoriek van de fotomontages van Heartfield ROSA VON DER SCHULENBURG

60

Foto’s, toneel en boeken Brecht en Heartfield ERDMUT WIZISL A

68

Materiaal, proces en archief ANGEL A L AMMERT

76

John Heartfield TACITA DEAN

78

‘LEVE DE OORLOG’ Knippen en plakken

96

Foto’s van gruwelijkheden als (niet) gebruikt materiaal ANGEL A L AMMERT

104

Beeldpropaganda tijdens de Eerste Wereldoorlog Aby Warburg als redacteur van het geïllustreerde tijdschrift La Guerra del 1914 STEFFEN HAUG

110

Terreur – Als beelden wapens worden CHARLOT TE KLONK

114

Hart voor Heartfield RICHARD DEACON

118

Film als de keuken van de montage

220

revolutionaire schoonheid

ONTWERPER VAN HET SOCIALISME? Verouderde symboliek of het einde van de hoop

142

Focus op beelddenken Expressisonistische films of propaganda

242

Als het om rechtvaardigheid ging, dan sprong hij als een veer op

JEANPAUL GOERGEN

RALPH KEUNING 148

Heimwee naar ‘gewaagde constructies’

in gesprek met John Heartfields

John Heartfield en het theater

kleinzoon Bob Sondermeijer

STEPHAN D ÖRSCHEL 248 158

De geschiedenis van een nalatenschap

‘Slimme valstrikken’

John Heartfield in de kunstverzameling van de

De fake foto’s van Heartfield als reflectie op

Akademie der Künste

massamedia

MEIKE HERDES

VERA CHIQUET 252 164

168

‘Ongelukkige verwikkelingen’

John Heartfield – Drie primaire kleuren:

De moeilijke weg naar het lidmaatschap van de

blauw, rood en geel

Akademie der Künste

MARK L AMMERT

HAIKO HÜBNER

Thuis in den vreemde ballingschap en terugkeer

256

Klaus Wittkugel, de ‘monteur’ van de DDR PREM KRISHNAMURTHY

264

Heartfield en Herzfelde, Oost-Berlijn 1972 JEFF WALL

188

Een kunstenaar op de vlucht John Heartfield in Praag

194

JINDŘICH TOMAN

288

BIJLAGEN

Compromisloos aangepast

290

Biografie van John Heartfield

John Heartfield in Engelse ballingschap

292

Lijst van tentoongestelde werken

306

Lijst van niet tentoongestelde werken

308

Index van plaatsen en personen

‘Gewapend met vijf camera’s’

310

Over de auteurs

Heartfields reis naar China en zijn relatie

311

Bruikleengevers

met Vietnam

311

Dankwoord

ROSA VON DER SCHULENBURG

311

Fotoverantwoording

312

Colofon

ANNA SCHULTZ 204

210

‘Misschien zien we elkaar eindelijk weer’ Böff, Mött en Wiel en het jaar 1949 MICHAEL KREJSA

218

Wie lijdt, scheidt MARCEL ODENBACH

Voorwoord

De waarheid laten zien, de feiten weergeven de 'de leugen

staan die zijn principe van de (de)constructie van afbeel-

op zijn smoel slaan'. Zo beschrijft de graficus, animatiekun-

dingen artistiek gezien verder ontwikkelen? De politieke

stenaar en decorontwerper John Heartfield in 1967 tijdens

publieke opinie was al ten tijde van de Weimarrepubliek

een interview het doel van zijn politieke fotomontages. Zijn

gefragmenteerd. Politieke satire diende voornamelijk de ei-

beeld­s atire wil aanklagen, ophelderen en ontmaskeren. Het

gen partij. Hoe ziet dat er nu uit? Is de publieke opinie door

is een middel in de politieke strijd. Heartfield bouwde voort

sociale media opgedeeld in kleinere delen, die vooral dienen

op de kracht van het beeld. Hij was ervan overtuigd dat men

als echokamers waarin gelijkgezinden hun politieke opvat-

‘met de foto heel eenvoudig de gebeurtenissen, de waar-

tingen bevestigd zien? Is de discussie over feiten niet vooral

heid, de feiten’ kon laten zien. In zijn woorden is de woede

een discussie over meningen geworden?

en de creatieve energie te bespeuren om met foto, schaar,

De tentoonstelling en de catalogus gaan over deze vragen

penseel en lijm de strijd aan te gaan. Zijn werken bereikten

en plaatsen het werk van Heartfield in een actuele context.

een miljoenenpubliek en zijn inmiddels klassiekers binnen de

Het uitgangspunt is de digitale registratie van het grafi-

politieke kunst. Pagina’s uit de Arbeiter-Illustrierten-Zeitung

sche werk van John Heartfield in de kunstverzameling van

als Ob schwarz, ob weiß – im Kampf vereint! (1931) en Adolf

de Akademie der Künste. De online catalogus van Heart-

der Übermensch. Schluckt Gold und redet Blech (1932) en

field (www.heartfield.adk.de), die 6200 werken bevat, is

de titelpagina van Der Sinn von Genf. Wo das Kapital lebt,

in 2018 afgerond. Deze catalogus biedt een uitgebreid

kann der Friede nicht leben! (1932) droegen ertoe bij dat

beeld van het werk van de kunstenaar en bevat veel nieuwe

de fotomontage een op zichzelf staande kunstvorm werd.

vondsten en inzichten die ook in de tentoonstelling terug-

Heartfield groeide uit tot een van de belangrijkste en in-

komen. Vooral zijn manier van werken wordt duidelijk: het

novatiefste kunstenaars in het verzet tegen het fascisme.

kunstzinnige kiezen, uitknippen en samenvoegen. De online

En daarmee tot een van de meest gehate vijanden van de

catalogus vormt echter maar een deel van de kosmos van

nationaalsocialisten. Door puur geluk ontsnapte hij in 1933

Heartfield waaruit de curatoren konden putten. Naast zijn

aan een arrestatie en wist hij te vluchten, eerst naar Tsje-

beeldwerk behoort ook de schriftelijke nalatenschap tot

cho-Slowakije en later naar Engeland. Zijn politieke satire

het John-Heartfield-archief van de Akademie der Künste:

heeft dankzij de esthetiek en suggestieve werking nog niets

158 dozen met brieven, biografische documenten en zo’n

aan artistieke kracht ingeboet. Zijn werk is, zoals zijn vriend

drieduizend werkfoto’s en persoonlijke foto’s. Daar komen

en kunstcriticus Adolf Behne in 1931 heel treffend zei: ‘Foto-

nog eens meer dan zeshonderd museumstukken bij, van een

grafie met dynamiet’.

stoel uit zijn woonkamer tot een Chinees theekopje uit de

Het agressieve verlangen van Heartfield naar ontmaske-

bloeitijd van de middeleeuwen. Het netwerk van Heartfield

ring van de leugen en politieke verduidelijking is nog steeds

kan worden afgeleid uit de bewaard gebleven archieven van

actueel in een tijd van fake news, de opkomst van radicaal

zijn vrienden, metgezellen en medestrijders Bertolt Brecht,

rechts en haattirades op sociale media. Toch stemt zijn on-

George Grosz, Erwin Piscator en Otto Schmalhausen, en

voorwaardelijke geloof in de verduidelijkende macht van

natuurlijk uit dat van zijn broer Wieland Herzfelde, die aan

afbeeldingen en feiten tegenwoordig tot nadenken. Welke

het hoofd stond van de legendarische uitgeverij Malik. Uit

‘waarheden’ vertellen afbeeldingen in een tijd van internet-

deze bronnen konden Heartfields internationale relaties en

fenomenen als memes, perfecte digitale beeldmanipulatie

zijn productieve samenwerking met anderen (voor decor- en

en uitsluitend uit algoritmen opgebouwde beeldbestanden?

boekontwerpen, foto’s en animatiefilms) worden afgeleid.

Heeft het naïeve geloof in de authenticiteit en objectiviteit

Aan de tentoonstelling en de catalogus hebben veel crea-

van de fotografie plaatsgemaakt voor het al even naïeve

tieve geesten meegewerkt die we hierbij willen bedanken.

geloof in de volmaakte manipuleerbaarheid van de fotogra-

De curatoren Rosa von der Schulenburg, Angela Lammert

fie? Bestaat Heartfields kunst van de politieke fotomontage

en Anna Schultz voor het concept en de daadkrachtige

nog? Of zijn er andere vormen van visuele expressie ont-

realisatie van de samenwerking tussen het archief en de

8

programma-afdeling. De Kulturstiftung des Bundes en de

Academy gaat onze dank vooral uit naar directeur Axel

Bundeszentrale für politische Bildung voor hun financiële

Rüger, voormalig artistiek directeur Tim Marlow, die de

bijdrage aan de tentoonstelling en het begeleidende pro-

tentoonstelling in het programma van de Royal Academy

gramma in Berlijn. Uitgeverij Hirmer, die het is gelukt een

heeft opgenomen, en hoofd tentoonstellingen Andrea

gemeenschappelijke catalogus voor drie Europese partners

Tarsia. Verder willen wij Per Rumberg, Rose Thompson,

in drie talen uit te brengen. Uta Grundmann, die de tekst

Elana Woodgate en Belén Lasheras Díaz bedanken.

uitstekend heeft geredigeerd, en tentoonstellingsontwerp-

Museum de Fundatie in Zwolle bedankt met name Arjette

ster Roswitha Kötz, die in Berlijn een passende presentatie

van Dulmen Krumpelman, Sarah Voss, Teo van den Brink en

heeft gecreëerd voor Heartfield. De afdelingen van de

Kristian Garssen.

Akademie die medeverantwoordelijk zijn voor het begelei-

Na de opening in Berlijn (21 maart - 21 juni 2020) is de ten-

dende programma. En tenslotte vormgever Heimann und

toonstelling te zien in Zwolle (27 september 2020 - 3 januari

Schwantes die, na de online catalogus van John Heartfield,

2021) en in Londen (27 juni - 26 september 2021). Dat de

ook nu weer een geschikte vorm moesten zien te vinden

tentoonstelling ook in Engeland en Nederland is te zien, is

voor het werk van deze uitzonderlijke fotomontagemaker

het bewijs dat de artistieke aantrekkingskracht van Heart-

en typograaf. De tentoonstelling en deze catalogus hadden

field internationaal is en dat zijn wens om esthetische en

echter niet tot stand kunnen komen zonder de steun van de

politieke invloed uit te oefenen nog steeds actueel is.

erfgenamen en rechthebbenden van John Heartfield in Nederland en de Verenigde Staten. Onze bijzondere dank gaat uit naar de kleinkinderen van de kunstenaar, Jolanda en Bob

Werner Heegewaldt

Sondermeijer, die het project genereus hebben gesteund.

Directeur archief van de Akademie der Künste,

Hun bereidwillige toestemming om het beeldwerk online

Berlijn

toegankelijk te maken vormde de basis voor een nieuwe, diepere kennismaking met de kosmos van Heartfield. De

Ralph Keuning

resultaten hiervan zijn terug te zien in de catalogus.

Directeur Museum de Fundatie, Zwolle

De tentoonstelling is een gemeenschappelijk project van de Royal Academy of Arts in Londen, Museum de Fundatie

Rebecca Salter PRA

in Zwolle en de Akademie der Künste in Berlijn. Als Royal

President Royal Academy of Arts, Londen

9

Inleiding

De beeldretoriek van de fotomontages van John Heartfield

In dit boek zijn naast zijn belangrijkste werken ook verras-

is vandaag de dag nog net zo krachtig als toen de montages

sende vondsten uit het archief te vinden. Al het film- en

werden gemaakt. Indertijd werden ze gezien als controver-

audiomateriaal van, met en over Heartfield (niet gepubli-

sieel. Ze werden gecensureerd en uit tentoonstellingen ver-

ceerde interviews, filmopnamen en theaterdocumenten)

wijderd. Naar aanleiding van een reizende tentoonstelling

is voor de tentoonstelling toegankelijk gemaakt. Dit boek

die bijna dertig jaar geleden door de Akademie der Künste

bevat ook nieuwe ontdekkingen, zoals zijn vroege film over

werd georganiseerd, ontstonden er heftige discussies over

een glasblazerij. Aan de hand van een selectie uit de ver-

esthetiek versus ideologie. Er werden pamfletten verspreid.

zameling grafische en Oost-Aziatische kunstwerken uit de

Ook nu vormen nationalisme en het rechtse gedachtegoed

nalatenschap van Heartfield worden tot nu toe onbekende

weer een reële bedreiging. Daarom willen we het werk

inspiratiebronnen voor zijn werk duidelijk. Verrassend zijn

van Heartfield tegen oorlog en fascisme weer in herinne-

de toelichtingen over de manier van werken van Heartfield

ring brengen en opnieuw bespreken, ook omdat jongere

door kunstenaars als Tacita Dean, Richard Deacon, Marcel

generaties deze fotokunstenaar en zijn door ballingschap

Odenbach, Mark Lammert en Jeff Wall. Het boek is niet

getekende leven waarschijnlijk helemaal niet meer kennen.

strikt chronologisch opgebouwd, maar ingedeeld op basis

Onze ervaringen met fake news en deepfake-video’s, met af-

van met elkaar gerelateerde en elkaar aanvullende vraag-

beeldingen die tot oorlog oproepen en met politieke satire

stellingen en thema’s. Elk deel wordt voorafgegaan door

creëren bovendien een nieuwe invalshoek op de geschiede-

een reeks afbeeldingen en afgesloten met een toelichting

nis: vormen deze geavanceerdere technieken om beelden te

door een kunstenaar.

manipuleren een voortzetting van het formele principe van de fotomontage, dat bestaat uit deconstructie en construc-

Fotografie plus dynamiet – Een tijdperk

tie? Welke betekenis hebben het materiaal, de proceskunst,

In de tentoonstelling zijn de gefilmde zelfgetuigenissen van

de stappen in het proces? Wat is er veranderd in het politie-

Heartfield en zijn tijdgenoten te zien in een collage van

ke gebruik van afbeeldingen?

media. In het boek komen deze terug in een bespreking van

Dit boek, dat verschijnt naar aanleiding van de tentoonstel-

een selectie voornamelijk onbekende objecten en archief-

ling John Heartfield. Fotografie plus dynamiet, die vanaf

stukken. Ze introduceren de ‘kosmos van Heartfield’, een

maart 2020 is te zien in de Akademie der Künste in Berlijn, is

wereld waartoe ook Bertolt Brecht, James W. Ford, Georg

een verzameling van artikelen van Europese en Amerikaanse

Grosz, Hannah Höch, Willi Münzenberg, Erwin Piscator,

deskundigen die het leven en werk van Heartfield vanuit heel

Kurt Tucholsky, Helene Weigel en anderen behoorden. Door

verschillende gezichtspunten beschrijven. Daarbij hebben ze

een iconisch motief van Heartfield na vier decennia in een

gebruikgemaakt van systematisch archiefonderzoek naar

nieuw licht te plaatsen, ontstaan er ook nieuwe inzichten in

zowel kunstenaars als politieke activisten waarmee Heart-

zijn leven en werk. De methodische overwegingen over de

field in contact kwam en van wie het werk zich eveneens in

visueel-verbale retoriek en over Heartfields begrip van het

het archief van de Akademie bevindt. Ze komen met nieuwe

materiaal sluiten hierop aan.

inzichten, bijvoorbeeld in de manier waarop hij verschillende kunstvormen combineerde. Een blik op de projecties

‘Leve de oorlog’ – Knippen en plakken

van Heartfield voor de theaterstukken van Piscator maakt

De fotomontagemaker verzamelde beeldmateriaal. Zijn

niet alleen zijn levenslange fascinatie met vormgeving voor

verzameling bestaat uit mappen met opnamen uit de Eerste

theater en tentoonstellingen duidelijk, maar laat ook zien

Wereldoorlog, persfoto’s van politieke misdrijven (bijvoor-

dat zijn kunst wordt bepaald door de manier waarop deze

beeld de moord op Karl Liebknecht en de Sovjet-Russische

wordt gebruikt. De ‘revolutionaire schoonheid’ van zijn werk

partizane Soja Kosmodemjanskaja) en documentaire-op-

(Louis Aragon) onderscheidt het van de in massaproductie

namen van na 1945 uit de Vietnamoorlog en de oorlog in

vervaardigde boodschappen van alle politieke kleuren.

Algerije. Maar waarom gebruikte Heartfield, in tegenstel-

10

ling tot bijvoorbeeld Brecht, deze gruwelbeelden slechts

zijn opdrachtgevers en zijn publiek ontbrak het hem boven-

zelden in zijn montages? Welk vrouwbeeld draagt hij uit in

dien aan het referentiekader en de voorwaarden waarover

vergelijking met Hannah Höch, die hetzelfde bronmateriaal

hij tijdens zijn ballingschap in Praag dankzij de AIZ wel nog

gebruikte? Veldpostkaarten uit de Eerste Wereldoorlog, die

kon beschikken. De artistieke toenadering werd bovendien

de gruwelen van de oorlog meestal niet laten zien, spelen

bemoeilijkt door een andere vormgevingstraditie en de

vanwege hun visuele strategie een rol in de overgang van

Engelse smaak. Hij kreeg als ‘vijandige buitenlander’ en als

gedetailleerde, samen met Grosz gemaakte dadamontages

communist nauwelijks de kans om op zijn gebruikelijke ma-

naar de meer minimalistische combinaties van Heartfield

nier met fotomateriaal te werken. Wat tot nu toe nauwelijks

voor de Arbeiter-Illustrierte-Zeitung (AIZ), een rol waar tot

bekend was, is dat het hem toch, zelfs zonder werkvergun-

nu toe weinig aandacht aan is besteed. Door middel van

ning, lukte om boekontwerpen voor uitgeverijen en theater-

de (de)constructie van afbeeldingen (knippen, fragmente-

decors te ontwerpen. Heartfield ontwikkelde daarnaast een

ren, vervormen, opnieuw combineren en opnieuw vormen),

passie voor het verzamelen van antiek. In Londen verdiepte

een symbolisch-esthetische reactie op de vernietiging van

hij onder andere zijn interesse voor China en de Oost-

de samenleving door de oorlog, verbindt Heartfield een

Aziatische cultuur. Uit nieuwe documenten wordt ook meer

radicaal antiburgerlijke expressie met de wens tot ophelde-

duidelijk over de vriendschap van de gebroeders Heart-

ring. Er wordt gekeken naar de esthetische verwantschap

field-Herzfelde met George Grosz in de tijd vlak voordat de

met tijdgenoten, zoals Aby Warburg, en naar de relatie met

emigranten terugkeerden naar Duitsland.

terrorisme in het heden, die een historisch patroon volgt: als beelden wapens worden.

Film als de keuken van de montage – Revolutionaire schoonheid

Ontwerper van het socialisme? – Verouderde symboliek of het einde van de hoop Na de vrijgave van de archieven in 1989 werd de precaire situatie van emigranten uit het westen bij terugkeer in de

In tegenstelling tot zijn populaire fotomontages tegen het

DDR duidelijk. Heartfield was een van deze emigranten. Ze

fascisme waren de vroege animatiefilms van Heartfield tot

verklaren waarom Heartfield zijn successen uit zijn vroege

nu toe nauwelijks bekend. Samen met zijn vriend en mede-

jaren niet kon voortzetten. In zijn resterende jaren in Berlijn

kunstenaar George Grosz sneed Heartfield overgetekende,

bestond zijn werk voornamelijk uit theaterdecors en door

satirische figuren uit karton en combineerde en animeer-

hem ontworpen posters, tentoonstellingen en catalogi voor

de deze tot stop-motionfilms. Zo ontstond er vanaf 1917,

bevriende kunstenaars. Hij experimenteerde met andere

terwijl hij in dienst was van de Oberste Heeresleitung, het

vormen, zoals de driedimensionale tentoonstellingsruimte,

opperbevel van het Duitse keizerlijk leger, een tot nu toe

onder meer voor Klaus Wittkugel. Er wordt ook aandacht

onbekende propagandafilm in een andere stijl. Er wordt

besteed aan de ambivalente politieke verwikkelingen rond

ingegaan op de nauwe relatie tussen filmmontage en foto-

de beide broers John Heartfield en Wieland Herzfelde en

montage en op de toepassing van het montageprincipe op

aan hun zelfstilering. Dit deel wordt afgerond met artikelen

ontwerpen voor boeken, posters, theaterdecors en adver-

over de verhouding van Heartfield met de Akademie der

tenties. In de tentoonstelling wordt, naast de gebruikelijke

Künste en de geschiedenis van zijn nalatenschap, die in de

vergelijking van ontwerp en gepubliceerde fotomontage,

Akademie is ondergebracht.

ook aandacht besteed aan het productieproces met zijn verschillende stappen en het hergebruik van onderdelen

Dit boek richt zich, met artikelen over Heartfield, zijn

van montages in andere werk. Bovendien wordt duidelijk

kunstenaarsvrienden en zijn deels onbekende werk, en de

gemaakt hoe de afbeeldingen massaal werden verspreid

toelichtingen van hedendaagse kunstenaars, niet alleen op

en vermenigvuldigd en hoe ze in boeken en tijdschriften

een breed publiek, maar ook op deskundigen, voor wie met

werden opgenomen. Hierbij wordt niet vergeten hoe de

name de nieuwe vondsten uit het archief en de probleem-

politieke betekenis van een afbeelding kan worden veran-

georiënteerde vraagstellingen interessant zullen zijn. De

derd door een nieuwe titel, een commentaar of een artistie-

samenwerking tussen de curatoren, internationale deskun-

ke context toe te voegen.

digen en archiefmedewerkers van de Akademie, en de veel-

Thuis in den vreemde – Ballingschap en terugkeer

vuldige motiverende impulsen van leden van de Akademie, hebben geresulteerd in een nadere kennismaking met de kunstenaar John Heartfield die past binnen de bijzondere

Tijdens zijn tweede ballingschap in Engeland, na zijn vertrek

structuur, de potentie en de opdracht van de Akademie der

uit Praag, kon Heartfield niet meer gewoon zijn werk doen.

Künste: esthetisch en politiek actief zijn in het heden.

Hij had in Londen geen succes met zijn thema’s of met de kunst van de fotomontage. Hij had niet langer toegang tot kwalitatief betere productiemethoden, zoals de koperdiepdruk, of tot actueel beeldmateriaal uit Duitsland. Zonder

Angela Lammert, Rosa von der Schulenburg en Anna Schultz

11

Fotografie Plus DynamiEt Een tijdperk

14

Zonder titel, originele montage, ca. 1928

Alle vuisten zijn gebald: laat het fascisme uw kracht zien!, montage voor de AIZ, 1934

15

Adolf, de übermensch: voedt zich met goud en kraamt goedkope onzin uit, montage voor de AIZ, 1932

16

Adolf, de übermensch: voedt zich met goud en kraamt goedkope onzin uit, reclamefolder voor de AIZ, 1932

Originele montage voor de gebonden editie van Hitler’s Spring Offensive against the German People, 1942