TIJDLIJN Wetenschap & Techniek Peter Goes
ers is het ongeveer 44 .00 schapp n e t we onden in de Lebombob 0 jaar v e e g , g ergen mi been , om ombo- ste wiskundige object ooit. s ns Leb t oud e he olg ude o
te en gevo .0 t is e nden mu 00 en jaa fluit v ziekan r ou d.
V
uit 700 g de esto .0 eer rv st e e
as de ondertuss leden w o heidelb en e g r ergensis, a H om 0 ja de mens, 0 m g i e t t de speer regelma 0.0 an 20 der v uwde en ng. t to rou n bo cht gi 00 voo utte op ja n eh di
ds ou u m t He nstr 42 i
iet is een klein, vuursten microl e n e E n minder dan 5 cm l n tuig va ang. k r e w an e v il luti m e evo 2,6 De langzam t begon pijlpun
e joe en ha n j me aar rste gele en tot ee n den.
Op rot een ste 25 ken .000 ing j is ee aar oude Australische n boe merang afgebeeld.
e te e Me
Br oo d be is re
e sp
Mensen zitten al
mo ts. eilij eb Na k te en ruik dien bepale en . m n die aakte . Na een som bo m s on en vuur sbrand doo r d tston roge den b ij het
uu e r r ge pu h a nte rde n z hou ijn t ster en ker.
v
De
of
In
is en la a s r e p g ehe utte te ig b n h e Wan sc ken tu o nd hielde neer de mensachtigen vuur k p een be e von werk n ze h e t het en v aande o stokken uur zorgvuldig g of door de n sten tegen elkaar te wrijven n va make
V
ijz el
Het verm gebru oe ik 800 delijk va .00 a 0j l a
n is ote dan n b er me oud. ar
duize nden jare n
een in
. staren e t r u pvu kam
ste oud de . an hten n v rec ee e ge id
gez ell ig
n en speer spe wer pe e ver r krac r kon men h de r t werp iger en en.
mo rtie r
oude steentijd
De steentijd of het stenen tijdperk is de periode van de stenen werktuigen. Waarschijnlijk werden er ook houten en benen werktuigen gebruikt, maar die zijn moeilijker terug te vinden omdat ze meer vergankelijk zijn. De steentijd kun je onderverdelen in drie delen: de oude steentijd (paleolithicum), de middensteentijd (mesolithicum) en de jonge steentijd (neolithicum). De oude steentijd is de eerste periode in de prehistorie van de mens en zijn gebruiksvoorwerpen. De periode begon zo'n 3,3 miljoen jaar geleden en eindigde 12.500 jaar geleden met het einde van de laatste ijstijd. Tot ongeveer 10.000 jaar geleden hadden mensen een zwervend bestaan als jagers en verzamelaars. Deze kleine groepen verlieten Afrika op zoek naar nieuwe voedselbronnen. Ze koloniseerden uiteindelijk alle werelddelen, behalve Antarctica.
n ko
Op ba si s dat p van in i jl di werd en bo recte en og aa zijn . Ma al zo n nog ar d ' ma u a
m war n me
en . n mak e r e l ek
Met b enen naa lde
n
men anne ikt a e w ru nen leden geb n u e k en g en jaar n bewijz g n 00 jzi en e wi 0.0 e rest r oud. n 1 elijk 0 jaa id 00 r8
Ho
n rde . we en eien uig it gew u
Vee gem l wer aa kt kt
nd
en we waren rde n ge de eerste dieren die dom esticeer d.
n ome . en k ucht wet t ook l ie over te t a bev forma des. ee l in n v alt, erio me at v geven nde p d e w ptes schill die n ver i
Door het o pbo over re h De ij et verle n van sker de n i j s k n het k en van . Elk erne n p lima v at v ersch ak sn kan an ille ee de nd u aa e rd e
dia
Po tte n ka kun n m ne n lev en m n en e som
, In yur ara nM
de on gev rs. O el en pott melaa twikk In Japan zi edige a jn de oudste voll ger-verz de on gelede gebruikt door ja uikt bij n gebr aardewerk pas
i Dolmen
n p d . Ze ing e m werd van eest en 16 de e plaa .000 ja lan t dbo sen wer ar d uw.
ollenanalyse D oor p . n e t e evat landbouw en d b n e de zad n over oorouders. n a e ev n v kom n onz e r a n v o sp ete en og te w ighed er and st
De
middensteentijd
Het mesolithicum is een overgangsperiode tussen het einde van de laatste ijstijd, die het einde van de oude steentijd betekende, en het ontstaan van de landbouw als het begin van de nieuwe steentijd. Het is moeilijk een specifieke datum te bepalen voor het einde van de middensteentijd, omdat de landbouw zich op verschillende tijdstippen ontwikkelde, soms zelfs binnen één regio. Zo begonnen de mensen in Zuidoost-Europa rond 7000 voor Christus aan landbouw te doen, in Centraal-Europa rond 5500 voor Christus en in Noord-Europa rond 4000 voor Christus. Andere regio's hebben helemaal geen mesolithische periode. Een voorbeeld is het oude Nabije Oosten, waar al aan landbouw werd gedaan rond 9000 voor Christus.
In
i jn a ïne is b ekra yclus is een y, O nc nts maa ngen. Go erde et i uit rave tijdsm nd geg erste D e de e n
Deze m 15.0 amm 00 o jaa etsla voo r o gt rbe ud a eld . va
de
ankrijk vond ux, Fr a c s La pen. van nen lam n ste tte gro men
nd
la w e u e Ni iegel de . n n p olte zees , eila H et m s k de de . en kwa limaat we kapp steeg nder iden s j i e r m d d n w armer e verd onder h era he . rtijd et ijs vandaan. Tegelijke chap v r gesc ormd wene s n laag t land lkaa gev ontsto gelegen gebieden. He en van e werd nden e en, n werd De wer n continente ie nu kenn eldkaart zoals wij d
n
n
rkije. lië, Tu ste nato d in A nu toe ou ks. els ie t cirk e to Oudgr 20 is d het in oud nt in e an r ta jaa etek 00 n ' b ee
Wel 200 s Dit stene tenen pila n mo nu ren, gevond en m ment v tot 6 egal m iet, an bij ho n o wa t 'g a 10 g, s rot .0 es t
De
jonge steentijd
Tijdens de middensteentijd werd het warmer op aarde. Er volgde een periode van socio-economische en technologische evolutie, die we de jonge steentijd of het neolithicum noemen. Die startte rond 5000 voor Christus en eindigde rond 3000 voor Christus. Deze periode kende het ontstaan van de landbouw en de veeteelt. De grond werd vruchtbaarder en mensen ontdekten hoe ze gewassen konden kweken en dieren domesticeren. Mensen konden voedselvoorraden aanleggen, waardoor ze minder afhankelijk waren van jagen en verzamelen. Er werden landbouwwerktuigen uitgevonden en de nederzettingen groeiden uit tot steden.
jn d st e en h en on ige i pro ing nsec pol mak ten di e en z is. e
en r geled a a j vlees, 000 10. den voor jn t o t zi u 00 n geho 00 v.C. 0 . 0 e 13 alle ond 6 teren van e i r n da n d hape n zou ukken e r ie n sc ape ingst de e sch kled r. g en late oll aar j
Naast hon werde den beh ng o melk e edomes ren sch n hu ticee ape nh rd n begon nen uid. D . Aan tot d en d e vr e sele vanke e eer oeg ctie lij ste k s 20 te ge van wer d 00 we wo tot ven lli 30 w 00
zi et aa H N i d. eer eren. gele c i t s e c n Bijen zijn semi-gedom produ ginne s n n e i voedsel voor de m as, kon w n e ook bij
De ui ijk me voor d tvinding ngr den llen. a l e g nse b e n b geschie van het wiel was enorm voor le te ro t oom r denis v e i an het transport. H en voor stam t men n s aast elkaar om grote la
te ten un ere ijlp and n p der ikt. on ebru g
Om bev de est bij l i pek gen w kop als erd e lijm
teden, waarvan ische s olith .C. een ommuurde v e ne rijk 7350 000 mensen. 3 tot l in uit as a g van en o w lkin eid rich bevo e . J een en
So m m i Jerich ge klein o ee n kl e nede stad assiek rzet ti me t w voorb ngen ate ee g r pu l d ro tte is n
ich a wa am v j e s g an n d oe ee e u d be n man gev itru waar d, wa onden in stin ar g in de ko door men pertijd.
el ud an o m i r jaa de ijs kled 0 0 53 tzi de d het rijs. Ă– dsel, r e w 1 9 In 19 tsje t voe de gle e het smelten en over h r e l n veel ko
De
die n e Me ns ent et ste tot h e min en ging g it eral en kop zi j n er winnen uit erts, dat d verh en o wer en. met f metalen b evatten. De steen itsmelt aal e ruit vlo u eide. Dit proces heet
kopertijd
De kopertijd of het chalcolithicum is de laatste periode binnen de jonge steentijd. Koper was waarschijnlijk het eerste metaal dat werd gebruikt in de prehistorie. Met het glanzende metaal maakte men sieraden, gereedschappen en beeldhouwwerken.
ngen mensen in Eur v.C. gi mmen en beri opa jden. te 000 af 4 aarden Van AziĂŤ p en
en zo erd alle w k j i l ruikt. nke ijk koper geb a v l n Aa r moge e v zui
Stedelijke revolutie De landbouw veroorzaakte grote veranderingen in de manier waarop mensen samenleefden. Bossen werden geruimd, waarna de grond gebruikt kon worden. De mensen ontdekten hoe ze verschillende groentesoorten en graan konden telen en leerden hoe ze de oogst voor lange tijd konden bewaren. Ze ontwikkelden nieuwe technologieĂŤn, zoals ploegen en irrigatiesystemen. Intensievere landbouw zorgde voor meer en beter beschikbaar voedsel. Er ontstonden steeds meer dorpen, wat een sociale en politieke organisatie noodzakelijk maakte. De dorpen kregen ook steeds meer inwoners en werden groter. Geleidelijk aan evolueerden ze tot steden.
. gen tui erk iew t. at ruik eb
De sjadoef w as e Het sy en van st ee m de wor eers t dt nu e i r r no ig gg
O de m t M e vo eso ork pot ome am n iĂŤrs
gen ie. ect kre n. sel pen weke ige cha te k uld . S n en iteite al
n planten en dieren gebeu rde delen va e r e v Het ren van tarwe werden stevig door he door ee a t u roze len vacht door enkel met de kiezen wenl De b dikkere wol diere van an nm d ge een et d e be zor e b ste gv est za ek d w
. tie a g ri en ij i r , l i e t e n . b em werd ligg roble Het zoute w ater was een p s zouter braak s dat de landbouwgrond steed kker a e d regelmatig
, na werd an len en c 15 gegr om m ave plex bre n o e ed m en
egwiel weinig energie nodig een vli t f e e h aal in beweging is gebrac h assa s het eenm m l olithische spintol, t. e e n a t e d o n n i he t gr ege den zijn n bew ug te vin onde slijpstenen uit de oudheid r e o r . r Do e blijv e is te wiel en s r p t e ci om prin bakk n ti D potte
lino-kaart is een rotsg D e B ed o rave Het is een van de oudste top ring in akkers, huizen, paden ografisc het n e n m he k o o r ens aa den en rte op n. van afg Er eb w ee l
. liĂŤ Ita den or d.
en ter ka a w be rden er d n e e nn d we n m u k n e e a r ed t enl wa g. Om de lan ouwgronden go estrom alen s lan db r n e systemen bedacht. In het Tw tste ka omete o l o i de akkers te evloeien. De gr ende k b ill versch
omische kennis astron e gigantische d e en elijk nodig om men. n app cha sch ware e hemelli d ten tie we rva van de obse nden en e sta d
Stonehen ge van de m is het me ens ui est i t m stene de bron posa n jui stijd nte st te . b pla Tient ewij ats al s v en len an vol ja ge r ns
els ou chijf ds t e
t gebouwd op de Engelse Salisbury onumen m h c 3100 en 1600 v.C. is alith bouwd tussen g e nm rd ge is ee Het we e g n n. ehe Plai n o St
m He de n e is De onz en r b m van eer dan 3600 jaar oude 30 cm el. Nebr m a heeft een diameter van de he an bekende voorstelling v
De
bronstijd
Rond 3500 voor Christus werd een belangrijke ontdekking gedaan in het Midden-Oosten en AziĂŤ: door een kleine hoeveelheid tin met kopererts te mengen, ontstond brons. Brons was harder en duurzamer dan andere metalen uit die tijd en werd daarom erg geliefd. Vanaf 3000 voor Christus verspreidde de kennis over het bewerken van dit metaal zich naar Europa. Brons werd gebruikt om gereedschappen, wapens, harnassen, bouwmaterialen en decoratieve voorwerpen te maken.
De
eerste beschavingen
Tijdens de prehistorie, de periode waarin de mens nog geen schrift had ontwikkeld, ontstonden de eerste koninkrijken en vroege beschavingen. Dat gebeurde gelijktijdig in verschillende delen van de wereld. Door het warmere klimaat en de uitvinding van landbouwirrigatie konden steeds grotere groepen mensen gevoed worden. Zo ontstonden grote en rijke samenlevingen. Om alles in goede banen te leiden, was organisatie nodig. Dat uitte zich in leiderschap en een strakke hiĂŤrarchie, in wetten, verdediging en legers. Het schrift werd vervolgens ontwikkeld om die complexe structuren bij te houden. Machthebbers konden grote groepen mensen aansturen en lieten gigantische monumenten optrekken ter verheerlijking van de bovenklasse. Religie gaf zin aan het meestal harde leven van de grote massa.
c
D va e ee n a . a f rs te 33 ca. bes 00 40 cha v.C 00 v vinge iĂŤ ., i .C., n ont otam f nE stond p o i s n e a en in het noorden van M P gyp i van . te v eru vanÂa e l l a v anaf fc us .C ca. 3 a. 3500 v.C., in de Ind . 2000 v 000 v.C a c f . en in China vana
MesopotamiĂŤ Het gebied tussen de Tigris en de Eufraat, twee rivieren in het Midden-Oosten, was erg vruchtbaar. Rond 4000 voor Christus ontstonden er verschillende dorpen, werden de moerassen drooggelegd en bouwden de bewoners uitgebreide irrigatiewerken. Een georganiseerde samenleving ontwikkelde zich: men dreef handel, er werden potten gebakken en er werd leer gelooid. In 3500 voor Christus veroverden de SumeriĂŤrs een deel van het gebied en ontstond het Sumerische rijk. Er werden grote, ommuurde steden gebouwd zoals Uruk, Jemdet Nasr en Ur met 50.000 tot 200.000 inwoners. Vanuit die steden ontwikkelden zich grote stadstaten en rijken met een wetgeving en politieke structuur. Gedurende de volgende duizenden jaren zouden verschillende van die rijken de bovenhand voeren.
Koning Ur-N bouw ammu Sume en die liet e g risc he ewij en e ma d w n an a go
a he r in jaa r
rat goe zig me e or an d a. s a a nn dN
fa is een rond boo Een quf tj e van wilgentakke , t k a a m n en ge dierenhuiden.
ja e n isc e O r , 12 nze en ume t u ma hui S in and dige 0 m n het is. 6 verde n en s va ur i en en een ling van een u n komt als ba het cirkel in 360 grade 60 M es met opotam l e s l e t ische tals
it het oude Babylon o ek u b d andelingen han omen en beh h c t s p n. edi ft sym llerlei ziekte m j a i n r van d 3300 v.C. het oudste Ee esch rd ron e b w er he schrift uitgevonden. Sum tografisc t spijkerschrift n I pic werd dit he . r e Lat
a we n go bo rk. edere l. L Dit n ate war bijgehou d r le en d e eer en met rekenstenen. Die idd s e da te vrach tbrieven. De inhoud t tot het geb ruik van kleitabletten.
ers t
e
De e
v gen rin rde leve n aa de rden ol va t van , we b tstond in een enkan Voor het schrift on ld buit erzege stenen werden soms v ens op de tek werd beschreven door
Rolz egel
en iev h c ar
eken. blioth i b en
De
Norte Chico-beschaving
De prehistorie van het Amerikaanse continent begon tijdens het hoogtepunt van de laatste ijstijd, wanneer mensen vanuit AziĂŤ naar dit gebied migreerden. Een van de oudste beschavingen vinden we in het huidige Peru. De Norte Chico-beschaving was een samenleving met een dertigtal steden aan de noordkust van het land. De beschaving bloeide tussen het vierde en het tweede millennium voor Christus langs drie rivieren: de Fortaleza, de Pativilca en de Supe. De steden Bandurria en Caral zijn tot nu toe de oudste gevonden steden van het continent.
Car al w a ge b s e en ied b d el de reg at zi angr enw ch ij ou ui de
ee n oor t v m tru e zee to n e c d els af nd e van ndes. a k h rekt de A tst van n
In een van de tempels o gemaakt van c ntdekte na ondo en lama r-, pel rcheo been ikaa log dere n-, en n. he flu r t e it e n-
n
Omdat er in Z uid-Am e die de grond konde rika gee n n b de inwone rs ond emesten trekd ie er , uitwerp selen andere verza ren w m van zee guano elde aren vog , els de n .
ass eb
Ka l
Bone n
en
ren u gs m In C gin t een i d e aral he erd gevo zijn er geen wapens en v ici dat nden. r Daarom denken histo was. vredelievende samenleving
Visn
etten werden met katoen geknoopt.
Ri ete nv
isse rs
s lo e p
domesticeerd in het Andesge rd ge e w een wol en vlees, ma bergte ma de niet all ar we a l r rd De n leve ook als lastdier gebruikt. e
Bla asp
ria zijn er nog B a n d ur n e l a o n d e n in C ar sites gev ast andere a pevallei. N 16 lfde Su e z e d
ns bij te houden en te gegeve , en soms hond communi m o cere erden v en n uikt e , touw ebr kleuren , data, verhalen en poĂŤzie rschillen . Doo g e d i w t r eerge de k r een we it aan nforma ven. nop u en ip riĂŤte ipu i u q va u q n Ee rote n een g ko
ijp