Torontohye/Թորոնթոհայ 221

«ՀՈՎԻՒՔՆ ԵՐԳԵՆ ԸՆԴ ՀՐԵՇՏԱԿՍ` ՏԱՆ ԱՒԵՏԻՍ ԱՇԽԱՐՀԻ» | Յունուար 2026 January

«ԼՈՅՍԸ»

Արուեստ եւ մշակոյթ → 10

LCBO launches firstever Armenian section in Ontario Community → 3

Հայ եկեղեցւոյ պատմութիւնը՝ «Թինտեյլ» համալսարանին մէջ Զրոյց → 6

«#ճիվճիվ»-ներ. լեզուն ամօթէն ազատագրելու հրամայականը

«Տոհմիկ օր»-ուան ոսկեայ շղթային 31-րդ օղակը՝ նուիրուած Եգիպտոսի, Եթովպիոյ եւ Սուտանի հայ գաղութներուն Տիրուկ Մարգարեան Կարապետեան ՀՕՄ-ի Թորոնթոյի «Ռուբինա» մասնաճիւղի նախաձեռնութեամբ եւ անխոնջ նուիրումով կազմակերպուած «Տոհմիկ օր»-երու շքերթը արդէն երեսունմէկ տարիներէ ի վեր կը շարունակէ իր ազգապահպան երթը՝ թորոնթոհայ համայնքի մշակութային կեանքին տալով յատուկ եռանգ։ Երեսունմէկ տարի առաջ կեանքի կոչուած «Տոհմիկ օր»-ուան բացարձակ յաջողութիւնը ապահոված իւրաքանչիւր յանձնախումբ իր ուսերուն առաւ մեծ ու պատասխանատու առաքելութիւն մը՝ տարուէ-տարի ներկայացնելով նախ Արեւմտեան եւ Արեւելեան Հայաստանի պատմական շրջանները, ապա նաեւ սփիւռքի բազմաթիւ գաղթօճախներ՝ անշուշտ իրենց պատմական ուղիով, մշակութային ժառանգութեամբ, ընկերային կենցաղով եւ հոգեւոր դիմագիծով։ Այս ձեռնարկներու առանցքային բաղադրիչներէն մէկը եղած է ո՛չ միայն տօնախմբական հանդիսութիւնը, այլ զուգահեռաբար կազմակերպուող դասախօսութիւնները, որոնք խորք ու

գիտելիք կը հաղորդեն հանդիսատեսին՝ կապելու անցեալը ներկային եւ ապագային։ «Տոհմիկ օր»-ը տեղի ունեցաւ երկու օրերու ընթացքին՝ 22-23 նոյեմբեր 2025ին եւ ընդգրկեց տօնական խրախճանք, գեղարուեստական յայտագիր, գիրքի հրատարակութիւն եւ խորագիտական դասախօսութիւններ։ Նախապատրաստական եռուզեռը սկսած էր մօտաւորապէս ինը ամիսներ առաջ։ Յանձնախումբերն ու ենթայանձնախումբերը մեծ նուիրումով եւ անսահման աշխատասիրութեամբ ստեղծած էին երկօրեայ մթնոլորտ մը, որուն ընթացքին թորոնթոհայութիւնը հնարաւորութիւն ունեցաւ ըմբոշխնելու Նեղոսի ափին գոյացած երեք պատմական հայ գաղութներու՝ Եգիպտոսի, Սուտանի եւ Եթովպիոյ ինքնատիպ դիմագիծը՝ իր ազգային, մշակութային ու պատմական բազմերես հարստութեամբ։ Այս տարուան «Տոհմիկ օր»-ուան դիւանին եւ բծախնդրօրէն աշխատող յանձնախումբին հսկայածաւալ

աշխատանքին արդիւնքը դարձաւ խորապէս տպաւորիչ եւ յիշարժան։ Երկու օրերու ընթացքին Հայ կեդրոնի սրահը լեցուեցաւ հոծ բազմութեամբ, որ համախմբուած էր վայելելու ամիսներու տքնաջան աշխատանքի արդար արգասիքը։ Ճաշկերոյթ, խրախճանք, երաժշտութիւն, ցուցահանդէս, լուռ աճուրդ, գեղարուեստական ներկայացումներ, երաժշտութիւն եւ պարգեւատրումներ, այս ամէնը միահիւսուած Եգիպտոսի, Սուտանի եւ Եթովպիոյ հայկական բոյրով ու յիշողութիւններով յագեցած երեկոյի մը մէջ։ Գաղութներու պարագային առաջնորդող նշանաբանն է՝ «Սփիւռք՝ հայեացքով միշտ դէպի Երկիր», իսկ այս տարուան լոզունգն էր՝ «Հին քաղաքակրթութեան փարոս Նեղոսի ափին», որովհետեւ դարերու ընթացքին այս հին քաղաքակրթութիւնները եւ անոնց մէջ ծաղկած հայ գաղութները եղած են լուսաւորող փարոսներ։ Այդ օրը Հայ կեդրոնի սրահը վերածուած էր հնագոյն → 14

Արուեստ եւ մշակոյթ → 12 Նոր տա րուան անակնկալ...

→ 25

vol. 21

No 1[221]

Թորոնթոհայ ամսագիր

թորոնթոհայութեան ձայնը՝ 2005-էն ի վեր

Torontohye monthly

the voice of Toronto Armenians since 2005

416-491-2900 info@torontohye.ca 45 Hallcrown Place Toronto, Ontario M2J 4Y4

torontohye.ca © Torontohye Communications Inc.

Շնորհաւոր Նոր տարի եւ Սուրբ ծնունդ «Թորոնթոհայ»-ի խմբագրութեան ու անձնակազմին անունով՝ մեր ընթերցողներուն կը մաղթենք, որ 2026-ը ըլլայ առողջութիւնով, երջանկութիւնով եւ բարօրութիւնով լեցուն տարի մը: Շնորհակալ ենք ձեր շարունակական աջակցութեան եւ մեր աշխուժ համայնքին անբաժան մասը ըլլալուն համար։

Merry Christmas and a Happy New Year!

On behalf of everyone at Torontohye, we wish our cherished readers a joyous Christmas and holiday season. May 2026 bring health, happiness, and prosperity. Thank you for your continued support and for being an integral part of our vibrant community. Here's to a meaning ful and memorable year ahead!

3

Vol. 21, No. 1 [221] ◆ January 2026

ՀԱՄԱՅՆՔ

COMMUNITY

LCBO launches first-ever Armenian section in Ontario 'Destination Armenia' unveiling ceremony hosted by MPP Aris Babikian draws community and industry leaders

1 spotlight

լուսարձակ համայնք

3 community զրոյց

6 conversation արուեստ եւ

10 մշակոյթ

arts & culture կարծիք

19 opinion սիւնակ

23 column եւ այլն

25 etc.

Հրատարակիչ Torontohye Communications Inc. info@torontohye.ca Խմբագիր Ռուբէն Ճանպազեան editor@torontohye.ca Ձեւաւորող Արա Տէր Յարութիւնեան ara@torontohye.ca

Community leaders and members joined MPP Aris Babikian and LCBO Chief Retail Officer John Summers to officially unveil the Armenian Destination Collection at LCBO - Parkway Mall (Photo courtesy of MPP Aris Babikian's office)

TORONTOHYE—A new dedicated section for Armenian wines and spirits has officially opened at the Parkway Mall LCBO (85 Ellesmere Rd, Scarborough). The launch marks a significant cultural milestone for the Armenian community in Ontario.

According to a press statement released by the office of MPP Aris Babikian on Dec. 4, the unveiling introduced LCBO customers to the first-ever dedicated selection of Armenian alcohol products, including wine, brandy, vodka, and other premium spirits. The initiative represents an important moment of visibility for Armenian heritage within one of Ontario’s most prominent retail spaces.

Representing the LCBO at the event was Chief Retail Officer John Summers, who delivered remarks on behalf of the President and CEO, George Soleas. “The opening of the Armenian Destination Collection is a really important milestone for us and an important reminder that local doesn’t necessarily just mean made in Ontario, local can mean a strong representation of the community that the store serves,” Summers said.

MPP Babikian expressed his gratitude to Soleas for his leadership and support in bringing the project to fruition. He emphasized the significance of showcasing Armenia’s deep traditions in winemaking and distillation, noting that the country’s high-quality wines, renowned brandy, artisanal vodkas, and other spirits now have a prominent place on LCBO shelves. “This is a proud and historic day for our community,” Babikian said. “I encourage all ArmenianCanadians to share the news and support this exciting addition to the LCBO. Your support will help ensure the success of Armenian products and showcase the best of our heritage to all Ontarians.”

The event brought together community leaders, members, media, and supporters who gathered to celebrate the achievement and explore the newly featured Armenian products.

Armenia is widely recognized as one of the world’s oldest winemaking regions. Archaeologists have uncovered the earliest known wine production facility in the Areni cave complex, dating back to around 4100 BCE. The area’s volcanic soil, high elevation, and continental climate helped shape grape varieties such as Areni

and Voskehat, which remain central to Armenian viticulture today.

These ancient traditions persisted through the classical, medieval, and early modern eras, with wine stored in large clay vessels known as karases—a method still practiced by some winemakers.

In recent decades, Armenia has experienced a winemaking revival.

Once known primarily for bulk wine production during the Soviet period, the country has shifted toward high-quality, small-batch wines that now earn international recognition. The renewed focus on indigenous grapes and traditional techniques, combined with modern expertise, has positioned Armenian wine as a distinct presence on the global stage.

Armenia’s distilling heritage is also significant. Modern Armenian brandy production began in 1887, when entrepreneur Nerses Tairyan introduced French double-distillation techniques to local grapes.

The industry expanded rapidly after Russian businessman Nikolai Shustov purchased the Yerevan brandy factory in 1899. Shustov’s spirits famously won a Grand Prix at the 1900 Paris World’s Fair, earning the rare distinction of being allowed to use the term “cognac” outside France—a decision later contested but remembered as a milestone.

Under Soviet nationalization, Armenian brandy became a major export, prized for its use of indigenous grape varieties and aging in barrels made from Caucasian oak. Today, Armenian brandy remains one of the country’s most recognized cultural products worldwide.

Alongside brandy, Armenia also strengthened its production of vodka, often distilled from local grains and mountain spring water, reflecting the region’s broader distillation culture.

In recent years, Armenia has also entered the gin market: Although the industry is young, emerging only in 2021, a small but growing group of producers in Yerevan and beyond is developing distinct Armenian gins as the spirit’s popularity rises.

With the opening of the Armenia Destination Collection at the LCBO, Ontarians can now experience a small part of this storied winemaking and distilling legacy firsthand, marking a proud moment for the province’s Armenian community. ֎

Օգնական խմբագիր Տիրուկ Մարգարեան Կարապետեան diroug@torontohye.ca Օգնական խմբագիր Սալբի Սաղտըճեան salpy@torontohye.ca Վարչական ներկայացուցիչ Միսակ Գաւլագեան missak@torontohye.ca Խորհրդատու Յարութ Մանուկեան harout@torontohye.ca Ծանուցումներ ads@torontohye.ca Նախագիծ Proper Company-ի proper.am

Publisher Torontohye Communications Inc. info@torontohye.ca Editor Rupen Janbazian editor@torontohye.ca Graphic designer/Layout editor Ara Ter Haroutunian ara@torontohye.ca Associate editor/Staff writer Diroug Markarian Garabedian diroug@torontohye.ca Associate editor/Armenia correspondent Salpy Saghdejian salpy@torontohye.ca Administrator Missak Kawlakian missak@torontohye.ca Advisor Harout Manougian harout@torontohye.ca Advertisements ads@torontohye.ca Branding Proper Company proper.am

4

ԻԱ տարի թիւ 1 [221] ◆ Յունուար 2026

ՀԱՄԱՅՆՔ

COMMUNITY

MPP Jonathan Tsao honours the 40th anniversary of Archpriest Reverend Father Datev Mikaelian's priestly ordination in Provincial Parliament TORONTOHYE—Member of Provincial Parliament (MPP) Jonathan Tsao (Don Valley North) delivered a Member's Statement on Nov. 25, honouring the 40th anniversary of Archpriest Reverend Father Datev Mikaelian's priestly ordination.

His remarks highlighted Father Datev's lifelong service, his devotion to the Armenian community, and the profound spiritual and cultural role he has carried for four decades. Here it is in its entirety: *** Thank you, Speaker.

Along with my colleague, the member for Scarborough–Agincourt, I rise today to honour the 40th anniversary of the priestly ordination of Archpriest, Reverend Father Datev Mikaelian, of St. Mary Armenian Apostolic Church in Don Valley North.

Father Datev began his vocation in Aleppo, Syria, where he entered the priesthood with the heartfelt prayer from the Psalms: "In You, O Lord, I put my trust; let me never be ashamed." Those words have guided him throughout a lifetime of ministry.

Due to the Armenian Genocide, a priest in the Armenian tradition is not only a spiritual leader but also a guardian of Armenian identity, history, language, and culture wherever communities have rebuilt their lives around the world.

Father Datev has embraced that responsibility with honour and devotion.

Over the years, Father Datev has become a pillar of spiritual strength for Armenian Canadians. His ministry has been shaped by the message he chose for his very first sermon: "For where your treasure is, there your heart will be also."

That message reflects how he has lived and how he has served.

Շնորհաւո՜ր, Տէր Տաթեւ, Ձեր ձեռնադրութեան քառասուներորդ ամեակի առիթով: (Congratulations, Der Datev, on the occasion of the 40th anniversary of your ordination!)

Speaker, 40 years of priestly service represent dedication of the highest order.

I ask all Members of this House to join me in recognizing Archpriest, Reverend Father Datev Mikaelian, for his unwavering commitment to his called vocation, to his community, to the Church, and to his faith. *** On Sunday, September 21, the 40th anniversary of the priestly ordination and consecration of Archpriest Fr. Datev Mikaelian was celebrated at St. Mary Armenian Apostolic Church in Toronto, in the presence of the faithful.

Following the Divine Liturgy, the clergy and the faithful proceeded to the hall of the Armenian Community Centre, where a reception was organized for Fr. Mikaelian. ֎

Watch MPP Jonathan Tsao's remarks in Provincial Parliament.

VK Global Enterprises Inc We Strive To Exceed Customer Expectations Our services are designed to guarantee savings – We aim to empower you to live life on your terms.

Financial Counseling Services A Totally New Concept in Banking - Paydown Specialty

Are you seeking ways to

reduce the cost of your mortgages and loans?

Consult us to evaluate and reduce the overall cost of homeownership.

Vahan Kassabian, CEO E-mail: ceo@vkglobalenterprises.com

Mortgages, Loans, Amortized guaranteed savings ranging up to $400,000 or more, depending on individual profile and commitment.

Empowering Wealth Management with Self Administered Banking Solutions

Who Qualifies Existing mortgage holders who want to explore ways to enhance their financial stability, no need to wait to expire term contract. Renewing. Refinancing, Buying a new home.

Our approach combines foundational banking principles innovative strategies, alternative paydown leveraging methods Our mission is to empower clients to take control of their wealth management journey through cost-effective, transparent, and results driven services.

Get in Touch for a complimentary consultation and discover how our paydown specialty and money back guarantee can work for you.

5

Vol. 21, No. 1 [221] ◆ January 2026

ՀԱՄԱՅՆՔ

COMMUNITY

UCC marks Genocide Victims Day with Zoryan Institute program led by student Ara Sagharian

(L-R) Zoryan executive director Megan Reid; Ara Sagharian; presenter Lauren Dedewa; program assistant Semhale Tsehaye (Photo: Zoryan Institute)

TORONTOHYE—Upper Canada College (UCC) marked the United Nations International Day of the Victims of Genocide on Dec. 9 with a special educational program delivered by the Zoryan Institute. According to a press release issued by the Institute, the event was organized by UCC student Ara Sagharian, an active member of the school’s Armenian Club and a descendant of Armenian Genocide survivors.

The UN established December 9 as the International Day of the Victims of the Crime of Genocide in 1948, the same day the Genocide Convention was adopted.

This year, Sagharian approached the Zoryan Institute—the parent organization of the International Institute for Genocide and Human Rights Studies (IIGHRS)—to bring its high-school program to his campus. The Institute is internationally known for its scholarship and its Genocide and Human Rights University Program, which has trained numerous PhD-level educators.

In the press release, the Institute noted that Sagharian was motivated by both his family history and an awareness that many of his peers, including Armenian,

Jewish, Rwandan, and other students, carry inherited or lived experiences shaped by genocide. He aimed to create a space where those histories could be honoured while exploring universal themes, including the dangers of “us versus them” thinking that drives division and dehumanization.

To broaden participation, Sagharian brought together every cultural club at UCC, along with the Truth and Reconciliation group and the school’s Pluralism Council.

The collaboration drew students and teachers from diverse backgrounds and aligned with Canada’s broader commitments to equity and human rights.

The Zoryan Institute’s session, ‘Promoting Equity, Tolerance, Reconciliation, and Awareness Through Genocide Education,’ was launched in 2022 with support from the Ontario Ministry of Education and has since been presented in dozens of Ontario schools. At UCC, the program was led by Lauren Fedewa, a University of Toronto PhD candidate and graduate of the Institute’s summer university program. Her presentation explored genocide through the testimonies of two teenagers, Anne Frank and Aurora Mardiganian, illuminating both the distinct histories of the Holocaust and the Armenian Genocide and the shared human experiences at their core. Students asked probing questions throughout, including about the relevance of cultural genocide in today’s legal definitions.

A flyer designed by Sagharian promoted the event in the school’s hallways. His efforts, the Institute wrote, have been a source of pride for his family, his school, and the Armenian community. “[Ara] is an inspiring example for youth across Canada, and his initiative underscores the importance of supporting the Zoryan Institute as it continues its vital mission of education and awareness,” the Institute wrote in its press release.

Information about arranging this presentation for other schools is available on the Zoryan Institute’s website, zoryaninstitute.org. ֎

POMEGRANATE FILM FESTIVAL POMCORE presentation in support of the ars school telethon JANUARY 25, 2026 A R S A R M E N I A N S C H O O L . C A

6 ԶՐՈՅՑ

ԻԱ տարի թիւ 1 [221] ◆ Յունուար 2026

CONVERSATION

«Թինտէյլ» համալսարանին մէջ դասաւանդուելիք Հայ եկեղեցւոյ պատմութիւն նիւթը առիթ է հայ ուսանողներուն ծանօթանալու մեր եկեղեցւոյ հարուստ ժառանգութեան. Գեղարդ ծվ. Քիւսպէկեան զրոյցը վարեց Սիւզի Մելիտոնեանը Գանատայի Ազգային առաջնորդարանի նախաձեռնութեամբ եւ Թորոնթոյի «Թինտէյլ» (Tyndale) աստուածաբանական համալսարանի հետ գործակցաբար, յառաջիկայ յունուարին պիտի սկսի Հայ եկեղեցւոյ պատմութեան նուիրուած համալսարանական դասընթացք մը։ Այս առթիւ, «Նոր հայ հորիզոն»-ի տնօրէն Սիւզի Մելիտոնեան հիւրընկալեց Գեղարդ ծվ. Քիւսպէկեանը, որ մանրամասն տեղեկութիւններ փոխանցեց ծրագրի ստեղծման դրդապատճառներուն, դասաւանդման արդիական դրութեան եւ միջազգային դասախօսական կազմին մասին։ Զրոյցը լուսարձակի տակ կ'առնէ այս ծրագրին կարեւորութիւնը՝ որպէս կամուրջ եկեղեցւոյ եւ համալսարանական երիտասարդութեան միջեւ, առիթ ընծայելով թէ՛ հայ եւ թէ՛ օտար ուսանողներուն գիտական մակարդակով ծանօթանալու հայ քրիստոնէական հարուստ ժառանգութեան։ *** Սիւզի Մելիտոնեան- Աստուած օգնական, Հայր սուրբ: Ազգային առաջնորդարանի նախաձեռնութեամբ եւ Թորոնթոյի «Թինտէյլ» աստուածաբանական համալսարանի հետ համագործակցաբար հաստատուած է Հայ եկեղեցւոյ պատմութեան դասընթացքը, որ շատ հետաքրքրական եւ ողջունելի է։ Արդեօք կարելի՞ է բացատրել, թէ ինչպէս ընթացք առաւ այս ծրագիրը։ Գեղարդ ծվ. Քիւսպէկեան- Շնորհակալ եմ այս առիթին համար եւ յուսամ կը տարածուի այս լուրը աւելիով, որովհետեւ արդէն բաւական արձագանգներ

կը գտնենք։ Շատ պատահական ձեւով սկսաւ. երկու հայ աշակերտներ, որոնք «Թինտէյլ» աստուածաբանական համալսարանի ուսանող էին, Տարօն սարկաւագ Հալլաճեանը եւ վերապատուելի Զօհրապ Սարգիսեանը, իրենց միջեւ զրոյց ունեցած էին եւ մտածած էին ինչո՛ւ Հայ եկեղեցւոյ պատմութեան կամ աստուածաբանութեան մասին դասընթացք մը չսկսիլ «Թինտէյլ»-ի մէջ` նկատի ունենալով, որ Ղպտի եկեղեցին կամ այլ ազգային եկեղեցիներ հաստատած էին՝ իրենց դասընթացները: Երկուքին զրոյցը հասաւ Ազգային առաջնորդարան եւ սրբազանին՝ գերաշնորհ Բաբգէն արք. Չարեանին, որ շատ սիրով ընդառաջեց եւ խրախուսեց, որ անմիջապէս գործնական քայլերու անցնինք։ Ասիկա մեկնարկը եղաւ մեր խօսակցութեան, մինչեւ որ կապուեցանք համալսարանի տնօրէնութեան եւ պատասխանատուներուն հետ։ Առաջնորդ սրբազանին առաջին հանդիպումը տեղի ունեցաւ տնօրէնութեան հետ եւ ատիկա ընթացք տուաւ մեր աշխատանքին, գործունէութեան: Կրնամ ըսել, որ գրեթէ երկու տարուան աշխատանքէ ետք` բանակցութիւններ, ժողովներ, դասացուցակ կազմել, աղբիւրներ գտնել, մանաւանդ անգլերէնով աղբիւրներ գտնելը դժուար է, Աստուծոյ շնորհքով յաղթահարեցինք այդ բոլորը։ Հիմա արդէն պատրաստ ենք, կը սպասենք աշակերտներու, արձանագրուողներ կան արդէն, իսկ այս բոլոր աշխատանքներուն պտուղը, արգասիքը պիտի քաղենք յունուար 2026-էն սկսեալ: Մելիտոնեան- Իսկ դասընթացները բոլորը անգլերէն լեզուով պիտի ներկայացուի՞ն։ →

Դիտեցէ՛ք «Նոր հայ հորիզոն»-ի հարցազրոյցը Գեղարդ ծվ. Քիւսպէկեանին հետ:

Vol. 21, No. 1 [221] ◆ January 2026

ԶՐՈՅՑ Հայր Գեղարդ- Այո, նկատի ունենալով, որ օտար աշակերտներ ալ կրնան հետաքրքրուիլ հայ եկեղեցիով, ուրեմն՝ անգլերէնով պիտի ըլլան դասընթացները, սակայն տողատակեր, ենթախորագիրներ (subtitles) պիտի դրուին հայերէնով։ Անոնք, որոնք դուրսէն պիտի մասնակցին, կրնան նաեւ հայերէնով հետեւիլ եւ մասնակցել դասընթացքին: Ըսեմ, որ արդէն երկու ոչ հայ աշակերտ արձանագրուած են։ Սա մեծ ուրախութիւն է, որովհետեւ այսպէս կը բացուինք նաեւ օտարներուն եւ կը ծանօթացնենք մեր եկեղեցին ոչ հայ քրիստոնեաներուն կամ ընդհանրապէս հետաքրքրուողներուն: Անոնք, որոնք նիշի, credit-ի համար կ'ուզեն մասնակցել, պէտք է մագիստրոսական աստիճանի աշակերտ ըլլան. կրնան մասնակցիլ եւ նիշ ստանալ բոլոր անոնք, որոնք ընդհանուր եկեղեցւոյ պատմութեան աշակերտ են կամ աստուածաբանական դպրոցի աշակերտ են եւ կամ որեւէ այլ ճիւղի մէջ կը մասնագիտանան: Կրնան նաեւ որպէս ընտրողական նիւթ (elective) ընտրել: «Թինտէյլ»-ի աշակերտներէն բացի դասընթացքին կրնան մասնակցիլ, այլ համալսարաններու աշակերտներ եւ նիշ ստանալ՝ պայմանաւ, որ երկու համալսարաններու միջեւ համագործակցութեան համաձայնութիւն ըլլայ, որ պէտք է ստուգեն նախքան արձանագրուիլը: Մելիտոնեան- Հայր սուրբ, դասընթացքը ի՞նչ ձեւով պիտի հրամցուի։ Հայր Գեղարդ- Ուրեմն, դասընթացքի մատուցման ձեւը պիտի ըլլայ webbased, asynchronous․ այսինքն` նախապէս արձանագրուած տեսերիզները տեղադրուած պիտի ըլլան համալսարանի կայքէջին վրայ եւ անոնք, որոնք կ’արձանագրուին, յատուկ մուտք գործելու միջոց պիտի ունենան, որպէսզի կարենան մասնակցիլ: Տեսերիզները պիտի դիտեն, գրաւորներ, ուսումնասիրութիւններ պիտի պատրաստեն, եւ այդ կայքէջին մէջ տեղադրեն: Հետեւաբար հաղորդակցութեան ձեւը կայքէջի ճամբով պիտի ըլլայ. իսկ որովհետեւ դասախօսութիւնները նախապէս արձանագրուած տեսերիզներ են՝ յատուկ ժամի եւ օրուան պարտադրանք չկայ, այսինքն` աշակերտի յարմարութեան կը ձգենք՝ որ ժամուն, որ օրը, շաբաթը քանի անգամ կ'ուզեն մտնել, դիտել այդ դասախօսութիւնները, նօթ առնել, արձանագրել, պարտականութիւնները պատրաստել, եւ այլն: Այս ձեւը որդեգրեցինք, որպէսզի աշխարհի չորս կողմէն, անոնք, որոնք կը փափաքին մասնակցիլ ժամանակի անպատեհութիւն չունենան՝ կանուխ արթննալու, ուշ մնալու եւ այլն: Ուրախ եմ ըսելու, որ Ֆրանսայէն հայ երիտասարդ մը պիտի մասնակցի. ան շատ ուրախացաւ, որ ժամերու արգելքը վերցուած է եւ իրեն յարմար ժամի կրնայ հետեւիլ: Մելիտոնեան- Իսկ նիւթերը ինչպէ՞ս ընտրուած են, նաեւ վստահ տարբեր դասախօսներ պիտի ըլլան։ Հայր Գեղարդ- Այո՛: Նիւթերէն սկսելով՝ մեր եկեղեցւոյ ընդհանուր պատմութիւնն է՝ սկիզբէն մինչեւ գրեթէ մեր օրերը հասնող. նոյնիսկ նախաքրիստոնէական շրջանի ներածական մը կայ՝ Հայաստանի հեթանոսական շրջանը: Անշուշտ Գրիգոր Լուսաւորիչի պատմութիւնը, Հայաստանի դարձը, քրիստոնէացումը, Հայ եկեղեցւոյ կառոյցը, զարգացումը, տիեզերական ժողովներու մեր մասնակցութիւնը (Նիիկիա, Կոստանդնուպոլիս, Եփեսոս), Ոսկեդարը՝ Մեսրոպ Մաշտոցի գիրերու գիւտը, Աստուածաշունչի թարգմանութիւնը եւ գրականութեան ծաղկումը, Ոսկեդարի առաջացումը միջնադարեան շրջանը եւ այլն: Յետոյ, առանձին ժամանակահատուածներ առած ենք, օրինակ` Պարսկական կայսրութեան շրջանը, Օսմանեան կայսրութեան շրջանը, Ռուսական ցարական շրջանը, Ցեղասպանութիւնը եւ անոր ազդեցութիւնը Հայ եկեղեցւոյ վրայ։ Գիտէք՝ չորս հազարէ աւելի եկեղեցական նահատակներ ունեցած ենք: Յետոյ, սփիւռքը եւ Հայ եկեղեցւոյ համաշխարհային դերը՝ սփիւռքեան տարածքին, նուիրապետական աթոռները եւ այլն: Ընդհանրապէս նիւթերը ասոնք են, անշուշտ իրենց մանրամասնութիւններով։ Ուրախ եմ ըսելու, որ սկզբնական շրջանին Տարօն սարկաւագը եւ ես պիտի ըլլայինք դասախօսները, բայց անդրադարձանք, որ կան նեղ մասնագիտական կարգ մը նիւթեր, որոնք լաւ է, որ մասնագէտին վստահինք։ Որքան որ աղբիւրները պրպտենք, գտնենք, ուսումնասիրենք, բայց փառք Աստուծոյ, արդէն ունինք հայ դասախօսներ, որոնք ամերիկեան, գանատական կամ եւրոպական զանազան համալսարաններու մէջ կը դասաւանդեն եւ յատուկ ուսումնասիրած են որոշ ժամանակաշրջաններ: Որոշեցինք

7 CONVERSATION իրենց դիմել եւ բոլորն ալ մեծ սիրով ընդառաջեցին։ Օրինակ՝ դոկտ. Մայքլ Փափազեանը, դոկտ. Վարագ Գեթսեմանեանը պիտի մասնակցին որպէս հիւր դասախօսներ, ինչպէս նաեւ Թորոնթոյի ՀՕՄ-ի ամէնօրեայ վարժարանի տնօրէնը՝ մեր շատ սիրելի Րաֆֆի Սարգսեանը, պիտի դասախօսէ Ցեղասպանութեան ժամանակահատուածի մասին։ Հանդիպեցանք թորոնթոհայ դոկտ. Տանիէլ Օհանեանին, որ մեծ սիրով, գաղափարներով ու իր փորձառութեամբ օգտակար եղաւ մեզի, բաւական լաւ ուղղութիւններ տուաւ եւ պատրաստակամութիւն յայտնեց զանազան առիթներու կամ նիւթերու վերաբերեալ օգտակար ըլլալու մեզի: Հետեւաբար, ունինք բաւական լաւ, հարուստ դասախօսական խումբ, որ մասնագէտ է եւ պիտի սիրով ներկայացնէ այդ նիւթերը: Մելիտոնեան- Իսկ սակե՞րը. անոնք, որոնք ազատ ունկնդիր են եւ անոնք, որոնք նիշ պիտի ստանան նոյն սակը պիտի վճարե՞ն: Հայր Գեղարդ- Նախ, ըսեմ, որ վճարումները ուղղակի պիտի երթան համալսարանին. եկեղեցւոյ կամ Ազգային առաջնորդարանի հետ կապ չունին: Անոնք, որոնք պիտի արձանագրուին, վճարումները պիտի յղեն համալսարանին: Նիշ (credit) ստացող աշակերտներուն համար հազար վեց հարիւր գանատական տոլար է: Իսկ անոնք, որոնք ազատ ունկնդիրի կարգավիճակով պիտի մասնակցին, այսինքն՝ անոնք, որոնք այդ դասընթացներուն պիտի հետեւին, բայց պարտաւորութիւնը չունին քննութիւն յանձնելու, ուսումնասիրութիւններ ընելու եւ այլն, որոնք ինքնազարգացումի կամ իրենց հետաքրքրութեան համար կ’ուզեն եկեղեցւոյ պատմութեան ծանօթանալ, ընդլայնել իրենց գիտելիքը, իրենց պարագային չորս հարիւր տոլար է: Շատ երկար մտածելու պէտք չկայ. բացառիկ առիթ է համալսարանական մակարդակի, Հայ եկեղեցւոյ պատմութեան ծանօթանալու: Եթէ առիթ ունիք, մի փախցնէք: Իւրայատուկ նախաձեռնութիւն մըն է՝ Ազգային առաջնորդարանի կողմէ ու «Թինտէյլ» համալսարանի հետ համագործակցաբար՝ Առաջնորդ սրբազանի բարձր հովանաւորութեամբ եւ տնօրինումով եւ հսկողութեամբ, որ կը վայելէ նաեւ Վեհափառ հօր՝ ՆՍՕՏՏ Արամ Ա․ կաթողիկոսի օրհնութիւնը: Վեհափառը Գանատա իր հովուապետական այցելութեան ընթացքին այցելեց նաեւ «Թինտէյլ» համալսարան, ուր Նիկիոյ տիեզերական ժողովի 1 700-ամեակի առիթով դասախօսութիւն մը ներկայացուց: Այդ առիթով, Վեհափառը համալսարանի տնօրէնութեան հետ հանդիպեցաւ, իր առաջարկները եւ ցուցմունքները տուաւ եւ հետեւաբար իւրայատուկ երեւոյթ մըն է ասիկա, Հիւսիսային Ամերիկայի մաշտաբով, չըսելու համար համաշխարհային մաշտաբով. չեմ գիտէր, եթէ Եւրոպա, այսպիսի բան մը կայ, բայց Հիւսիսային Ամերիկայի մաշտաբով Հայ եկեղեցւոյ պատմութեան դասընթացք համալսարանի մէջ կը կարծեմ իւրայատուկ երեւոյթ է: Ընդհանրապէս կը խօսինք եւ կը մտահոգուինք, որ հայ երիտասարդները, հայ ուսանողները, համալսարանականները եկեղեցիէն քիչ մը հեռու կը մնան, չեն հասկնար, հեռու կը պահեն իրենք զիրենք եւ այլն։ Ահաւասիկ առիթ է, որ եկեղեցին ինք երթայ համալսարան՝ հոն, ուր որ են երիտասարդները եւ ինքը՝ երիտասարդներու միջավայրի մէջ, երիտասարդներու լեզուով ներկայացնէ մեր եկեղեցւոյ խոր պատմութիւնը, որմէ իմաստութիւն պիտի քաղենք, որմէ փորձառութիւն պիտի շահինք, որմէ եկեղեցւոյ դերն ու տեղը պիտի հասկնանք մեր կեանքին մէջ, մեր մշակոյթի մէջ, մեր ազգային ինքնութեան մէջ եւ այդ բոլորը աւելի պիտի հաստատէ, ամրացնէ մեր հայ քրիստոնեայի ինքնութիւնը։ Կը կարծեմ, որ կարեւոր դասընթացք մըն է ոչ միայն գիտելիքի իմաստով, այլեւ իսկապէս ինքնաճանաչումի իմաստով: Ո՞վ ենք մենք վերջիվերջոյ. կ’ապրինք բազմամշակութային ընկերութեան մը մէջ։ Գանատայի մէջ ամէն ազգ իր գոյնը, իր համը, իր հոտը, իր տեղը ունի: Մենք ալ ունինք եւ լաւ է, որ գիտնանք եւ երբ ուրիշներուն ներկայանանք, աւելի ինքնավստահ ըլլանք եւ հոգեբանօրէն եւ մարդկայնօրէն ալ աւելի առողջ ըլլանք, հանգիստ զգանք, որ ով ենք մենք եւ ինչպէս մեզ կրնանք ծանօթացնել, ներկայացնել: Եւ որքան ուսումնասիրենք Հայ եկեղեցւոյ պատմութիւնը, այդքան աւելի պիտի տեսնենք անոր մէջ գտնուող գանձերը եւ հասկնանք այդ արժէքը, աւելի հպարտ պիտի զգանք։ Աստուծոյ փառք պիտի տանք, որ այդպիսի հայրեր ունեցած ենք, այդպիսի իմաստուն ղեկավարներ, որոնք մեր եկեղեցւոյ ճամբով կրցած են մեր ժողովուրդին հաւատք ներշնչել, Քրիստոսը քարոզել: ֎

8 ԶՐՈՅՑ

ԻԱ տարի թիւ 1 [221] ◆ Յունուար 2026

CONVERSATION

Իւրաքանչիւր հայրենադարձի մասնագիտական կարողութիւնը մեծ նպաստ է հայրենիքին, կը հաստատեն գանատահայ Ռաֆֆի եւ Մարիթա Հասըրճեանները զրոյցը վարեց Սալբի Սաղտըճեանը Հայաստանի ներկայ դժուար պայմաններուն մէջ հայրենադարձուիլը ձգտում, ուսումնասիրուած ծրագիր եւ զայն գործնականի վերածելու կուռ կամք կը պահանջէ։ Այս կարծիքին են թորոնթոհայ Ռաֆֆի Հասըրճեանն ու անոր կողակիցը՝ Մարիթան։ Անոնք մեր ընթերցողներուն կը պատմեն Հայաստան փոխադրուելու իրենց դրդապատճառին, այստեղ ապրելու իրենց փորձառութեան մասին, որ կրնայ ուղեցոյց ըլլալ այն սփիւռքահայերուն, որոնք հայրենիք հաստատուելու ձգտումը ունին։ *** Սալբի Սաղտըճեան- Ի՞նչ էր Հայաստան հաստատուելու ձեր դրդապատճառը։ Զգացակա՞ն, թէ աւելի իրատեսական մօտեցաք այս որոշումին, մանաւանդ որ ծնած մեծցած էք Հայաստանէն շատ տարբեր միջավայրերու մէջ։ Մարիթա Հասըրճեան- Հայաստան փոխադրուելու որոշումը իմս էր եւ չէր։ Երբ Ռաֆֆիին ծանօթացայ, առաջին բանը որ ըսաւ այն էր, որ մտադիր է Հայաստան փոխադրուելու։ «Եթէ համաձայն ես այդ գաղափարին, շարունակենք, եթէ ոչ՝ հիմակուընէ չշարունակենք», ըսաւ ինծի։ Ես լիբանանահայ եմ, մանկութենէն հայրենասիրութիւնը մեր մէջ սերմանուած է, միութենական կեանքին մէջ եղած եմ: Մեծնալէն ետք պայմանները այնպէս բերին, որ ես եւ քոյրերս Գանատա փոխադրուեցանք ուսանելու համար։ Չէի մտածեր կրկին այլ տեղ փոխադրուելու մասին, բայց երբ Ռաֆֆին յայտնեց իր մտադրութիւնը, մտքէս ըսի՝ ինչու ոչ, Հայաստանը մեր հայրենիքն է․․․ եւ՝ Լիբանանին մօտ։ Ռաֆֆի Հասըրճեան- Երկար ժամանակէ ի վեր, երիտասարդ տարիքէս, Հայաստան փոխադրուելու ձգտումը ունէի։ Իրականութեան մէջ ձգտիլը դիւրին է, սակայն զայն գործնականի վերածելու հետեւանքները նկատի չէի առած։ Սխալ կ’ըլլայ ըսել, որ հիմնական շարժառիթս հայրենասիրական զգացումներէն չէ բխած։ Յամենայնդէպս, յուզական բաղադրիչը մէկ կողմ դրած, համոզուած եմ, որ կան բազմաթիւ գործնական եւ իրատեսական պատճառներ Հայաստան հաստատուելու համար․ հաշուի առնելով այն հսկայական ջանքերն ու ժամանակը, որոնք կը տրամադրենք շաբթուան եւ օրուան ընթացքին՝ մշակոյթ պահպանելու, հայ մնալու, Հայաստանի համար աշխատելու, այդ արդիւնքները հոս շատ աւելի քիչ ջանքերով կրնաս ստանալ։ Հոս ապրելով եւ շրջապատդ բարելաւելով, այդ ջանքերուն իւրաքանչիւր կաթիլը շատ աւելի մեծ օգուտ կը բերէ եւ շատ աւելի ազդեցիկ տարբերութիւն ստեղծելու առիթը կու տայ։ Պայման չէ միայն մարդասիրական աշխատանք տանիլ, նոյնիսկ մասնագիտական աշխատանքդ մեծ նպաստ է հայրենիքիդ։ Սալբի- Ի՞նչ գործով կը զբաղիք Հայաստանի մէջ։ Ռաֆֆի- Ես կը զբաղիմ ելեկտրացանցի փոխակերպիչներու (transformer) արտադրութեամբ, որ ընտանեկան գործ է։ Հօրս աշխատանքը եղած է, հիմա ես եւ եղբայրներս այդ աշխատանքով կը զբաղինք թէ՛ Գանատայի եւ թէ հոս՝ Հայաստանի մէջ։

Մարիթա- Ես ալ նկարչութեամբ կը զբաղիմ։ Անգլերէն դասաւանդած եմ QSI դպրոցին մէջ, որ միջազգային դպրոց է եւ ամերիկեան ուսումնական ծրագրին կը հետեւի, առաւել նկարչութեան ձեռնարկներ կազմակերպած եմ, բարեսիրական գործունէութեամբ զբաղած։ Արցախցի երեխաներու համար նկարչութեան դասընթացքներ տուած եմ, որպէսզի անոնց հոգեկան վիճակը բարելաւուի։ Սալբի- Սփիւռքի ձեր փորձը եւ հնարաւորութիւնները այստեղ մը ներդրէք, որպէսզի փոփոխութիւն բերէք եւ բարելաւէք ձեր շրջապատը։ Մարիթա- Անշուշտ, ամենապարզ օրինակներով նոյնիսկ սփիւռքի ներդրումը կարեւոր է, օրինակ՝ արեւմտահայերէն խօսելով, որպէսզի տեղացիք լսելով բնական ընկալեն զայն։ Սալբի- Ռաֆֆի, Գանատայի ձեր մասնագիտական փորձը որքանով յառաջընթաց կամ դրական փոփոխութիւն կը բերէ հոս։ Ռաֆֆի- Իմ աշխատած ոլորտիս մէջ մենք մեր արտադրանքը կը վաճառենք Էլեկտրացանցին կամ այլ յաճախորդներու։ Թէեւ Հայաստանի շուկան փոքր է, բաղդատած Գանատայի կամ Հիւսիսային Ամերիկայի շուկաներուն, պարզ է, որ այնտեղի տնտեսական աճը չկայ Հայաստանի մէջ, բայց այստեղի ցանցն ալ մատակարարող կ’ուզէ եւ շատ աւելի լաւ է, որ այդ մատակարարողը տեղական ըլլայ, որպէսզի դուրսէն չներմուծէ: Oրինակ մեր պարագային ելեկտրական փոխակերպիչներու կամ ամենապարզ օրինակով՝ գրիչի, թուղթի արտադրութիւն եւ այլն։ Սալբի- Ձեր ապրած նախկին միջավայրերուն եւ Հայաստանի միջեւ ինչպիսի՞ տարբերութիւններ կը տեսնէք։ Մարիթա- Ես ապրած եմ Ապու Տապի, Լիբանան, Գանատա, իսկ հիմա Հայաստան, որոնք իրարմէ շատ տարբեր միջավայրեր են։ Հայաստան ապրիլը հետաքրքրական է, ընկերային իմաստով աւելի աշխուժ, մանաւանդ՝ համեմատած Գանատայի, ուր ամէն մարդ իր կեանքով եւ գործով զբաղած է։ Այնտեղ կեանքի պայմանները ատիկա կը պարտադրեն, Հայաստանի պարագային՝ մարդիկ աւելի ազատ ժամանակ ունին։ Մասնագիտական առումով professionalism-ի (արհեստավարժութեան) մօտեցում համարեա չկայ, որուն պատճառով շատ գործ կայ ընելու։ Չեմ կրնար բաղդատել Գանատայի հետ, որովհետեւ ճիշտ չէ։ Գանատան առաջին աշխարհի երկիր է, թէեւ ունի իր վատ կողմերը, բայց ամէն ինչը ուսումնասիրուած է, իսկ հոս ժողովուրդին մտածելակերպը արդէն մեծ պատ մըն է։ Կը կարծեմ տարբերութիւնը ժողովուրդին մտածելակերպն է, մօտեցումն է, իսկ երբեմն ալ այնքան կը զարմանաս, կ’ապշիս, երբ տեսնես շատ լաւ հայեր, որոնք հիացմունք կը պատճառեն։ Թէեւ Գանատայի մէջ ալ կը տեսնես ամէն բան, բայց ընդհանուր աւելի ազնիւ են, կամ այնտեղի մշակոյթը ատիկա կը պարտադրէ։ Բայց եթէ մէկը հոս փոխադրուի եւ ըսէ ամէն օր ծաղիկ է եւ ամէն օր ուրախ է, սխալ կ’ըլլայ, այդպէս չէ։

→

Vol. 21, No. 1 [221] ◆ January 2026

ԶՐՈՅՑ Ռաֆֆի- Ես շատ երկիրներ չեմ ապրած, ծնած, մեծցած եւ ամբողջ կեանքս Գանատա ապրած եմ։ Համեմատաբար օրինակելի երկիր է, իր կայունութիւնը, անվտանգութիւնը եւ այն հնարաւորութիւնները, որոնք կու գան գանատացի ըլլալուն հետ մէկտեղ, կարծես երաշխաւորուած են պետութեան կողմէ։ Շատ երկիրներ կան, ներառեալ Հայաստանը, ուր այդ հնարաւորութիւններուն կէսը գոյութիւն չունի։ Ամէն պարագայի, կը ցանկայի, որ Հայաստանն ալ այս կամ այն կերպով նմանէր Գանատային։ Օրինակ՝ ընտրութիւններու պարագան․ Գանատայի մէջ ընտրութիւնները ընդհանրապէս աննշան տնտեսական դիրքորոշումներու վրակ կեդրոնացած են եւ շատ ազդեցութիւն չեն ունենար քու առօրեայ կեանքիդ վրայ։ Ազատական կամ Պահպանողական կուսակցութեան քուէարկես, կեանքդ պիտի չփոխուի, որովհետեւ ընդհանրապէս Գանատայի մեծ խնդիրները լուծուած են արդէն։ Միւս կողմէն Հայաստանը բազմաթիւ սոցիալական (ընկերային) խնդիրներով երկիր է, այսինքն՝ իր ամէնօրեայ խոչընդոտները շատ աւելի մեծ են, իսկ Գանատա այսպիսի հարցեր չկան։ Այսօր աւելի քան երբեւէ երկիրը կանգնած է գոյութեան սպառնալիքի առջեւ եւ շատերուն յստակ է այս ամէնը։ Այս ամէնը նկատի առած, իմ կարծիքովս` այս իրավիճակը նուազագոյնը պատճառ պէտք է ըլլայ՝ մեզ՝ հայերս, մղելու Հայաստան։ Այս ճահիճէն դուրս գալու լաւագոյն ճանապարհը՝ սփիւռքի մեր տաղանդները Հայաստան ներմուծելն է, որպէսզի նախեւառաջ տարբեր մտածելակերպեր գան ո՛չ միայն Գանատայէն, այլ աշխարհի տարբեր անկիւններէն, ֆրանսացին իր գաղափարները բերէ, ամերիկացին, աւստրալիացին․․․։ Եթէ ժամանակի ընթացքին ամէնքը իրենց տաղանդները հոս բերած ըլլային, կը կարծեմ շատ աւելի դիւրին կը յաղթահարէինք խնդիրները Հայաստանի մէջ։ Սալբի- Երկուքդ ալ բաւական աշխուժ միութենական կեանք ունեցած էք ձեր ապրած գաղութներուն մէջ։ Հոս ձեր աշխատանքէն դուրս ի՞նչ գործունէութեամբ կը զբաղիք։ Այդ բացը ինչո՞վ կը լրացնէք։ Մարիթա- Այո, մանաւանդ Պէյրութ ես շատ աշխուժ եղած եմ, Գանատա փոխադրուելէս ետք նոյնպէս։ Բայց Հայաստան նոյն աշխուժութիւնը չունիմ, որովհետեւ հոս շատ տարբեր է։ Երեւի սփիւռքի մէջ այդ աշխուժութիւնը պէտք է, որովհետեւ Հայաստանէն հեռու ես եւ Հայաստանի համար գործելու, անոր օգնելու կը ձգտիս։ Հոս ոչ թէ աշխուժ չենք, ցոյցերու կը մասնակցինք, կամ ուր պէտք է կ’աշխատինք, բայց հոս նպատակը քիչ մը աւելի աղօտած է իմ պարագայիս։ Հայաստան ապրիլը իբրեւ միութենական շատ տարբեր է քան սփիւռքի մէջ։ Ռաֆֆի- Միութենական կեանքը յատկապէս Գանատայի մէջ շատ աշխուժ է, որովհետեւ շատ ընելիք կայ։ Նուազագոյնը Թորոնթոյի մէջ դպրոց կը պահենք, միութիւններ՝ Համազգային, ՀՄԸՄ, Հայ դատ, ամէն տեսակի աշխատանքներ, որոնք Հայաստանի մէջ ալ կան, սակայն հոս ատոնք ոչ թէ պարտականութիւն են, այլ կարեւոր գործեր, որոնք պէտք է ըլլան։ Որովհետեւ մեր միութիւններուն դերերը Հայաստանի մէջ տարբեր են, ես անձամբ կը զգամ, որ նոյնքան օգուտ չեմ կրնար տալ այդ միութիւններուն։ Հոս ալ մեր շարքերուն մէջ գործօն ենք, ժողովներ, հաւաքներ եւ այլն, բայց իմ փորձառութենէն մեկնած՝ Հայաստանին օգտակար ըլլալու լաւագոյն ձեւը այն է, յատկապէս հայրենադարձի մը տեսանկիւնէն, որ ամէն ջանք թափես քու աշխատանքային ոլորտդ եւ անմիջական շրջապատդ բարելաւելու. օրինակ՝ այնտեղ մենք շատ կ’աշխատինք մշակութային ձեռնարկներ կազմակերպելու, որոնց ես ալ մասնակցած եմ, ամենապարզ օրինակ մը՝ օգնել թատրոնի մը կայացման համար։ Հոս ամէն տեսակի թատրոններ կան, մեր կամաւոր աշխատանքը նոյն արժէքը չունի, բայց ատիկա նեղանալու բան չէ, այլ ընդհակառակը՝ ուրախանալու բան է, որ կամաւոր աշխատանքի պահանջքը չկայ։ Ուրեմն՝ տարբեր ձեւերով պիտի գործօն ըլլաս․ հոս մենք աւելի կ’աշխատինք մեր սփիւռքի մշակոյթը չկորսնցնելու, բայց երբ հնարաւորութիւն ըլլայ գործօն ըլլայ, պատրաստ ենք։ Մեր կազմակերպութիւնները Հայաստանի մէջ երբ գործ ունենան ընելու, մենք կրնանք կապը ըլլալ իրենց մէջ, գետնի վրայ եթէ մարդուժի կարիքը կայ, կ’օգնենք։ Սալբի- Ռաֆֆի, վերջերս կարդացինք, որ ձեր ընկերութիւնը ելէկտրական փոխակերպիչով ապահոված է արցախցիներու համար կառուցուած Սվարանց գիւղը, ի՞նչ կըսէք այդ մասին։ Բարեսիրական այլ նախաձեռնութիւններ ունի՞ք։

9 CONVERSATION Ռաֆֆի- Նախկին հարցումին կապելով՝ ըսեմ, երբ որ առիթները դիմացդ կ’ելլեն, քեզի կը մնայ քու ներդրումդ բերել։ Այս պարագային Թուֆէնկեան հիմնադրամն էր, որ նախաձեռնած է Սվարանցի մէջ նոր թաղամաս մը կառուցելու տեղահանուած արցախահայութեան համար։ Թուֆէնկեանի ծրագիրը շատ իրատեսական եւ գործնական է, որովհետեւ տեղահանուած մեր հայրենակցիներուն մեծամասնութիւնը տունի կարիք ունի, նամանաւանդ այնպիսի տուն եւ տեղ, որ կը յիշեցնէ նախկին իր ապրած միջավայրն եւ կլիման։ Ես պատրաստակամութիւն յայտնեցի որեւէ մէկ ձեւով իմ ներդրումս ունենալու այս ծրագրին եւ առաջարկեցի թաղամասը էլեկտրական ցանցին միացնելու փոխակերպիչներ նուիրել։ Սալբի- Մարիթա, դուք արուեստագէտ էք։ Հայաստան ապրիլը կը ներշնչէ՞ ձեզ ստեղծագործելու։ Արուեստի հետ կապուած ի՞նչ ծրագիրներ ունիք։ Մարիթա- Այո, նախ Հայաստանի մէջ արուեստագէտները շատ են եւ արուեստը բաւական զարգացած։ Ամէն տեղ արուեստ է, որ կը ներշնչէ։ Հայաստան ապրիլը, բնութիւնը զիս կը ներշնչեն, ընտանիքիս կարօտը դարձեալ ներշնչման աղբիւր է։ Եթէ մօտիկ ըլլայի իրենց, կրնայ ըլլալ այսպէս չստեղծագործէի։ Գալով ծրագիրներուս, յոյսով եմ որ եկող տարուան ապրիլին պիտի ունենամ ցուցահանդէս մը, որուն հաւաքածուն թէ՛ կարօտի, թէ՛ յոյսի ապրումներ են, որ կը պատրաստեմ chinese ink-ով, սեւ ու սպիտակով։ Յոյսով եմ որ լաւ կ’ըլլայ։ Սալբի- Ի՞նչ կը կարծէք՝ սփիւռքահայու մը կապը Հայաստանի հետ ինչպէ՞ս պէտք է ըլլալ։ Ի՞նչ խորհուրդներ կու տաք։ Մարիթա- Սփիւռքահայուն կապը Հայաստանի հետ պէտք է շատ realistic (իրապաշտական) ըլլայ։ Պէտք չէ երեւակայէ, որ մենք եթէ Գանատան, կամ Պէյրութը ձգեցինք եւ հաստատուեցանք Հայաստան, պէտք է ամէն ինչ իտէալական ըլլայ, որ մնանք։ Ո՛չ, այդպէս չէ՛։ Երբեմն ընդհակառակն է։ Թէեւ իմ որոշումս չէր հոս հասատուիլը, բայց օր մը չեմ մտածեր ետ դառնալու մասին, ընդհակառակը, երբ որ երթամ Գանատա, կը զգամ ինչ տափակ է, կ’ուզեմ ետ դառնալ։ Օրինակ՝ Արարատը տեսնելը քիչ մը շատ nostalgic (հայրենատենչական) է, բայց բան մը կայ, զգացում մը, որ քեզ կը կապէ։ Իր ամէն թերութիւններով հանդերձ, տարբեր է․ ինծի համար շատ կարեւոր է այն գիտակցութիւնը, որ ամէն մարդ հայ է, քիրստոնեայ է, քեզի պէս է, որ աշխարհի ոչ մէկ տեղ կայ։ Չեմ ալ կրնար ըսել, որ ժողովուրդին մտածելակերպը կը քաջելերէ զիս, կրնայ սփիւռքահայ ընտանիք մը շատ դժուարութեամբ ընդունիլ այդ մէկը, մանաւանդ Գանատա կամ Ամերիկա ապրած մէկը։ Լիբանանի մէջ աւելի վարժ են unprofessionalism-ին (ոչ արհեստավարժ մօտեցում), բայց ինծի համար Լիբանանի ժողովուրդը աւելի ջերմ է, աւելի մտերիմ է, աւելի ազնիւ է։ Սփիւռքահայ մը հոս պիտի փոխադրուի ոչ թէ այն մտայնութեամբ, որ Հայաստանը ինչ կրնայ տալ իրեն, այլ պիտի մտածէ, որ ինք ինչ կրնանք տալ Հայաստանին։ Կը զգամ, որ միայն մեր ներկայութիւնը արդէն մեծ փոփոխութիւն է, օրինակ՝ ես այս երկու տարուան մէջ իմ դասաւանդած դպրոցին առաջարկած եմ իմ դասաւանդելու ձեւս, որպէսզի աւելի լաւանայ անգլերէնի իրենց բաժինը, գծագրութեան միջոցառումներու ընթացքին ներակայացուցած եմ մտային առողջութիւնը բարելաւելու տարբեր մօտեցումներ, որոնք դեռ հոս չկան։ Տարբեր անձերու ծանօթանալով, քու շրջանակիդ մէջ, քու փոքր ներդրոմովդ կրնաս աւելի առջեւ տանիլ երկիրդ։ Ռաֆֆի- իմ կարծիքովս՝ սփիւռք մնալն ալ իր դժուարութիւնն ու սխալները ունի, Հայաստան գալն ալ կրնայ սխալ ըլլալ, մանաւանդ եթէ ծրագիր մը չունիս։ «Հայաստան գալ, Հայաստան գալու սիրոյն» գաղափարին որեւէ ձեւով չեմ աջակցիր, որովհետեւ իսկապէս կը կարծեմ, որ առանց հիմնական համոզումի մը, ծրագրի մը նկարագրութեան, որ միտք չունի, արդէն պիտի չյաջողի, ըլլայ ատիկա Հայաստանի մէջ, թէ որեւէ այլ երկրի, ուր կը տեղափոխուիս։ Որովհետեւ տունը միշտ տուն պիտի մնայ, օրինակ՝ Մարիթային համար Լիբանանը, ինծի համար Գանատան, Թորոնթօն, ուր ծնած մեծցած եմ, այնտեղի սովորութիւններուն վարժուած եմ։ Այդպիսի երկրէ մը գալը, եթէ քեզ այնտեղ պահելու եւ բաւարարելու զօրաւոր համոզմունքը կամ ծրագիրը չունենաս, շատ երկար չես դիմանար։ Մանաւանդ Հայաստանի պէս երկրի մը, որ տնտեսապէս կայունանալու դեռ շատ տեղ ունի։ Չեմ կրնար բարձրէն նայելով՝ ըսել, որ ամէն մարդ վազելով պէտք է Հայաստան գայ։ Շատ → 21

10 ԱՐՈՒԵՍՏ ԵՒ ՄՇԱԿՈՅԹ

«ԼՈՅՍԸ»

գեղարուեստական երեկոն՝ Դանիէլ Վարուժանի եւ Ռուբէն Սեւակի բանաստեղծական աշխարհի լոյսով համակեց հանդիսատեսը Տիրուկ Մարգարեան Կարապետեան

Համազգայինի Թորոնթոյի «Գլաձոր» մասնաճիւղի Գրասէրներու խմբակը, Գրական յանձնախումբի կազմակերպութեամբ, կիրակի, 30 նոյեմբերի երեկոյեան ժամը 7-ին, «Համազգային» թատերասրահէն ներս ներկայացուց «ԼՈՅՍԸ» գեղարուեստի երեկոն։ Յայտագիրը ընդգրկեց բանաստեղծութիւններու ընտրանի, երգ, պար եւ նուագ։ Ձեռնարկին իրենց մասնակցութիւնը բերին «Էրեբունի» պարախումբի անդամներ, նաեւ երգող ու նուագնողներ։ «ԼՈՅՍԸ» նուիրուած էր հայկական ցեղասպանութան զոհ դարձած հայ բանաստեղծութեան տիտաններէն Դանիէլ Վարուժանի (1884-1915) եւ Ռուբէն Սեւակի (1885-1915) կեանքին եւ ստեղծագործական վաստակին։ Մտայղացողը, համադրողն ու ղեկավարն էր Թամար Տօնապետեան Գուզուեանը։ Երեկոյի ընթացքին Գրասէրներու խմբակի երիտասարդ ձայները ապացուցեցին, որ հայ բանաստեղծութիւնը ունի ապագայ, որովհետեւ ունի սիրտ։ Ռուբէն Սեւակն ու Դանիէլ Վարուժանը դարձեալ շունչ առին հանդիսատեսին առաջ՝ երիտասարդ շրթներու վրայ վերածնած, որովհետեւ բառերը ապրեցան, հնչիւնները զգացումներ դարձան։ Յիշատակի երեկոյին սկիզբը, բեմին վրայ՝ վարագոյրը դեռ չբացուած, ցուցադրուեցան երկու բանաստեղծներունլուսանկարները, իրենց կողակիցներուն եւ զաւակներուն պատկերներն ու անոնց նշանաւոր տողերէն մի քանին, որոնք սրտի մօտիկ զգացումներ արթնցուցին հանդիսատեսին մօտ։ Այդ պահուն բեմը լուռ էր զգացողութիւններու թեթեւ ալիքներ կը խաղային ակնդիրներու հոգիներուն մէջ։ Վարագոյրը բացուեցաւ, եւ մեր առջեւ պարզուեցաւ արուեստագէտ Արա Տէր Յարութիւնեանի կնիքը կրող բեմայարդարումը։ , Դանիէլ Վարուժանի եւ Ռուբէն

ԻԱ տարի թիւ 1 [221] ◆ Յունուար 2026

ARTS & CULTURE Սեւակի նկարները յայտնուեցան՝ շրջապատուած մեղմ քամիի տակ տատանող ցորենի ոսկեայ ծովով, ուր նուրբ հասկերը կարծես իրենց բանաստեղծութիւնները կ’երգէին։ Խորհրդաւոր էին վառ կեանքի եւ արեան շիթերու բոսորով ներկուած կակաչները ու տպաւորիչ էին բանաստեղծներուն նշանաւոր խօսքերէն ձեռագիր նմուշները, որոնք կը պատմէին անցեալին մասին եւ կարծես խաղաղ կը սպասէին մասնակիցներուն, որոնք պիտի հնչեցնէին այդ տողերուն յաջորդող հարիւրաւոր տողեր։ Ալան Յովհաննէսի երաժշտութեան ներքեւ Համազգայինի «Արցախ» պարարուեստի ուսումնարանէն զոյգ մը հեզաճկուն պարմանուհիներ, երկնագոյն զգեստներով, սահուն քայլերով մօտեցան Վարուժանի եւ Սեւակի նկարներուն եւ որպէս անմար ճրագ ու վառ հոգիներու խորհրդանիշ՝ զոյգ մը մոմեր տեղադրեցին լուսանկարներուն տակ։ Բեմը սկսաւ լուսաւորուիլ ո՛չ միայն մոմերով ու լոյսերով, այլ բառերով՝ սրտէն ծնած եւ հոգիի մէջ արձագանգող։ «Նախ լոյսն ու ստուերը» ընդգծեցին դիմանկարներուն ուժն ու բնութեան գեղեցկութիւնը, իսկ Վարուժանի «Լոյսը»-ի իւրաքանչիւր բառ ու տարր իր պատմութիւնը սփռեց, բեմի համադրութեան մէջ ստեղծելով յուզիչ եւ քնարական այնպիսի տպաւորութիւն, որ երկար պիտի մնայ ակնդիրներու սրտերուն մէջ։ ուռն զգացողութիւններով ուղորդուող՝ երիտասարդ ձայներ բարձրացան լռութեան մէջ եւ ամբողջ ձեռնարկի ընթացքին իրենց թարմ շունչով արթնցուցին Դանիէլ Վարուժանի կրակոտ կանչերն ու Ռուբէն Սեւակի խոհուն մեղեդիները։ Այդ օրհնեալ երեկոյին, բեմը դարձաւ հոգիի խորքերուն արձագանգող սրբավայր մը, ուր երիտասարդ սրտերը իրենց ձայնը փոխ առին մեծերու անմահ բառերէն։ Դանիէլ Վարուժանի եւ Ռուբէն Սեւակի բանաստեղծական աշխարհը վերապրեցաւ «Գլաձոր» մասնաճիւղի Գրասէրներու խմբակի անդամներուն՝ Կապրիէլլա Պաթիկեանի, Լոռի Պէրպէրեանի, Լարա Տէր Մինասեանի, Էլենա Ֆարաճեանի, Ալիք Պապօղլեանի, Նարեկ Գարամարտեանի, Ժպիտ Քէշիշեանի, Մոսիկ Տանատեանի, Ռիթա Խաչոյեանի եւ Շանթ Տէօքմէճեանի երիտասարդ շունչով, նուիրումով, մաքուր առոգանութեամբ, բեմական ներկայութեամբ եւ խոր ապրումով։ «Լոյսը» քերթուածի բեմական ներկայացումը սկիզբը դրաւ ձեռնարկին։ Ապա Կապրիէլլա Պաթիկեան հանդիսատեսին առջեւ պարզեց օրուան նպատակը. «Այսօր փորձ մը պիտի կատարենք ի մի բերելու երկու ինքնուրոյն լուսաճաճանչ բանաստեղծներ, որոնց կեանքին թելերը երբեմն հանդիպեցան

→

Vol. 21, No. 1 [221] ◆ January 2026

ԱՐՈՒԵՍՏ ԵՒ ՄՇԱԿՈՅԹ

իրարու, երբեմն զուգահեռաբար ընթացան, ի վերջոյ դաժանօրէն ընդհատուելու, երբ հազիւ երեսուն տարիքը ամբողջացուցած էին։ Դանիէլ Վարուժան եւ Ռուբէն Սեւակ։ Թող այսօրուան ներկայացումը համեստ քայլ մը համարուի՝ ի խոնարհումն զոյգ բանաստեղծներուն ծանրակշիռ վաստակին»։ Գրասէրներու խմբակի անդամները ներկայացուցին Դանիէլ Վարուժանի եւ Ռուբէն Սեւակի կենսագրութիւնն ու անոնց կեանքէն դրուագներ, նաեւ ամենայն վարպետութեամբ ասմունքեցին բանաստեղծութիւններու ընտրանի,՝ շարունակելով Վարուժանի «Լոյսը» քերթուածէն, դէպի «Հայր, օրհնէ՛», ապա «Դիւցազնի մը սուրին», «Կարմիր հողը», «Նամակ Արաքսիին», «Բարտիները», «Ցան», «Առաջին ծիլեր», «Կակաչներ» եւ «Խաչբուռ» բանաստեղծութիւնները։ Ասմունքներուն միջեւ, տուտուկահար Սեյրան Ղազարեանի «Հորովել» նուագով, ուսուցչուհի Հռիփսիմէ Թովմասեանի ղեկավարած «Հայ աստղեր» երգչախումբի անդամ, մեներգող Լիլիթ Նաճարեանի՝ «Ցորեանի ծովեր»-ու երգեցողութեամբ՝ պատկերուեցաւ բանաստեղծութեան ու բնութեան միահիւս քնարանքը, ու բեմին վրայ պատկերուած սլացիկ ցորեանը թռչկոտ ծովու ալիքներով լողաց ու հոսեցաւ Վարուժանի արեւի լոյսին ներքոյ։ «Գլաձոր» մասնաճիւղի Գրասէրներու խմբակի անդամները այս անգամ Ռուբէն Սեւակը ներկայացնելով ո՛չ միայն արտասանեցին, այլ՝ բանաստեղծութիւններու եւ արձակ էջերու շնորհիւ բացին իրենց հոգիները, որպէսզի մեծ բանաստեղծին ապրումները անցնին սիրտէ սիրտ։ Ռիթա Խաչոյեան անցումը կատարեց դէպի Սեւակ, ու յաջորդող ասմունքներուն միջեւ մերթ ընդ մերթ ներկայացուեցան Ռուբէն Սեւակի կեանքէն դրուագներ։ Այսպիսով, բեմը դարձաւ հանդիպման վայր մը, ուր «Աստղի մը», «Հին եղանակ», «Էտելվեյս», «Ազատութեան համար», «Ուսանողի նամակներ», «Նուէր Ամանորի» եւ «Եթէ գիտնայի՜ր...» բանաստեղծութիւններու եւ արձակ տողերու ազդեցութեամբ անցեալը թեքուեցաւ ներկային եւ շշնջաց՝ «Ես դեռ կենդանի եմ»։ «Բժիշկի գիրքէն փրցուած էջեր»-էն «Կռունկ»-ի յուզումնալից հատուածին ընթերցումով ու դաշնակահար Մինէլի Շահնազարեանի բացառիկ կատարումով հնչող՝ Կոմիտաս վարդապետի «Կռունկ»-ը՝ (մշակումը՝ Յ. Գէորգեանի) օտարութեան մէջ հնչող հայու տառապանքը, երազն ու հաւատքը վերակենդանացուցին իւրաքանչիւր հանդիսատեսի հոգւոյն մէջ։ Համազգայինի «Էրեբունի» պարախումբէն շնորհալի անդամներուն առինքնող «Եղէգ» պարը, որ յատկապէս այս առթիւ բեմադրուած էր պարուսոյց Նելլի Կարպետեանի կողմէ՝ Խաչատուր Աւետիսեանի քաղցրահունչ երաժշտութեան տակ սիրտեր գրաւեց։

11 ARTS & CULTURE

«Եկո՜ւր», «Երթա՜լ» բանաստեղծութիւններու մեկնաբանութիւնները Ռուբէն Սեւակի սրտի զգացողութիւնները կրկին հրդեհեցին ու բեմը անգամ մը եւս դարձաւ հին յուշերու ու նոր հիացմունքի տեղ, ուր Սեւակը կրկին մեզի հետ օրհնեց ու վառեց հոգիները։ Ձեռնարկի աւարտին, «Լոյսով՝ լոյսին» խորագրին տակ մէկտեղուած եզրայանգիչ խօսքին մէջ նշանակալից էր հետեւեալը. «Դանիէլ Վարուժանի բառերէն փոխ առնելով՝ եթէ նշանախեց մը նոյնիսկ յաջողեցանք Վարուժանի ու Ռուբէն Սեւակի հրավառ սրտերէն փոխանցել ձեզի, մենք՝ Համազգայինի Գրասէրներու խմբակի երիտասարդներս գոհ կը մեկնինք այս սրահէն»: Խօսք՝ որ իր մէջ կը պարունակէ Համազգայինի Գրասէրներու խմբակին գիտակից յանձնառութիւնն ու նախանձախնդրութիւնը։ Փակումը ինքնին ազդեցիկ պատկեր մըն էր։ Մասնակցող գրասէրները բեմ եկան մէկ առ մէկ՝ յաջորդաբար արտասանելով Վարուժանի «Անդաստան»-ին տողերը, իբր մաղթանք աշխարհի մարդկութեան։ Համազգայինի Թորոնթոյի «Գլաձոր» մասնաճիւղի Գրասէրներու խմբակի անդամներուն այս բացառիկ երեկոն համադրող եւ ղեկավար՝ Թամար Տօնապետեան Գուզուեանի շրթներէն հնչեց «Անդաստան»-ին վերջին երկտողը։ Բեմականացման մէջ բանաստեղծութեան քնարական շունչը, հողի ու հացի օրհնութեան պատկերները երիտասարդ ձայներուն մէջ դարձան նորոգուած ու կենդանի, իսկ «Անդաստան»-ի բառերը լոյսի նման տարածուեցան սրահին մէջ՝ մեղմ, ջերմ ու բիւրեղ։ Հոգեւոր խնճոյքը իրականութիւն դարձնող բոլոր մասնակիցները խոնարհեցան՝ յոտնկայս ու բուռն ծափահարող հանդիսատեսին առաջ եւ «Լոյսը» գեղարուեստի երեկոն դարձաւ տեսանելի եւ շօշափելի ներկայութիւն մը, որ ո՛չ միայն բանաստեղծական պատկեր էր, այլեւ հաւատք մը ապագային հանդէպ․ լոյս մը, որ կը բխի հողէն, խօսքէն ու երիտասարդ հոգիներէն։ Այդ պահուն Վարուժանի եւ Սեւակի քնարական աշխարհը լուսաւորեց ներկան՝ յուշելով, թէ որքան ալ խաւարը մօտենայ, հայ ոգիին մէջ միշտ կայ յուսալի ու պայծառ լոյս մը։ Գարեգին ծայրագոյն վարդապետ Շխըրտմեան «Պահպանիչ»-ը փոխանցելէ առաջ, ի սրտէ շնորհաւորեց մասնակիցները եւ յայտնեց որ այսպիսի երեկոներու դարձեալ կը սպասէ համայնքը։ Գեղարուեստի այս երեկոյին թողած յուզումն ու ներշնչումը կը շարունակեն ապրիլ մեր հոգիներուն մէջ, իսկ Ռուբէն Սեւակի նուրբ զգացումները եւ Դանիէլ Վարուժանի հզօր խօսքը յաւերժ կը մնան, իբրեւ լուսաւոր ուղեցոյցներ՝ ապրող, ծաղկող եւ պտղաբերող նոր սերունդներու սրտերուն մէջ։ ֎ լուսանկարներ 18 →

12

ԻԱ տարի թիւ 1 [221] ◆ Յունուար 2026

ԱՐՈՒԵՍՏ ԵՒ ՄՇԱԿՈՅԹ

Հրայր Վարազի

ARTS & CULTURE ցոյց տալ, որ գրելու համար պարտադիր չէ անսխալ ըլլալ եւ որ ստեղծագործելու ճանապարհը կը սկսի ամօթը մէկ կողմ դնելէն: «Ուղղագրական ազատութիւններով

«#ճիվճիվ» լեզուն ամօթէն ազատագրելու հրամայականը Ռուբէն Ճանպազեան

Լեզուական յեղափոխութիւնները միշտ չէ, որ կու գան ակադեմական ուսումնական հաստատութիւններէն կամ անուանի գրողներէն, նշանաւոր հեղինակներէն. երբեմն կը ծնին ամենէն անսպասելի վայրերէն, ինչպէս՝ (նախկին) Twitter-էն, եւ խաղային, բայց խորքին մէջ լուրջ պատգամ մը փոխանցող աշխատանքներէն, կատարուած իրավիճակը մարտահրաւէրի ենթարկելու պատրաստ անձերու կողմէ: Լեզուաբան եւ քերթող դոկտ. Հրայր Վարազ Խանճեան ճիշտ այդպէս ըրած է իր «#ճիվճիվ» գիրքերով: Այս երկու երկլեզու հատորները (շարքը կը շարունակուի) Twitter-եան բանաստեղծութիւններու ժողովածուներ են, բայց նաեւ մանիֆեսթ մը՝ (արեւմտա)հայերէնին հետ շփուելու նոր, ամօթէ զերծ միջավայրի մը մէջ: Առաջին հայեացքէն, Վարազին մօտեցումը կրնայ մեկնաբանուիլ պարզապէս որպէս սխալ, վրիպակներով լեցուն կամ նոյնիսկ անփոյթ մօտեցում լեզուին հանդէպ: Նոյնիսկ բառերը յաճախ օտար (լատին) տառեր կը կրեն՝ այսինքն բառին մէկ մասը հայերէն գրուած, միւսը՝ անգլերէն: Սակայն, իր գիրքերուն մէջ ամենէն սկիզբէն իսկ (եւ ապա իւրաքանչիւր էջի տակ), յստակ կը դարձնէ, որ իր գրութիւնները «ուղագրական ազատութիւններով գրված են» (մէկ «ղ»-ի եւ «ու»-ի փոխարէն «վ» գործածելը Վարազինն են)։ Այս մտածուած շեղումը ոչ թէ անփորձութեան, այլ լեզուաբանական գիտակցուած ընտրութեան արդիւնք է։Ան կ'ուզէ

-ները.

գրելու նպատակս՝ քեզի քաջալերել, որ հայերէնով գրես փոխանակ օտար լեզուով, նոյնիսկ եթէ ուղղագրական «սխալներ» ընես, վախնալով, որ պիտի քննադատուիս այդ սխալներուդ համար», Վարազ կը գրէ նախաբանին մէջ: Վարազ երկու հատորներուն մէջ

հրատարակած է հայերէնի հնչիւններու ցուցակ-ուղեցոյցներ եւ բացատրողական յաւելուածներ՝ հնչունաբանութեան եւ կէտադրութեան մասին: «#ճիվճիվ» նախագիծին կեդրոնը կը գտնուի ոչ թէ պատահական կամ անփոյթ մօտեցում մը, այլ լեզուաբանական խոր գիտութիւն ու ըմբռնում մը։ Վարազը ի վերջոյ մասնագէտ է, որուն յատկանիշները կը խօսին ինքնին. իր նախնական կրթութիւնը ստացած է Լոս Անճելոսի հայկական

վարժարաններուն մէջ, ապա UCLA-էն ստացած է լեզուաբանութեան պսակաւոր արուեստի աստիճան՝ թուաբանութեան օժանդակ մասնագիտութեամբ: Այնուհետեւ ան ստացած է դոկտորական կոչում (PhD) MIT համալսարանէն, որ աշխարհի ամենէն հեղինակաւոր հաստատութիւններէն մէկն է: Անոր ատենախօսութիւնը կեդրոնացած է «Խօսակցական արեւմտահայերէնի ձեւակերպական-շարահիւսական ընտրականութեան» վրայ: Այս ակադեմական հիմքը կարեւոր է. այսինքն՝ Հրայրին աշխատանքը պատահական փորձ մը չէ կամ լեզուական անխոհեմութեան հետեւանք: Անիկա միտումնաւոր, տեղեկացուած պատասխան մըն է արեւմտահայերէնի ողբալի վիճակին, որ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի կողմէ պաշտօնապէս ճանչցուած է որպէս վտանգուած լեզու: Ան կը դիմագրաւէ հիմնական խնդիրը՝ սխալներ ընելու կաթուածահարող վախը՝ xenoglossophobia-ն (լեզուի սխալ օգտագործումէ վախ): Այս վախը, որ յաճախ կը ներշնչուի բարի մտածող, բայց չափազանց խիստ պահպանողական ջանքերով, կը յուսահատեցնէ նոր սորվողները եւ կը կաշկանդէ գոյութիւն ունեցող խօսողներուն սահունութիւնը: Վարազի լուծումը լեզուն «ամօթի շղթաներէն» ազատագրելն է եւ քաջալերել՝ զայն օգտագործել «ինչ կարողութեամբ որ կրնան»: Այս ամօթի խնդիրը ինծի խորապէս ծանօթ է: Ես իմ պատանեկութեանս օրերուն կը զգայի նոյն ճնշումը։ Կը վախնայի արեւմտահայերէնով ինքզինքս արտայայտելէ, քանի որ կը մտահոգուէի քերականական սխալներ ընելէ կամ օտար բառեր գործածելէ: Մեր մտքին մէջ, հայերէնը պէտք է կատարեալ ըլլայ, առանց աւելորդ բառերու, առանց սխալներու. «մաքուր հայերէն» կոչուածը: Բայց այսօր, կարդալով Հրայրին գիրքերը, կը հասկնամ թէ որքան թերի մօտեցում է այս մտայնութիւնը: Ես կը կարդամ անոր «#ճիվճիվ»ները, եւ կը տեսնեմ թէ որքան «տարօրինակ» կամ նոյնիսկ «սխալ» կրնան երեւիլ, բայց միաժամանակ կը հասկնամ անոր կեդրոնական հրամայականը. մի՛ վախնար լեզուն օգտագործելէ։ Ինչպէս որ ոչ մէկս կրնայ պնդել, թէ կատարեալ անգլերէն կը խօսի, բայց կը հաղորդակցինք անորմով ամէն օր՝ առանց վախի կամ ամօթի (their, they’re, there-ներդ եւ անտեղի ապաթարցներդ ամէն օր կը վայելեմ, սիրելիներ): Ինչո՞ւ ուրեմն նոյնը չընենք մեր լեզուին հետ, որ մեր ինքնութեան կարեւոր մասնիկն է: Իմ կարծիքովս, այդ վախը մեզի եւ մեր ժառանգութեան կը մատուցէ ծանր վնաս մը ու Հրայրին գիրքերը ինծի անգամ մը եւս կը յիշեցնեն այս կարեւոր դասը: →

13

Vol. 21, No. 1 [221] ◆ January 2026

ԱՐՈՒԵՍՏ ԵՒ ՄՇԱԿՈՅԹ

ARTS & CULTURE

«#ճիվճիվ» գիրքերը այս փիլիսոփայութեան ֆիզիքական մարմնացումն են։ Անոնք սկսան որպէս կարճ, երկլեզու բանաստեղծութիւններ, որոնք կատարեալ կերպով յարմար են սերունդի մը համար, որ մեծցած է կարճ բովանդակութեան վրայ: Առաջին հատորը եւ անոր յաջորդող «#ճիվճիվ լեզու» հատորը, որ կը կեդրոնանայ լեզուին վրայ, երկուքն ալ կը պարունակեն նախկին թորոնթոհայ (այժմ պերլինահայ) Էյմի Գազանճեանի գծանկարները, որոնք կ’արտացոլեն գիրքերուն զուարճալի եւ կենսունակ ոգին: Բանաստեղծութիւնները կը գործածեն «ուղղագրական ազատութիւններ», խառնելով դասականն (մեսրոպեան) ու նոր (սովետական-հայաստանեան) ուղղագրութիւնները, արեւմտահայերէնը եւ արեւելահայերէնը, եւ առանց ամօթի կը ներառեն օտար բառեր եւ իմոճիներ։ Այս մօտեցումը միտումնաւոր է. ան կը նպատակադրէ ցոյց տալու, որ լեզուն թանգարանային նմուշ մը չէ, զոր պէտք է զգուշութեամբ պահել, այլ կենդանի գործիք մը, որ պէտք է գործածել, ծռմռել եւ նոյնիսկ «կոտրել»՝ ստեղծագործութեան գործընթացին մէջ:

Լեզուն զարգացնելու կամ փոխելու իւրաքանչիւր փորձ դիմադրութեան կը հանդիպի, եւ այդ փորձը մարդկային, բնական ընթացք մըն է. մարդիկ, ի վերջոյ, ինքնաբերաբար կը կառչին այն բաներուն, որոնք կը ճանչնան: Քանի մը տարի առաջ, երբ մենք՝ «Թորոնթոհայ»-ի խմբագրութիւնս, որոշեցինք որդեգրել Ա. Եղիայեանի «Արեւմտահայերէնի ուղղագրական, ուղղախօսական, ոճաբանական ուղեցոյց»-ը որպէս հիմք, յայտնուեցանք նման դիմադրութեան մը առջեւ: Մեր «լերան»-ները եղան «լեռան»ներ, «ճիշդ»-երը դարձան «ճիշտ» (սխա՞լ) ու այս ենթադրաբար փոքր փոփոխութիւնները առաջացուցին համեմատաբար մեծ դժգոհութիւններ, նոյնիսկ ետքայլի պահանջ: Կը հասկնամ, թէ ոմանք Հրայր Վարազի ծայրայեղ մօտեցումը կրնան սրբապղծութիւն նկատել. այն լուրջ շեղում է աւանդական

թորոնթոհայ

բանաստեղծութիւն

ARS

SOCIAL SERVICES

Serving children, youth, families, seniors and newcomers since 1987.

Walk-in

We can help with: Newcomer support Family and youth services Seniors’ assistance Housing support

Employment referrals Community resources Special needs support Language & translation

ուղղագրութենէն ու քերականութենէն, որոնք շատեր այնքան ջանք թափած են պահպանելու համար: Անկեղծ ասաց՝ ես ալ որոշ վերապահութիւններ ունիմ ու գիրքերը կարդալով «Թորոնթոհայ»-ը յանկարծ ուղղագրական ազատութիւններով պիտի չհրատարակուի: Բայց Վարազի աշխատանքը կը բարձրացնէ այն կարեւորագոյն հարցը՝ ինչո՞ւ կը վախնանք մեր լեզուն օգտագործելէ, երբ անիկա արդէն վտանգուած է: «#ճիվճիվ» գիրքերը ոչ միայն հաճելի ընթերցանութիւններ են, այլեւ՝ կոչ մը դադրելու վախնալէ եւ սկսելու ստեղծագործել մեր լեզուով, թոյլ տալով որ ան ապրի, շնչէ, սխալի բայց ստեղծէ իր սեփական ճամբան: Վերջին վերլուծումով, անոր «#ճիվճիվ»-ները մեզ կը յիշեցնեն, որ մեր լեզուն թանգարանային ցուցանմուշի պէտք չէ վերածենք. զայն կենդանի պէտք է պահենք` օգտագործելով, խաղալով եւ, այո՛, նոյնիսկ սխալելով անոր հետ: ֎ *** Իսկ դուք ի՞նչ կը մտածէք, արդեօք այս «յեղափոխութիւնը» պիտի կարենա՞յ դրական ազդեցութիւն ունենալ արեւմտահայերէնի ապագային վրայ: Կը սպասեմ ձեր արձագանգներուն, ըլլան անոնք ուղղագրական ազատութիւններով կամ ոչ: Գրեցէ՛ք ինծի՝ rupen@torontohye.ca.

Call

Email

Armenian Community Centre

45 Hallcrown Place, Toronto, ON M2J 4Y4

Tel: 416-495-0644 Email: arssocialservices@gmail.com

Դէմքը

Գէորգ Տանայեան

Հրաշագեղ դէմքիդ դիւթիչ միշտ խուսափած եմ նայելէ՝ Երկիւղելով որ աչքերն իմ կը վնասեն ոսկեհիւսեալ Արտացոլումը նրբական, որ ընծայուած է Տիրոջմէ, Զոր տեսնելու արժանի չէ՛ անլոյս հոգիս գետնամածեալ: Բայց չեմ կրնար պատկերըդ քու մէջը թողուլ երազներուս, Կենսաւորուիլ պէտք են անոնք օծանուելով երանգներով Ու շողերով ծիածանեայ. որպէս իմաստ պատրանքներուս Կու տան անոնք ճշմարտութիւն, ու ես անոնց հետեւելով: Ստուերագիծըդ ուրուական կը տեսանեմ ողորկըւած, Ու կ՚ազատեմ ես այսպիսով երեսըդ քու նուիրական Աղտոտուելէ իմ հայեացքով արատաւոր ու անիծուած. Ես պիտ՚ տեսնեմ, օր մը գոնէ, հուրէ հոգիդ անրջական: ֎

14

ԻԱ տարի թիւ 1 [221] ◆ Յունուար 2026

ԼՈՒՍԱՐՁԱԿ

SPOTLIGHT

(լուսանկարները տրամադրած է «Ռուբինա» մասնաճիւղը)

«Տոհմիկ օր»՝ նուիրուած Եգիպտոսի, Եթ

Հանդիսավար Արտա Զաքարեան

Հուրի Նաճարեան բացման խօսքը կ'արտասանէ

Երաժիշտներ՝ Նշան Փափազեան, Մատիանա Թորոսեան, Անթուան Ճորճի եւ Պարէթ Սանթուրճեան

Զեփիւռ Տորնա պարգեւատրուողներուն կենսագրութիւնները կը ներկայացնէ

Եգիպտոսի կախարդական աշխարհին։ Այցելուները կը դիմաւորուէին Նշան Փափազեանի ջութակէն հնչող նուրբ ու հոգեթով մեղեդիներով։ Եգիպտական գունաւոր զարդանախշերով եւ քանդակներով պատրաստուած մուտքի սեմը, փարաւոններու շքեղ պատկերները, եգիպտական հիերոգլիֆ գրութիւններով զարդարուած պատերը եւ Եթովպիոյ ու Սուտանի անունները կրող խորհրդանշական կոթողը (Obelisk), կը ստեղծէին ժամանակի սահմանները ջնջող տպաւորութիւն մը։ Լուռ աճուրդի եւ ցուցահանդէսի սեղաններուն վրայ ցուցադրուած էին Եգիպտոսէն, Սուտանէն եւ Եթովպիայէն բերուած եզակի ու արժէքաւոր իրեր՝ պապիրոսով պատրաստուած պատկերներ, թանկարժէք զարդեր եւ արուեստագէտներու անգին գործեր, որոնք կը ներկայացնէին պատմական խորք եւ մշակութային վեհութիւն։ Ներքնասրահի մուտքի սեղանին վրայ եգիպտական բուրգերով եւ արմաւենիներով զարդարուած կարկանդակին շուրջը վառուող մոմերը կը լուսաւորէին «Տոհմիկ օր»-ուան հատորները։ Երեսուն տարիներու աշխատանքի արդիւնքը ներկայացնող հատորներու շարքին այս տարի աւելցաւ 31-րդը, որմէ մէկական օրինակ նուիրուեցաւ իւրաքանչիւր ընտանիքի։ Պատկերազարդ գիրքը կը ներառէ երեք գաղութներու հայկական եկեղեցիներու, դպրոցներու եւ կազմակերպութիւններու պատմութիւնը, ականաւոր դէմքերու կենսագրութիւնները եւ բազմաթիւ նուաճումներ ու յօդուածներ։ Մուտքին հրամցուած քաղցրեղէններէն սկսեալ մինչեւ ամենէն մանր ու աննկատ մանրուքը մտածուած ու մատուցուած էր բարձր ճաշակով եւ օրինակելի բծախնդրութեամբ։ Ներքնասրահի բեմը՝ Ցոլակ Աթանասեանի, Արա Տէր-Յարութիւնեանի եւ Զոհրապ Թաթիկեանի մասնագիտական ու նրբաճաշակ ոճով մշակուած, վերածուած էր Եգիպտական Կիզէյի հնութիւններու շնչառուչ վայրի մը․ բեմին կեդրոնը կը յիշեցնէր փարաւոններու դարաշրջանը, իսկ երկու կողմերուն տեղադրուած հզօրութեան խորհրդանիշ սֆինքսները կը հաղորդէին պատմական խորհրդաւոր մթնոլորտ։ Սեղանները լեցուն էին աւանդական, համեղ ու խնամքով պատրաստուած ուտելիքներով, կազմակերպուած էին հաճելի անակնկալներ եւ պարգեւատրումներ, իսկ սրահին մէջ կը տիրէր իսկական խրախճանքի ու ջերմ համախմբման մթնոլորտ։ Խրախճանքը իրենց ներկայութեամբ պատուեցին տէր Բաբգէն արք․

«Բարեւ» նուագախումբը երգիչ Լեւոն Գարակիւլեան

Չարեան՝ Գանատայի Հայոց թեմի առաջնորդ, գաղութիս հայկական չորս եկեղեցիներու հոգեւոր հայրերը, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներէն, Մոնթրէալէն, Վանգուվըրէն եւ այլ քաղաքներէն ժամանած հիւրեր, պարգեւատրեալներ, նուիրատուներ, պատուարժան հիւրեր, բազմաթիւ հայրենակիցներ, ՀՕՄ-ականներ եւ «Տոհմիկ օր»-ուան յանձնախումբի անդամներ։ Ձեռնարկը սկսաւ Հայաստանի եւ Արցախի քայլերգներով։ Մեծ եւ հաճելի անակնկալ մը հանդիսացաւ եգիպտահայ ընտանիքի մէջ ծնած ու մեծցած՝ Գանատայի մաշտաբով նշանաւոր հաղորդավար Արտա Զաքարեանի հանդիսավարութիւնը։ Ան ջերմօրէն բարի գալուստ մաղթեց ներկաներուն, շնորհակալութիւն յայտնեց ձեռնարկը կազմակերպողներուն եւ ըսաւ․ «Պատուենք եւ տօնենք սփիւռքի այն տարածքը, որ մշտապէս իր նայուածքը ուղղած է դէպի հայրենիք եւ միեւնոյն ժամանակ եղած է հին քաղաքակրթութեան փարոսը Նեղոսի ափին»։ Արտա Զաքարեան իր աւանդապաշտ եգիպտահայ ընտանիքին մասին պատմելէ ետք, կատարեց յուշագրաւ ու անկեղծ խոստովանութիւն մը՝ ըսելով, որ անմիջապէս կրնաս ճանչնալ այն հայը, որ Եգիպտոսէն, Սուտանէն կամ Եթովպիայէն է…։ Անոնք ունին հայկական սիրտեր, ափրիկեան ջերմութիւն եւ արեւի տաքութիւն։ Իրենց իւրաքանչիւր ընտանեկան հաւաքոյթը կը վերածուի Նեղոսի «Խամասին» փոթորիկի նմանող խանդավառ մթնոլորտի։ Այս երեք երկիրներու հայերուն հոգիներն ու սրտերը նոյն ձեւով կը բաբախեն։ Բացման խօսքով հանդէս եկաւ Հուրի Նաճարեան, որ «Տոհմիկ օր»երու հիմնադիրն ու երկար տարիներու պատասխանատուն եղած է։ Ան յանձնախումբի անունով բարի գալուստ մաղթեց ներկաներուն, շնորհակալութիւն յայտնեց եւ երախտագիտական խօսք ուղղեց բոլոր անոնց, որոնք զօրավիգ կանգնեցան յաջողութեամբ պսակելու այս հայաշունչ նախաձեռնութիւնը, որ 1994-ին ծնունդ առած եւ մինչ օրս մեծ դեր կը կատարէ հայապահպանման գործին մէջ։ Ան ըսաւ․ «Այս յարկին տակ համախմբուած, միասին բարձր կը գնահատենք հայկական գաղութներու շարունակական ճիգը՝ հայու ոգին ու հայու ստեղծագործ նկարագիրը կենսունակ եւ առոյգ պահելու հրամայականը առաջնահերթ նկատելով, պայքարելով ու գոյատեւելով»։ Հետաքրքրական էր ցուցադրուած տեսերիզը, ուր ներկայացուած էին Եգիպտոսի եւ Եթովպիոյ առօրեայ կեանքէն քաղուած պատկերներ՝ համադրութեամբ Նորհայկ Աթանոսեանի։

15

Vol. 21, No. 1 [221] ◆ January 2026

ԼՈՒՍԱՐՁԱԿ

SPOTLIGHT

թովպիոյ եւ Սուտանի հայ գաղութներուն Տիրուկ Մարգարեան Կարապետեան

Պարգեւատրուողներ (ձախէն աջ)՝ Ժիրայր Թռնամեան, Սարգիս Պալեան, Վրէժ-Արմէն Արթինեան եւ Շաքէ Կէօնճեան

Գանատայի թեմի առաջնորդ տէր Բաբգէն արք․ Չարեան իր հայրական պատգամը փոխանցեց ներկաներուն եւ շեշտեց․ «…Այս ձեռնարկը պատգամ մը ունի՝ մենք մեզ վերակենսաւորելու, զօրացնելու, որպէսզի կարենանք իրապէս մեր ժողովուրդին յաղթական գոյերթը շարունակել... յանուն վաղուան մեր ուժեղ սերունդներուն»։ Ան բարձր գնահատեց ազգապահպան այս նախաձեռնութիւնը, ապա կատարեց սեղանի օրհնութիւնը։ Գեղարուեստական բաժինով հանդէս եկաւ երգիչ Լեւոն Գարակիւլեան, որ իր բիւրեղ ձայնով ունկնդիրներուն մատուցեց «Իմ Հայաստան աշխարհում» եւ «Թամամ աշխարհ» երգերը։ Հասաւ պարգեւատրման յուզիչ պահը․ Զեփիւռ Տորնա ներկայացուց պարգեւատրելները, որոնք վաթսունական թուականներուն իրենց ջերմ ծննդավայրերէն հեռանալով նոր տուն ու տեղ հաստատեցին սառցապատ, բայց սրտեր ջերմացնող Գանատայի մէջ։ Անոնք իրենց անխոնջ աշխատանքով ու երազներու իրականացման ճանապարհով դարձան համայնքի յարգուած եւ ճանչցուած դէմքերէն։ Պարգեւատրուեցան Շաքէ Կէօնճեան, Վրէժ-Արմէն Արթինեան, Սարգիս Պալեան եւ տոքթ․ Ժիրայր Թռնամեան, որոնք մեծապէս գնահատեցին ՀՕՄ-ի «Ռուբինա» մասնաճիւղի փափկանկատութիւնը, հակիրճ ու յուզիչ խօսքերով վերյիշեցին անցեալէն այսօր երկարող եւ նուաճումներով լի իրենց կեանքի ճանապարհը։ Անոնք՝ մագաղաթի վրայ պատկերուած եւ շրջանակուած հայկական մանրանկարչութեան արուեստի գործերով պարգեւատրուեցան՝ ձեռամբ «Ռուբինա» մասնաճիւղի ատենապետ Անի Հոթոյեան-Ժոլիի, յանձնախումբի ատենապետ Արշօ Զաքարեանի, փոխատենապետ Հուրի Նաճարեանի եւ յանձնախումբի ատենադպիր Սոնիա Գրաճեանի։ Այս առիթով ընկերուհի Հոթոյեան-Ժոլի բերկրալի յայտարարութեամբ մը յիշեցուց, որ այս «Տոհմիկ օր»-ուան հասոյթէն տասը հազար ամերիկան տոլար պիտի յատկացուի ՀՕՄ-ի Կեդրոնական վարչութեան «Յոյսի օճախներ» ծրագրին։ Յուզիչ պահեր առթելով ներկաներուն՝ եգիպտահայ հանրայայտ երգչուհի եւ դերասանուհի Անուշքա Սէլիմի երգեցողութեան տեսերիզը ցուցադրուեցաւ պաստառին վրայ, որմէ ետք Մոնթրէալէն հրաւիրուած Վարդգէս Քիւփէլեան ասմունքեց Յովհաննէս Շիրազի «Ամենայն սրտով» քերթուածը եւ իր արտայայտիչ առոգանութեամբ ու Շիրազի խօսքերով պայքարի դռներուն բանալիները ներկայացուց ունկնդիրներուն։

Պարգեւատուութիւն՝ Շաքէ Կէօնճեանի. Անի Հոթոյեան Ժոլի կը յանձնէ նուէրը

Պարգեւատուութիւն՝ Վ. Արմէն Արթինեանի. Սոնիա Գրաճեան կը յանձնէ նուէրը

Պարգեւատուութիւն՝ Սարգիս Պալեանի. Արշօ Զաքարեան կը յանձնէ նուէրը

Պարգեւատուութիւն՝ Ժիրայր Թռնամեանի. Հուրի Նաճարեան կը յանձնէ նուէրը

Եգիպտական մշակոյթէն երաժշտական ընտրանի մը ներկայացուցին երաժիշտներ՝ Նշան Փափազեան, Մատիանա Թորոսեան, Անթուան Ճորճի եւ Պարէթ Սանթուրճեան։ Կատարուեցաւ մուտքի տոմսերու վիճակահանութիւնը։ Երեք բախտաւորներ շահեցան արժէքաւոր նուէրներ՝ «Եթովպիացի աղջիկ» իւղանկարը, շրջանակուած «Եգիպտական Արմաւենի» պատկերը եւ «Սեւանայ լիճ» գծագրութիւնը։ Յանձնախումբի անդամներուն ձեռքի գործը հանդիսացող ապակեայ կեդրոնազարդ ծաղկամանները նուիրուեցան ամենէն մօտիկ թուականին տարեդարձ ունեցող սեղանակիցներէն մէկուն։ Յանձնախումբի անդամները շրջեցան սեղաններուն միջեւ, վիճակահանութեան տոմսերը բաժնեցին եւ թանկագին նուէրներով ուրախացուցին բազմաթիւ ներկաներ։ Ոմանք ալ մասնակցեցան լուռ աճուրդին եւ ուրախութեամբ ձեռք բերին իւրայատուկ իրեր։ «Բարեւ» նուագախումբը՝ գլխաւորութեամբ երաժիշտ Գէորգ Մանուկեանի եւ երգիչ Լեւոն Գարակիւլեանի, երաժիշտներ Արթիւր Թամազեանի, Սեւակ Աւագեանի, Յակոբ Առաքելեանի, Սուրէն Փինէճեանի եւ Պերճ Բարսեղեանի, երեկոն աւելի ճոխացուց հայկական երգերով։ Հայկական տարազներ հագած ընկերուհիներն ու ներկաները ուրախ մթնոլորտի մէջ պարեցին ու երգեցին։ Սրահը լեցուած էր ծիծաղով, ջերմ զգացումներով ու անմոռանալի պահերով։ Այդ օրը դարձաւ ո՛չ միայն տօն, այլեւ գեղեցիկ յիշողութիւն եւ խորհրդանիշ՝ հայ գաղութներու մշակոյթներու համադրութեան, ուրախութեան եւ միասնականութեան։

→ 16

Դիտեցէ՛ք «Նոր հայ հորիզոն»-ի տեսանիւթը՝ «Տոհմիկ օր»-ուան ձեռնարկէն:

16

ԻԱ տարի թիւ 1 [221] ◆ Յունուար 2026

ԼՈՒՍԱՐՁԱԿ

SPOTLIGHT

«Տոհմիկ օր». հոգեհանգիստ եւ դասախօսութիւն Յաջորդ օրը՝ կիրակի, 23 նոյեմբերին, յաւարտ սուրբ եւ սնմահ պատարագի, Թորոնթոյի Սուրբ Աստուածածին Հայց․ առք․ եկեղեցւոյ մէջ կատարուեցաւ հոգեհանգստեան պաշտօն՝ մեր նահատակ հերոսներուն, բարերարներուն եւ եգիպտահայ ննջեցեալ հարազատներուն յիշատակին։ Մատաղը նուէր էր Պայծառ Գոգորեանին եւ իր ընտանիքին կողմէ, իր ամուսնոյն՝ Ժիրայր Գոգորեանի յիշտակին։ Այնուհետեւ օրհնուած մատաղը բաժնուեցաւ հաւատացեալներուն։ Այնուհետեւ Հայ կեդրոնի սրահին մէջ տեղի ունեցան հետաքրքրաշարժ դասախօսութիւններ։ Ուտի քաղցր մեղեդիները առաջնորդեցին հիւրերը դէպի սրահ։ Ցերեկոյթը սկսաւ համադամ հիւրասիրութեամբ։ Օրուան հանդիսավար, յանձանխումբիս ատենապետ Արշօ Զաքարեան բարի գալուստ մաղթեց ներկաներուն, բարձր գնահատեց ՀՕՄ-ուհիներուն եւ յանձնախումբի անդամներուն անսակարկ նուիրումն ու աշխատանքը եւ տեղեկութիւններ փոխանցեց ցուցադրուող ու վաճառուող գիրքերուն եւ լուռ աճուրդին մասին։ Բացման խօսքով հանդէս եկաւ Սոնիա Գրաճեան, որ գնահատեց ՀՕՄուհիներու վաստակը եւ ընդգծեց, թէ «Տոհմիկ օր»-ուան յանձնախումբերը տարիներ շարունակ զոհաբերութեան ոգիով կը ծառայեն ազգապահպանման սրբազան գործին՝ յաջորդ սերունդները կապուած պահելով մեր արմատներուն եւ ազգային ժառանգութեան։ Ապա ցուցադրուեցաւ տեսերիզ մը, որ մօտէն ծանօթացուց Նեղոսի ափին գտնուող երեք հայկական գաղութներու պատմութիւնն ու նշանաւոր դէմքերը։ Արշօ Զաքարեան ներկայացուց Ուաշինկթընէն ժամանած լրագրող եւ գրող Թովմաս Կորկիսեանը, որ իր «Հայերը Եգիպտոսի մէջ՝ երէկ, այսօր եւ վաղը» դասախօսութեամբ խոր պատկերացում մը տուաւ եգիպտահայ գաղութի

լուսաւոր անցեալին եւ ներկային մասին։ Սարին Փօլատեան Աբիկեան ասմունքեց Վահան Թէքէեանի բանաստեղծութիւններէն ընտրանի մը ու իր յատուկ ոճով շունչ եւ կեանք տուաւ մեծ բանաստեղծին խոհերուն։ Երկու երաժշտական կատարումով հադէս եկան երաժիշտներ՝ Նշան Փափազեան, Մատիանա Թորոսեան, Հինատ Ալ Շուհուֆ եւ Պարէթ Սանթուրճեան։ Ընկերուհի Սոնիան ներկայացուց ճարտարապետ եւ գրող ՎրէժԱրմէն Արթինեանը, որ՝ իր «Չմոռցուած անցեալէն ապրուող ներկան» դասախօսութեամբ՝ ներկաները բառերու թեւերով փոխադրեց Եգիպտոս եւ ծանօթացուց այդ երկրի մշակութային արժէքն ու հայկական գաղութի կեանքը։ Համազգային հայ մշակութային միութեան «Էրէբունի» պարախումբի չորս հեզաճկուն երիտասարդուհիներ հիացմունքի պահեր ներշնչեցին ներկաներուն, երբ պարեցին՝ «Սիրոյ մեղեդի» պարը, բեմադրութեամբ՝ պարուսոյց Նելլի Կարապետեանի։ Ցուցադրուած տեսերիզի մը միջոցաւ Վահէ Պօղոսեան՝ Սուտանի հայ գաղութի հակիրճ պատմականը ներկայացուց ակնդիրներուն։ Հուրի Նաճարեան ներկայացուց երրորդ դասախօսը՝ կառավարման ոլորտի խորհրդատու Կարպիս Քօրաճեանը, որ շատ հետաքրքրական ոճով՝ Եթովպիոյ ու Սուտանի հայ գաղութներու պատմականը ներկայացուց, միաժամանակ պաստառի վրայ ցուցադրելով փոխանցուած տեղեկութիւնները։ Դասախօսական ցերեկոյթը իր աւարտին հասաւ տէր Գարեգին ծվ․ Շխրտմեանի փակման աղօթքով։ Երկու օրերու ընթացքին, «Տոհմիկ օր»-ը դարձաւ ո՛չ միայն անցեալի յիշատակում, այլեւ ապագայի պատգամ՝ միասնութեան, յիշողութեան եւ որպէս հայ մշակոյթի անշէջ գոյութեան վկայութիւն։ ֎ լուսանկարներ →

ՀանդիսավարԱրշօ Զաքարեան

Սոնիա Գրաճեան բացման խօսքը կ'արտասանէ

Համազգայինի «Էրեբունի» պարախումբը

Երաժիշտներ՝ Նշան Փափազեան, Մատիանա Թորոսեան, Անթուան Ճորճի եւ Պարէթ Սանթուրճեան

17

Vol. 21, No. 1 [221] ◆ January 2026

ԼՈՒՍԱՐՁԱԿ

SPOTLIGHT

Դասախօս Կարպիս Քօրաճեան

Հուրի Նաճարեան կը յանձնէ յուշանուէր մը դասախօս Կարպիս Քօրաճեանին

Սոնիա Գրաճեան կը յանձնէ յուշանուէր մը դասախօս Վրէժ-Արմէն Արթինեանին

Դասախօս Վրէժ-Արմէն Արթինեան

Դասախօս Թովմաս Կորկիսեան

Արշօ Զաքարեան կը յանձնէ յուշանուէր մը դասախօս Թովմաս Կորկիսեանին

18

ԻԱ տարի թիւ 1 [221] ◆ Յունուար 2026

ԱՐՈՒԵՍՏ ԵՒ ՄՇԱԿՈՅԹ

«ԼՈՅՍԸ»

ARTS & CULTURE

լուսանկարները՝ Յակոբ Գուզուեանի

Լոռի Պէրպէրեան

Էլենա Ֆարաճեան

Մոսիկ Տանատեան

Դաշնակահար Մինէլի Շահնազարեան

Ժպիտ Քէշիշեան

Ալիք Պապօղլեան

Լարա Տէր Մինասեան

Նարեկ Գարամարտեան

Շանթ Տէօքմէճեան

Սեյրան Ղազարեան

Կապրիէլլա Պաթիկեան

Ռիթա Խաչոյեան

Լիլիթ Նաճարեան

19

Vol. 21, No. 1 [221] ◆ January 2026

ԿԱՐԾԻՔ

OPINION

‘A Winter’s Song’ and the Armenia we choose to share By Rupen Janbazian I do not usually go out of my way to watch Christmas rom-coms. I know the genre, but I have never actually made it through one. But when I heard about ‘A Winter’s Song,’ I felt proud that a friend from back in Toronto was among the producers.

She invited us to the Yerevan premiere, and that alone was reason enough to go. It is not every day that someone you know helps bring Armenia onto the big screen.

And from the start, it is clear to me who the film is made for: people seeing Armenia for the first time and those who already enjoy this kind of warm, somewhat predictable holiday story. And in that sense, it works.

Armenia looks stunning; Yerevan glows, somehow free of the traffic we complain about every day, and the winter scenes feel beautiful and inviting rather than harsh and cold. The film shows the country through a language people everywhere recognize, giving Armenia a spot on a map it almost never appears on.

What stood out most to me was how naturally the film treats the diasporahomeland connection. It does not turn it into a lesson or a sermon. Instead, it shows diasporans who have already relocated to Armenia from countries such as Great Britain and Canada and have built lives here. Their presence is casual. And importantly, their move is not framed as a sacrifice. That is a rare and refreshing shift.

So much of our communal discourse describes repatriation in terms of giving something up, carrying a burden or fulfilling an obligation. Here, the act of choosing Armenia is presented as something joyful and organic, part of a natural rhythm rather than a heroic gesture.

That tone carries into the way the film handles belonging more broadly. Armenia is presented as a place where diasporans can arrive and recognize pieces of themselves without needing to justify it; a place where curiosity can deepen into connection; and a place that is not romanticized, but lived in.

I may be wrong, but watching the film, I had the sense that ‘A Winter’s Song’ is not primarily speaking to Armenians who already know the country intimately, who live here or who carry long (and often complicated) relationships with it. It seems more attuned to people encountering Armenia for the first time, and to diasporans who still experience it from a distance. That is not a criticism; if anything, this feels intentional. As an entry point, the film does not try to hold the full weight of Armenian history or identity. Instead, it opens a door and, sometimes, a warm invitation is more effective than a lengthy explanation.

Another element I appreciated was the presence of Western Armenian. It appears naturally, without being highlighted or treated as symbolic. That simple choice matters. Western Armenian is often erased on screen, even when the story involves characters who would, in reality, speak it. Including it here acknowledges a richness that extends far beyond Armenia’s borders and quietly ties global Armenian communities back into the narrative.

In a recent interview, Krista Marina said something that stayed with me: that people often need to understand a people’s joy before they can understand its pain.

That line feels central to what this film is trying to do. Armenia is so often introduced to the world through its hardships. But joy, humor, music, food and the small, warm gestures of daily life are also part of our story. This film leans into that.

It shows Armenia as a place of color and generosity, not only resilience.

Stepping back, what ‘A Winter’s Song’ offers is not a sweeping statement about identity or history. It does, however, offer an entry point. It invites people who know nothing about Armenia to experience it in a familiar storytelling format.

It gives diasporans a gentle reflection of themselves and their families. And it positions Armenia as a place of possibility, color and welcome.

So no, this film will not turn me into someone who queues up holiday rom-coms every December. But that is beside the point. What matters is that the film exists, that it reaches far beyond usual circles, and that it presents Armenia with warmth and care. It shows a country that is lived in, not imagined; a place where choosing to be here is not portrayed as a sacrifice, but simply as a life. ֎ *** This piece was first published in the Armenian Weekly (online) on Dec. 18, 2025.

‘A Winter’s Song’ was the Gala Night feature at the 2025 Pomegranate Film Festival.

Խմբագրութեան կողմէ «Թորոնթոհայ»-ը պատասխանատու չէ իր էջերուն մէջ լոյս տեսած ծանուցումներու բովանդակութեան: Հրատարակութեան մէջի ներկայացուած կարծիքներն ու տեսակէտները հեղինակներունն են. «Թորոնթոհայ»-ի խմբագրութիւնը անպայման չի բաժներ զանոնք: Հրատարակութեան մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրութիւնը առանց հրատարակիչին կամ խմբագիրին գրաւոր արտօնութեան արգիլուած է: Մեզի յղուած բոլոր թղթակցութիւններն ու այլ գրութիւնները ենթակայ են որոշ խմբագրութեան: From the editor Torontohye does not necessarily endorse or evaluate the products, services, or companies advertised. The opinions expressed in this publication are those of the authors. They do not purport to reflect the opinions or views of Torontohye. The reproduction of the material contained in this publication may be made only with the written permission of the publisher or editor. All submissions are subject to editing for space, style, and clarity.

BILLY PANG MPP - Markham-Unionville Շնորհաւոր Նոր Տարի և Սուրբ Ծնունդ Քրիստոս Ծնաւ եւ Յայտնեցաւ Օրհնեալ է Յայտնութիւնը Քրիստոսի

“We have seen his glory, the glory of the One and Only, who came from the Father, full of grace and truth.”

John 1:14 (NIV)

Community Office 602-3601 Highway 7 East Markham, Ontario L3R 0M3

905-474-3288 billy.pang@pc.ola.org billypangmpp.ca

Vol. 21, No. 1 [221] ◆ January 2026

ԿԱՐԾԻՔ

Նամակներ՝

/

խմբագիրին

Inclusion matters

OPINION

Letters to the editor

Dear Editor, issue (#220) Thank you for publishing two pieces in the December 2025 of mixed nians Arme ing includ of topic tant that draw attention to the impor unity. comm our within es heritage and their exogamous famili glance at the Professor Kaprielian-Churchill’s “Armenians in Canada: A as a longion inclus on reflect to me ted past, a vision of the future” promp ys “Alwa i’s Araks e Nadin tion. eserva term strategy for communal self-pr da offere then al” Festiv Film te grana home: Reflections on the 2025 Pome unity comm in es famili mixed of n ipatio concrete example of how the partic community. events can benefit both newcomers and the broader Armenian n by mixed ipatio partic active that asize emph I appreciated how both pieces inclucreate must unity comm er broad the y: families is a shared responsibilit e. engag to g willin sive spaces, and families must be is important, I While inclusion within established community structures out on informiss still may ge herita mixed worry that many Armenians of . Without spaces an rmeni non-A in rt mal forms of Armenian social suppo to fellow visible less be may they ess, stereotypical markers of Armeniann Armenian ing think “Over , article my to Armenians (a shameless connection fy a identi easily can I ience, exper own my visibility” (#218, Oct. 2025)). In exor name nian Arme lly typica stereo a classmate as Armenian if they have At ally. natur forms bond social a and e, isting visible ties to Armenian cultur for an rmeni non-A as ts presen who ne the same time, I can sit beside someo Armenian grandan entire semester without realizing that they, too, have an e to initiate mother and grew up eating dolma and gata, unless they choos that connection. heritage In non-A rmenian spaces, the primary way Armenians of mixed —is ement engag social of level same the ed are often recognized—and afford rage encou ly strong I ess. niann Arme their by self-identifying and asserting ing their idenyoung Armenians of mixed heritage to feel confident in claim nian fluency, Arme your g testin by d respon tity publicly. I promise I will not e you. exclud to s reason for g lookin or um,” scrutinizing your “blood quant g you helpin in ce resour a be and arms open Instead, I will welcome you with both are that unity comm and ty identi nian find ways to engage with Arme meaningful and personally fulfilling.. ֎ Sincerely, Sophia Alexanian, Toronto

The work of remembering

21

Dear Editor, “Who tells the story and why? Inh eritance and responsibility in ‘Ara rat’ and ‘Eleanor the Great’ (#220, Dec. 2025)” is an incredibly important and insi ghtful piece, and you’ve touched on a humblin g truth. It’s only now, after reading what you’ve written, that I’ve realized some of the similarities between Egoyan’s film and Zareh Vorpouni’s novel The Candidate («Թ եկնածուն»), for example.

The historian Thomas Brady onc e wrote, “Just as surely as history wil l disempower every narrative, the historia ns, like ants repairing a disturbed nest, will soon begin to fill the gaps and tack le the gaps of comprehensibility left by broken narratives.” This is true not just for historians, then, but for everyone engaged in remembering, telling, retelling, and memorializing, whether on a sma ll scale or a big one, whether self-reflective or not.

There is so much more to say, բա յց այսքանով պիտի բաւարարուի մ. ֎ Best, Daniel Ohanian, Toronto

Երախտապարտ Սիրել ի խմբագրութիւն, Մեծ անակնկալ էր ինծ ի համա ր կարդալ ձեր լոյս ընծ այած (դեկտեմբեր 2025, թիւ 220) գեղ եցիկ գրախօսականը իմ վէպ իս («L ovi ng Fat her, Bit ter Son . Աք սորի, լռութեան եւ հաշտութ եա ն հետքերով») մասին , որուն ար տատպուածը կարդացի «Ասպարէզ»-ի մէջ։ Կ'ուզէ ի իմա նալ հեղ ինակին անունը, որ ան ձամբ շնորհակալութ իւն յայ տնեմ։ Ցաւօք, մեր հայկական հասարակու թեան մէջ շատ քիչ երն են, որոնք կը կարդան ու կը գնահատեն այսպիսի գոր ծեր , հետեւաբար, ձեր այս քաջալերանքին համար մեծ ապ էս երախտապարտ եմ։ ֎

Սիրով ՝ Ասպե տ Փո ղարեան, Լոս Անճելոս

ՀԱՅTea

ԿԱՆԱՆՑ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՕՐ INTERNATIONAL WOMEN'S DAY

2026

MARCH 8 | 2026 | 8 ՄԱՐՏ | 11:00 A.M. PARKVIEW MANOR

55 Barber Greene Rd, North York, ON M3C 2A1

KEYNOTE SPEAKERS

LALAI MANJIKIAN, PhD

TINA GARABEDIAN

Humanities Professor, Migration Scholar, Writer, Social Justice Adovcate

Winter Olympian Armenian Ice Dancer Role Model for Resilience

$90 | ADULTS

$75 | STUDENTS 23 & UNDER FOR TICKETS PLEASE CONTACT Hroot Simonian (647) 637-4567 Natali Safian Melkonian (647) 505-5652 Arda Kazanjian Gendimian (437) 995-1918 Հայ Դատի եւ Արցախահայութեան օժանդակութեան տուրքը ներառեալ

Իւրաքանչիւր ...

←8

մարդիկ ունին դժուարութիւններ, որոնք ես չունիմ, կամ ես հնարաւորութիւնը եւ առիթը ունեցած եմ եւ որոշած եմ շահագործել զայն ու հաստատուիլ։ Նուազագոյնը, եթէ կամաց-կամաց հաստատուինք, ուրիշներու համար այդ որոշումը նախ կը դիւրանայ, լաւ օրինակներ տալով՝ լաւ օրինակներ կը ստեղծենք։ Ես առաջինն եմ իմ ընտանիքիս մէջ, որ վերջնական տեղափոխուած է Հայաստան։ Որպէս օրինակ առած եմ հօրս սերունդէն եւ ինձմէ աւելի տարեց ընկերներ եւ ծանօթներ, որոնք եկած եւ յաջողած են այստեղ։ Կարծեմ հիմա աւելի քան քսան-քսանհինգ տարիէ Հայաստան են։ Եթէ այդ օրինակները չունենայի, ես ալ աւելի կասկածով պիտի մօտենայի։ Յոյսով եմ, որ ժամանակի ընթացքին ամէնուն համար կը դիւրանայ եւ ամէնուն համար հնարաւորութիւններ կը ստեղծուին։ Ներկայիս իմ խրատս է, որ նուազագոյնը, մանաւանդ երիտասարդներուն պարագային, նկատի առնել զայն որպէս ընտրութիւն կամ տարբերակ, այսինքն՝ Հայաստանը ապագայի համար պարզապէս նկատի թող առնեն, եթէ իրականութիւն չեղաւ, դժգոհելու որեւէ պատճառ չէ, որովհետեւ ես կը կարծեմ, եթէ անձ մը աւելի հանգիստ եւ ինքնավստահ կը զգայ սփիւռքի մէջ մնալով, որպէս սփիւռքահայ ապրելով եւ գործելով կ’ուզէ օգտակար ըլլալ, իսկապէս շատ աւելի լաւ է, քան «կորսուած» ըլլայ Հայաստանի մէջ։ Սալբի- Դուք ուրա՞խ էք հոս։ Մարիթա- Ես, այո՛։ Ռաֆֆի- Ընդհանրապէս, այո՛, ուրախ ենք։ Մարիթա- Դժգոհութիւնն ալ երբեմն մարդկային է։ Ռաֆֆի- Շատ աւելի մակերեսային է այդ դժգոհութիւնը։ Ներկայիս իրավիճակը ամէնուն կը յուսահատեցնէ։ 90-ականներու աւելի դժուար տարիներուն հոս հաստատուած ծանօթներու եւ հայրենադարձներու հարցուցած եմ՝ եկաք, յաջորդ օրը հոսանքը գնաց, ատոմակայանը մարեցին եւ տարիներով ամէն տեսակի դժուարութիւններ անցուցիք, որ հիմակուան վիճակին հետ չի բաղդատուիր, ինչպէ՞ս դիմադրեցիք։ Պարզապէս լաւատեսութիւնն էր, որ իրենց հոս պահեց, չնայած զանգուածային արտագաղթին։ Այդ ամէնը անցնելէն ետք կը զգամ, որ ներկայ դժուարութիւնները անյաղթահարելի չեն: Մենք ամէնքս պիտի զարմանանք, թէ որքան արագ կրնայ փոխուիլ իրավիճակը, պարզապէս քիչ մը սառնարիւնութիւն եւ լաւատեսութիւն կ’ուզէ։ ֎

ւն ՛ ի թ ւ ո ր դ ա Ուշ ! n o i t n Atte Մի՛ մոռնաք մինչեւ իւրաքանչիւր ամսուան 15-ը ուղարկել թերթին մէջ լոյս տեսնելիք ձեր յօդուածները, ծանուցումները, յայտարարութիւնները, կամ սիրելիներու մահազդները։ Չմոռնաք զանոնք ղրկել info@torontohye.ca ե-հասցէին մինչեւ վերջաժամկէտը, որպէսզի անոնք ներառուին մեր յաջորդ թիւին մէջ։ Համայնքին հետ կիսուելու հնարաւորութիւնը մի՛ փախցնէք։ The 15th of every month is the deadline for submitting your newspaper articles, advertisements, classified ads, announcements, or obituaries. Make sure to send in your submissions to info@torontohye.ca before the deadline to ensure they are included in the upcoming edition. Don’t miss out on the opportunity to share your message with the community!

23

Vol. 21, No. 1 [221] ◆ January 2026

ՍԻՒՆԱԿ

COLUMN

Տիրուկին հետ 99-ին փորձութիւնը եւ կորսուած 100-ին տագնապը Տիրուկ Մարգարեան Կարապետեան Այս դեկտեմբերին եւս, ինչպէս որ եղած էր տարիներ շարունակ, պաշտօնավարած մանկապարտէզիս ընդհանուր տնօրէնութիւնը բոլոր մասնաճիւղերու ուսուցչուհիներուն համար կազմակերպեց շքեղ ընթրիք մը։ Հինգ աստղանի նշանաւոր պանդոկի մը ընդարձակ սրահին մէջ շուրջ երեք հարիւր պաշտօնեաներ հաւաքուած էին՝ ոչ միայն ճոխ սեղաններու շուրջ, այլ նաեւ շնորհակալութեան ու միասնականութեան հոգեւոր մթնոլորտի մը մէջ։ Սեղանները կը փայլէին բազմազան համադամ ուտելիքներով, տաք ու պաղ ուտեստներով, քաղցրեղէններով ու ըմպելիքներով, սակայն աւելին կար այնտեղ․ բարի խօսքեր, ժպիտներ եւ անկեղծ ուրախութիւն։ Տարուան բախտաւորին նուէրը, սեղանակեդրոն բոյսի նուէրը, ամիսները խորհրդանշող թանկարժէք նուէրներու բաժանումը եւ ի վերջոյ իւրաքանչիւրիս տրուած gift card-ը (նուէր տոմս) ամբողջացուցին այդ գիշերուան ջերմութիւնը։ Խօսեցանք, խնթացինք, նկարուեցանք, երկարամեայ ծառայութիւն ունեցած յոբելեարներու պարգեւատրումը տեսանք եւ հարուստ սրտերով ու կշտացած փորերով վերադարձանք մեր տուները։ Բայց մարդը մարդ մնաց։ Յաջորդ օրն իսկ դժգոհութեան ձայներ բարձրացան․ «Այդ ի՛նչ gift card էր, ընդամէնը քսանհինգ տոլար։ Ամօթ չէ՞։ Այսքան մեծ ընկերութիւն եւ այսքա՜ն չնչին գումա՞ր»։ Ապերախտութիւնը իր քնաթաթախ աչքերը բացաւ ու մէկ օր առաջուան ամբողջ ճոխութիւնը մոռցուեցաւ՝ տեղը տալով դժգոհութեան։ Այդ պահուն միտքէս անցաւ միայն մէկ խօսք՝ «Ապերախտ մարդ արարած»-ը եւ իսկոյն յիշեցի այդ հին առակը, որ կը պատմէր այն թագաւորին մասին, որ իր զաւկին հարսնիքին մէկական ոսկի նուիրեց ներկաներուն, բայց անոնք շնորհակալ ըլլալու փոխարէն զինք կծծի անուանեցին։ Ցաւօք, կան մարդիկ, որոնց համար նոյնիսկ եթէ տասը մատներդ մոմ դարձնես, տակաւին գոհ չեն ըլլար։ Այս մարդիկ յաճախ դժգոհ են, մելամաղձոտ, մշտական տխրութեան մէջ խեղդուած, եւ կը նմանին այն թագաւորին, որ «99»-ի պատմութեան մէջ իր իսկ ունեցածովը դժբախտ էր։ Հիմա չգիտցողները պիտի հետաքրքրուին ու հարցնեն այդ պատմութեան մասին։ Ուրեմն՝ եկէք պատմեմ «99»-ի պատմութիւնը, որ դուք ալ հասկնաք անոր ամբողջական իմաստը։ Ժամանակին թագաւոր մը կար, որ ամէն ինչ ունենալով հանդերձ տխուր էր, մինչ իր աղքատ աղախինը՝ ուրախ ու գոհունակ։ Թագաւորը կը նախանձէր այդ աղախինին ուրախութիւնը տեսնելով։ Վէզիրը, որ իմաստուն էր, բացատրեց թագաւորին, թէ ինչպէ՛ս կարելի է մարդը դժգոհ դարձնել, անշուշտ՝ «99»-ի փորձութեամբ։ Աղախինին դռան առջեւ 99 ոսկի դրուեցաւ՝ իբրեւ 100 ոսկիի նուէր։ Այդ օրէն ի վեր աղախինը այլեւս ուրախ չեղաւ․ ան իր ունեցած 99-ով չբաւարարուեցաւ, այլ ամբողջ կեանքը ծախսեց կորսուած մէկ ոսկին փնտռելով։ Ահաւասիկ, այդ օրը թագաւորը իր մէջ տեսաւ իր իսկ պատկերը ու սորվեցաւ երջանկութիւնը իր ունեցածին մէջ գտնել։ Ես ալ կը փորձեմ իմ բաժինովս շնորհակալ ըլլալ։ Թէեւ իմ 99-ն ամբողջական չէ, թէեւ շատ բաներ կը պակսին հոն, սակայն յաճախ ես ինծի կը կրկնեմ․ « Է՜հ, բոբիկ մարդը կօշիկ կ’երազէ, հնամաշ կօշիկ ունեցողը՝ նոր կօշիկ, իսկ անդին ոտք չունեցողը՝ ոտք։ Կարեւորը ունեցածովդ գոհունակ ըլլալ գիտաս»։ Ապա՝ «Ուրիշները իմ ունեցածս անգամ կ’երազեն ունենալ», կը մտածեմ եւ այս մտածումով կը փորձեմ օգտակար ըլլալ ուրիշներուն, ճարեր խորհիլ, օգնել շուրջիններուս ու դիմացինիս ուրախութեամբ երջանկանալ։ Յաճախ Աստուածոյ փառք տալով՝ «Աստուած շնորհք տուած է ինծի, ես ալ այդ ստացած շնորհքս բարիի համար կը գործածեմ», ըսելով լաւատեսութեանս լոյսով կը լուսաւորեմ կեանքիս օրերը։ Այսօր, մենք՝ օտարութեան մէջ ապրողներս, հեռու ընտանիքէն ու հայրենիքէն, ընկերոջ ժպիտին մէջ հարազատութիւն կը փնտռենք։ Այս դժուարին օրերուն երբեմն ոչ միայն 99-ով, այլ նոյնիսկ 55-ով կը գոհանանք՝

կեանքի անուշութեան իմաստը չկորսնցնելու համար։ Սակայն երբ հարցը կը դառնայ ազգի, հայրենիքի եւ արդարութեան հարց, այնտեղ այլեւս 99-ը բաւարար չըլլար։ Այնտեղ պէտք է ամբողջական 100-ը, որովհետեւ այդ այլեւս ուրախութեան կամ տխրութեան խնդիր չէ, այլ՝ մահ ու կենաց հարց։ Ես այս պարագային 00.01 տոկոսն անգամ կը փնտռեմ, այսինքն իմ ու մեր կորսնցուցած ամբողջութիւնը։ Ինծի համար, յատկապէս այս օրերուն, Նոր տարին իմաստ չունի։ Ի՜նչ Նոր տարի առանց Արցախի, առանց Արարատի, առանց Վանի, Անիի, Մուշի, Խարբերդի, Արտահանի, Արաքսի, Տիգրանակերտի ու առանց Կիլիկիոյ…։ Թող զիս ներեն բոլոր անոնք, որոնք այս օրերուն տօնածառ կը զարդարեն եւ խնճոյքներ կը կազմակերպեն։ Իմ ուրախութիւնս կը սպասէ արդարութեան։ 2025-ի օրերը օրացոյցի թղթիկներուն նման մէկիկ մէկիկ կը փրթին մեր կեանքի օրացոյցէն, տարին կը հասնի իր աւարտին ու դեկտեմբերը իր սառցարանի սառոյցները մեր գլխուն թափելով կը դիմաւորէ գալիք 2026-ը… եւ տարին կը մարի, ու կը փակուի անոր հսկայ գիքին կողքը՝ նորին աւետիսը բերելով։ Թող գայ այն դեկտեմբերը, որ ո՛չ միայն տարին, այլ մեր դարաւոր ցաւը փակէ։ Այն ատեն միայն, լիաթոք սրտով ու առանց կորսնցուցած ոսկիի տագնապի, պիտի կարենանք ըսել․ «Շնորհաւոր Նոր տարի եւ Սուրբ ծնունդ, համա՛յն հայութեան»։ Մինչ այդ՝ յիշելով, հաւատալով ու պահանջելով պիտի շարունակենք մեր պայքարի ճանապարհը ու յաղթանակի զգեստը կրող իսկական Նոր տարիներու աւետիսին սպասենք։ ֎

CASSANDRA HEALTH CENTRE ARMENIAN MEDICAL CENTRE & PHARMACY Dr. Rupert Abdalian Gastroenteology

Dr. Mari Marinosyan Family Physician

Dr. Omayma Fouda Family Physician

Dr. I. Manhas Family Physician

Dr. Virgil Huang Pediatrician

Dr. M. Seifollahi Family Physician

Dr. M. Teitelbaum Family Physician

Physioworx Physiotherapy

Vartan (PharmD, RPh), Sarkis (BScPhm, RPh) & Maral Balian (PharmD, RPh)

Դեղագիրներու պատրաստութիւն՝ շաբաթական յատուկ տուփերու մէջ: Արեան ճնշման քննութիւն եւ հետեւողականութիւն՝ անվճար: Շաքարախտի քննութիւն: Դեղերը իրենց հասցէներուն առաքելու անվճար սպասարկութիւն: Տարեցներու 10% զեղչ: Կը յարգենք եւ սիրով կը կատարենք բոլոր ապահովագրական ընկերութիւններու պայմանները: Same day Clinic բաց է շաբաթը 5 օր: Կրնաք բժիշկներու ժամադրութիւն ստանալ եւ տեսնուիլ նո՛յն օրը, հեռաձայնելով՝ 416-331-9111

SAME DAY CLINIC ONSITE Call for an appointment 416-331-9111 Դիմեցէք մեզի եւ պիտի դառնաք մեր մնայուն յաճախորդը 2030 Victoria Park Ave. (south of Ellesmere) North York, ON M1R 1V2

Tel: 416-449-2040 Fax: 416-449-2048

25

Vol. 21, No. 1 [221] ◆ January 2026

ԱՅԼԱԶԱՆ

ETC.

Ծնունդի գիշեր խօսք՝ Գրիգոր Հոթոյեանի երժշ.՝ Գ. Յարութիւնեանի

Ծը - նուն - դի

գի

-

Ծը - նուն - դի

գի

-

Ծը - նուն - դի

գի

-

-

-

-

- շեր

-

հո - գեզ - մայլ

- շեր

գի - շեր

հո - գեզ - մայլ

գի - շեր

-

-

Հո - վիւ - ներ ար - թուն

եւ

հրեշ - տակ - ներ

Ուր - ախ

եր - գե - րու

հըն -

Հո - վիւ - ներ ար - թուն

եւ

հրեշ - տակ - ներ

Ուր - ախ

եր - գե - րու

հըն -

եր - գե - րու

հըն -

Հո - վիւ - ներ ար - թուն

եւ

- շեր

յնքի հ ա մ ա ղ ի ն ա կն յ ա հ ո որոնթ թ ոյե անը հե ե ս ա ծ տ ք , որ թ ո Գ իտէ՞ ն Գ րի գ որ Հ 0 07-ին լոյս ա յս ե ւ 2 է ք : ր է ն ե ն ի ն գ տ դ ր գ ն ե ը: ջ կը է մ տ ա ղ ա դ ի գ իշ ե ր » օսքե ր ն խ ի ւն տոր րն ու , ե ն թ ւ օ ո ն ր է «Ծ ն ո պ ա ր հ » հ ա ն նե նա երցող շտակա իր «Ճ ա ե ր ո ւ ե ր ա ժ ւ է ր մ ե ր ը ն դ ն օ թ ե րը երգ ղ: ն դ ի ն ո ի ձ ե ռ ա գ իր ո ւ ր իշ ա յս տե լ Կա ղա ան ե ակած ն ր ց ա ա Որ պէ ս ա ր ո ւ թ ի ւ ն ե տ րստ հրա ա ւ հ ե ը ք Գ. Յ կ ն ցան ած ե բ: ացու ց ի երգ ա ւ թ եամ թ ու ա յն ե ր Կա ղան դ ե ղծ ա գ որ ծ ո տ էմ Կ'ա ր ժ յս գ ե ղե ցիկ ս վա յե լ ո ւ մ: ա ր ա Բ ի

հո - գեզ - մայլ

հրեշ - տակ - ներ

գի - շեր

Ուր - ախ

չիւ - ններ - ով

վառ

Կու - տան ա -

ւե - տիս

հա

մայն մարդ - կու - թեան

չիւ - ններ - ով

վառ

Կու - տան ա -

ւե - տիս

հա

մայն մարդ - կու - թեան

չիւ - ններ - ով

վառ

Կու - տան ա -

ւե - տիս

հա

Ծնունդի գիշեր, հոգեզմայլ գիշեր, Հովիւներ արթուն եւ հրեշտակներ, Ուրախ երգերու հնչիւններով վառ, Կու տան աւետիս համայն մարդկութեան, Ծնած էր սիրոյ Արքան օրհնաբան, Մարդոց մեղքերը քաւելու համար։

մայն մարդ - կու - թեան

Ծը - նած

էր

սի - րոյ

Ար - քան

օր - հնա

- - - բա -

-

- ն

Ծը - նած

էր

սի - րոյ

Ար - քան

օր - հնա

- - - բա -

-

- ն

Ծնած էր Արքան՝ Աստուծոյ որդին, Լ ուսաւորելու սրտերը մթին, Մարդկային ազնիւ զգացումներով Եւ աստուածահաճոյ ապրելակերպով Օժտելու համար անխիղճ եւ անգութ Կեանք վարող մարդոց կենցաղը անփոյթ։ Բեթղեհէմ քաղաքի մսուրը անշուք, Լ ոյսով օժտուեցաւ Աստուծոյ կամքով, Լ ուսաւոր աստղ մը առաջնորդ դարձաւ Երեք մոգերուն, որոնք հաւատքով, Երկիւղածութեամբ ու նուէրներով, Երկրպագեցին ծնած Արքային։

Մար - դոց ﬔղ - քե - րը

քա - ւե - - - - լու

հա

մար:

Մար - դոց ﬔղ - քե - րը

քա - ւե - - - - լու

հա

մար:

Յիսուս Մանուկի ծնունդը խոնարհ, Աւետիս տալով մենք կը տօնենք յար, Որպէս մարդացեալ Աստուած կենարար, Որ Աստուածային սիրոյ խորհրդով, Եւ սուրբ Մարիամի մայրական ուխտով, Դարձաւ մարդկութեան խիղճը իր կեանքով։ Այս գիշեր տօն է՝ սիրոյ բուրաստան։ Կը տօնենք հպարտ, սիրով դիւթական, Մեր սուրբ հայրերու շարականներով Եւ հայրենաւանդ խոր աղօթքներով, Տալով աւետիս ամբողջ հայութեան, Որ ծնաւ Արքան՝ Փրկիչ մարդկութեան։ ֎

26

ԻԱ տարի թիւ 1 [221] ◆ Յունուար 2026

ԱՅԼԱԶԱՆ

ն n] a ի g յ e [v ա ն Լե կան ա կ յ հա անոցը (4-6 անձի համար) հ ո խ

Նիւիկ

լուսանկարը՝ Սիրուն Բարսեղեանի

Նիւիկը համեղ եւ առողջարար ապուր է, որ աւանդաբար կը պատրաստուի Սուրբ ծնունդի նախօրէին եւ Սուրբ ծնունդի օրը, սովորաբար` որպէս պահքի աւարտ, թէեւ զայն կարելի է պատրաստել եւ վայելել որեւէ ժամանակ: Շատ կերակուրներու պէս, այս կերակուրին բաղադրատոմսը որոշ տարբերակներ ունի` կախուած անկէ, թէ զայն պատրաստող ընտանիքները ուրկէ են: Նոյնիսկ մօրս եւ հօրս ընտանիքները կերակուրին տարբեր ձեւերը կը պատրաստէին. մայրիկիս կողմը կ’օգտագործէր աւելի քիչ սիսեռ եւ աւելի շատ ճակնդեղի տերեւ, իսկ հայրիկիս կողմը աւելի շատ սիսեռ կ’օգտագործէր եւ անիկա միշտ կը մատուցուէր չորցուած հացով: Անկախ նիւիկը պատրաստելու առանձնայատկութիւններէն, անիկա համեղ ապուր է, որ յարմար է տօնական սեղանի համար: Բաղադրութիւնը • 1 փունջ ճակնդեղի կանաչ տերեւ, թրջուած եւ լաւ լուացուած` հողը մաքրելու համար • 1 միջակ սոխ, մանր կտրտած • 2 պճեղ սխտոր, մանր մանրուած • 1⁄2 գաւաթ կիտրոնի հիւթ • 1 գաւաթ եփած սիսեռ • 3 ճաշի դգալ լոլիկի մածուկ խառնուած 4 գաւաթ տաք ջուրի հետ (կամ 2 մեծ լոլիկ, մանր կտրտած) • 3 ճաշի դգալ ձէթ • 1 գաւաթ տաք ջուր • աղ, սեւ պղպեղ եւ կարմիր պղպեղ` ըստ ճաշակի

Պատրաստութեան եղանակը Ճակնդեղի տերեւները երկայնքին կիսել մէջտեղէն, որպէսզի մեծ ցօղունները կիսուին եւ դիւրին եփին: Կտրտել ցօղուններուն ծայրերը այնուհետեւ տերեւները եւ մէկ կողմ դնել: Կաթսայի մէջ, միջակ կրակի վրայ տապկել սոխը ձէթով: Երբ սոխը թափանցիկ դառնայ, աւելցնել սխտորը եւ խառնել: Աւելցնել լոլիկի մածուկի եւ ջուրի խառնուրդը (կամ լոլիկը, եթէ մածուկին տեղ օգտագործէք): Աւելցնել կտրտած ճակնդեղի տերեւները, խառնել եւ ցածցնել կրակը: Աւելցնել տաք ջուրը եւ եփել ցած ջերմաստիճանի վրայ, կափարիչով ծածկուած, մինչեւ տերեւները զգալիօրէն թոշնին, իսկ ցօղունները գրեթէ եփին: Աւելցնել սիսեռը, կիտրոնի հիւթը եւ համեմունքները եւ շարունակել եփել ծածկուած վիճակի մէջ մօտ տասը վայրկեան: Անջատել կրակը եւ խառնել ապուրը, ձգել ծածկուած վիճակի մէջ տասէն-տասնհինգ վայրկեան՝ մատուցելէն առաջ: Համադրման առաջարկ․ կարելի է զայն վայելել սոյայի կաթով կամ հնդընկոյզի կաթով մածունի կամ սխտորով մածունի եւ կարմրած լօշիկի հետ: ֎

ETC.

A nswe Jr. Pro rs to AMC Sr. pro b.: 9 & 11 b.: Ma Me ra g h r i , crayon l, watercolou s; Man rs; M e e h b l a ck pen ghety, marke cils rs;

ԱՅԼԱԶԱՆ

չ ա Խ ռ բա

d

r Crosswo

Հորիզոնական 3. (անուն) Գրիգոր ________.թորոնթոհայ բանաստեղծ. «Ծնունդի գիշեր» երգի խօսքերուն հեղինակը (էջ 25) 8. (գոյ.) սուրբ սեղանի վրայ մատուցուող զոհ, քրիստոնէական եկեղեցիներու կիրակնօրեայ արարողութիւն 11. (գոյ.) ձմեռնային բիւրեղացած կաթիլ, փաթիլ 12. (գոյ.) ծխնելոյզ, կրակարան 14. (գոյ.) Քրիստոսի աշակերտ, քարոզիչ, դեսպան 16. (գոյ.) ձիւնախառն փոթորիկ 17. (գոյ.) սիրամարգի եւ հաւի միջեւ հաւազգի մը 18. (գոյ.) յունուար մէկ, կաղանդ 19. (գոյ.) յունուար մէկ, ամանոր

27

012ÿ4546

Vol. 21, No. 1 [221] ◆ January 2026

ETC.

M

N O

P

Q

R

T U

MM խաչբառին պատասխանները

S

MN

ի տ ար Ն որ . . . ր ՜ ո ւ նդ հ աւ շնոր ուրբ ծնո Ս ւ ե

MV MO MP MR

Ուղղահայեաց MS 1. (գոյ.) Յիսուս, փրկիչ, մեսիա, օծեալ 2. (գոյ.) մեծ տօներու ճրագալոյց, նախատօնակ 4. (գոյ.) յունուար մէկ, ամանոր (2 բառ) 5. (գոյ.) Քրիստոսի ծնանելուն տօնը (2 բառ) 6. (գոյ.) աստղագէտ, քուրմ (Քրիստոսի ծնունդի ժամանակ կային 3 հատ) 7. (գոյ.) աղօթատեղի, տաճար 9. (բայ) յիշատակել, պատուել, ցնծալ 10. (գոյ.) ձիւնէ շինուած գունդ 789 13. (գոյ.) Նոր տարուան նուէր ÿ ÿ ÿ ÿ !" ÿ#$ % ÿ & 'ÿ ÿ() * ! +ÿ ,-ÿ4. ծերութիւն 15. (գոյ.) տարուան ցուրտ եղանակը, / ÿ

ÿ

ÿ ! ÿ0 ÿ1 2 !ÿ3 4ÿ* , + ÿ+ ! 2 ÿ+ + ) 16. (գոյ.) ձիւնէ շինուած մարդու արձան !

55 ÿ ÿ61 7 ÿ ! 2 "ÿ+ 84ÿ9 8 5: ÿ ÿ"( 8 34ÿ+ + 5; ÿ ÿ< ÿ & + 4ÿ* 3 =4ÿ% > 5? ÿ ÿ6 ( 7 ÿ9 + 5@ ÿ ÿ 1 ÿ ÿ ÿ1 - ÿ 3 ÿ1A 5/ ÿ ÿ ÿ1,+4ÿ+ ! % 5B ÿ ÿ ÿ1,+4ÿ 1

Զուլալին առանձնատառը

MQ

MT MU

C DE 5 ÿ ÿF 4ÿ9 + =4ÿ1 4ÿ)" 8 : ÿ ÿ1 "ÿ ) ÿG 8 24ÿ ( ) + ; ÿ ÿ ÿ1,+4ÿ 1 ÿ 4ÿ 7 H ÿ ÿ< ÿ" 8 ÿ ) Aÿ 4ÿ 7 ? ÿ ÿ ! , 4ÿ* 1ÿ < ÿ" % ÿI 1 +ÿ+ ÿJÿ @ ÿ ÿ !) ! 4ÿ G B ÿ ÿ & + 84ÿ> 84ÿ2 " 8 5K ÿ ÿ6 ,ÿ& "ÿ % 5 ÿ ÿL ÿ ÿ , 5H ÿ ÿ ÿ2 ÿ! +A4ÿ" 5? ÿ ÿ6 ,ÿ& "ÿ1 % ÿ 6

(հայերէն sudoku)

Senior problem

ble Junior pro

m

odd ve positive ti u c se n o c o What are tw is 99? se product o h w rs e g te in

?

? ?

Armen’s Math Corner (answers on pg. 26)

are four classmates Maral, Meghety, Meghri, and Maneh ing art class, each in the ARS Babayan Kindergarten. Dur erial: magic markers, student uses only one type of art mat . black pencils, watercolours, or crayons ervations: obs g Their teacher has made the followin colours but does not 1. Meghri enjoys working with bright like using magic markers. t on their hands, 2. Maneh and Meghri never have pain does. while one of their classmates always shes.

3. Maral takes excellent care of her bru dull, and colourless. , 4. Meghety finds black pencils tedious ne which art Based on these clues, can you determi material each child uses?