Groningen

Aardbevingsproblematiek in Groningen Integrale oplossingsrichtingen

1

Inleiding De complexiteit van de problematiek in Groningen Dit paper gaat over de problematiek van de

Hoe zouden we als TU Delft vanuit onze spe-

aardbevingen in Groningen.

cifieke kennis een bijdrage kunnen leveren

Het uitgangspunt was dat we de problemen

aan het oplossen van deze bredere problema-

die in Groningen spelen zoveel mogelijk

tiek rondom de gaswinning? Dit was de kern-

vanuit verschillende disciplines en perspectie-

vraag tijdens een serie bijeenkomsten waar

ven moeten benaderen. In het jargon van de

onderzoekers vanuit verschillende disciplines

wetenschap: de problematiek in Groningen is

meededen.

niet een eenvoudige, maar een meervoudige

Vier inhoudelijke hoofdlijnen kwamen naar

problematiek. Het gaat om de vraag hoe de

voren: besluitvorming, bodem & bevingen,

bodem zich gedraagt en wat de impact van

bouwen & erfgoed, en het energievraagstuk.

de bevingen is. Het gaat om aardbevings-

Daar kwamen onderzoeksvragen uit, waarvan

bestendig bouwen en om de bescherming

de antwoorden kunnen bijdragen aan meer

van het Groninger erfgoed. Deze vragen zijn

begrip van de problematiek, aan minder onze-

vervolgens vervlochten met de ontwikkeling

kerheid en uiteindelijk kunnen dienen als input

van de provincie op de langere termijn: met

voor besluitvorming.

de krimp, met de ambities die Groningen

systeemfunctie van het gas en de ambitie van

Onzekerheden en de spanning tussen overheid en wetenschap

een meer duurzame energiehuishouding.

Groningen is niet alleen ingewikkeld vanwege

heeft. Ze zijn vervlochten met de ontwikkeling van de Nederlandse energiehuishouding, de

de vele perspectieven die nodig zijn om de En dan is er het vraagstuk van de politiekbe-

problemen te begrijpen en op te lossen. Er

stuurlijke besluitvorming. Die is buitengewoon

is ook sprake van veel onzekerheden, met

ingewikkeld, als daar zoveel aspecten en dus

name als het gaat om het gedrag van de

belangen een rol spelen. Belangrijker, het

bodem, om de kansen op en de mogelijke

gaat in Groningen om de meest persoonlijke

gevolgen van aardbevingen. Die onzekerhe-

omgeving van mensen: om woningen. Het

den hebben hun uitstraling naar alle andere

gaat om de Groninger identiteit: om erfgoed.

perspectieven: het bouwen, de rol van gas in

De kernbelangen van veel mensen worden

de energiehuishouding, de besluitvorming.

dus geraakt door de bevingen. Dat vergt wat

Die onzekerheden kunnen voor een span-

van politiekbestuurlijke besluitvorming. Die

ningsveld zorgen tussen wetenschap en

moet niet alleen effectief en efficiĂŤnt zijn,

overheid. Overheden zijn op zoek naar zeker-

maar ook tot herstel van vertrouwen bij de

heden als grondslag voor de besluitvorming,

inwoners van Groningen leiden.

zekerheid die de wetenschap niet of maar

2

deels kan bieden. Wetenschappers wijzen op

die zelf ook energie produceert. We zien

de vele onzekerheden, maar er moeten wel

deze decentrale energievoorziening rond

belangrijke besluiten door de overheid worden

geothermie, koude/warmte opslag, schalie-

genomen. Tegelijkertijd is bij veel Groningers

gas, ondergrondse opslag van CO2 enz. De

het vertrouwen in overhead en industrie, maar

problemen die in Groningen spelen, doen zich

ook in de wetenschap (zwaar) beschadigd.

ook hier voor: maatschappelijke weerstand,

Op weg naar een decentrale energievoorziening Groningen staat model voor een veel breder vraagstuk

risico’s, wetenschappelijke onzekerheid. Voeg daarbij de lokale weerstand tegen bijvoorbeeld windmolens en het zal duidelijk zijn: van Groningen valt veel te leren. Groningen staat model voor een breder vraagstuk waarmee

Daar komt nog iets bij. De energiesector

onze samenleving wordt geconfronteerd: wat

was altijd centraal georganiseerd. Vanuit een

is de maatschappelijk meest aanvaardbare

beperkt aantal punten werd Nederland van

vorm van energietransitie?

energie voorzien. Maar energieproductie is en wordt een meer decentrale activiteit dan voorheen en bovendien neemt de variëteit aan energiedragers toe, waarbij een breder gebruik van de ondergrond wordt overwogen.

Dus komt de ‘prosumer’ op: de consument, 3

Bodem & bevingen

Contactpersonen betrokken onderzoekers:

Läslo Evers, Joop Paul en Pieter van Gelder

De Groninger bodem is uniek De situatie in Groningen onderscheidt zich

Er is een noodzaak om data te verwerven …

duidelijk van andere aardbevingsgebieden:

Een van de observaties van de Onderzoeks-

• Geïnduceerd. Het gaat hier om geïnduceer-

raad (Rapport: Aardbevingsrisico’s in Gronin-

de bevingen, die korter van duur zijn dan

gen, februari 2016) is dat er in het verleden

natuurlijke aardbevingen.

onvoldoende en onvoldoende systematische

• Ondiep. De bevingen ontstaan bovendien

kennisopbouw heeft plaats gevonden over de

enkele kilometers onder het aardoppervlak,

impact van de gaswinning op de bodem. In

waar de gaswinning plaatsvindt en zijn

dergelijk onderzoek moet nu natuurlijk zwaar

daardoor heviger dan natuurlijke, diepere

worden geïnvesteerd, ook omdat de ken-

bevingen.

nis die dat zal opleveren kan helpen in een

• Dichtbevolkt. De bevingen vinden plaats in een dichtbevolkt gebied.

• Specifieke ondergrond. De Groninger bo-

toekomst met veel meer decentrale energieopwekking.

Het goede nieuws is dat de kennis over aard-

dem heeft specifieke kenmerken, Groningen

bevingen toeneemt. Ten eerste omdat met

kent specifieke bouwvormen.

de toename van het aantal bevingen, steeds

• Niet-stationair proces. Het proces is boven-

meer meetgegevens, waaronder schaderap-

dien niet-stationair maar verandert in de tijd,

porten, beschikbaar komen. Ten tweede wordt

wat risico-inschattingen bemoeilijkt.

het netwerk van seismische meetinstrumen-

Wetenschappelijk gezien zijn er veel onzekerheden

ten uitgebreid waardoor ook steeds kleinere bevingen nog gemeten kunnen worden. Ook zijn ‘remote sensing’-technieken beschikbaar

Omdat Groningen uniek is, zijn er veel

om bodembewegingen met behulp van satel-

onzekerheden. Vergelijken met en leren van

lietmetingen in kaart te brengen. Verder kun-

aardbevingen elders is beperkt mogelijk. We

nen bewoners inmiddels zelf meetgegevens

weten eenvoudigweg nog te weinig over de

verzamelen via een app (de ‘Bevingmeter’).

veranderingen die diep in de bodem plaatsvinden als gevolg van de gaswinning en over

… en modellen te verfijnen.

de effecten daarvan in ruimte en tijd. Ook het

Met al deze data kunnen seismologische

mechanische gedrag van de ondiepe bodem

modellen betrouwbaarder gemaakt worden

en de interactie tussen bodem, fundament en

en aangepast aan de Groninger situatie. Het

bouwwerk kennen we niet goed genoeg.

ontbreekt de modellen echter vaak nog aan

Er is onzekerheid over wat nu precies de

data om specifieke verbanden te kunnen leg-

risico’s zijn. Hoeveel huizen kunnen er scha-

gen, bijvoorbeeld tussen de bewegingen aan

de ondervinden of instorten en waar kan dat

het aardoppervlak en de mate van schade die

gebeuren? Hoeveel slachtoffers kunnen er

een gebouw ondervindt of tussen productie-

vallen? Hoe groot is de kans op cascade-

hoeveelheden en grootte van de aardbevin-

effecten bij een aardbeving, zoals in geval

gen. Het verzamelen van data en het verbete-

van schade aan chemische fabrieken of

ren van de modellen zal nog veel tijd vergen.

dijken? En hoe nemen de risico’s af als we de gaswinning reduceren? Precies het soort informatie dat de overheid nodig heeft om haar beleid op te baseren.

5

En we willen inzicht krijgen in de mechanismen achter de aardbevingen

Nu zijn er wel meer onderwerpen waarvoor

Naast deze statistische benadering dient

die verder niet omstreden is.

er bovendien meer begrip te komen van de

Voor Groningen geldt echter dat er een sterk

mechanismen achter aardbevingen. Veel

wantrouwen bestaat tussen bewoners, NAM

van het huidige onderzoek is gebaseerd op

en overheid. Onzekerheid kan tot meer wan-

statistische methoden met zogenaamde pro-

trouwen leiden, wantrouwen tot het steeds

babilistische modellen die grote onzekerhe-

weer ter discussie stellen van onderzoek. De

den kennen. Meer inzicht in de fysica van het

overheid staat voor de lastige opgave om in

systeem, met zogenaamde deterministische

een dergelijke context van onzekerheden en

modellen, zal leiden tot verkleining van deze

wantrouwen besluiten te nemen. De oplossing

onzekerheden. Ook zullen nieuwe inzichten

is drieledig:

verkregen worden, naar bijvoorbeeld de bron

1. Baseer besluitvorming in eerste instantie

en impact van de seismiciteit. Probabilistische en deterministische methoden en modellen

geldt dat er onzekerheden zijn en dat desondanks tot besluitvorming wordt overgegaan,

op conservatieve modellen 2. Doe nader onderzoek om onzekerheid te

kunnen elkaar aanvullen en voeden. Weten-

verkleinen en uitkomsten te verfijnen

schappelijke validatie kan tevens onzekerhe-

3. Maak onderzoek en besluitvorming een

den wegnemen bij voorgestelde constructie-

interactief proces: betrek de belangrijkste

ve, bouwkundige, en winningsreducerende

stakeholders bij zowel onderzoek als be-

oplossingen.

sluitvorming.

Gevolgen voor de verhouding tussen overheid en wetenschap

Onderzoek als proces: op weg naar ‘negotiated knowledge’

Wisselende seismische dreiging en de daar-

Hoe kan bij de productie van wetenschappe-

mee gepaard gaande wisselende risico’s, het

lijke kennis recht worden gedaan aan onze-

vele onderzoek dat nog verricht moet worden

kerheid en wantrouwen? Hoe kunnen weten-

om onzekerheden te verkleinen; dit alles

schappers desondanks tot gezaghebbende

maakt de geïnduceerde seismiciteit tot een

analyses komen?

lastig onderwerp voor de politiek. De overheid

Het antwoord op die vragen is vaak procedu-

heeft behoefte aan zekere uitspraken die gel-

reel van aard: zorg dat ‘negotiated knowledge’

den voor de langere termijn. De wetenschap

ontstaat door bij de wetenschappelijker analy-

kan die niet geven. Eerst moet kennisopbouw

ses ook burgers te betrekken. Betrokkenheid

plaatsvinden, zodat onzekerheidsmarges

zit vaak niet in de genen van onderzoekers,

zullen afnemen.

maar kan bijdragen aan de zichtbaarheid

Vertrouwen herwinnen

en het vertrouwen in onderzoek. Die betrokkenheid kan vorm krijgen, en krijgt al vorm

Voorlopig zijn er nog veel onzekerheden

bij dataverzameling, maar ook bij analyses.

omtrent geïnduceerde aardbevingen en de

Burgers kunnen lokale gegevens en data

gevolgen ervan. Wel weten we dat bij een

aanleveren, kunnen vragen om alternatieve

reductie van de gaswinning de aardbevingen

berekeningen en gevoeligheidsanalyses,

uiteindelijk zullen afnemen. We weten echter

kunnen meer subjectieve ervaringen inbren-

niet hoelang de bevingen door zullen gaan en

gen, oplossingen bedenken. Ze kunnen met

hoe sterk ze zullen zijn. Ook het risico op een

wetenschappers onderzoeken wat de invloed

beving waarbij dodelijke slachtoffers vallen is

van verschillende soorten mitigerende maat-

– hoewel klein – niet uit te sluiten.

regelen kan zijn op veiligheid.

6

Besluitvorming behoort een interactief proces te zijn, maar …

dan om ‘overleggen’. Ook belangrijk: partici-

Ook voor besluitvorming geldt dat het belang-

grenzen en tekortkomingen. Zo zou het naïef

rijk is dat ze in samenspraak met de belang-

zijn om te denken dat alle partijen zich empa-

rijkste stakeholders in Groningen gebeurt.

thisch en gedisciplineerd zullen gedragen, of

Dat is natuurlijk een nobrainer. Dergelijke

dat altijd consensus ontstaat. De belangrijke

participatieve besluitvorming is echter makke-

vraag bij dit soort processen is hoe we ze

lijker gezegd dan gedaan. Vaak is er sprake

aantrekkelijk maken voor de belangrijkste sta-

van onvoldoende betrokkenheid, omdat het

keholders en welke incentives ze vervolgens

door de burger ervaren wordt als ‘too little, too

bevatten om samen tot besluiten te komen.

patieve besluitvorming kent haar inherente

late’, omdat emoties geen plek in het debat krijgen of omdat onderliggende waarden en morele vragen niet worden erkend. Soms zijn interactieve processen te instrumenteel van opzet en vormgegeven vanuit het perspectief van de overheid: het gaat meer om ‘uitleggen’

Onderzoeksvragen: • Waar treden de bevingen op en hoe plant de energie zich voort?

• Wat is het effect van de structuur en de eigenschappen van de ondergrond op de hevigheid van trillingen aan het oppervlak?

• Welke breukbewegingen leiden tot seismiciteit? Hoe groot zijn deze breukvlakken en welke spanningsverschillen zijn er?

• Tot wat voor een grondversnelling leidt een aardbeving, de invloed van de diepe en ondiepe ondergrond in rekenschap nemend?

• Wat is de maximale magnitude van een aardbeving die kan optreden?

• Wat is de relatie tussen de hoeveelheid gas die gewonnen wordt en het aantal en de sterkte van de bevingen?

• Wat zijn de effecten van het vertragen van productie of van het herinjecteren van gas of vloeistoffen in het reservoir en hoe snel reageert de seismiciteit op productieveranderingen?

• Als de productie geheel gestopt wordt, hoe lang gaat de seismiciteit dan nog door?

• Wat is de kans van voorkomen van een aardbeving die een gegeven magnitude overschrijdt?

• Wat is de grondversnelling met een herhalingsfrequentie van eens in de T jaar?

• Hoe kun je processen zodanig inrichten dat ‘negotiated knowledge’ ontstaat?

• Hoe kun je processen zodanig inrichten dat ‘onvoldoende betrokkenheid’ wordt voorkomen?

• Hoe kun je processen inrichten zodat rekening wordt gehouden met de aan deze processen inherente beperkingen?

7

Data

8

import Kennis wind

biomassa zon

Gaswinning reduceren

Totale energie aandeel

NEN8700 Waar treden aardbevingen op?

3500 Monumenten verstevigen

verduurzamen

verfraaien 9

Bouwen en erfgoed

Contactpersonen betrokken onderzoekers:

Joop Paul (Bouwen) en Rob van Hees (Erfgoed)

Ingrijpende bouw- en versterkingsopgave

geven voor de voorgestelde aanpak? Ook is

De bevingen in Groningen leveren een ingrij-

dan oorspronkelijk gedacht. Zelfs de huidige

pende bouw- en versterkingsopgave op, zo-

verfijnde typologie blijkt niet te passen op de

wel voor woningen en publieksvoorzieningen

werkelijkheid, waarin haast ieder huis uniek

zoals scholen, als voor het Groninger erfgoed.

lijkt te zijn.

Over de vraag om hoeveel gebouwen het

de variëteit aan woningtypologieën veel groter

precies gaat bestaat nog onzekerheid, net

… ook ten aanzien van normen

als over welke methoden het beste gebruikt

Naast materiele schade is ook de kans op

kunnen worden. Het is echter essentieel niet

slachtoffers een belangrijke factor. Daar is

af te wachten, maar nu maatregelen te nemen

een harde norm voor. Zoals beschreven in de

ter versterking van woningen en gebouwen en

NEN8700 - de Nederlandse norm voor het be-

het gebouwde Groninger erfgoed.

oordelen van bestaande constructies en ver-

Ook hier veel onzekerheden…

bouw - is de norm voor dodelijke slachtoffers 10^-5. Dat is gebaseerd op de kans op overlij-

Voor een deel is de bouwopgave duidelijk: er

den in het dagelijks leven als gevolg van een

is bekend welke gebouwen het eerste aange-

ongeval; een kans die 10^-4 is. Tien procent

pakt gaan worden. Voor een niet onaanzienlijk

daarvan wordt als acceptabel beschouwd.

deel is de opgave echter buitengewoon in-

Een harde norm, maar hoeveel huizen dit pre-

gewikkeld. Welke maatregelen nemen we en

cies betreft is onderwerp van discussie. Zeker

zijn die dan wel acceptabel voor de bewoners

is wel dat het aantal gebouwen met een on-

ten aanzien van andere aspecten dan veilig-

aanvaardbaar veiligheidsrisico gelukkig veel

heid alleen? In welke gevallen gaan we over

lager is dan het aantal gebouwen met schade

tot versterken en wanneer tot slopen? En wat

en/of de kans op het verergeren daarvan.

gebeurt er als bewoners geen toestemming

Het risico op schade, verminderd woongenot

11

en waardedaling zijn echter ook bijzonder

zaak; erfgoed heeft ook historische waarde

belangrijk voor eigenaren en bewoners, maar

en erfgoed heeft economische waarde via

voor zulke immateriële schade is geen norm.

toerisme. Bovendien moet er altijd worden

… en oplossingen Er is onzekerheid over oplossingen die nu in

gezocht naar een balans tussen maatregelen en monumentale waarde.

overvloed worden aangeboden ter verstevi-

Bijzondere rol van monumenten

ging van gebouwen. Zijn ze wel zo effectief of

De Groninger monumenten – 1500 rijksmonu-

zijn ze misschien zelfs overgedimensioneerd?

menten en 3500 gemeentelijke monumenten

Wanneer een gebouw niet integraal wordt

– spelen een bijzondere rol in dit vraagstuk.

aangepakt, kan dit tot problemen leiden. De

Niet alleen is het belangrijk om te zorgen voor

kosten voor een versterkingsoperatie zijn

het behoud van de bestaande monumenten

uiteraard sterk afhankelijk van de gekozen op-

door afdoende verstevigingsmaatregelen,

lossingen en het aantal betrokken woningen.

maar het Groninger erfgoed heeft ook een

Geen geïsoleerde problematiek

positieve voorbeeldfunctie en kan ter inspiratie dienen van nieuwbouw. Waar nieuwbouw

Deze opgave is niet los te zien van andere

gesloopte, onvoldoende aardbevingsbesten-

maatschappelijke processen, zoals demo-

dige woningen vervangt, zou die geïnspireerd

grafische ontwikkelingen. De regio heeft te

kunnen worden op de aanwezige monumen-

maken met krimp, ambities en een trek naar

tale gebouwen. Dit kan door gebruik van

de stad Groningen. Tegelijkertijd zijn er veilig-

materialen die aansluiten bij de traditie, door

heidskwesties en komt ook het voortbestaan

vormentaal of door gebruik te maken van de

van het erfgoed in gevaar. Het herstel en

aanwezige (stedelijke) morfologie. Door het

behoud daarvan is niet alleen een technische

aardbevingsbestendig maken/bouwen te com-

12

bineren met energieneutraal bouwen komt er

ervoor dat er mooi, innovatief en duurzaam

ruimte voor innovatie, met kansen voor MKB

wordt gebouwd, rekening houdend met niet

en maakindustrie. Zo wordt Groningen een

vervangbaar erfgoed? Hoe betrekken we de

showcase voor heel Nederland, aantrekkelijk

Groninger bevolking hierbij?

voor bewoners en bezoekers, en een symbool van trots voor de Groningers.

Ook hier de noodzaak van betrokkenheid

Op zoek naar innovaties: slimme zoekprocessen Hoe kan bij de bouwopgave een zoekproces worden ingericht dat leidt tot slimme oplossin-

Het inschakelen van eigenaren en bewoners

gen? Het antwoord op deze vraag is veelal

bij het nadenken over oplossingen en het

dat het zoekproces over meer moet gaan dan

monitoren van het effect van bevingen kan

uitsluitend bouwen. Het gaat om verbreding

hier van grote waarde zijn. Betrokkenheid is

en verbinding met andere onderwerpen: met

niet alleen moreel bezien noodzakelijk, maar

de huidige krimp van de regio, met welzijn

kan ook leiden tot een creatievere aanpak en

van bewoners, met onderwijs enz. Via slimme

tot een betere onderlinge verstandhouding

processen - aanbestedingen, prijsvragen -

tussen eigenaren/bewoners en overheid/in-

kan worden geprobeerd om zoveel mogelijk

stanties.

creativiteit uit de samenleving te halen. Zeker

Burgerparticipatie heeft nog meer positieve

wanneer degenen die met ideeën komen een

kanten, waaronder uitgebreide dataverza-

verbinding met andere onderwerpen mogen

meling over de gevolgen van bevingen en

maken, neemt de kans op innovaties toe.

de effecten van maatregelen. Deze dataset

Slimme zoekprocessen kunnen ook inhouden

kan bijdragen aan beter technisch begrip en

dat er niet alleen inhoudelijke ideeën worden

verbeterde maatregelen.

voorgesteld, maar dat indieners al aangeven

Drieledige opgave

met welke stakeholders, met name bewoners, ze die willen realiseren.

Al met al gaat het bij de bouwopgave om een drieledige opgave. Hoe versterken we welke bestaande gebouwen op een efficiënte en effectieve manier? Hoe zorgen we

Onderzoeksvragen • Hoe maken we onderscheid tussen aardbevingsschade en schade veroorzaakt door andere processen om zo de kwaliteit van ingrepen te kunnen verbeteren? In het verlengde hiervan, hoe is de ontwikkeling van de fragiliteit van woningen en gebouwen (accumulatie van de effecten van herhaalde bevingen)?

• Hoe brengen we maatregelen en ‘monumentale waarden’ in balans? En ook: zijn er tijdelijke, niet-storende maatregelen mogelijk?

• Hoe valideren we aangeboden oplossingen als bouwkundige ingrepen?

• Hoe combineren we erfgoed met innovatie?

• Hoe betrekken we de Groninger bevolking actief bij het monitoren van schadeprocessen en van effecten van maatregelen?

13

Energievraagstuk

Contactpersonen betrokken onderzoeker(s):

Aad CorreljĂŠ

Groninger gas heeft systeemfunctie

Geen simpele oplossingen

Het Groninger gas is natuurlijk ook cruciaal

zaam opgewekte – bronnen van energie heeft

voor de Nederlandse energiehuishouding.

consequenties voor de toepassingen aan de

Gas heeft namelijk een systeemfunctie: het

vraagkant en voor conversie, transport en

is makkelijk om te zetten in energievormen

opslag van de verschillende energiedragers.

als warmte en elektriciteit en voorziet zo in

In combinatie met het streven naar minder

onze energiebehoeften waar, wanneer en in

CO2-uitstoot staan we voor substantiële inves-

welke vorm we maar willen. Beperking van de

teringen in bestaande en nieuwe systemen,

productie van Groninger gas leidt dus op de

die bovendien niet op korte termijn realiseer-

langere termijn tot een fundamenteel energie-

baar zijn. Dit leidt tot complexe coördinatie

vraagstuk met verstrekkende gevolgen.

en organisatievraagstukken. Groningen is

Gas uit Groningen is een flexibele energie-

dus geen simpel compensatievraagstuk en er

bron, voor onder meer de seizoensgerelateer-

zijn geen simpele oplossingen voor het snel

de vraag naar warmte. Ook internationaal is

stoppen met de gaswinning.

het belang van het gas groot. De uitgebreide

Een overgang naar andere – al dan niet duur-

delsplaats TTF (Title Transfer Facility) is een

Huidig debat te versnipperd, zwart-wit, geen aandacht voor tijdsdimensie

belangrijke hub in Europa. De gasbaten zijn

Een drietal factoren bemoeilijkt de dialoog

bovendien een aanzienlijke bron van inkom-

over een toekomstperspectief. Ten eerste

sten voor de overheid.

is de discussie nu te versplinterd. Debat-

gasinfrastructuur wordt gebruikt om gas te exporteren en de Nederlandse virtuele gashan-

De noodzaak van een acceptabel winningsplan

ten blijven te smal om tot een afweging te komen van de gevolgen van verschillende oplossingen voor het energiesysteem en de

Op korte termijn moeten we toe naar een

maatschappij als geheel. Ten tweede worden

maatschappelijke acceptabel winningsplan, re-

zowel de problemen als de oplossingen in

kening houdend met zowel de risico’s van de

de debatten vaak geformuleerd in retorisch

gaswinning als de belangrijke rol van het gas.

aantrekkelijke termen van alles of niets.

15

Echter, denken in termen van meer of minder

CO2-uitstoot ook noopt tot afname van het

biedt mogelijkheden om geleidelijk effectie-

gasgebruik, maakt ook andere maatregelen

ve verschuivingen te bewerkstelligen in de

noodzakelijk. Hierbij valt te denken aan de in-

energievoorziening voor de verschillende

zet van (combinaties van) alternatieve vormen

gebruikers. Ten derde lijkt uit het oog verloren

van energievoorziening als warmte, zonne- en

dat de problemen zich niet op dezelfde tijd-

windenergie, en bio- en andere gassen, en

schaal voordoen qua urgentie. Fasering van

aan reductie van de energievraag door middel

de verschillende problemen in de tijd vergroot

van isolatie en grotere efficiëntie. Renovatie

de mogelijkheden om geschikte oplossingen

van de elektriciteitsvoorziening wordt nood-

te vinden. Dat geldt zowel voor het gebruik en

zakelijk om te kunnen voldoen aan de eisen

de origine van gas, als voor de introductie van

die de fluctuerende opbrengsten van wind

duurzame energievormen.

en zonne-energie stellen aan de transport en opslagcapaciteit.

Breder perspectief van de energietransitie

Duurzaamheidsambities

Afhankelijk van het gekozen reductiescena-

De problematiek rond het Groninger gas is

rio – van milde tot stringente maatregelen

dus geen Gronings vraagstuk, maar op zijn

– zullen zich verschillende knelpunten in de

minst een nationale kwestie. Om te beginnen

energievoorziening kunnen voordoen, die het

omdat het gas als zeer flexibele energiebron

tijdspad voor verschillende oplossingen be-

een systeemfunctie heeft, terwijl Nederland

palen. Voor de gasmarkt gaat het dan onder

minder afhankelijk wil zijn van gas uit het

meer om maatregelen als het afbouwen van

buitenland. Belangrijker nog is dat ons land

de export van G-gas, de overgang op hoog-

zich in Europees verband gecommitteerd aan

calorisch (H)-gas, en het diversifiëren van de

een CO2-arme energievoorziening, met een

import uit Rusland door het vergroten van de

uitstoot die 80 tot 95 % lager is dan in 1990.

eigen productie en import van gas uit Noorwe-

Deze energietransitie noopt tot een integrale

gen en LNG (vloeibaar gas) uit andere landen.

heroriëntatie van de gehele energieketen op

Het bredere perspectief van de energietransi-

nationaal en internationaal niveau.

tie, waarbij de opgave van het reduceren van

Onderzoeksvragen • Wat zal, gegeven het toelaatbare productieprofiel, de toekomstige bijdrage van Groningengas aan de Nederlandse energievoorziening kunnen zijn?

• Welke mogelijke alternatieven bestaan er om de rol van Groningengas op te vangen en hoe kunnen die het best gebruikt en gecombineerd worden voor verschillende toepassingen en op verschillende locaties?

• Wat zijn de risico’s voor leveringszekerheid bij toenemende import?

• Wat zijn de consequenties voor het TTF bij afnemende gaswinning?

• Wat zijn de consequenties voor wat betreft de inkomsten, de kosten, winsten, en de overheidsinkomsten en subsidies, en voor de verdeling daarvan over burgers, bedrijven en overheden, nationaal en internationaal?

16

Lokale en nationale energievoorzieningen: nieuwe processen van besluitvorming

ele projecten ontstaat er echter spanning

In de inleiding was de constatering al: ener-

collectieve realiteit. Als we elk lokaal project

gieproductie vindt steeds vaker lokaal plaats

optimaal vormgeven en rekening houden met

en energie komt uit steeds meer bronnen.

alle belangen, kan dat op nationaal niveau

Daarbij spelen op lokaal niveau vaak dezelf-

tot een probleem leiden, zoals het niet halen

de issues als in Groningen. Dus ligt het voor

van duurzaamheidsdoelstellingen. Hoe orga-

de hand om op lokaal niveau betrokkenen

niseren we die processen tussen individuele

een aandeel te geven in besluitvorming. Met

en collectieve rationaliteit?

tussen het lokale en het nationale belang, in wetenschappelijke taal: tussen individuele en

de toename van lokale winning en individu17

Besluitvorming

Contactpersonen betrokken onderzoeker(s):

Hans de Bruijn, Sabine Roeser

Onzekerheid en wantrouwen bemoeilijken besluitvorming

risicovolle cocktail: een voedingsbodem waar-

De wetenschap kan geen eenduidige zeker-

wetenschap meer worden vertrouwd.

heid bieden in het Groninger vraagstuk. Op

in uiteindelijk overheid noch industrie noch

pers een slag om de arm houden, ook als het

Dus is aandacht voor een goed proces belangrijk

gaat om veiligheid. Het debat in Groningen

Hoe kunnen we de besluitvormingsprocessen

is echter sterk gepolitiseerd en in zo’n ge-

verbeteren, gegeven alle onzekerheden en

politiseerde omgeving is de tolerantie voor

wantrouwen? Onzekerheid en wantrouwen

onzekerheid erg laag. Van wetenschappers

kunnen namelijk niet alleen worden wegge-

worden dus uitspraken gevraagd die je eigen-

nomen door (nog) meer onderzoek en meer

lijk niet van hen kunt vragen.

experts. We zullen tevens moeten investeren

Bij de Groningers heerst intussen groot wan-

in processen die leiden tot betere besluitvor-

trouwen, deels omdat er lange tijd ontkend

ming. In de voorgaande drie delen van het

is dat er een probleem was, deels als reactie

vierluik hebben we al een aantal van dat soort

op de ‘split incentive’ waarbij Groningen de

processen getypeerd:

lasten van de gaswinning draagt en de rest

• processen gericht op de acceptatie van we-

van het land van de baten profiteert. Lange

tenschappelijk onderzoek, van ‘negotiated

tijd zijn de veiligheidsrisico’s niet onderkend,

knowledge’

zich niet bijzonder: vaak moeten wetenschap-

terwijl veiligheid een kernwaarde is, waarvoor

• processen, gericht op het zo veel mogelijk

burgers in hoge mate afhankelijk zijn van de

activeren van creativiteit bij het zoeken van

overheid.

oplossing voor de bouwopgave, ‘slimme

Onzekerheid, split incentives en het gevoel

zoekprocessen’

niet fair te worden behandeld vormen een

• processen om tot besluitvorming te komen

19

over de gaswinning, waarbij ook rekening

ming en ruimte te geven voor hun zorgen en

moet worden gehouden met de spanning

waarden kan ook een herstel van vertrouwen

tussen het regionale en nationale belang.

optreden.

Een proces, met onderliggende normatieve en ethische vragen Bedenk, Groningen is meer dan een weten-

Betrokkenheid bij besluitvorming kan leiden tot betere besluiten en draagvlak

schappelijk-technisch vraagstuk; Groningen

Voor een dergelijke betrokkenheid van bur-

is ook een complex ethisch-maatschappelijk

gers en andere stakeholders, zijn er allerlei

vraagstuk, waarbij waarden en feiten onlos-

benamingen: omgevingsmanagement, parti-

makelijk met elkaar zijn verbonden. Dit vergt

cipatieve besluitvorming, interactieve besluit-

naast verder wetenschappelijk onderzoek

vorming, co-creatie, burgerparticipatie, sta-

ook morele reflectie, bijvoorbeeld over wat er

keholdermanagement, procesmanagement.

wordt gemeten, hoe dat wordt gewogen, en

Inmiddels weten we veel over dit soort besluit-

wat wenselijke scenario’s zijn. Er ligt immers

vormingsprocessen. Ze kunnen bijdragen

altijd een normatief uitgangspunt ten grond-

tot meer draagvlak en tot inhoudelijk betere

slag aan onderzoek. Andere morele vraag-

besluitvorming (tot ‘verrijking’ van de besluit-

stukken in deze context hebben betrekking

vorming); partijen die worden betrokken bij

op verantwoordelijkheid en op rechtvaardige

de besluitvorming, kunnen immers informatie

verdeling van risico’s en baten. Bij deze kriti-

hebben, waar anderen niet over beschikken.

sche morele reflectie dienen alle stakeholders

Wanneer draagvlak ontstaat en besluiten be-

een rol te spelen.

ter worden, kan dit weer bevorderlijk zijn voor

Herstel van vertrouwen vergt dus veel meer

het vertrouwen tussen overheid en burgers.

dan alleen heldere communicatie naar bemoeten actief betrokken worden bij de besluit-

Maar niet naïef zijn over dit type besluitvorming

vorming over het winningsplan, het herstel

Tegelijk, we moeten niet naïef zijn over dit

van geleden schade, het aardbevingsbesten-

soort besluitvorming, alsof betrokkenheid

dig maken van gebouwen, en bovenal de

van burgers en andere stakeholders altijd tot

leefbaarheid van een mooi Groningen. Door

draagvlak en betere besluitvorming leidt.

de bevolking te betrekken in de besluitvor-

Om een paar zaken te noemen:

woners over het hersteltraject. Groningers

20

• Er bestaat een ‘participatieparadox’: partijen

tives bevatten, die het aantrekkelijk maken

participeren in de besluitvorming en dat leidt

voor partijen om te participeren. Een paar

juist tot meer, in plaats van minder conflict.

voorbeelden van dergelijke incentives:

• Er is vaak de vraag van mandaten of

• de agenda is voldoende open, bevat onder-

‘commitment power’: hebben de vertegen-

werpen die interessant zijn voor de partijen,

woordigers in het proces het vermogen om

er is een vooruitzicht op winst;

hun achterbannen te binden?

• De aanname is dat partijen zich in een pro-

• de onderliggende normatieve vragen over fairness en rechtvaardigheid worden erkend;

ces gedisciplineerd zullen gedragen; dat is

• er is een goede koppeling aan de formele

niet altijd zo, zeker niet wanneer het wan-

besluitvorming: wat in een proces wordt

trouwen groot is.

afgesproken, mag vervolgens niet stranden

• Dit soort processen kent anders dan formele

in de formele besluitvorming;

processen, vaak geen duidelijke spelregels.

• de kernbelangen van de deelnemende par-

Partijen kunnen dientengevolge al snel van

tijen zijn veiliggesteld; het proces mag geen

mening zijn dat de ander zich niet goed of

bedreiging zijn voor de kernwaarden waar zij

eerlijk gedraagt.

voor staan.

• Aanname is ook dat het voor partijen aan-

Er zijn nog allerlei andere incentives. Waar

trekkelijk is om te participeren. Maar als zij

het hier om gaat is dat het ontwerp van een

de situatie als win-lose inschatten, is de

dergelijk proces cruciaal is voor de slaagkan-

kans daarop gering.

sen ervan en dus goed doordacht moet zijn,

Dus processen zo ontwerpen dat ze sterke prikkels kennen om mee te doen

vanuit het perspectief van elk van de deelnemende partijen.

Wanneer processen deze en dergelijke valkuilen kennen, is het belangrijk dat ze incen-

Onderzoeksvragen: • Hoe verloopt besluitvorming wanneer er sprake is van veel weerstand: welke strategieën hanteren de verschillende spelers en welke patronen van besluitvorming komen hier uit voort?

• Hoe kunnen we deze empirische inzichten gebruiken om betere besluitvormingsprocessen te ontwerpen?

• Hoe verloopt besluitvorming omtrent aardbevingsveiligheid als er veel onzekerheden zijn in de vaststelling van de veiligheidsrisico’s en in de effectiviteit van maatregelen?

• Hoe kunnen burgers beter worden betrokken bij besluitvorming over gaswinning?

• Welke rol zouden emoties en onderliggende waarden kunnen spelen om tot een rechtvaardige en maatschappelijk gedragen oplossing te kunnen komen?

• Hoe verhouden de risico’s en maatregelen in Groningen zich tot andere veiligheidsrisico’s in Groningen en tot elders in Nederland?

• Welk veiligheidsniveau vindt de overheid acceptabel?

21

Conclusies Integrale aanpak

22

De vier bovengeschetste hoofdlijnen

vragen liggen op het snijvlak van disciplines.

hebben een aantal in het oog springende

Hoewel een breder perspectief de zaken

overeenkomsten: het gaat in alle vier de

op het eerste gezicht lijkt te compliceren,

gevallen om een meervoudige problematiek,

schuilt hierin juist het oplossend vermogen.

waar nog veel onzekerheden bestaan.

Voorbeelden die we eerder hebben

Hier komt nog bij dat het lastig is experts

genoemd: het bredere perspectief van de

op deze wetenschappelijke gebieden

Nederlandse energietransitie; de combinatie

te vinden die door alle betrokkenen als

van wetenschappelijk-technologische en

waarlijk onafhankelijk worden beschouwd.

ethisch-maatschappelijke vraagstukken; en

Desalniettemin moeten er op alle vier de

het gelijktijdig zowel aardbevingsbestendig

terreinen op korte termijn belangrijke,

bouwen als duurzaam, mooi en innovatief.

bestuurlijke besluiten worden genomen.

Bij de TU Delft beschikken we op een breed scala aan relevante subdisciplines over de

Zoals we hebben benadrukt is er ook goed

noodzakelijke expertise om deze integrale

nieuws: de wetenschappelijke kennis over

aanpak mede vorm te geven. Dit lukt alleen

de aardbevingen in Groningen neemt toe.

in samenwerking met alle betrokken partijen

Deze weg moet vooral worden gecontinueerd.

zoals de (lokale, regionale, en nationale)

Vanuit de discussies binnen onze groep willen

overheid, collega kennisinstellingen,

we hierbij vooral het belang benadrukken

bedrijfsleven, en burgers.

van een integrale aanpak: belangrijke

23

Colofon Auteurs Prof.mr.dr. J.A. (Hans) de Bruijn (voorzitter) Dr. A.F. (Aad) Correljé Prof. dr. L.G. (Läslo ) Evers Prof.dr.ir. P.H.A.J.M. (Pieter) van Gelder Prof.ir. R.P.J. (Rob) van Hees Prof.dr.ir. J.C. (Joop) Paul Prof.dr. S. (Sabine) Roeser

Eindredactie Agaath Diemel (Interne Communicatie)

Illustraties Lars Hartnack

Coverfoto Marcel Krijger

Lay-out Liesbeth van Dam (Media Solutions)

24

26