INLEIDING
Het Roseto-mysterie Eind jaren 1950 bezocht een Amerikaanse hoogleraar in de geneeskunde, Stewart Wolf, het dorpje Roseto in de Amerikaanse staat Pennsylvania. Tijdens zijn verblijf in Roseto maakte hij kennis met de plaatselijke huisarts. Die vertelde Wolf dat hij in al die jaren in Roseto haast geen enkele patiĂŤnt met hartklachten had gezien die jonger was dan 65 jaar. Wolf stond perplex. In die tijd bestonden er nog geen cholesterolremmers om hartklachten te voorkomen. Hartaanvallen waren toen dĂŠ epidemie van het Westen. In de vs vormden ze bij mannen jonger dan 65 jaar zelfs de belangrijkste doodsoorzaak. Lag in het afgelegen Roseto een mirakelmiddel verscholen voor de grootste plaag van die tijd ? Wolf besloot iedereen in het kleine dorpje te onderzoeken. Al snel bleek dat niemand jonger dan 55 jaar enig spoor van een hartaandoening vertoonde. Wat meer is, de inwoners van Roseto hadden ook amper last van maagzweren, alcoholisme, drugsverslaving of zelfdoding. Er was zelfs haast geen sprake van criminaliteit. In Roseto stierf je door ouderdom. Zo eenvoudig was het. Wat was het geheim van Roseto ? Volgden de Rosetanen een specifiek dieet ? Nee, ze aten even vet voedsel als de gemiddelde Amerikaan. Er werd ook niet minder gerookt. Zat het dan misschien in de genen ? Nee, onder de uitgeweken Rosetanen bleken hartklachten even vaak voor te komen als onder andere Amerika-
Inleiding
9
nen. Was het dan de omgeving ? Nee, de buurdorpen pasten wél binnen de nationale gemiddelden. Dan moest het wel Roseto zelf zijn. De verklaring voor het mysterie lag meer voor de hand dan gedacht. Wie in Roseto rondwandelde, waande zich niet in de Verenigde Staten, maar in Italië, waar de inwoners oorspronkelijk vandaan kwamen. In Roseto is het sociale leven van het geboortedorp Roseto Valfortore, gelegen aan de voet van de Apennijnen in de provincie Foggia, intact gebleven. Inwoners maken een praatje op straat. Ze eten samen in de tuin. Vaak wonen drie generaties onder eenzelfde dak. Ook telt het piepkleine Roseto maar liefst 22 verenigingen. En de inkomensverschillen tussen de Rosetanen onderling zijn al bij al beperkt. Door de paesani-cultuur van Zuid-Italië over te planten naar Pennsylvania hadden de Rosetanen een krachtige, beschermende sociale structuur opgebouwd die hen afschermde van de drukgolven van de moderne wereld. Het zal u niet verbazen dat de bevindingen van Wolf op menig medisch congres met enige scepsis werden onthaald. Niemand was gewend om over volksgezondheid te denken in termen van ‘samenleving’. Wolf toonde met zijn Roseto-onderzoek aan dat het niet volstond om iemands gezondheid te beoordelen op basis van individuele gedragingen. Roseto bewees dat je ook voorbij het individu moet kijken. Voor je gezondheid is je relatie met je familie, vrienden, buren en collega’s minstens even belangrijk als je eigen levensstijl. De medische wereld leerde uit het Rosetomysterie dat de ‘waarden van de wereld die we bewonen en de mensen met wie we omgaan’ een immense impact hebben op wie we zijn. Zo luidt samengevat de inleiding van het boek Outliers van Malcolm Gladwell. Het sprekende voorbeeld over het dorpje Roseto geeft aan hoe waarden in onze samenleving een enorme im-
10 Economie zkt geluk
pact kunnen hebben op onze gezondheid. In dit boek zullen we ontdekken dat de waarden die aan de grondslag liggen van ons economisch weefsel ook een enorme impact hebben op onze geestelijke gezondheid. En omgekeerd zullen we vaststellen dat het streven van de mens naar geluk een enorme impact heeft op de economie.
De hele wereld danst mee op de tonen van de monsterhit ‘Happy’ van Pharrell Williams. Maar zijn we wel zo gelukkig ? Onderzoek toont aan dat we in ons land – en in het gros van de westerse wereld – niet gelukkiger worden. Het goede nieuws is dat we de voorbije decennia ook niet echt ongelukkiger zijn geworden. Ons geluksgevoel trappelt maar wat ter plaatse. Toch werden we de voorbije halve eeuw gemiddeld wel heel wat welvarender. Blijkbaar heeft die extra welvaart ons niet veel geluk bezorgd. Erger nog, ook op financieel vlak begint het schoentje te knellen. Sinds de kredietcrisis is de welvaart per Belg niet toegenomen, en die is al bijna tien jaar oud. Sommigen spreken daarom zelfs al van een ‘verloren decennium’. Kunnen we het tij wel nog keren ? Hoe worden we welvarender én gelukkiger ? Dat is het thema dat we in dit boek willen aansnijden. De meeste aandacht gaat tegenwoordig naar het overwinnen van de economische crisis. Dat is ook hard nodig. We moeten de competitiviteit van onze ondernemingen herstellen en de strijd aanbinden tegen de werkloosheid. Maar daarbij mogen we niet uit het oog verliezen dat er ook grote uitdagingen zijn op het vlak van geluk. Wist u bijvoorbeeld dat er meer mensen een uitkering krijgen omwille van psychische problemen dan dat er werklozen bijkwamen sinds het begin van de economische crisis ? Economie en geluk zijn nauwer met elkaar verweven dan we vermoeden. De voor-
Inleiding
11
bije jaren zijn beide evenwel te ver uit elkaar gegroeid. We zullen verder in dit boek vaststellen dat de economie pas echt weer zal groeien als die groei ook een ‘geluksdividend’ oplevert. Over hoe we de economische crisis te boven kunnen komen, zijn hele bibliotheken volgeschreven. In tegenstelling tot de economie staat de studie van geluk nog in de kinderschoenen, al zijn de uitdagingen op menselijk vlak even groot. Dit boek is dan ook in de eerste plaats een ontdekkingsreis in een wereld die nog al te vaak kleur- en geurloos is, de wereld van het geluk. Dit boek bevat geen tips hoe je in je persoonlijke leven gelukkig kunt worden. Het doel is niet dat iedereen er ‘happy’ bij loopt. Wel stellen we ons de vraag hoe we de kwaliteit van het leven kunnen verhogen voor zo veel mogelijk mensen, zowel materieel als op menselijk vlak. Mensen hechten immers steeds meer belang aan hun levenskwaliteit. Is mijn stad veilig ? Leeft mijn buurt ? Is er in mijn regio een rijk aanbod aan jobs ? Is er opvang en een school voor de kinderen ? Een regio die hoog scoort op deze punten trekt mensen aan. Een regio waar veel hoogopgeleide, gezonde en gelukkige mensen wonen, trekt ook bedrijven aan. Zo creëren we een klimaat waar welvaart en geluk elkaar kunnen versterken. In het eerste hoofdstuk analyseren we waarom we de voorbije halve eeuw niet gelukkiger zijn geworden, ook al werden we heel wat welvarender. In het tweede hoofdstuk stellen we vast dat we sinds de kredietcrisis ook niet welvarender zijn geworden. Deze economische crisis zullen we niet overwinnen met dezelfde recepten als waarmee ze is ontstaan. Onze economie heeft een ‘menselijke’ correctie nodig om te herleven. In het laatste hoofdstuk gaan we in op de vraag hoe zo’n meer menselijke economie er kan uitzien.
12 Economie zkt geluk