speciale uitgave van De Scheldepost
WOENSDAG 19 OKTOBER
JAARGANG 71
150 JAAR KANAAL DOOR ZUID-BEVELAND
TIJDLIJN 1851 1850 Middelburgse aannemer Dirk Dronkers krijgt concessie voor wKanaal door Zuid-Beveland
1856
Engels bouwconsortium Thomas Hutchings & Co haalt concessie binnen. Eerste spa voor het Kanaal gaat in de grond in Hansweert.
1852
Werkzaamheden worden hervat in Hansweert.
1857 1854 Werk aan Kanaal wordt stilgelegd.
1857 (eind november): Werkzaamheden Kanaal gestaakt.
1858 Februari Britten trekken stekker uit het project.
Graafwerkzaamheden Kanaal gaan in Wemeldinge van start.
1975 1866 1861
Opening Kanaal.
Werkzaamheden Kanaal worden hervat onder Nederlandse leiding.
1916 Ingebruikname grote sluis in Hansweert.
1928 Grote sluis in Wemeldinge wordt in gebruik genomen.
Opening Schelde-Rijnkanaal. Halvering scheepvaart Kanaal door Zuid-Beveland
1936-1938 Verbreding van het Kanaal op verschillende plaatsen
1992 Verbreding en verdieping Kanaal, einde sluiscomplex in Wemeldinge
2
• SPECIALE UITGAVE •
150 JAAR KANAAL DOOR ZUID-BEVELAND
WOENSDAG 19 OKTOBER
BEDRIJFSRUIMTE TE HUUR Opslagruimte/werkplaats 120 m2 in bedrijfsverzamelgebouw te Yerseke
Voorzien van: -
overheaddeur loopdeur raam verdiepingsvloer betonvloer eventueel 2 units naast elkaar mogelijk
Voor info: tel. 0113 - 57 60 06
Teambuilding
│
Bedrijfsuitje
│
Zeildag
Hijskranen Grondverzetmachines Hoogwerkers Machine(ver)plaatsingen Zware bergingen
Zeiltochten vanaf 2 uur op de Oosterschelde
Binnenhaven 16 │ 4424 BN Wemeldinge │ 06- 51215575 │ info@sailforce.nl │ www.sailforce.nl
Kipauto’s Afvalcontainers Speciale transporten Levering zand, grond e.d. Voertuigrepatriëring
Havenoordseweg 7 - 4414 RK Waarde Tel. 0113 - 50 25 40 info@jac-goud.nl - www.jac-goud.nl
Choorhoek te Wemeldinge
Nog 4 stuks beschikbaar !! Variërend va n 100 tot 120 vierk ante meter.
Gebouwd op een bedrijvig Bedrijventerrein Choorhoek, nabij het bedrijvige kanaal door Zuid-Beveland.
TE KOOP/TE HUUR BEDRIJFSUNITS VAN 90 tm 200m² Info:
M akelaarskantoor
BEK
06-22 52 76 75 | info@makelaarskantoorbek.nl | Middelburg
Een project van
V C A
3
150 JAAR KANAAL DOOR ZUID-BEVELAND
• SPECIALE UITGAVE •
WOENSDAG 19 OKTOBER
Eigenwijze Britten lijden enorme verliezen bij kanaalwerkzaamheden en landwinning
Hoogmoed komt voor de val DOOR: KEES VAN OOSTEN - De geschiedenis
gedekt uit landwinningsactiviteiten in het verdronken
Van de hoog gespannen verwachtingen zou niet veel
februaristormen in 1854 deden de rest. Wat er nog was
van het Kanaal door Zuid-Beveland, een waterweg
land van Zuid-Beveland, becijferde Dronkers, die de
terechtkomen, vooral omdat de Britten niet wilden
overgebleven, werd grotendeels door het natuurgeweld
van negen kilometer tussen Wemeldinge en Hans-
begeerde concessie kreeg. Gerekend werd op 14.000
luisteren naar goede raad, zoals die in ruime mate
vernietigd. De keten (een keet is een schuur) voor de
weert, die de Oosterschelde met de Westerschelde
hectare zeer vruchtbare grond.
werd aangedragen door Rijkswaterstaat, met name
arbeiders waren weggeslagen, zodat ze gedwongen
verbindt, gaat ver terug in de tijd. Weliswaar wordt
in de persoon van hoofdingenieur Abraham Caland.
waren om te vertrekken. Het waren, zo schijft Lepoeter,
dit jaar het 150-jarig bestaan gevierd, al ver voor
Dat laatste klonk de Britten als muziek in de oren. Veer-
Kern van de onenigheid tussen de hoofdaannemer en
twee jaren van ellende geweest met een aaneenschake-
1866 werd er gedacht en gesproken over de aanleg
tienduizend hectare verse grond, dat was een ongekend
toezichthouder Rijkswaterstaat was, dat Thomas Hut-
ling van frustraties en het niet nakomen van afspraken
van een kanaal, dat de haven van Antwerpen bin-
grote oppervlakte, die te gelde zou kunnen worden
chings & Co voorrang gaf aan de bedijking van schor-
en verplichtingen en was er anderhalf miljoen gulden
nen bereik van Nederlandse schepen zou brengen.
gemaakt door de grond in erfpacht uit te geven. Het
ren en slikken (waardoor vruchtbare grond beschikbaar
(toen een enorm bedrag) “versmeerd”.
geld zou op die manier binnenstromen, zo rekenden de
kwam) boven het graven van het Kanaal. Rijkswater-
Het zou, aldus Lepoeter, voor de hand hebben gelegen
Uit de geschiedschrijving van Gerard Lepoeter, (ama-
Engelsen zich rijk. En het Kanaal? Ach, dat zouden ze
staat wilde het andersom doen, waarna uiteindelijk een
dat de Nederlandse overheid, de aanleg van het Kanaal,
teur)historicus uit Kapelle, in zijn standaardwerk ,
er even bij doen.
onbevredigend compromis uit de bus kwam: beide
zelf ter hand had genomen, maar zo ver kwam het niet.
projecten zouden tegelijk, en niet in volgorde, worden
De concessie werd gewijzigd, in die zin dat het onder-
uitgevoerd.
houd van het Kanaal niet meer voor rekening van de
Wemeldinge, historie van een dorp tussen Kerk en Kanaal, blijkt dat Napoleon Bonaparte (1769-1821) in
In 1851 bracht Dronkers de concessie onder in een
1810, op het toppunt van zijn macht, Zeeland aandeed
Nederlands-Frans-Belgische maatschappij: De Neder-
( Nederland was in die tijd ingelijfd door Frankrijk, om
landsche Maatschappij tot indijking der op- en aanwas-
Uit de geschiedschrijving van Gerard Lepoeter kan
zich te vergewissen van de mogelijkheid om een ka-
sen in de Oosterschelde, kortweg de Maatschappij. Het
worden geconcludeerd dat het in die beginjaren, sterk
Tevens werd vastgelegd dat het Kanaal op 1 januari
naal te graven door Zuid-Beveland).
Engelse aannemersconsortium Thomas Hutchings &
gechargeerd, een zooitje ongeregeld was. Zo stond er
1859 moest worden opgeleverd. Er kwam een nieuwe
Maatschappij kwam.
Co te Londen trad op als uitvoerder, onder Brits-Bel-
in de Goesche Courant een advertentie, waarin ruim
hoofdaannemer in beeld, de firma Peto en Betts en op
Vervolgens bleef het even stil tot de Middelburgse
gische leiding. Het maatschappelijk kapitaal voor de
3.000 “bekwame aardewerkers” werden gevraagd.
12 november 1856 werden, na aan oponthoud van twee
aannemer Dirk Dronkers (1801-1881) op het toneel
onderneming bedroeg zes miljoen gulden, toentertijd
Met schoppen, kruiwagens en door paarden getrokken
jaar, de werkzaamheden aan het Kanaal in Hansweert
verscheen. Dronkers was, zo tekent Lepoeter op, een
een gigantisch bedrag, als je bedenkt dat een arbeider
kipwagens, gingen ze aan het werk. Een deel van die
hervat.
bekwaam en vooruitstrevend man, die uitdagingen
in die tijd ongeveer anderhalve gulden per dag verdien-
manschappen werd aan het werk gezet op de schorren
niet schuwde. Hij werkte aan de dijken van Noord- en
de. Van die zes miljoen was vier miljoen in Engeland
en slikken ten noorden van Bath, een ander deel ging
Wemeldinge
Zuid-Beveland en aan inpolderingen op diverse plaat-
ondergebracht en twee miljoen op het vasteland.
aan de slag in Hansweert met het graven van een sluis
In Wemeldinge, dat toen ongeveer 900 inwoners telde,
als onderdeel van het Kanaal door Zuid-Beveland. Van
werd in februari 1857 begonnen met de aanleg van het
door Beveland ten behoeve van de binnenscheepvaart.
Hansweert
enige coördinatie bleek nauwelijks of geen sprake te
Kanaal, nadat in het jaar daarvoor 13 landbouwers te-
In 1850 resulteerde dat denkwerk in een uitgewerkt
Op 1 juli 1852 ging in Hansweert de eerste spa de
zijn. De grondwerkers werden heen en weer geslingerd
gen zeer royale vergoedingen waren onteigend. Hon-
plan voor het graven van een kaarsrecht kanaal van
grond in. Vice-president Kelly van Thomas Hutchings
tussen kanaalwerkzaamheden en landwinning.
derden arbeiders uit de verre omtrek kwamen daar op
Wemeldinge aan de Oosterschelde naar het aan de
& Co verrichtte de openingsplechtigheid door met een
sen en opperde het idee om een kanaal te graven dwars
af. Ze werden ondergebracht in schuren, loodsen en
Westerschelde gelegen Hansweert. Schepen konden
verzilverde spade de eerste drie scheppen aarde in een
Orkaan
dan rechtstreeks naar Antwerpen varen en hoefden
van bruin hout vervaardigde kruiwagen te deponeren.
Dat moest wel mis gaan en dat ging het ook. Op 26 sep-
trekken van kipkarren werden bij boeren gestald. Naast
geen omweg meer te maken via het Sloe. De kosten
In Goes werd ’s avonds een serenade gebracht aan Dirk
tember 1853 raasde een orkaan over de Oosterschelde
arbeiders uit andere delen van het land en Vlaanderen,
van het graven van een kanaal, zouden kunnen worden
Dronkers, die aan de wieg stond van het Kanaal.
en bracht grote schade toe aan het bedijkingswerk De
boden ook boerenknechten uit het dorp zelf hun werk-
kracht aan. In de zomer werkten ze op het land, in de
rampzalige gevolgen van dien.
dat moment was het Kanaal over een lengte van 4,5
impasse te komen. Die onderhandelingen resulteerden
kilometer voltooid. Het personeel werd ontslagen, de
uiteindelijk in een overdracht aan de (Nederlandse)
In het najaar stokten de kanaalwerkzaamheden plots-
werkpaarden werden verkocht. Drie personen bleven
Staat van het Kanaal plus alle materialen en werktui-
klaps. De maatschappij bleek, ondanks alle aansporin-
in dienst. Zij hielden toezicht op de werktuigen en ma-
gen. De in concessie bedongen erfpacht van 14.000
Men ging in Wemeldinge voortvarend van start. In
gen, in gebreke te zijn gebleven met het indienen van
terialen in Hansweert en Wemeldinge.
hectare landaanwas, werd teruggebracht tot twee inge-
april 1857 werd er volop gewerkt aan het ontgraven
bestek en profieltekeningen voor de kanaalontgraving
van de voorhaven, de sluisputten, de binnenhaven en
aan toezichthouder Rijkswaterstaat. Al snel kwam de
Dat de Engelsen het voor gezien hielden, had, conclu-
vertrokken, enkele miljoenen armer, met de staart tus-
het kanaalgedeelte tot aan de Postweg. Van de in totaal
aap uit mouw. De maatschappij wilde uitstel van de
deert Lepoeter, vooral te maken met de gevolgen van
sen de benen.
1.300 werklieden waren er 950 in Wemeldinge en 350
oplevering en verzocht de minister die datum met ne-
de stormvloed op 1 februari 1858. De dijken bij Krab-
in Hansweert aan het werk.
gen maanden te verschuiven naar 1 november 1859.
bendijke, waaraan honderden arbeiders vele maanden
Als een trein
De bewindsman hield echter vast aan 1 januari 1859.
hadden gewerkt, braken op verschillende plekken door,
Intussen was op 18 augustus 1860 de Spoorwegwet
andere jaargetijden hielpen ze met het graven van het Kanaal en het sluizencomplex.
Misleidend
keten. De werkpaarden die werden ingezet voor het
dijkte polders voor een periode van 99 jaar. De Britten
waardoor de begeerde winning van vruchtbare grond,
tot stand gekomen. In die wet werd de aanleg van een
Afgezien van een kortdurende staking, verliepen de
Stormvloed
uit het gezichtsveld verdween. Voor de Britten was de
Zeeuwse spoorlijn bevolen, die werd gekoppeld aan de
werkzaamheden aan het Kanaal verliepen aanvanke-
Op 27 november werd vanwege de invallende winter
lol er af of, zoals Lepoeter droog opmerkt: Hoogmoed
totstandkoming van het Kanaal door Zuid-Beveland,
lijk vlot, In april, mei en juni werden hiervoor rond de
het grootste deel van de arbeiders naar huis gestuurd,
komt voor de val.
een project dat halverwege was gestrand. Bij Konink-
1.300 arbeiders vrijgemaakt, hoewel het tweesporen-
al snel gevolgd door het volledig stilleggen van de
beleid, én landwinning én het graven van het Kanaal,
werkzaamheden aan het Kanaal. Op 13 februari 1858
Met hangende pootjes ging de Maatschappij in over-
groen gezet voor de voltooiing van het Kanaal. De fi-
was nog in tact met, naar later zou blijken alle met
trok aannemer White te Londen de stekker er uit. Op
leg met de minister van binnenlandse zaken om uit de
nanciering kwam ten laste van de Spoorwegfondsen.
lijk Besluit van 19 augustus 1861 werd het sein op
Eind 1861 werd het werk aan het Kanaal hervat, bijna vier jaar nadat het abrupt was beëindigd. Onder volledig Nederlands beheer liep het als een trein. Gemeenten, provincie, Rijkswaterstaat en aannemers werkten nauw met elkaar samen: grond werd onteigend, tekeningen werden keurig op tijd ingediend en werken werden volgens de regels van het spel aanbesteed. Op 11 oktober 1866, precies volgens schema, opende de minister van binnenlandse zaken het Kanaal door Zuid-Beveland. Dit verhaal is tot stand gekomen dankzij Gerard Lepoeter en wijlen Johan de Groene.
Op 1 juli 1852 werd in Hansweert de eerste spa in de grond gestoken voor de aanleg van het Kanaal door Zuid-Beveland. De Britse inbreng was groot, zowel wat de kapitaaldeelname, de directievoering als de technische leiding betrof. Vandaar dat een Engelsman, vice-president Kelly van het consortium Thomas Hutchings& Co, de symbolische openingsplechtigheid verrichtte. Ook waren er veel Engelsen naar Nederland gekomen om die plechtigheid bij te wonen. Op 10 juli 1852 werd het aldus uitgebeeld in The Illustrated London News.
4
• SPECIALE UITGAVE •
150 JAAR KANAAL DOOR ZUID-BEVELAND
De zekerheid van de juiste keuze! • Aan- en verkoopbemiddeling • Taxaties
WOENSDAG 19 OKTOBER
Elektromonteur gezocht! Als versterking van ons team zoeken we een allround elektromonteur met ervaring in de scheepvaart, paneelbouw , installatie, montage of service. Wij voeren alle elektrotechnische werkzaamheden uit aan boord van zee- en binnenvaartschepen, daarnaast zijn wij actief in de visserij en industrie.
• • •
Houdt u van een uitdaging? Denkt u in oplossingen in plaats van problemen? Heeft u geen 9 tot 5 mentaliteit?
Neem dan snel contact met ons op of kijk op www.mezbv.nl/vacatures voor meer informatie.
Arjan Harthoorn Register taxateur en makelaar o.z. Ridderhof 2 • 4401 JZ Yerseke 0113 - 57 31 40 • arjan@harthoorn.nl • www.harthoorn.nl
VAKMANSCHAP IS MEESTERSCHIP ALLE DISCIPLINES AAN BOORD
Maritiem Elektro Zeeland B.V. Korte Eeweg 3, 4424 NA Wemeldinge
AUTOBEDRIJF LOKERSE Snelheid • Service • Kwaliteit
T 0113 - 62 64 47 E info@mezbv.nl
Like ons op Facebook!
Versnellingsbak spoelen
Occasions met garantie
Thule fietsendragers
Auto uitlijnen
Storingsdiagnose
APK
Pechhulp
Bandenservice
WWW.DEKOOIMANGROEP.NL VAN OS YERSEKE | DREGWEG 6 | 4401LD YERSEKE | (T) 0113-571447
SCHEEPSWERF KOOIMAN
TECHNISCH BUREAU MOUS
SCHEEPSWERF HOEBÉE
ZWIJNDRECHT | (T) 078-6100477
ZWIJNDRECHT | (T) 078-6515150
DORDRECHT | (T) 078-6130088
Zandweg 8E • 4416 NA Kruiningen • 0113-382810 • www.lokerse.com • info@lokerse.com
5
150 JAAR KANAAL DOOR ZUID-BEVELAND
• SPECIALE UITGAVE •
WOENSDAG 19 OKTOBER
Wemeldinge weet bakens te verzetten, nadat dorp aan de Oosterschelde de dupe werd van hogere politiek
Kanaal steeds aangepast en verbreed DOOR: KEES VAN OOSTEN Sinds de opening op 11 oktober 1866 is het rond het Kanaal
Smal kanaal
In het kader van de werkverschaffing werd tussen 1936 en 1938 het
door Zuid-Beveland nooit meer rustig geweest. Om de haver-
Bij de openstelling in 1866, voldeed het Kanaal aan de eisen
Kanaal op een aantal plekken verbreed tot 80 meter. In de oorlog
klap moest het Kanaal worden aangepast, omdat de schepen
van die tijd. Het was een betrekkelijk smal kanaal, met zowel in
kwam de scheepvaart helemaal tot stilstand.
groter en breder werden en het scheepsvaartverkeer op de
Wemeldinge als Hansweert slechts één sluis. In het eerste half
negen kilometer lange waterweg van Wemeldinge naar Hans-
jaar voeren welgeteld 4.783 vrachtschepen door het Kanaal, in
De periode van 1946 tot en met 1975, staat te boek als een tijd-
weert flink toenam. Ook de bruggen over het Kanaal moesten
hoofdzaak zeilschepen. Dat aantal liep snel op, vooral door de
perk van onafgebroken groei en bloei. Elk jaar gingen er meer
steeds worden verbouwd en aangepast aan de eisen van de tijd.
opmars van de stoomboot, die langzaam maar zeker de zeilboot
en steeds grotere schepen met meer vracht door het Kanaal, dat
ging vervangen.
zich ontwikkelde tot één van de drukst bevaren vaarwegen van
Bij al die verbeteringen had men de tijd mee. Graafmachines,
Al snel werd duidelijk dat één sluis niet voldoende was. In beide
Europa. Het absolute topjaar was 1968 toen welgeteld 105.716
draglines, tractoren en vrachtwagens namen de plaats in van
dorpen werd een schutsluis gebouwd. In Wemeldinge werd die
schepen door het Kanaal voeren.
man- en paardenkracht.
Daardoor waren er geen duizenden
sluis in 1872 in gebruik genomen. Bij de verdere ontwikkeling
grondwerkers nodig om het karwei te klaren, maar slechts tien-
van het sluiscomplex in Wemeldinge, kreeg die schutsluis de
Weens congres
tallen machinisten en chauffeurs. Ook had men geleerd dat een
naam kleine sluis.
Hogere politiek zou het Kanaal –gedeeltelijk – de das om doen. Om dat te kunnen begrijpen moeten we ver terug in de tijd, naar
duidelijke regie nodig was om te voorkomen dat het janboel zou worden, zoals bij de totstandkoming van het Kanaal het geval
Zoals gezegd: de mechanisatie en industrialisatie zorgde voor een
de scheiding tussen België en Nederland in 1839. Na de val van
was geweest.
enorme ontwikkeling van de scheepvaart. Elk jaar nam het aan-
Napoleon, werd op het Weens congres in 1815 besloten dat Ne-
tal schepen dat door het Kanaal toe. Zo maakten in 1905 maakten
derland en België (op voorspraak van Engeland) een bufferstaat
50.000 schepen gebruik van het Kanaal.
tegen Frankrijk zouden vormen, het Verenigde Koninkrijk der
Niets werd aan het toeval overgelaten. Op 15 oktober, vier dagen
Nederlanden, met Willem 1 als koning. Van een liefdevolle ver-
na de officiële opening, trad een regelement in werking met 139 artikelen. Wat mag er wel en wat mag er niet als men van het
En opnieuw moest men aan de slag. De schepen werd steeds groter
standhouding was evenwel geen sprake, mede door het weinig
Kanaal gebruik wil maken? Het regelement, dat was opgesteld in
en het verkeer op het Kanaal werd al maar drukker, waardoor de
tactvolle optreden van de koning. De Belgen kwamen in 1831 in
het Nederlands en in het Frans, was verkrijgbaar voor een bedrag
wachttijden bij de sluizen onaanvaardbaar lang werden. Er moesten
opstand tegen hun al dan niet vermeende achtergestelde positie,
van f 0,50 bij de sluismeesters.
dus grotere sluizen worden gebouwd in beide dorpen. Hansweert
plus de pogingen van de koning om de Belgen het protestantisme
was het eerste aan de beurt. Op 10 augustus 1916 opende koningin
en de Nederlandse taal op te leggen. Koning Willem 1, die re-
De vaart op het Kanaal was gratis, er werden noch haven-, noch
Wilhelmina de Oostsluis in Hansweert en op 23 mei 1928 werd de
geerde van 1813 tot 1840, trok ten strijde tegen de rebellerende
sluis-, noch bruggelden geheven. Zowel stoom- als zeilvaart was
grote sluis ofwel de Oostsluis in Wemeldinge in gebruik genomen.
Belgen, maar zag geen kans hen weer in het gareel te krijgen. Op 12 augustus 1831 werd een wapenstilstand getekend en negen
toegestaan. De maximale diepgang was zes meter. Zeilboten
jaar later was de scheiding tussen Nederland en België een feit.
maakten vaak gebruik van paarden, die over het jaagpad liepen en
Die grotere sluizen waren hard nodig. In 1926 gingen er 70.000
de schepen door het Kanaal trokken. Tussen de 30 en 40 paarden
schepen door het Kanaal, in 1931 was dat opgelopen tot 80.000. In
werden hiervoor ingezet. In die beginjaren was er een jagerij, met
de crisisjaren ’30 van de vorige eeuw stagneerde de scheepsvaart,
Een scheiding verloopt nooit probleemloos. En dat was ook nu niet
aan het hoofd een jagersbaas. Tegen betaling werd een schip ge-
hetgeen niet zo verwonderlijk was, want in alle bedrijfstakken liep
het geval. Koning Willem 1, toen een absolute vorst, moest flink
jaagd. In 1879 werd de jaagdienst (met paarden) vervangen door
de bedrijvigheid fors terug. Later trok de scheepsvaart weer aan en
wat water bij de wijn doen om tot een definitieve vrede met België te
een sleepdienst en werden de paarden elders ingezet.
in 1937 voeren 90.000 schepen door het Kanaal, een record.
komen. Zo eisten(en kregen) de Belgen dat een aantal transit-rechten
zouden worden gewaarborgd. Voor de Belgen was de bereikbaarheid
kilometer lange waterweg, die begint in de haven van Antwerpen
Kanaal. De kleine, de midden en de grote sluis werden buiten
van de haven van Antwerpen letterlijk van levensbelang. Hiertoe
en vervolgens langs de grens tussen Zeeland en Noord-Brabant
werking gesteld. Het dorp Wemeldinge was voorgoed veranderd.
werden een aantal verdragen ondertekend, die allemaal ten doel had-
in het Volkerak uitkomt. Via de Volkeraksluizen en de Dordtsche
De sfeer, de gezelligheid en de bedrijvigheid, die onlosmakelijk
den de haven van Antwerpen toegankelijk te maken en te houden.
Kil kunnen schepen verder naar Rotterdam varen. In 1975 ging
verbonden waren met de drukte rond het sluiscomplex, zijn ver-
het kanaal open.
dwenen en komen nooit meer terug.
naal door Zuid-Beveland, dat veel te omslachtig was om Antwer-
Voor het Kanaal door Zuid-Beveland waren de gevolgen desas-
Ondernemingszin
pen te bereiken. Beide landen kwamen gezamenlijk met een alter-
treus. Het vrachtverkeer halveerde in één klap, evenals de bedrij-
Het pleit voor de ondernemingszin van het inmiddels ongeveer
natief voor het Kanaal op de proppen: een kanaal van Antwerpen
vigheid er omheen. Het aantal schepen dat door het Kanaal voer
3.000 zielen tellende dorp, dat het niet bij de pakken neer is gaan
naar Moerdijk (vlakbij Dordrecht). Dit plan sneuvelde echter in
liep terug van ruim 100.000 naar net 50.000.
zitten. Het toerisme nam de plaats in van de scheepvaart. Het
Al in 1920 eiste de Belgische regering de vervanging van het Ka-
voormalige sluiscomplex werd getransformeerd in een jachtha-
de Eerste Kamer. Het Eendrachtkanaal, een kanaal van Antwerpen naar Willemstad, kwam er niet vanwege het uitbreken van de
Deltawerken
ven en een eigentijds wooncomplex op het sluisplateau. Op de
Tweede Wereldoorlog.
Daarbij zou het niet blijven. De Deltawerken zouden via een om-
haven verrezen een brasserie, een eetcafé, een watersportzaak,
weg eveneens hun tol vergen. In 1965 besloot de Nederlandse re-
een jachtmakelaardij, een verkooppunt van Sunseeker en een
Schelde-Rijnkanaal
gering om een afsluitbare stormvloedkering in de monding van de
eigen jachtservice van der Rest Nautic. Ook elders in het dorp
Het was uitstel van executie, want bleef België aandringen op een
Oosterschelde te bouwen, de dijken rond de Oosterschelde te ver-
werden de bakens verzet en heeft men kans gezien om in no time
rechtstreeks verbinding ( en niet via een omweg)
hogen en het Kanaal door Zuid-Beveland te verbeteren, in die zin
Wemeldinge op de kaart te zetten als een toeristendorp met cam-
van Antwerpen naar het hart van Nederland. Na lange en pittige
dat het zal worden verbreed en verdiept, waardoor de sluizen bij
pings, gezellige restaurant(jes) en eetcafés, twee hotels (Smits en
onderhandelingen werd op 13 mei 1963 het verdrag voor de aan-
Wemeldinge overbodig werden. Bij Hansweert zou splinternieuw,
hotel Wemeldinge), recreatieparken, een kunst- en cultuurroute,
leg van het Schelde-Rijnkanaal ondertekend.
hypermodern sluiscomplex worden gebouwd. Aldus geschiedde.
een strandje dat elk jaar populairder wordt en duikspots langs de Oosterschelde. Met name Belgen weten Wemeldinge te vinden
Enkele jaren later zou met de aanleg worden gestart van de 35
Sinds 1992 vaart het (scheep) verkeer rechtstreeks door het
en te waarderen, vooral door de combinatie van watersport en culinaire geneugten. Resumerend kan worden gesteld dat op Wemeldinge de Zeeuwse lijfspreuk Luctor et Emergo (Ik worstel en kom boven) van toepassing is. De parlevinkers, de sluiswachters, het sluispersoneel, de tijmannen, de bemanning van de sleepboten en ga zo maar door, allemaal moesten ze andere middelen van bestaan zien te vinden. En zie, dat is gelukt. Op eigen kracht, zonder hulp van wie dan ook, laat staan een overheidsinstantie. Chapeau. Voor het maken van dit verhaal is gebruik gemaakt van het standaardwerk van Gerard Lepoeter Wemeldinge, historie van een dorp tussen kerk en Kansel.
Het was vaak passen en meten in de buitenhaven. Op de voorgrond zien we een parlevinker op zijn doel af gaan. Deze foto dateert uit de bloeiperiode van het Kanaal door Zuid-Beveland van 1945 tot 1975, de opening van het Schelde Rijnkanaal. In die periode voeren er jaarlijks meer dan 100.000 schepen door het Kanaal.
6
150 JAAR KANAAL DOOR ZUID-BEVELAND
• SPECIALE UITGAVE •
WOENSDAG 19 OKTOBER
Service voor de binnenvaart vanuit Yerseke
Ook voor de
BEROEPSVAART
NIEUW!
kunt u bij ons terecht
REPARATIE OP LOCATIE!
Bij ons kunt u terecht voor alles wat met uw boot te maken heeft, zoals:
STALLING • ONDERHOUD • REPARATIE • ACCESSOIRES Kijk voor al onze werkzaamheden en meer informatie op www.msyerseke.nl Volg ons ook online:
MaritiemServiceYerseke
Molendijkseweg 8 | 4401 NM Yerseke | 0113 - 57 31 59 | info@msyerseke.nl
U KUNT EEN (WINTER)STALLING RESERVEREN OP WWW.MSYERSEKE.NL
Ruime openingstijden! Maandag - donderdag
07.00-21.00
GARAGE HOOGESTEGER DIJKWELSESTRAAT 59 • KAPELLE • TEL (0113) 34.13.15
Vrijdag 07-18 u / Zaterdag 08-12 u
Reparaties op korte termijn
Ook in de avonduren geopend
Reparatie en onderhoud van alle merken auto Altijd op de hoogte van de nieuwste technieken
WWW.GARAGEHOOGESTEGER.NL
U kent de
Oosterschelde maar kent u ons al?
U kent de Oosterschelde als een populair watersportgebied, maar kent u onze havens al? Twee centraal gelegen jachthavens met riante ligplaatsen. Elk met een geheel eigen karakter, rustiek in Kats of het meer bruisende Wemeldinge. Beide met een uitgebreide service op maat. U komt voor de Oosterschelde, u komt terug voor onze havens. Veerhaven 3 4485 PL Kats T: 0113 60 02 70
Ligplaatsen Stalling
Reparatie
Service Onderhoud
www.vdrest.nl Onderscheiden met de Blauwe vlag, een internationaal keurmerk voor waterkwaliteit
jachthaven Sluisplateau 29 4424 BK Wemeldinge T: 0113 62 20 93
7
• SPECIALE UITGAVE •
150 JAAR KANAAL DOOR ZUID-BEVELAND
WOENSDAG 19 OKTOBER
Sluiscomplex epicentrum Wemeldinge DOOR: KEES VAN OOSTEN
Het Kanaal stuwde het dorp aan de Oosterschelde op in de vaart der
Groei en bloei
Wemeldinge was toen met de aanleg van het Kanaal door Zuid-
volkeren. Het sluiscomplex, waar in de hoogtijdagen drie schepen te-
De periode van 1945 tot 1975 staat te boek als een onafgebroken
Beveland werd gestart een kleine agrarische gemeenschap met
gelijk geschud werden, was het epicentrum van Wemeldinge. Daar ge-
periode van groei en bloei. In die tijd maakten de parlevinkers hun
870 inwoners. De werkzaamheden aan het Kanaal trokken veel
beurde het. Uit m’n jeugd kan ik me nog herinneren dat het gekrioel
opwachting. Hoeveel het er precies waren, kan moeilijk worden
grondwerkers aan, die uit de hele omgeving werden gerekruteerd.
was van allerlei soorten mannen (het was een mannenwereld) die hun
vastgesteld, omdat ze niet allemaal tegelijk dat beroep uitoefen-
Zo stond in 1952 een advertentie in de Goesche Courant, waarin
brood verdienden met de scheepvaart. Sluiswachters, sluispersoneel,
den. (amateur) historicus Gerard Lepoeter uit Kapelle, die de
niet minder dan 3.000 “bekwame aardewerkers” werden gevraagd.
tijmannen en parlevinkers, en mensen, die er niets te maken hadden,
geschiedenis van Wemeldinge heeft geboekstaafd, houdt het op
Het ging weliswaar om eenvoudig werk, maar de manschappen wa-
maar af kwamen op de gezellige drukte. Vooral in de herfst en winter
26 parlevinkers in Wemeldinge en 40 in Hansweert. Volgens de
ren –noodzakelijkerwijs - zo gezond als een vis en zo sterk als een
was het schudden van de schepen in het heldere licht van schijnwerpers
definitie is een parlevinker een ondernemer die vanaf zijn boot
beer. Veel leidinggevenden kwamen uit Engeland, het Britse aan-
omgeven met mystiek. Op de achtergrond hoorde je stemmen, waarvan
(eerst een roeiboot, later een motorboot), goederen, meestal le-
nemersconsortium Thomas Hutchings & Co trad immers op als
je niet wist waar ze vandaan kwamen en ontwaarde je in het schemer-
vensmiddelen, verkoopt. De parlevinkers langs het Kanaal waren
uitvoerder. De Engelsen stonden bekend als buitengewoon harde
donker parlevinkers, die in roeibootjes nog waar aan de man brachten.
echter lang niet allemaal in het bezit van een boot(je). De goederen
werkers, die buitengewoon grote porties vlees naar binnen werk-
De cafés langs de kade zaten bomvol en door de rook (er werd toen,
werden per fiets, bromfiets, kar of zelfs in een kruiwagen naar het
ten. Tijdens de werkzaamheden aan het Kanaal ging het inwonertal
zeker in schipperskringen, nog volop gerookt) zag je geen hand
aangemeerde schip gebracht en vanaf de kade werden de spullen
van Wemeldinge langzaam omhoog en bij de opening op 11 oktober
voor de ogen. Daar hoorde je de sterke verhalen, die bij het zee-
overgeheveld op het schip.
1866 stond de teller op precies 1.000 inwoners.
mansbestaan hoorden.
Parlevinker In Wemeldinge weet men ook anno 2016 nog, wie er in die periode als parlevinker actief was. Voor dagelijkse boodschappen moest men bij Kees Ruissen zijn, voor groenten en fruit bij Kees Meijer en Rinus Schouwenaar, voor gas- en smeerolie bij Jan Verschure en Adrie Wagenaar en voor vlees(waren) bij slager Jan Koopman, om maar eens een paar namen te noemen. Rinus Schouwenaar was één van de kleurrijkste ondernemers van Wemeldinge. Aan de wal runde hij een groente- en fruitzaak, maar dat leverde niet genoeg op om redelijk van te kunnen leven. Vandaar dat hij spontaan op het idee kwam om de schepen van groente en fruit te voorzien, onder het motto: als ze niet naar mij komen, ga ik zelf naar de klanten toe. Dat betekende dat hij halsbrekende toeren uithaalde om de schippers op hun wenken te bedienen. Hij tufte de hele dag op z’n bromfiets heen en weer met meerdere zakken aardappelen van 35 kilo en manden met groente en fruit. Na zeven vette jaren hield hij het na de opening van het Schelde-Rijnkanaal in 1975 voor gezien en met hem veel
huil en snik maar niet
anderen. “Eerst kwamen er per dag 400 schepen door het Kanaal, na 1975 liep dat terug naar 150. Er viel geen droog brood meer te verdienen”, liet hij optekenen.
huil en snik maar niet huil en snik maar niet
Adri van Nimwegen was parlevinker van 1958 tot 1975. In de volksmond werd hij de textielboer genoemd. Van Nimwegen, wiens vader ook parlevinker was, kijkt met veel plezier terug op die periode. Het
wij regelen alles regelen alles GRATIS SHAWL wij wij regelen alles
BIJ AANKOOP VAN
Op Koninginnedag 1959 (30 april) deden de parlevinkers mee in de optocht in Wemeldinge.
was hard werken van de eerste schutting om zes uur tot ’s avonds laat, zes dagen in de week. Maar de gezelligheid en onderlinge saamhorigheid vergoedde alles. ”Vaak kwam een klant ’s avonds even buurten en dan werd er in die tijd een cola-cognac en door een dames een Martini gedronken, en soms wel eens eentje meer.” Van Nimwegen - en de andere parlevinkers - verrichtte ook allerlei diensten voor de klanten (schippers), zoals het ontvangen van post, het overbrengen van rederijberichten, taxiritten naar de dokter of een bestellijst naar de kruidenier of groenteboer brengen. ”Van de eerste tot de laatste dag heb ik van het werk genoten. De tijd komt nooit meer terug.”
EEN WINTERJAS!
MODESHOW 11 NOVEMBER! -
Wilhelminastraat 33 Wemeldinge • T 0113 - 62 13 19
Met de komst van het Schelde-Rijnkanaal viel het doek voor de meeste parlevinkers. Na de verbreding van het Kanaal en het opheffen van het sluiscomplex was het helemaal gedaan met de bedrijvigheid. Wat rest is de herinnering.
WWW.YOSHJI.NL
150 jaar Kanaal door Zuid-Beveland! Een woning kopen of verkopen langs het Kanaal door Zuid-Beveland?
jammer is is jammerdatdatonsonswerkwerkonzichtbaar onzichtbaar jammer dat ons werk onzichtbaar is
Dan bent u bij mij aan het juiste adres. Samen kunnen we de mogelijkheden bekijken! Elze Eertink 0113-622000 | info@immoregio.nl
Zanddijk 4a 4401 NJ Yerseke Tel.: 0113 - 572162 info@autoschadeteamsteketee.nl
autoschadeteam.nl autoschadeteam.nl
autoschadeteam.nl
autoschadeteam.nl
Zandhandel Faasse uit Goes is een bedrijf dat zich sterk maakt in het zelf bevrachten en winnen van zand. Met meer dan 100 jaar ervaring is het bedrijf gespecialiseerd in zandwinning maar ook in baggerwerken. De kracht van onze onderneming is een combinatie van ervaring en flexibiliteit. Door inzet van eigen winzuigers en beun/ relatieschepen brengen we zand naar onze klanten in Nederland en BelgiĂŤ. Jaarlijks produceren we 3 miljoen ton zand voor de betonindustrie, infrastructuur, sportvelden en voor ophogen/opspuiten van stranden. Als ondernemer en particulier kunt u ook bij zandhandel Faasse terecht op depot in Goes en Schore. Wij kunnen transportmiddelen vullen met ĂŠĂŠn van onze producten onder de trechter of met de shovel. Uiteraard kunnen wij het met onze vaste transporteurs ook bij de klant laten bezorgen op het aangegeven adres. Het product dat u geleverd wil hebben kan los gestort of in bigbag geleverd worden.
www.faassegroep.nl
Alb. Joachimikade 35 - 4463 AA Goes - Tel. 0113 - 22 00 20