ÌÈÐÇß ÔßÒßËÈ ÀÕÓÍÄÇÀÄß
ßÑßÐËßÐÈ Ö× ÚÈËÄÄß III ÚÈËÄ
“ØßÐÃ-ÃßÐÁ” ÁÀÊÛ–2005
Áó êèòàá “Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ. ßñÿðëÿðè. Ö÷ úèëääÿ. ÛÛÛ úèëä” (Áàêû, Åëì, 1988) íÿøðè ÿñàñûíäà òÿêðàð íÿøðÿ ùàçûðëàíìûøäûð
Òÿðòèá åäÿíè âÿ þí ñþçöí ìöÿëëèôè:
Ùÿìèä Ìÿììÿäçàäÿ
894.3613 - dc 21 AZE Àõóíäçàäÿ Ìèðçÿ Ôÿòÿëè. ßñÿðëÿðè. Ö÷ úèëääÿ. III úèëä. Áàêû, “Øÿðã-Ãÿðá”, 2005, 296 ñÿù. Áþéöê ìöòÿôÿêêèð Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí éåíè ÿëèôáà óüðóíäà ìöáàðèçÿñè ìèëëè ìààðèôèí âÿ ìÿäÿíèééÿòèí éöêñÿëèøè óüðóíäà àïàðûëàí áèð ìöáàðèçÿ èäè. Ìöÿëëèôèí þç ãåéäëÿðèíäÿí äÿ áÿëëè îëóð êè, “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íûí éàçûëìàñû éåíè ÿëèôáà óüðóíäà ìöáàðèçÿ èëÿ áèëàâàñèòÿ áàüëûéäû. ßñÿðëÿðèíèí ö÷öíúö úèëäèíÿ þëìÿç ÿäèáèí éåíè ÿëèôáà ëàéèùÿñè âÿ “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íûí íÿøðè èëÿ ÿëàãÿäàð áèð ñûðà ìÿêòóáó äàõèë åäèëìèøäèð. Áó úèëääÿ ùàáåëÿ òàíûíìûø ôèêèð àäàìûíûí äþâëÿò õàäèìëÿðèíÿ, Èðàíûí ìààðèô÷è éàçû÷ûëàðûíà, äèí õàäèìëÿðèíÿ, íàøèðëÿðÿ éàçäûüû áèð ñûðà ìÿêòóáëàð òîïëàíìûøäûð.
ISBN 9952-418-75-X © “ØßÐÃ-ÃßÐÁ”, 2005
Àçÿðáàéúàí Ðåñïóáëèêàñûíûí Ïðåçèäåíòè ÈËÙÀÌ ßËÈÉÅÂÈÍ “Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ ëàòûí ãðàôèêàñû èëÿ êöòëÿâè íÿøðëÿðèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè ùàããûíäà” 12 éàíâàð 2004-úö èë òàðèõëè ñÿðÿíúàìû èëÿ íÿøð îëóíóð âÿ þëêÿ êèòàáõàíàëàðûíà ùÿäèééÿ åäèëèð
Ì.Ô.ÀÕÓÍÄÇÀÄßÍÈÍ ÉÅÍÈ ßËÈÔÁÀ ËÀÉÈÙßËßÐÈ Âß ÌßÊÒÓÁËÀÐÛ Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí ÿñÿðëÿðèíèí ö÷öíúö úèëäèíäÿ ÿäèáèí ÿðÿá ÿëèôáàñûíûí éàðàíìàñû ùàããûíäà òÿäãèãàòû, éåíè ÿëèôáà ëàéèùÿëÿðè, éåíè ÿëèôáàíûí òÿëèì öñóëó, ìöõòÿëèô äþâëÿò áàø÷ûëàðûíà, åëì õàäèìëÿðèíÿ, íàøèðëÿðÿ âÿ äîñòëàðûíà éàçäûüû ìÿêòóáëàð, åëÿúÿ äÿ äîñòëàðûíûí âÿ ìÿñëÿêäàøëàðûíûí Ì.Ô.Àõóíäçàäÿéÿ ìÿêòóáëàðûíûí áèð ãèñìè òîïëàíìûøäûð. Ìÿêòóáëàðûí èñòèñíàñûç îëàðàã ùàìûñûíûí ÿäÿáè, òÿíãèäè, òàðèõè, ôÿëñÿôè ÿùÿìèééÿòè âàðäûð. Áó ìÿêòóáëàð ùóìàíèñò ÿäèáèí ùÿéàòû, ôÿàëèééÿòè, çöëìÿ âÿ ÿñàðÿòÿ ãàðøû ìöáàðèçÿñè öçÿðèíÿ ýóð èøûã ñàëûð, ìàòåðèàëèñò ôèëîñîôóí äöíéàýþðöøöíöí èíêèøàô ìÿðùÿëÿëÿðèíè äöçýöí ìöÿééÿíëÿøäèðìÿéÿ èìêàí éàðàäûð, ÿäÿáè-òÿíãèäè, ôÿëñÿôèåñòåòèê áàõûøëàðûíûí òÿäãèãè ö÷öí ãèéìÿòëè ôàêòîãðàôèê ìÿëóìàò âåðèð. Éàçû÷û âÿ øàèðëÿðèìèçèí ÷îõóíóí àðõèâè èòèá áàòìûøäûð. Áèçÿ ýÿëèá ÷àòàí àðõèâëÿð è÷èíäÿ Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí áèëàâàñèòÿ þçö òÿðÿôèíäÿí éàðàíûá íèçàìà ñàëûíìûø àðõèâè çÿíýèíëèéè âÿ éàøû åòèáàðèëÿ áèðèíúè éåðè òóòóð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿäÿí õàëãûìûçà èðñ ãàëìûø çÿíýèí øÿõñè àðõèâ ôîíäó Àçÿðáàéúàí Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíûí Ðåñïóáëèêà ßëéàçìàëàðû Èíñòèòóòóíäà ñàõëàíûëûð. Áó ôîíääà ìöòÿôÿêêèð éàçû÷ûíûí, äåìÿê îëàð êè, áöòöí ÿñÿðëÿðèíèí ÿëéàçìàñûíû, îíëàðûí ìöõòÿëèô âàðèàíòëàðûíû, îíëàðëà ìÿêòóáëàðûíûí àâòîãðàôû âÿ éà êàòèá òÿðÿôèíäÿí àüàðäûëìûø ñóðÿòèíè ýþðìÿê îëàð. Ìÿêòóáëàðûí ÿùÿìèééÿòèíè ùàìûäàí ÿââÿë þçö äöçýöí áàøà äöøÿí ÿäèá îíëàðûí ñÿëèãÿ èëÿ ãîðóíóá ñàõëàíûëìàñû ãåéäèíÿ ãàëìûø âÿ éàõûí äîñòëàðûíà äà ùÿìèí ìÿêòóáëàðû ýÿëÿúÿê íÿñèëëÿð ö÷öí ãîðóìàüû òþâñèéÿ åòìèøäèð. Ìÿêòóáëàðû ìþâçóúà ÿñàñÿí èêè ãèñìÿ àéûðìàã îëàð. Áèðèíúè ãèñèì – éåíè ÿëèôáà ìÿñÿëÿñèíÿ äàèð ìÿêòóáëàðäûð. Áó ìÿêòóáëàðäà Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ÿðÿá ÿëèôáàñûíûí íþãñàíëàðûíäàí, ÿðÿá îëìàéàí õàëãëàð ö÷öí ùÿìèí ÿëèôáàíûí ÿëâåðèøëè îëìàäûüûíäàí, éåíè ÿëèôáà ö÷öí ùàçûðëàäûüû ìöõòÿëèô ëàéèùÿëÿðäÿí, ýåíèø õàëã êöòëÿëÿðèíèí òåçëèêëÿ âÿ àñàíëûãëà ñàâàäëàíìàñû ö÷öí éåíè ÿëèôáàíûí òÿòáèã åäèëìÿñè çÿðóðÿòèíäÿí âÿ ìààðèôèí ýåíèø éàéûëìàñû éîëëàðûíäàí áÿùñ åäèð. Áó ìþâçóäà ìÿêòóáëàð ñàéúà àðõèâäÿ îëàí áàøãà ìÿêòóáëàðäàí áèð íå÷ÿ ãàò àðòûãäûð. ßðÿá ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê èäåéàñû Ì.Ô.Àõóíäçàäÿäÿ áèðäÿí-áèðÿ éàðàíìàìûøäûð. Ùÿòòà î, ÿââÿë ùÿìèí ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê äåéèë, éàëíûç èñëàù åòìÿêëÿ, òÿëèìèíè àñàíëàøäûðìàã ö÷öí áèð ñûðà òÿêëèô âÿ òÿäáèðëÿðëÿ êèôàéÿòëÿíèðäè. Ëàêèí ñîíðàëàð ãÿòè îëàðàã ùÿìèí ÿëèôáàíûí ÿðÿá îëìàéàí, î úöìëÿäÿí òöðêäèëëè õàëãëàð ö÷öí ÿñëà ÿëâåðèøëè îëìàäûüû íÿòèúÿñèíÿ ýÿëèá ÷ûõìûøäûð. Éåíè ÿëèôáà óüðóíäà Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí ôÿàëèééÿòèíè ö÷ ìÿðùÿëÿéÿ àéûðìàã îëàð: Áèðèíúè ìÿðùÿëÿäÿ ìààðèôïÿðâÿð ÿäèá ÿðÿá ÿëèôáàñûíûí éàçû ôîðìàñûíû îëäóüó êèìè ñàõëàéûð, éàëíûç òÿëÿôôöçäÿ äåéèëÿí, ëàêèí éàçûëìàéàí ñàèòëÿð ö÷öí èøà4
ðÿëÿð äöçÿëäèá, ùÿðôëÿðëÿ áèðëèêäÿ éàçûëìàñûíû âÿ áöòöí íþãòÿëÿðèí àòûëìàñûíû èðÿëè ñöðöð; ùÿðôëÿðèí àëòûíäàí âÿ öñòöíäÿí íþãòÿëÿðèí àòûëìàñû èëÿ ÿëàãÿäàð îëàðàã áèð-áèðèíäÿí éàëíûç íþãòÿëÿðëÿ ôÿðãëÿíÿí ùÿðôëÿð ö÷öí éåíè øÿêèëëÿð èõòèðà åäèð. Èêèíúè ìÿðùÿëÿäÿ Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ÿðÿá ÿëèôáàñûíäàí íþãòÿëÿðèí àòûëìàñû, áöòöí ñàèòëÿðèí ñþçëÿðäÿ éàçûëìàñû èëÿ áèðëèêäÿ, ùÿðôëÿðèí àéðûúà éàçûëìàñûíû äà òÿêëèô åäèð. ×öíêè ÿðÿá ÿëèôáàñûíäà ùÿðôëÿðèí áèòèøèê éàçûëìàñû íÿòèúÿñèíäÿ ùÿð áèð ùÿðôèí, ñþçöí ÿââÿëèíäÿ, îðòàñûíäà âÿ éà àõûðûíäà ýÿëìÿñèíäÿí àñûëû îëàðàã, ö÷ øÿêëè îëóð. ßýÿð ùÿìèí ùÿðôèí àéðûëûãäà éàçûëàí øÿêëè äÿ íÿçÿðÿ àëûíàðñà, îíäà ùÿð áèð ùÿðôèí äþðä øÿêëè ìåéäàíà ÷ûõûð êè, áó äà ÿëèôáàíû þéðÿíìÿê èøèíè ÷ÿòèíëÿøäèðèð âÿ íÿòèúÿ åòèáàðèëÿ îíóí ìÿíèìñÿíèëìÿñè ìöääÿòèíè áèð íå÷ÿ äÿôÿ àðòûðûð. Íÿùàéÿò, ö÷öíúö ìÿðùÿëÿäÿ Àõóíäçàäÿ ÿëèôáàíûí èñëàù åäèëìÿñèíÿ äåéèë, äÿéèøäèðèëìÿñè òÿêëèôèíè èðÿëè ñöðöá ýþñòÿðèð êè, ùÿðôëÿð ëàòûí ÿëèôáàñû ÿñàñûíäà äÿéèøäèðèëìÿëè, áöòöí ñàèòëÿð ÿëèôáà ñûðàñûíà äàõèë åäèëìÿëè, õÿòò ñîëäàí ñàüà éàçûëìàëûäûð. Î, áó ôèêðè áåëÿ èôàäÿ åäèð: “Ñîëäàí ñàüà éàçûëûá îõóíàí, ñþçëÿðèí òÿðêèáèíäÿ áöòöí ñàèò ùÿðôëÿðè ñàìèòëÿð ñûðàñûíà äàõèë åäèëÿí âÿ áöòöí íþãòÿëÿðè àòûëìûø àëôàáåòè ÿëèôáàäàí áàøãà ùå÷ áèð õÿòòèí ùÿðôëÿðèíè ãÿáóë åòìèðÿì âÿ ùå÷ âàõò ãÿáóë åòìÿéÿúÿéÿì”. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí ùàçûðëàäûüû èëê ÿëèôáà ëàéèùÿëÿðè ìþâúóä ÷ÿòèíëèêëÿðè ùå÷ äÿ àðàäàí ãàëäûðà áèëìèðäè. Ùÿì äÿ áó ëàéèùÿëÿðäÿ ùÿðôëÿðèí ñþçöí ÿââÿëèíäÿ, îðòàñûíäà âÿ éà àõûðûíäà éàçûëìàñûíäàí àñûëû îëàðàã ìöõòÿëèô øÿêèëëÿð êÿñá åòìÿñè þéðÿíìÿê, éàçìàã âÿ õöñóñèëÿ ÷àï èøèíè ÷ÿòèíëÿøäèðèðäè. Áóíó ñîíðàëàð äÿðê åäÿí ÿäèá èëê ÿëèôáà ëàéèùÿëÿðèíè õàòûðëàéàðàã éàçûðäû: “Éàõøû êè, ìÿíèì èëê òÿøÿááöñöì íÿòèúÿñèç ãàëäû. Èíäè ÷îõ øàäàì êè, î õÿòòè ãÿáóë åòìÿäèëÿð”. Éåíè ÿëèôáà óüðóíäà Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí ñÿéëÿðè, ñþçöí òàì ìÿíàñûíäà, õàëãûí, ýåíèø çÿùìÿòêåø êöòëÿëÿðèí ìààðèôëÿíìÿñè âÿ áóíóí íÿòèúÿñèíäÿ îíëàðûí èúòèìàè øöóð êÿñá åòìÿñè, àçàäëûüà, èøûãëû ùÿéàòà ãÿäÿì ãîéìàñû óüðóíäà ìöáàðèçÿ èäè. Ìÿêòóáëàðäà áó úÿùÿò äàùà ãàáàðûã ýþðöíöð. Ìààðèôïÿðâÿð ÿäèá Îñìàíëû äþâëÿò áàø÷ûëàðûíà õèòàáÿí éàçäûüû ìÿêòóáóíäà ùÿìèí ìÿãñÿäè áåëÿ èçàù åäèðäè: “Öìèä åäèðÿì êè, áþéöê Îñìàíëû äþâëÿòèíèí áàø÷ûëàðû áöòöí õàëãûí äöíéà âÿ àõèðÿò ñÿàäÿòèíè ÿùàòÿ åäÿí áó áþéöê ìÿñÿëÿéÿ úèääè ôèêèð âåðèá, ðàçû îëìàéàúàãëàð êè, ö÷ éöç ìèëéîíäàí àðòûã îëàí èñëàì õàëãëàðû ÿëàúû éàëíûç áèëèê âÿ ñàâàääà îëàí êîðëóã âÿ úÿùàëÿò áÿëàñûíà ùÿìèøÿëèê ìöáòÿëà îëàðàã ãàëñûíëàð”. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ýþñòÿðèðäè êè, òÿôÿêêöð ñàùèáëÿðèíèí ñàéû ÷îõ îëàí þëêÿëÿð ýöíäÿí-ýöíÿ òÿðÿããè åäèð. Òÿôÿêêöð ñàùèáëÿðè èñÿ ñàâàäëûëàðûí è÷èíäÿí ÷ûõûð: “Îõóìóøëàðûí ñàéû ÷îõ îëàí þëêÿëÿðäÿ òÿôÿêêöð ñàùèáëÿðèíèí ñàéû äà ÷îõ îëóð. Òÿôÿêêöð ñàùèáëÿðèíèí ÷îõ îëäóüó þëêÿäÿ èñÿ ùÿéàòûí áöòöí ñàùÿëÿðèíäÿ õàëã ýöíäÿí-ýöíÿ òÿðÿããè åäÿ áèëÿð”. Àíúàã íÿ Îñìàíëû, íÿ äÿ Èðàí ùþêóìÿò áàø÷ûëàðû áþéöê ìààðèôïÿðâÿðèí òÿêëèôëÿðèíè ãÿáóë åòìÿäèëÿð. ×öíêè îíëàð õàëãûí ñàâàäëàíìàñû ùàããûíäà äöøöí5
ìöð, ùÿì äÿ áèëèðäèëÿð êè, ñàâàäñûç õàëã öçÿðèíäÿ ùå÷ áèð ãàíóíëà ìÿùäóäëàøìàéàí ùþêìðàíëûã äàùà àñàí áàøà ýÿëèð. Áó ùÿãèãÿòè Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ÷îõ éàõøû áèëèðäè. Î áèëèðäè êè, õàëãûí ìÿíàôåéè èëÿ îíó ãóë êèìè ÿñàðÿòäÿ ñàõëàéàí íàçèðëÿðèí, âÿçèðëÿðèí âÿ øàùëàðûí ìÿíàôåéè áèð éåðÿ ñûüûøà áèëìÿç. Î àéäûí ýþðöðäö êè, õàëã ñàâàäëàíàðñà, äåñïîòëàðûí çöëìö ìöãàáèëèíäÿ áó äÿðÿúÿäÿ èòàÿòêàðëûã ýþñòÿðìÿç, ÿêñèíÿ, îíà ãàðøû ÷ûõûø åòìÿê, ÿñàðÿò çÿíúèðëÿðèíè ãûðûá àòìàã éîëóíó äÿðê åäÿð. Ìÿùç áóíà ýþðÿ äÿ ìÿêòóáëàðûíûí áèðèíäÿ þç ùÿìôèêðè îëàí Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíà éàçûðäû: “Áèçèì áöòöí ñÿéëÿðèìèçèí ôàéäàñû àíúàã õàëãà àèääèð. Áèç èñòÿéèðèê êè, Îñìàíëû õàëãû áèçèì ñÿéèìèçëÿ õîøáÿõò âÿ ñÿàäÿòëè áèð õàëã îëñóí. Ëàêèí áèçèì áó àðçóìóç Îñìàíëû íàçèðëÿðèíèí øÿõñè çÿðÿðèíÿäèð. Áèç öìóìóí ìÿíôÿÿòèíè èñòÿéèðèê, îíëàð èñÿ øÿõñè ìÿíôÿÿòëÿðèíè ýöäöðëÿð”. Ìÿêòóáëàðäà êþùíÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ìÿñÿëÿñèíÿ Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí áÿçÿí ùÿääèíäÿí àðòûã ãèéìÿò âåðèëìÿñèíÿ, ìöáàëèüÿëè ñþéëÿíèëìèø ôèêèðëÿðÿ äÿ ðàñò ýÿëèðèê. Áó êèìè ìöáàëèüÿëè ôèêèð âÿ ùþêìëÿð áÿçè ùàëëàðäà îíó úÿìèééÿòèí èíêèøàôû ö÷öí ùÿëëåäèúè ÿùÿìèééÿòè îëàí àìèëëÿðè íÿçÿðäÿí ãà÷ûðìàüà àïàðûá ÷ûõàðìûøäûð. Áóíà ìèñàë îëàðàã ÿäèáèí àøàüûäàêû ôèêðèíè ýþñòÿðìÿê îëàð: “Þëêÿ âÿ õàëã ãàðøûñûíäà ùÿð úöð áàøãà õèäìÿò ÿëèôáàíû èñëàù åòìÿê òÿäáèðè ãàðøûñûíäà èêèíúè äÿðÿúÿëè òÿäáèðäèð”. Éàõóä: “Äÿìèðéîë âàúèáäèð, ëàêèí êþùíÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê îíäàí äàùà âàúèáäèð. Òåëåãðàô âàúèáäèð, ëàêèí êþùíÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê îíäàí äàùà âàúèáäèð. ×öíêè áöòöí èøëÿðèí ÿñàñû áèëèêäèð; áèëèê èñÿ ÿëèôáàíûí àñàí îëóá-îëìàìàñûíäàí àñûëûäûð”. Áó ãÿíàÿòëÿðëÿ, ÿëáÿòòÿ, ðàçûëàøìàã îëìàç. Îíà ýþðÿ êè, þëêÿíèí âÿ õàëãûí òÿðÿããèñè ö÷öí ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿêäÿí äàùà ìöùöì øÿðòëÿð ìþâúóääóð âÿ áóíó áèð ÷îõ þëêÿëÿðèí âÿ õàëãëàðûí ñîñèàë èíêèøàô òàðèõè äþíÿ-äþíÿ ñöáóòà éåòèðìèøäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí éåíè ÿëèôáà óüðóíäà ìöáàðèçÿñè îíóí äåìîêðàòèê ýþðöøëÿðè èëÿ ñûõ ñóðÿòäÿ áàüëû îëàðàã, ÿñë õÿëãèëèéèíäÿí äîüìóøäóð. Äåìîêðàò ìöòÿôÿêêèð ùÿéàòûíûí ñîíóíàäÿê ìÿäÿíè òÿðÿããè, àçàäëûã âÿ ñÿàäÿò óüðóíäà ìöáàðèçÿ àïàðìûøäûð. Èðàí âÿ Îñìàíëû íàçèðëÿðèíäÿí öìèäè êÿñèëäèêäÿí ñîíðà î þç ãîùóìëàðû âÿ äîñòëàðû âàñèòÿñèëÿ éåíè ÿëèôáàíû õàëã àðàñûíäà éàéìàüà ÷àëûøìûøäûð. Î, Òÿáðèçäÿ éàøàéàí êöðÿêÿíè ßñýÿðõàí Îðäóáàäèéÿ éåíè ÿëèôáà ëàéèùÿñè âÿ òÿëèìàò ýþíäÿðèá õàùèø åòìèøäè êè, îíó ýÿíúëÿðÿ, òÿëÿáÿëÿðÿ âÿ êàñûáëàðà þéðÿòñèí, îíëàðûí àðàñûíäà éàéñûí. Åëÿúÿ äÿ Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí àðçóñó âÿ òÿêèäè ÿñàñûíäà Ìèðçÿ Ìåëêóì õàí êè÷èê áèð ìÿòáÿÿ òÿäàðöê åòìèø, éåíè ÿëèôáàíûí øðèôòëÿðèíè ùàçûðëàìûø, êèòàá âÿ ãÿçåò íÿøð åòìÿê ö÷öí Îñìàíëû äþâëÿòèíäÿí èúàçÿ èñòÿìèøäèð. Ëàêèí ìöùàôèçÿêàð íàçèðëÿð îíà êèòàá âÿ éà ìÿòáóàò íÿøð åòìÿéÿ èúàçÿ âåðìÿìèøëÿð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí 1872-úè èëäÿ Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíëà Òèôëèñäÿ åòäèéè ìöñàùèáÿñèíäÿ áó áàðÿäÿ ÿòðàôëû ñþùáÿò ýåòìèøäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ éåíè ÿëèôáà óüðóíäà èéèðìè èëäÿí àðòûã ÷àëûøìûøäûð. Áó ñàùÿäÿ ýþñòÿðäèéè áöòöí òÿøÿááöñëÿðèíèí ìàíåÿëÿðÿ ðàñò ýÿëìÿñèíÿ áàõìàéàðàã, 6
î, ìöáàðèçÿäÿí âÿ ôÿàëèééÿòäÿí ÿë ÷ÿêìÿìèø, õàëã êöòëÿëÿðèíÿ, ýÿëÿúÿéÿ îëàí öìèäèíè ùå÷ âàõò èòèðìÿìèøäèð. Äþíìÿç ìöòÿôÿêêèð Èðàí ìààðèô íàçèðèíÿ ýþíäÿðäèéè ìÿêòóáëàðûíûí áèðèíäÿ èëëÿðäÿí áÿðè ñÿïäèéè ìààðèô òîõóìëàðûíûí áèð ýöí ñÿìÿðÿ âåðÿúÿéèíè äÿðèí èíàìëà ñþéëÿéèð: “Îëà áèëñèí êè, äåéÿúÿêñèíèç: Ìèðçÿ Ôÿòÿëè, áöòöí áóíëàð ñîéóã äÿìèðè äþéìÿê êèìè áèð èøäèð. Áÿëè, áóíó ìÿí þçöì äÿ áàøà äöøöðÿì. Ëàêèí éåíÿ äÿ éàçûðàì âÿ íÿ ãÿäÿð êè ñàüàì, éàçìàãäà äàâàì åäÿúÿéÿì êè, ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ôèêðè áöòöí õàëã àðàñûíäà éàéûëìûø îëñóí. Ìÿëóìäóð êè, îí áåø èëÿ éàõûíäûð êè, áó ôèêðèí òîõóìóíó ìÿí Èðàíäà âÿ Îñìàíëû òîðïàüûíäà ñÿïèðÿì. Øöáùÿñèç êè, áó òîõóì áèçèì õÿëÿôëÿðèìèçèí çÿìàíÿñèíäÿ ýþéÿðÿúÿêäèð”. Éåíè ÿëèôáà óüðóíäà Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí ñÿéëÿðèíäÿí äàíûøàðêÿí áèð ìöùöì úÿùÿò äÿ óíóäóëìàìàëûäûð êè, áþéöê âÿòÿíïÿðâÿðèí þìðöíöí éåòêèí äþâðöíöí, äåìÿê îëàð, ÿñàñ ùèññÿñèíè ùÿñð åòäèéè áó ìöáàðèçÿ, åéíè çàìàíäà, ÿðÿá ÿëèôáàñûíäà éàçàí õàëãëàðûí, î úöìëÿäÿí þç õàëãûíûí àíà äèëèíäÿ òÿùñèëè óüðóíäà, àíà äèëèíäÿ êèòàá âÿ ìÿòáóàòûí éàðàíìàñû âÿ íÿùàéÿò, ìèëëè ìààðèôèí âÿ ìÿäÿíèééÿòèí èíêèøàôû óüðóíäà ìöáàðèçÿ èäè. Áó úèëääÿêè ìÿêòóáëàðäà áÿùñ îëóíàí èêèíúè ìöùöì ìþâçó “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íûí éàçûëìàñû, íÿøðè âÿ éàéûëìàñû ìÿñÿëÿëÿðèäèð. Áó ìþòÿáÿð ñÿíÿäëÿðäÿí ÕÛÕ ÿñð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòû âÿ èúòèìàè-ôÿëñÿôè ôèêèð òàðèõèíäÿ ìèñèëñèç àáèäÿ îëàí “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íûí íÿ âàõò, ùàíñû øÿðàèòäÿ âÿ íÿ êèìè àìèëëÿðèí òÿñèðè àëòûíäà ìåéäàíà ýÿëìÿñè ùàããûíäà ìàðàãëû ìÿëóìàò àëìàã îëóð. Áóíäàí ÿëàâÿ, ìÿêòóáëàðäàí ùÿìèí áÿäèè-ôÿëñÿôè ÿñÿðèí ôàðñ âÿ ðóñ äèëëÿðèíÿ òÿðúöìÿ åäèëìÿñè, áóíëàðûí Àñèéà âÿ Àâðîïàíûí áèð ñûðà þëêÿëÿðèíäÿ ÿëéàçìàñû øÿêëèíäÿ éàéûëìàñû ïðîñåñèíè äÿ þéðÿíìÿê ìöìêöíäöð. Ìöÿëëèôèí þç ãåéäëÿðèíäÿí àéäûí îëóð êè, “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íûí éàçûëìàñû éåíè ÿëèôáà óüðóíäà ìöáàðèçÿ èëÿ áèëàâàñèòÿ ÿëàãÿäàðäûð. Îñìàíëû íàçèðëÿðè ùÿð úÿùÿòäÿí ÿëàúñûç ãàëäûãäàí ñîíðà Èñëàì äèíèíÿ ÿë àòìûø âÿ ñþéëÿìèøëÿð êè, ÿðÿá ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê øÿðèÿò ãàíóíëàðûíà çèääèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ îíëàðûí áó éàëàí èääèàñûíû, öìóìèééÿòëÿ, õÿòòèí, õöñóñèëÿ ÿðÿáëÿð àðàñûíäà èøëÿíÿí èíäèêè ÿëèôáàíûí òàðèõè ùàããûíäà “Èñëàì éàçûñû ùàããûíäà àðàøäûðìàíûí íÿòèúÿëÿðè” àäëû åëìè ÿñÿðè èëÿ ðÿää åòìèø âÿ òàðèõè ôàêòëàðà ÿñàñÿí ýþñòÿðìèøäèð êè, ùàçûðêû õÿòò èñëàìèééÿòèí ÿââÿëëÿðèíäÿ îëàí êóôè õÿòò äåéèë. Èáí-Ìóãëÿ êóôè õÿòòèíè äÿéèøäèðèá, íÿñõ õÿòòèíè èúàä åòìÿêëÿ äèíÿ çèää ÷ûõìàäûüû êèìè, áàøãàñûíûí äà ùÿìèí õÿòòè äÿéèøäèðìÿñè äèíÿ çèää îëà áèëìÿç. Ùàëáóêè Ãóðàí èëê äÿôÿ èíäè äÿéèøäèðìÿê èñòÿäèéèìèç õÿòò èëÿ äåéèë, Èáí-Ìóãëÿíèí äÿéèøäèðìèø îëäóüó êóôè õÿòòè èëÿ éàçûëìûøäûð. ...Ùàúû Øåéõ Ìþùñöí õàíà ìÿêòóáäà “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû” ìöÿëëèôèíèí þç ãàðøûñûíà ãîéäóüó ìÿãñÿäè âÿ ÿñÿðèí íÿ êèìè, ìöòÿðÿããè àìàëëà éàçûëäûüûíû äàùà áàðèç øÿêèëäÿ ýþðöðöê: “Êÿìàëöääþâëÿ”íèí ìöÿëëèôè äÿ Àâðîïà 7
ôèëîñîôëàðûíûí ÿãèäÿñèíäÿ îëàí áèð àäàìäûð. Éÿíè ëèáåðàëäûð, òÿðÿããè âÿ ìÿäÿíèééÿò òÿðÿôäàðëàðûíäàí ñàéûëûð. Îíóí ìÿãñÿäè áóíäàí èáàðÿòäèð êè, õàëãûí è÷ÿðèñèíäÿ áöòöí ñèíèôëÿðÿ ìÿíñóá îëàí àäàìëàð åëìëÿðèí âÿ ñÿíàéåíèí òÿðÿããèñèíÿ íàèë îëñóíëàð... Î èñòÿéèð êè, îíóí äà õàëãûíûí ãÿëáèíäÿ ãåéðÿò, íàìóñ, ÿäàëÿò, áÿðàáÿðëèê, õàëãû âÿ âÿòÿíè ñåâìÿê ùèññëÿðèíèí òîõóìó ÿêèëñèí. Î, õàëãûí è÷ÿðèñèíäÿ îëàí íèôàã âÿ ÿäàâÿòèí áèðëèê âÿ ñÿìèìèééÿòÿ ÷åâðèëìÿñèíè, çÿëèëëèê, éîõñóëëóã âÿ äèëÿí÷èëèéèí àðàäàí ãàëäûðûëìàñûíû àðçó åäèð. Î, õàëãûí ñÿðâÿò âÿ ãöäðÿò ñàùèáè îëìàñûíû èñòÿéèð...” Ìÿêòóáëàðûí áÿçèñèíäÿ Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íûí ìöÿëëèôè îëäóüóíó ýèçëÿéèð, ùÿòòà Ìèðçÿ ßáäöëâàùàá õàíà ýþíäÿðäèéè ìÿêòóáóíäà îíëàðûí Áàüäàääà éàøàéàí Ùèíäèñòàí øàùçàäÿñè Þâðÿíýçèá îüëó Èãáàëöääþâëÿ âÿ Èðàí øàùçàäÿñè ßëèøàù Çèëë-Ñóëòàí îüëó Øöúàöääþâëÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäûüûíû âÿ ýóéà îíëàðäàí áèðèíúèñèíèí þçöíö Êÿìàëöääþâëÿ âÿ èêèíúèñèíèí þçöíö Úÿëàëöääþâëÿ àäëàíäûðäûüûíû ãåéä åäèð. Øöáùÿñèç êè, áó ìèñòèôèêàñèéà, ýèçëÿíìÿ î äþâðöí ýÿðýèí èúòèìàè-ñèéàñè øÿðàèòèíäÿí èðÿëè ýÿëìèøäèð. Áóíóíëà áåëÿ, ìöÿëëèô ìöàñèðëÿðèíäÿí áÿçèëÿðèíÿ – éàõûí äîñòëàðûíà âÿ ñèðäàøëàðûíà, åëÿúÿ äÿ õàðèúè íàøèðëÿðÿ âÿ ìöñÿëìàí îëìàéàí òàíûøëàðûíà éàçûá ýþíäÿðäèéè ìÿêòóáëàðûíäà ùÿìèí ÿñÿðèí þçö òÿðÿôèíäÿí éàçûëäûüûíû àøêàð ñþéëÿìèøäèð. Áóíó Ìèðçÿ Éóñèô õàí Ìöñòÿøàðöääþâëÿéÿ, Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíà, Ìàíóêúè Ëèìúèéÿ, Èñàêîâà, Ãðèììÿ, Ùàúû Øåéõ Ìþùñöí õàíà, Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäúÿôÿðÿ, Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿéÿ âÿ á. éàçäûüû ìÿêòóáëàðäà äþíÿ-äþíÿ ýþðìÿê ìöìêöíäöð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí áèð ñûðà ìÿêòóáëàðûíäàí, õöñóñèëÿ Èðàí çÿðäöøòèëÿðèíèí ðóùàíè áàø÷ûñû Ìàíóêúè Ëèìúèéÿ âÿ Ïåòåðáóðã íàøèðëÿðèíäÿí É.À.Èñàêîâà éàçäûüû ìÿêòóáëàðûíäàí “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íäà áèð ïàðà ìöáàùèñÿéÿ ñÿáÿá îëàí âÿ áèð ÷îõ ùàëëàðäà ìöÿëëèôèí äöíéàýþðöøöíÿ óéüóí ýÿëìÿéÿí ìÿñÿëÿëÿð àéäûíëàøûð. Ìèñàë ö÷öí, “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íû îõóéàíäà èëê áàõûøäà àäàìà åëÿ ýÿëèð êè, Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ Êÿìàëöääþâëÿíèí äèëè èëÿ ÿðÿáëÿðäÿí ÿââÿëêè Èðàíû èäåàëëàøäûðûð, çÿðäöøòèëèéè èñëàìèééÿòäÿí öñòöí òóòóð âÿ ñ. Àíúàã ìöòÿôÿêêèðèí É.À.Èñàêîâà éàçäûüû ìÿêòóáóíó îõóäóãäà ìÿëóì îëóð êè, ìöÿëëèô þçö ãÿñäÿí áèð ñûðà ìÿñÿëÿëÿðäÿ ìöáàùèñÿ éàðàòìàãëà ÿñÿðÿ äàùà àðòûã ìàðàã îéàòìàã èñòÿìèøäèð. Áó ìÿòëÿáè î, Èñàêîâà àéäûí ñþéëÿìèø âÿ òÿêèä åòìèøäèð êè, ÿñÿðè íÿøð åòäèêäÿ áÿçÿí çèääèééÿòëè ýþðöíÿí ôèêèðëÿðÿ ìöÿëëèôèí ñÿùâè êèìè ãèéìÿò âåðèá, îíëàðû èñëàù åòìÿê âÿ éà äÿéèøäèðìÿê íèééÿòèíäÿ îëìàñûíëàð. Äöçäöð, “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íäà Êÿéàíèëÿð ñöëàëÿñè âÿ àòÿøïÿðÿñòëèê Êÿìàëöääþâëÿíèí äèëè èëÿ òÿðèôëÿíèð âÿ áèð íþâ èäåàëëàøäûðûëûð; ëàêèí Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ Ìàíóêúè Ëèìúèéÿ ìÿêòóáóíäà áó ìöùöì ìÿñÿëÿ ùàããûíäà þç ôèêðèíè ÷îõ àéäûí ñþéëÿìèøäèð: “Åé Ìàíóêúè Ñàùèá! Ïåéìàíè-ôÿðùÿíýèí, ìÿùáàäèëÿðèí ãàíóíëàðûíûí âÿ Êÿéàíèëÿð äþâëÿòèíèí åùéàñû Èðàíäà áóíäàí ñîíðà 8
àüëàñûüàí äåéèëäèð. ×öíêè äþâëÿòëÿðèí âÿ äèíëÿðèí þçöíÿìÿõñóñ þìðö âàðäûð. Èíñàíëàðûí þìðö ìöÿééÿí âàõò áàøà ÷àòäûüû êèìè, äèí âÿ äþâëÿò úÿùÿòäÿí ñèç äÿ þìðöíöçö áàøà ÷àòäûðìûøñûíûç. Äöíéàíûí âÿçèééÿòèíäÿí éàõøû õÿáÿðäàð îëäóüóíóçà ýþðÿ, ñèç áó õöñóñäà òÿìÿííàëàðûíûçäàí ÿë ÷ÿêìÿëèñèíèç”. Áóðàäàí áèð äàùà àéäûí ýþðöíöð êè, ÿäèáèí ôÿëñÿôè ÿñÿðèíäÿ Êÿìàëöääþâëÿíè ìöñáÿò îáðàç âÿ Úÿëàëöääþâëÿíè îíóí ìöãàáèëèíäÿ äàéàíàí ìÿíôè îáðàç ùåñàá åòìÿê äîüðó îëìàç. Îíà ýþðÿ êè, Êÿìàëöääþâëÿ ìöÿëëèô òÿðÿôèíäÿí éàëíûç ìöñáÿò ôèêèðëÿðèí íöìàéÿíäÿñè êèìè éàðàäûëìàìûøäûð, åëÿúÿ äÿ Úÿëàëöääþâëÿ ùÿð éåðäÿ ìÿíôè ìþâãåäÿ äàéàíìûð. Äåìÿëè, “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íäà Êÿìàëöääþâëÿ éàëíûç Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíè òÿìñèë åäÿí èäåîëîã êèìè àëûíà áèëìÿç. Ìöÿëëèôèí òÿáëèü åòìÿê èñòÿäèéè ùÿãèãÿò áó èêè îáðàçûí ôèêèð òîããóøìàñûíäàí ïàðëàéàí áàðèãÿäèð. Ìÿêòóáëàðû âÿðÿãëÿéÿðêÿí Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íûí íÿøðè ö÷öí íÿ ãÿäÿð ÷àëûøìàñû, éîðóëìàã áèëìÿäÿí ÿçèééÿòÿ ãàòëàøìàñû àäàìû ùåéðàí åäèð. Ùóìàíèñò ìöòÿôÿêêèð ÿñÿðèíèí íÿøð åäèëìÿñè ö÷öí ùÿð úöð ìàääè èìòèéàçà ýþç þðòäöéöíö íàøèðëÿðÿ éàçûð, ùÿòòà ðÿñìè øÿêèëäÿ ñÿíÿä òÿðòèá åäèá, À.Áåðæåéÿ âåðèð. Åëÿúÿ äÿ ôðàíñûç øÿðãøöíàñû Íèêîëàèéÿ ýþíäÿðäèéè ìÿêòóá âàñèòÿñèëÿ þç ìöÿëëèôëèê ùöãóãóíäàí êå÷äèéèíè éàçûá áèëäèðìèøäèð. Áöòöí áóíëàðà áàõìàéàðàã, ùå÷ áèð íàøèð “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íû íÿøð åòìÿéè þç þùäÿñèíÿ ýþòöðìÿìèøäèð. Îíà ýþðÿ êè, áó ÿñÿðäÿ ùÿð úöð äèíè ôàíàòèçìÿ, õóðàôàòà, áöòöí äèíëÿðÿ, áó äèíëÿðè ÿëèíäÿ àëÿòÿ ÷åâèðìèø äèí õàäèìëÿðèíÿ âÿ äåñïîòëàðà ãàðøû à÷ûã âÿ êÿñêèí ùöúóì âàðäûð. Ìöÿëëèôèí þçöíöí äåäèéè êèìè, “Ùèúðÿòäÿí áó ýöíÿ ãÿäÿð áó ñÿðòëèêäÿ áèð ÿñÿð éàçûëìàìûøäûð”. Éóõàðûäà ãåéä åòäèéèìèç êèìè, Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí þç ìöòÿðÿããè èäåéàëàðûíû éàéìàã, åëÿúÿ äÿ ùÿìèí èäåéàëàðû ìöàñèðëÿðèíÿ àøûëàìàã óüðóíäàêû ñÿéëÿðè ùàããûíäà òàì âÿ äöçýöí òÿñÿââöð ÿëäÿ åòìÿê, ìÿêòóáëàðûíû ùÿðòÿðÿôëè þéðÿíìÿäÿí ìöìêöí äåéèëäèð. Íÿçÿðÿ àëûíìàëûäûð êè, áþéöê ìöòÿôÿêêèðèí ÿäÿáè-òÿíãèäè âÿ åëÿúÿ äÿ èúòèìàè-ôÿëñÿôè ÿñÿðëÿðèíèí ÿêñÿðèééÿòè þç ìöàñèðëÿðèíÿ ìÿêòóáëàð øÿêëèíäÿ éàçûëìûøäûð. Ìîëëàéè-Ðóìèíèí “Ìÿñíÿâè”ñè, Ìèðçÿ Éóñèô õàíûí “Éåê êÿëìÿ” ÿñÿðè, Ìèðçàüàíûí ïéåñëÿðè ùàããûíäà âÿ ñ. ÿñÿðëÿð Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí þç äîñòëàðûíà âÿ éà ùÿìèí ÿñÿðëÿðèí áÿçèñèíèí ìöÿëëèôëÿðèíÿ éàçäûüû ìÿêòóáëàðäàí èáàðÿòäèð. Áó ìÿêòóáëàðäà ìöòÿôÿêêèð éàçû÷û þç äþâðöíöí áèð ñûðà ìöùöì ìÿñÿëÿëÿðèíÿ òîõóíóð, ÿäÿáèééàò, òàðèõ, ôÿëñÿôÿ, ÿõëàã, äþâëÿò ãóðóëóøó, ùöãóã âÿ ñ. áàðÿäÿ îðèæèíàë ôèêèðëÿð èðÿëè ñöðöð. Ìÿêòóáëàðäàí ìÿëóì îëóð êè, î âàõòêû ãàáàãúûë Èðàí çèéàëûëàðûíà Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí “Òÿìñèëàò”ûíûí, Ñöðóø âÿ Ðçàãóëó õàí Ùèäàéÿò ùàããûíäà òÿíãèäëÿðèíèí ÷îõ áþéöê òÿñèðè îëìóøäóð. Áó òÿñèðè ãàáàãúûë çèéàëûëàðûí Ì.Ô.Àõóíäçàäÿéÿ éàçäûãëàðû ìÿêòóáëàðäàí äà ýþðìÿê îëóð. Îíëàðûí ÷îõó “Òÿìñèëàò”û, “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íû, Ñöðóø âÿ Ðçàãóëó õàí ùàããûíäà éàçûëìûø ÿñÿðëÿðè îõóäóãäàí ñîíðà ìöÿëëèôÿ ìÿêòóá éàçìûø, ñûõ ÿäÿáè ÿëàãÿ 9
éàðàòìûø, áÿçÿí äÿ ÷îõ ìöùöì åëìè-ÿäÿáè ìÿñÿëÿëÿðäÿ îíóíëà úèääè ìöáàùèñÿëÿð à÷ìûøëàð. Ìèñàë ö÷öí, “Òÿìñèëàò”ûí ìöòÿðúèìè Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäúÿôÿð “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íûí ÷îõ êÿñêèí áèð öñëóáäà éàçûëäûüûíäàí øèêàéÿòëÿíÿðÿê, öñëóáóí áèð ãÿäÿð éóìøàëäûëìàñûíû, òÿíãèä òÿðçèíäÿ äåéèë, íÿñèùÿò øÿêëèíäÿ éàçûëìàñûíû ìöÿëëèôÿ ìÿñëÿùÿò ýþðöðäö. Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäúÿôÿðèí áó òÿêëèôè îíäàí èðÿëè ýÿëèðäè êè, î, ùÿìèí ÿñÿðè îõóéàíà ãÿäÿð áåëÿ áèð ìöáàðèç ðóùäà éàçûëûá, ìÿíôèëèêëÿðÿ ãàðøû áó úöð à÷ûã àòÿø à÷àí ÿñÿðÿ ðàñò ýÿëìÿìèøäè. Îäóð êè, ÿñÿð îíà ãåéðè-àäè ýþðöíöðäö. Î èñòÿéèðäè êè, êþùíÿ öñëóáóí, ïÿðäÿëÿìÿê âÿ íÿñèùÿò÷èëèê öñëóáóíóí ÷ÿð÷èâÿëÿðè ïîçóëìàñûí. Ýþðöíäöéö êèìè, ìöáàùèñÿ ÷îõ úèääè áèð ìÿñÿëÿ öñòöíäÿ ýåäèðäè. Áóðàäà ïðèíñèïëÿð öç-öçÿ ýÿëèðäè. Áó úÿùÿòè íÿçÿðÿ àëäûãäà Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí þç äîñòóíà áèðúÿ ýöíäÿ ö÷-äþðä ìÿêòóá éàçìàñûíûí ñÿáÿáè àéäûí îëóð. Î, Ìèðçÿ Éóñèô õàí âàñèòÿñèëÿ Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäúÿôÿðÿ ýþíäÿðäèéè ìÿêòóáëàðûíûí áèðèíäÿ à÷ûã òÿíãèäèí, ñàòèðàíûí òÿñèðè ùàããûíäà þç ôèêðèíè èçàù åäÿðêÿí, éåíè öñëóáóíó êëàññèêëÿðèí öñëóáó èëÿ ìöãàéèñÿ åäèð, Ìîëëàéè-Ðóìè, Øåéõ Ìàùìóä Øÿáöñòÿðè, ßáäöððÿùìàí Úàìè êèìè áþéöê ìöòÿôÿêêèðëÿðèí ùÿãèãÿòè ýþðäöêëÿðèíè, ôÿãÿò áó ùÿãèãÿòè à÷ûã ñþéëÿìÿêäÿí åùòèéàò åòäèêëÿðèíè âÿ öñëóáëàð àðàñûíäà ôÿðãèí ìÿùç áóíäàí èðÿëè ýÿëäèéèíè ãåéä åäèðäè. Ìöòÿôÿêêèð ÿäèá þç äîñòó Ìèðçÿ Éóñèô õàíäàí õàùèø åäèðäè êè, Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäúÿôÿðÿ äåñèí: “ßýÿð ìÿí äÿ éóìøàã, ïÿðäÿëè âÿ ìöëàéèì éàçñàéäûì, ìÿíèì äÿ ÿñÿðèì Ìîëëàéè-Ðóìè, Øåéõ Ìàùìóä Øÿáöñòÿðè, ßáäöððÿùìàí Úàìè âÿ áàøãà êëàññèê ôèëîñîôëàðûí ÿñÿðëÿðè êèìè îëàðäû”. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ìÿñÿëÿíèí áàøãà ìöùöì áèð úÿùÿòèíè äÿ ÿëàâÿ åäèá ýþñòÿðèðäè êè, ôÿðã áó àëè ðöòáÿëè ìöÿëëèôëÿðèí èøëÿòäèêëÿðè öñëóáäàäûð. Îíëàð ôèëîñîôëóüóí ìÿíàñûíû ÷îõ éàõøû àíëàìûøëàð. Ëàêèí åùòèéàò öçöíäÿí ôÿëñÿôÿíèí ìÿíàñûíû áöòöí õàëãà âÿ áöòöí áÿøÿðèééÿòÿ ñþéëÿéÿ áèëìÿìèøëÿð. Áóíóí íÿòèúÿñèíäÿ äÿ îíëàðûí ÿñë ìÿãñÿäëÿðè áó ýöíÿäÿê êÿøô åäèëìÿìèø ãàëìûøäûð. Ùàëáóêè èíýèëèñ Áîêë, ôðàíñûç Âîëòåð âÿ áàøãà Àâðîïà ôèëîñîôëàðû äà ùÿìèí ôÿëñÿôÿíè î úÿíàáëàð êèìè àíëàìûøëàð. Àììà úÿñàðÿòëÿ, ãîðõóñóç, ïÿðäÿñèç áöòöí èíñàíëàðà, áöòöí õàëãà áàøà ñàëìûøëàð âÿ áóíóí íÿòèúÿñèíäÿ áöòöí äöíéàäà éöêñÿê àä ãàçàíìûø, Àâðîïàíûí áóýöíêö ìÿäÿíèééÿòèíÿ áàèñ îëìóøëàð. Ìÿêòóáëàðäà ÿõëàãè-òÿðáèéÿâè ìÿñÿëÿëÿð ùàããûíäà äà áèð ñûðà ìöùöì ôèêèðëÿð âàðäûð. Èðàí çÿðäöøòèëÿðèíèí ðóùàíè áàø÷ûñû, “Èçùàðè-ñÿéàùÿòè-Èðàí” âÿ áàøãà ÿñÿðëÿðèí ìöÿëëèôè Ìàíóêúè Ëèìúèéÿ ìÿêòóáóíäà Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ èíñàíëàðûí ÿõëàãûíäà èúòèìàè ìöùèòèí âÿ òÿðáèéÿíè, ÿñàñ ðîë îéíàäûüûíäàí áÿùñ åäèð. Áóðàäà øöóð âÿ ÿõëàã ìÿñÿëÿëÿðèíäÿ èäåàëèçì èëÿ ìàòåðèàëèçì öç-öçÿ ýÿëèð. Ìàòåðèàëèñò ôèëîñîô úÿìèééÿòäÿ âÿ úÿìèééÿòèí öçâëÿðè îëàí èíñàíëàðäà øöóðóí âÿ ÿõëàãûí ìàääè øÿðàèò âÿ ñîñèàë ìöùèòäÿí àñûëû îëäóüóíó èðÿëè ñöðöá ýþñòÿðèð êè, áóíëàðûí ùå÷ áèðèñè äÿéèøèëìÿç êàòåãîðèéàëàð äåéèë, îíëàðà ìàääè àìèëëÿð âàñèòÿñèëÿ ôÿàë òÿñèð ýþñòÿðìÿê îëàð. “Ìÿí ñèçèí ÿãèäÿíèçëÿ ðàçûëàøà áèëìèðÿì. Ñèç 10
áåëÿ áèð ÿãèäÿäÿñèíèç êè, øÿðàðÿò âÿ ïèñ ÿìÿë ñàùèáëÿðè ùå÷ áèð çàìàí àüûëëû âÿ õåéèð èø ýþðÿí àäàìëàð îëà áèëìÿçëÿð; ßùðèìÿíäÿí ìÿëÿê ÷ûõìàç. Ìÿí ñèçÿ õàòûðëàòìàëûéàì êè, áó øÿðàðÿò âÿ ïèñ ÿìÿë ñàùèáëÿðè ìèí èêè éöç íå÷ÿ èë áóíäàí ÿââÿë àüûëëû âÿ õåéèðõàù àäàìëàð èäèëÿð êè, ñîíðàäàí øÿðèð âÿ áÿäÿìÿë àäàìëàð îëìóøëàð. Éÿíè ìÿëÿê èäèëÿð, ßùðèìÿí îëìóøëàð. Ìàäàì êè, ìÿëÿê ßùðèìÿí îëà áèëÿð, ßùðèìÿí äÿ ìÿëÿê îëà áèëÿð”. Ìàíóêúèéÿ ãàëàðñà, éàõøû çàòÿí éàõøûäûð, ïèñ èñÿ çàòÿí ïèñäèð. Áóíóíëà äà éöêñÿê ÿõëàã âÿ òÿðáèéÿ óüðóíäà ùÿð úöð ôÿàëèééÿòèí, ôÿàë ìöáàðèçÿíèí ðîëó âÿ òÿñèðè èíêàð åäèëèð. Ëàêèí Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ìàòåðèàëèñò ôÿëñÿôÿ ìþâãåéèíäÿí ÷ûõûø åäèá, èíñàíëàðûí øöóðó âÿ ÿõëàãûíûí ìàääè, ñîñèàë ìöùèòäÿí äîüäóüóíó âÿ îíà ýþðÿ äÿ ñîñèàë ìöùèò âàñèòÿñèëÿ îíà òÿñèð åòìÿéèí ìöìêöí îëäóüóíó èðÿëè ñöðöð: “Áèç ùÿð øåéèí ñÿáÿáèíè íÿçÿðäÿ òóòìàëûéûã, íÿ ñÿáÿáÿ ýþðÿ ìÿëÿê ßùðèìÿí îëìóøäóð? ßýÿð áó ñÿáÿá àðàäàí ãàëäûðûëàðñà, ßùðèìÿí òÿçÿäÿí äþíöá ìÿëÿê îëàúàãäûð”. Áó àéäûí âÿ ïàðëàã ñþéëÿíèëìèø ôèêèð áþéöê ôèëîñîôóí úÿìèééÿò ùàããûíäà ýþðöøëÿðèíè äöçýöí òÿùëèë åòìÿê ö÷öí ãèéìÿòëèäèð. Ìÿêòóáëàðäà áó êèìè ÿùÿìèééÿòëè ìÿñÿëÿëÿðÿ, ÕÛÕ ÿñð Àçÿðáàéúàí èúòèìàè-ôÿëñÿôè ôèêðèíèí òÿäãèãè ö÷öí îëäóãúà ìàðàãëû åëìè ìöáàùèñÿëÿðÿ òåç-òåç ðàñò ýÿëìÿê îëóð. Ìîíàðõèçìèí, õöñóñèëÿ Øÿðã äåñïîòèçìèíèí ÿëåéùèíÿ éîðóëìàäàí ìöáàðèçÿ àïàðàí ôèëîñîô, Ôÿòÿëè øàù Ãà÷àðûí îüëó Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿéÿ áèð ìÿêòóáóíäà éàçûðäû: “Áó þëêÿíèí (Èðàíûí – Ù.Ì.) ùþêìäàðëàðû ùàìûëûãëà äåñïîò âÿ ùÿðàìûáàøûëàðûí òàéû îëìóøëàð. Áóíà ýþðÿ äÿ ìÿí éàçûðàì êè, ùÿìèí ïàäøàùëàðûí ëÿéàãÿòè éîõäóð êè, øÿêèëëÿðè ñèçèí ÿñÿðèíèçäÿ ÷àï îëóíñóí”. Áó úÿñàðÿòëè ñþçëÿðèí “Íàìåéè-õîñðîâàí” (“Øàùëàðûí òàðèõè”) ÿñÿðèíèí ìöÿëëèôè øàùçàäÿ Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿéÿ éàçûëäûüû íÿçÿðÿ àëûíäûãäà îíëàðûí ñèéàñè ÿùÿìèééÿòè äàùà äà àéäûíëàøûð. Èðàí ìÿøðóòÿ èíãèëàáûíûí èëê èäåîëîæè ÿñàñëàðûíû ùàçûðëàéàí ìöòÿôÿêêèðëÿðäÿí áèðè, ýþðêÿìëè äþâëÿò õàäèìè âÿ ìÿøùóð “Éåê êÿëìÿ” ÿñÿðèíèí ìöÿëëèôè Ìèðçÿ Éóñèô õàíà ýþíäÿðäèéè ìÿêòóáëàðûíäàí áèðèíäÿ Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ éàçûðäû: “Èíäè ìÿí âÿ úÿíàá Øåéõöëèñëàì áåëÿ áèð ìÿñëÿùÿò ýþðöðöê êè, ìÿùêÿìÿ èøëÿðèíè òàìàìèëÿ ðóùàíèëÿðèí ÿëèíäÿí àëàðàã, ßäëèééÿ íàçèðëèéÿ òàïøûðàñûíûç êè, áóíäàí ñîíðà ðóùàíèëÿð áèð äàùà ìÿùêÿìÿ èøëÿðèíÿ ãàðûøà áèëìÿñèíëÿð”. Äåìÿëè, Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ áóðàäà äèíèí äþâëÿòäÿí àéðûëìàñû êèìè ìöùöì, ìöòÿðÿããè èäåéà èðÿëè ñöðöð êè, ùÿìèí ìÿãñÿäÿ Èðàí õàëãû òÿõìèíÿí ãûðõ èëäÿí ñîíðà ìÿøðóòÿ èíãèëàáû èëÿ íàèë îëà áèëìèøäèð. Áöòöí áóíëàð áþéöê ìöòÿôÿêêèðèí ìÿêòóáëàðûíûí ÿäÿáèééàòûìûç, òàðèõèìèç, î úöìëÿäÿí ÕÛÕ ÿñð èúòèìàè ôèêèð òàðèõèìèç ö÷öí íÿ äÿðÿúÿäÿ ÿùÿìèééÿòëè îëäóüóíó àøêàð ýþñòÿðèð. Áóíó Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ þçö äÿ éàõøû áàøà äöøöðäö. Òÿñàäöôè äåéèë êè, î, äåìÿê îëàð áöòöí ìÿêòóáëàðûíûí öçöíö ñÿëèãÿ èëÿ òîïëàéûá ñàõëàéûð, äîñòëàðûíà äà îíëàðû ãîðóéóá ñàõëàìàüû òþâñèéÿ åäèðäè: 11
“Ìÿíèì ñèçÿ ýþíäÿðäèéèì ìÿêòóáëàðû ÿââÿëäÿí àõûðà ãÿäÿð õöñóñè áèð äÿôòÿðÿ êþ÷öðöá ñàõëàéûí! Áó ìÿêòóáëàð áèç þëÿíäÿí ñîíðà ýÿëÿúÿê íÿñèë ö÷öí òàðèõè âÿ ÿíòèãÿ ñÿíÿäëÿð îëàúàãäûð”. Áó ñþçëÿðè ùóìàíèñò éàçû÷û âÿôàòûíäàí áèð íå÷ÿ àé ÿââÿë Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíà éàçìûøäûð. Îõóúóëàðà òÿãäèì îëóíàí áó íÿøðäÿ ìÿêòóáëàðûí äàùà ìöêÿììÿë âÿ äÿãèã øÿêèëäÿ òîïëàíûëìàñûíà ñÿé ýþñòÿðèëìèøäèð. ßäèáèí àðõèâè äÿðèíäÿí þéðÿíèëÿðÿê áèð ñûðà ìÿêòóá âÿ ÿñÿðëÿðèí ìöõòÿëèô âàðèàíòëàðû öçÿ ÷ûõàðûëìûøäûð. Áó úèëääÿ Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí àðõèâèíäÿêè ìÿêòóáëàðûí ÿñàñ ùèññÿñè ÿùàòÿ åäèëèð. Ìÿêòóáëàð õðîíîëîæè ïðèíñèï ÿñàñûíäà òÿðòèá åäèëìèøäèð. Áèð ïàðà òàðèõñèç ìÿêòóá âÿ ñÿíÿäëÿðèí ùàíñû ýöíäÿ éàçûëäûüûíû äÿãèã ìöÿééÿíëÿøäèðìÿê ìöìêöí îëìàñà äà, îíëàðà éàçûëàí úàâàáëàðäàí âÿ éà áàøãà ìÿêòóáëàðäàêû ìÿòëÿá âÿ èøàðÿëÿðäÿí èñòèôàäÿ åòìÿêëÿ, ýþòöðöëìöø ïðèíñèï ÿñàñûíäà éåðáÿéåð åäèëìÿñè ìöìêöí îëìóøäóð. Áöòöí ìÿêòóáëàðäà ùèúðè òàðèõëÿð ìèëàäè òàðèõÿ ÷åâðèëìèø âÿ ìþòÿðèçÿäÿ ýþñòÿðèëìèøäèð. Ìÿêòóáëàðäà Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ áÿçÿí åëÿ ìÿñÿëÿëÿðäÿí áÿùñ åäèð êè, îíëàðûí ùàããûíäà éàëíûç ÿëàãÿäàð ìÿêòóáëàðëà òàíûø îëäóãäàí ñîíðà äöçýöí òÿñÿââöð ÿëäÿ åòìÿê ìöìêöí îëóð. Îäóð êè, ìÿçìóíóíà ýþðÿ ÿùÿìèééÿòëè îëàí áó êèìè ñÿíÿä âÿ ìÿêòóáëàðûí äà áèð íå÷ÿñè áó úèëäèí ÿëàâÿëÿð ùèññÿñèíäÿ îõóúóëàðà òÿãäèì åäèëèð. Ùÿìèä Ìÿììÿäçàäÿ 1988
12
ßÐßÁÚß, ÔÀÐÑÚÀ Âß ÒÖÐÊÚßÄßÍ ÈÁÀÐßÒ ÎËÀÍ ÈÑËÀÌ ÄÈËËßÐÈÍÈÍ ÉÀÇÛÑÛ Ö×ÖÍ ÉÅÍÈ ßËÈÔÁÀ Ìàéîð Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí ÿñÿðè. Ìèí èêè éöç éåòìèø äþðäöíúö èë ùèúðè, ñÿôÿð àéû îêòéàáð, 1857
Ìÿðùóì àòàì Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿä Òÿãè ìÿíè ñÿêêèç éàøûíäà èêÿí ìÿêòÿáÿ ãîéäó. Áèð èë ìöòÿìàäè ìÿêòÿáÿ ýåäèá ÿëèôáàíû îõóäóì âÿ Ãóðàíè-ìÿúèäèí ñîí úöçöíäÿí áÿçè ñóðÿëÿðè îõóìàüà áàøëàäûì. Ëàêèí áèð ùÿðô äÿ òàíûìûðäûì. Áèðèíúè ýöíëÿð çåùíèìèí èòèëèéè ñàéÿñèíäÿ ÿçáÿðëÿäèéèì ùÿð áèð øåéè ñàáàùûñû ýöí óíóäóðäóì. Íÿùàéÿò, îõóìàãäàí î ãÿäÿð çÿùëÿì ýåòäè êè, òÿùñèëäÿí éàõàìû ãóðòàðìàã øÿðòèëÿ ùÿð úöð àüûð èøÿ ýåòìÿéÿ ðàçû èäèì. Ìÿêòÿáäÿí ãà÷äûì âÿ áèð èë àçàä ýÿçäèì. Îíäàí ñîíðà àòàì ìÿíè àíàìëà áÿðàáÿð, àíàìûí ÿìèñè ìÿðùóì Ùàúû Ìîëëà ßëÿñýÿðèí éàíûíà ýþíäÿðäè. Î, øÿêèëè Ñÿëèì õàíäàí ñîíðà øèðâàíëû Ìóñòàôà õàíûí ùèìàéÿñè àëòûíäà éàøàéûðäû. Àíàì éåíèäÿí ìÿíè îõóìàüà ìÿúáóð åòäè. Ëàêèí ìÿíèì íèôðÿòèì ùÿääèíäÿí àðòûã èäè. Ö÷ ýöíëÿðëÿ ãà÷ûá îðàäà-áóðàäà ýèçëÿíèðäèì. Àõûðäà ìÿíè òàïûá îõóòìàüà áàøëàäûëàð. Àõóíä Ìîëëà ßëÿñýÿð àüûëëû âÿ áèëèêëè àäàì îëäóüóíäàí ìÿíè ÷îõ èíúèòìÿäè. Î, ñîí äÿðÿúÿ éóìøàãëûã âÿ ìåùðèáàíëûãëà ùÿðôëÿðè ìÿíÿ áàøà ñàëûá, ùþúúÿëÿìÿê ãàéäàñûíû äà þéðÿòäè. Áåëÿëèêëÿ, àç áèð ìöääÿòäÿ Ãóðàíûí ùÿð áèð ñóðÿñèíè îõóìàüà ãàäèð îëäóì âÿ ö÷ àé ÿðçèíäÿ Ãóðàíû áèòèðäèì âÿ îõóìàüà íèôðÿò ùèññè òàìàìèëÿ ìÿíäÿí óçàãëàøäû. Áóíäàí ñîíðà “Ýöëöñòàí” êèòàáûíû âÿ òóìàðëàðû îõóìàüà áàøëàäûì. Èëàùè, íåúÿ äåéèì êè, ìÿí åëÿ áèð õÿòòÿ âÿ åëÿ ùÿðôëÿðÿ òÿñàäöô åòäèì êè, ñàíêè îíëàðûí ìèñëèíè ÿââÿëëÿð ùå÷ ýþðìÿìèøäèì. Ìÿðùóì Àõóíä òÿäðèñ öñóëóíó éàõøû áèëäèéè ö÷öí, ìÿíè ùÿì äÿ êÿëìÿëÿðëÿ òàíûø åòäè. Íÿùàéÿò, ìèíäÿ áèð àäàìäà òàéû-áÿðàáÿðè òàïûëìàéàí áó ìöÿëëèìèí ñÿéè âÿ úàí éàíäûðìàñûíà áàõìàéàðàã, ìÿíèì îõóìàüû þéðÿíìÿéèì éåíÿ äÿ ö÷-äþðä èë ÷ÿêäè. Ìÿýÿð áåëÿ àäàìëàðûí ñàéû ÷îõäóðìó êè, ó÷-äþðä èë ñÿáð åäÿ áèëñèíëÿð? Áóíà ýþðÿäèð êè, èñëàì òàéôàëàðû àðàñûíäà ùÿð îí ìèí íÿôÿðäÿí áèð íÿôÿð ñàâàäëû àäàì òàïûëìûð. Ãàäûíëàð èñÿ òàìàìèëÿ ñàâàääàí ìÿùðóìäóðëàð. Óøàãëàðûìûçûí áèð ÷îõó ÿââÿëëÿð ìÿêòÿáÿ ùÿâÿñëÿ ýåäèðëÿð. Ëàêèí áèð ãÿäÿð îõóäóãäàí ñîíðà òÿíýÿ ýÿëèá, ìÿêòÿáäÿí ãà÷ûðëàð. Ìÿø15
ùóð àëèìëÿðèìèçèí ÷îõó ÿðÿáúÿ êèòàáëàðäàêû èáàðÿëÿðè îõóéàðêÿí, ñÿùâ áóðàõìàãäàí ÿìèí äåéèëäèðëÿð. Ìîëëàëàðûìûçûí áÿçèëÿðè àíúàã îíà ýþðÿ øþùðÿò òàïìûøëàð êè, îíëàð èáàðÿëÿðè éàõøû âÿ äöçýöí îõóéóðëàð. Áóíóí íÿ ìÿíàñû âàð? Íÿ ö÷öí ýÿðÿê áèç áó êè÷èê èø öçÿðèíäÿ áó ãÿäÿð ìÿÿòòÿë îëàã? Áó ìÿÿòòÿë÷èëèéèí áöòöí ñÿáÿáè ÿëèôáàìûçûí íþãñàíëû îëìàñûäûð. Áèðèíúè, ÿëèôáàìûçäàêû ùÿðôëÿðèí ÷îõóíóí øÿêëè åéíèäèð âÿ îíëàð áèðáèðèíäÿí íþãòÿëÿðëÿ ôÿðãëÿíèðëÿð. Áÿçÿí åëÿ îëóð êè, íþãòÿëÿð þç éåðèíäÿ ãîéóëìóð âÿ éà òàìàìèëÿ óíóäóëóð. Ùÿð èêè ùàëäà òÿçÿ îõóìàüà áàøëàìûø óøàã ùÿðôëÿðè ìöÿééÿí åòìÿêäÿ áþéöê çÿùìÿò âÿ ÷ÿòèíëèéÿ äö÷àð îëóð. Èêèíúè, íÿùâ÷èëÿðèí èñòèëàùûíäà åðàá (ùÿðÿêÿ) àäëàíàí ñàèò ùÿðôëÿð ñþçöí òÿðêèáèíäÿ éàçûëìûð, àíúàã åùòèìàë èëÿ òÿéèí îëóíóð. Áó âÿçèééÿòèí þçö äÿ éåíè îõóìàüà áàøëàéàíëàðûí ÿí øèääÿòëè ÷ÿòèíëèéÿ äöøìÿñèíÿ ñÿáÿáäèð. Ö÷öíúö, áèð íå÷ÿ ñàìèò âÿ áèð íå÷ÿ ñàèò ùÿðôëÿð áèçèì ÿëèôáàìûçäà òàìàìèëÿ éîõäóð, ëàêèí äèëèìèçäÿ äåéèëèð. Ñàìèò ùÿðôëÿðäÿí áèðè ýàô (ý) ùÿðôèäèð êè, “ýÿðä”, éÿíè òîç âÿ “ýöðä”, éÿíè ïÿùëÿâàí áó ùÿðô èëÿ éàçûëûð. ßúÿì ýàôû (ý) îëàí áó ùÿðôè ÿðÿá êàôû (ê) èëÿ éàçûðëàð êè, (“êÿðä”) (åòäè) ñþçöíäÿ ôåëäèð. Áèð äÿ ÿúÿì êàôû èëÿ òöðê äèëèíäÿêè íóí (í) ùÿðôè àðàñûíäà õöñóñè áèð ùÿðô âàðäûð. Ìÿñÿëÿí, “êþíöë” – , éÿíè – öðÿê âÿ – éÿíè ñÿíèí âÿ áó êèìè êÿëìÿëÿðäÿ îñìàíëûëàð îíó íóíè-ñÿüèð àäëàíäûðûðëàð. Áóíóí ÿâÿçèíäÿ äÿ ÿðÿá êàôû “ê” éàçûëûð. Áó èñÿ îõóúóíóí áèðèíúè âàõòëàðäà ñÿùâëÿð áóðàõìàñûíà ñÿáÿá îëóð. Ñàèò ùÿðôëÿðäÿí, éÿíè ùÿðÿêÿëÿðäÿí à, ó, è ùÿðôëÿðèíäÿí áàøãà ùå÷ áèðèñèíèí øÿêëè ÿëèôáàìûçäà éîõäóð. Ëàêèí äèëèìèçäÿ îíóí äþðä ãèñìè ìþâúóääóð. Ìÿñÿëÿí, “øóðèø” (ãèéàì) êÿëìÿñèíäÿêè áèð ó, òöðê äèëèíäÿ – éÿíè îëäó, – éÿíè þëäö, – éÿíè öçöì. Áåëÿëèêëÿ, áóðàäà ö÷ úöð (ó) âàðäûð êè, ùÿð ö÷ö “øóðèø” êÿëìÿñèíäÿ îëàí (ó)-äàí áàøãàäûð âÿ áóíëàðûí ùÿð áèðèñè îõóíàí çàìàí áèðè äèýÿðèíäÿí ôÿðãëÿíäèðèëìÿëèäèð. Äþðäöíúö, òÿéèí îëóíàí åðàáëàðäàí (ùÿðÿêÿëÿðäÿí) ôÿòùÿ èëÿ êÿñðÿ àðàñûíäà áèð ñÿñ äÿ (å) âàðäûð êè, äèëèìèçäÿ ìþâúóääóð. Ìÿñÿëÿí, “ìåé” (øÿðàá) âÿ “ïåéäà” (àøêàð) êÿëìÿëÿðèíäÿ áèðèíúè ùÿðôäÿí ñîíðà ýÿëÿí ùÿðôäèð êè, “áåø” âÿ “ýåú” êÿëìÿëÿðèíäÿ äÿ åéíè ñÿñ ìþâúóääóð; ëàêèí ÿëèôáàìûçäà áó ñÿñ éîõäóð. Õöëàñÿ, ÿýÿð äöçýöí äèããÿò éåòèðñÿíèç, áèç êÿëìÿëÿðè ùÿðôëÿðèí âàñèòÿñèëÿ äåéèë, áÿëêÿ äÿ âÿðäèøÿ ýþðÿ âÿ êÿëìÿëÿðèí ýþðöíöøö ÿñàñûíäà * ×èí õàëãû âÿ ãÿäèì ìèñèðëèëÿð êèìè îõóìàüà ãàäèð îëóðóã. Íÿ ãÿäÿð ãèéìÿòëè âàõòûìûç áó âÿðäèøè þéðÿíìÿê ö÷öí çàé îëóð. Áóíóíëà áÿðà16
áÿð, äèë÷èëÿðäÿí áàøãà áèçÿ ÿðÿáúÿ êèòàáëàðû îõóìàã âÿ ôàÿë-ôåë âÿ åéíÿëôåë åðàáëàðûíû ãàâðàìàã èñòÿíèëäèéè ãÿäÿð ìöéÿññÿð îëìóð. Áó âÿçèééÿò îëäóüó êèìè ãàëà áèëìÿçäè. ×öíêè áó, ùÿãèãÿòÿ âÿ òÿáèÿòÿ ìöõàëèôäèð. Ùå÷ îëìàçñà, èñëàì éàçûñûíûí ÿëèôáàñûíäà 500 èëäÿí ñîíðà, ýÿëÿúÿê ïàäøàùëàð çàìàíûíäà äà îëñà, áèð éåíèëèê éàðàòìàã ëàçûì ýÿëèðäè. Èñëàùàò àïàðìàã çÿðóðè èäè. Ëàêèí ìÿí ÿëèôáàíû òÿçÿëÿìÿê èøèíäÿ ãàáàüà äöøäöì âÿ áöòöí ãåéä åäèëÿí ÷ÿòèíëèêëÿðè àðàäàí ãàëäûðäûì. Éåíè ÿëèôáàíû îõóéàðêÿí, ýþðÿúÿéèíèç êèìè, îíó òÿçÿëÿìÿéèí ñÿáÿáè î ãÿäÿð àéäûíäûð êè, èçàùà åùòèéàú éîõäóð. Àíúàã áóíó äåìÿê êèôàéÿòäèð êè, áó éåíè ÿëèôáà âàñèòÿñèëÿ áöòöí èñëàì òàéôàëàðû àç áèð çàìàí è÷ÿðèñèíäÿ þç äèëëÿðèíäÿ îõóìàã âÿ éàçìàã èìêàíûíà ìàëèê îëàúàãëàð. Õöñóñèëÿ ãàäûíëàð àíúàã áó éåíè ÿëèôáà âàñèòÿñèëÿ ñàâàä þéðÿíìÿéÿ ãàäèð îëàúàãëàð. Ëàêèí áó éåíèëÿøäèðìÿ àíúàã î çàìàí ôàéäà âåðÿ áèëÿð êè, èñëàìûí øþâêÿò ñàùèáè îëàí òàúäàðû âÿ áþéöê áèð þëêÿíèí ñàùèáè îíó þéðÿíìÿê áàðÿäÿ þç ùöììÿòèíè ñÿðô åòìèø îëñóí. Îíà ýþðÿ äÿ ìÿí áó éåíè ÿëèôáàíû äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Îñìàíèíèí áàø÷ûëàðûíûí íÿçÿðè-äèããÿòèíÿ ÷àòäûðàðàã, õàùèø åäèðÿì êè, îíó Úÿìèééÿòè-åëìèééÿíèí ìÿøâÿðÿò ìÿúëèñèíäÿ íÿçÿðäÿí êå÷èðñèíëÿð. ßýÿð ìÿíèì ýÿòèðäèéèì äÿëèëëÿð ìÿøâÿðÿò ìÿúëèñè öçâëÿðèíèí íÿçÿðèíäÿ àüëàáàòàí ýþðöíÿðñÿ, áåëÿ áèð ãÿðàð ãÿáóë åòñèíëÿð êè, éåíè ÿëèôáà ÷àï îëóíñóí âÿ èñëàì òàéôàëàðû àðàñûíäà éàéûëñûí, ìÿêòÿáëÿðäÿ êå÷ìèø ÿëèôáà èëÿ áèð ñûðàäà îíó þéðÿíìÿéÿ ñÿé åòñèíëÿð. Áó éåíèëÿøäèðìÿäÿí ìÿãñÿä, êå÷ìèø éàçû ãàéäàëàðûíû äÿéèøäèðìÿê äåéèëäèð. ×öíêè áó èø ÷îõëó ìàíåÿëÿðèí ìþâúóä îëìàñû ñàéÿñèíäÿ ãåéðèìöìêöíäöð. Ìÿãñÿä àíúàã áóíäàí èáàðÿòäèð êè, áó éåíè ÿëèôáà äà èñëàì õàëãëàðû àðàñûíäà ìþâúóä îëàí ìöõòÿëèô õÿòëÿðäÿí áèðè ñàéûëñûí. Îíà ýþðÿ êè: Áèðèíúè, ÿùàëèíèí áÿçè òÿáÿãÿëÿðè êå÷ìèø éàçûíûí ÷ÿòèíëèéè öçöíäÿí, ìàääè èìêàíûí îëìàìàñû, óçóí ìöääÿò âàõò ñÿðô åäÿ áèëìÿìÿê íÿòèúÿñèíäÿ îíó þéðÿíìÿê èìêàíûíäàí ìÿùðóì îëäóãëàðûíà ýþðÿ, áó éåíè ÿëèôáà èëÿ ñàâàä þéðÿíèá þç ìÿèøÿò èøëÿðèíè èäàðÿ åäÿ áèëñèíëÿð; Èêèíúè, õàðèúè äèëëÿðäÿí èñëàì õàëãëàðû äèëëÿðèíÿ òÿðúöìÿ åäèëìèø áÿçè êèòàáëàðäà éåðëÿðèí, þëêÿëÿðèí àäëàðû, òèááè èñòèëàùëàð âÿ ñàèðÿ áó êèìè ñþçëÿð êå÷ìèø éàçûìûçëà àéäûí èôàäÿ îëóíìóð. Ùÿì äÿ ëöüÿò êèòàáëàðûìûçäà êÿëìÿëÿðèí îõóíìàñûíûí öñóëó êþùíÿ ÿëèôáàìûçëà àéäûíëàøäûðûëà áèëìèð âÿ áóíà ýþðÿ äÿ ùÿìèí êèòàáëàð áó éåíè ÿëèôáà èëÿ ÷àï åäèëÿ áèëÿð. Òàìàìèëÿ éÿãèíèìäèð êè, áó úöð éåíèëÿøäèðìÿ øÿðàôÿòëè øÿðèÿòÿ çèää îëìàéàúàã âÿ ùþðìÿòëè ðóùàíèëÿðèìèç äÿ îíó þéðÿíìÿéÿ ìàíå îëìàéàúàãëàð. Îíà ýþðÿ êè, áèð íå÷ÿ éöç èë áóíäàí ÿââÿë êóôè õÿòòè äÿéèøäèðèëìèø17
äèð âÿ ðóùàíèëÿð äÿ áó äÿéèøèêëèéÿ ðàçûëûã âåðìèøëÿð âÿ öìèä åäèðÿì êè, îíëàð áó éåíè ÿëèôáàíûí ÿñêè ÿëèôáà èëÿ éàíàøû þéðÿíèëìÿñèíÿ äÿ ðàçûëûã âåðÿúÿêëÿð. Õöñóñèëÿ îíà ýþðÿ êè, áöòöí õàëã êöòëÿëÿðè áó éåíè ÿëèôáàäàí ôàéäàëàíàúàãëàð. Ùþðìÿòëè ðóùàíèëÿðèìèç, ùå÷ øöáùÿñèç êè, èíäèéÿ ãÿäÿð ãàðàíëûã âÿ ìÿëóìàòñûçëûã äÿíèçèíäÿ ãÿðã îëóá, ðóùàíè ëÿççÿòäÿí ìÿùðóì ãàëàí éàçûã ñàâàäñûçëàðûí ùàëûíà öðÿêäÿí éàíàúàãëàð. Îíëàð áèëèðëÿð êè, áó êöòëÿëÿð íÿ êå÷ìèøäÿí õÿáÿðäàðäûðëàð, íÿ äÿ ýÿëÿúÿéè äÿðê åäèðëÿð, àíúàã ýþçëÿðè èëÿ ýþðöá, ãóëàãëàðû èëÿ åøèòäèêëÿðèíè áèëèðëÿð. Áóíà ýþðÿ äÿ èñëàì õàëãëàðû åëìëÿð âÿ ñÿíÿòëÿð ñàùÿñèíäÿ èíêèøàô åòìÿéèá, ýöíäÿíýöíÿ òÿíÿççöëÿ óüðàéûá ýåðèäÿ ãàëûðëàð. Áóíäàí áàøãà, ìöãÿääÿñ èñëàì äèíèíèí àðäûíúà ýåäÿíëÿð ñàâàäñûçëûã íÿòèúÿñèíäÿ äèíè ìÿñÿëÿëÿðè áèëìÿêäÿí âÿ þçëÿðèíèí øÿðèÿò âÿçèôÿëÿðèíè áàøà äöøìÿêäÿí àúèçäèðëÿð. Èíýèëòÿðÿ þëêÿñèíäÿ ìÿøùóð áèð ñÿíÿò âàðäûð êè, îíà ñòåíîãðàôèéà äåéèðëÿð. Áó èñÿ ñöðÿòëÿ éàçìàã ñÿíÿòèäèð. Áó ñÿíÿòèí øÿðòëÿðèíäÿí áèðè äÿ îäóð êè, êÿëìÿëÿðèí ùÿðôëÿðè áåëÿ øÿêëÿ ìàëèê îëìàëûäûðëàð êè, îíëàðû éàçàðêÿí ãÿëÿì, êàüûçûí öçÿðèíäÿí ýþòöðöëìöð âÿ áèð äÿôÿ äîëàíìàãëà îíëàðûí ùàìûñûíû éàçûá ãóðòàðûð. Äåìÿê, òÿñäèã îëóíóð êè, éàçû éàçàðêÿí ãÿëÿìè êàüûçûí öçÿðèíäÿí ýþòöðìÿê áó èøèí ýåúèêìÿñèíÿ ñÿáÿá îëóð. Êå÷ìèø èñëàì éàçûñûíäà ùÿðôëÿðèí ÷îõóíóí íþãòÿñè âàðäûð êè, àñàí îõóìàã õàòèðèíÿ áó íþãòÿëÿðè ãîéìàã âàúèá ñàéûëûð. Ëàêèí î íþãòÿëÿðèí ùÿð áèðèñèíè ãîéìàã ö÷öí ãÿëÿì êàüûçûí öçÿðèíäÿí ýþòöðöëöð. Îíà ýþðÿ äÿ éåíè ÿëèôáàäà éàçû èøèíèí ýåúèêìÿñèíè àðàäàí ãàëäûðìàã ùÿì äÿ áÿçè êÿëìÿëÿðèí áèðè äèýÿðèíÿ îõøàðëûüûíû ðÿô åòìÿê ö÷öí íþãòÿëÿðè òàìàìèëÿ àòäûì âÿ ùÿð áèð ñÿñ ö÷öí õöñóñè áèð ÿëàìÿò òàïäûì êè, îíóí âàñèòÿñèëÿ áàøãàñûíäàí ôÿðãëÿíÿúÿêäèð. Íþãòÿëÿð àðàäàí ãàëäûðûëäûüû ùàëäà, ùÿðôëÿðèí ñàéûíûí åðàáëàð ùåñàáûíà áèð ãÿäÿð àðòûðûëìàñû ìöìêöí ùåñàá åäèëìÿëèäèð. Õöñóñèëÿ îíà ýþðÿ êè, áó èøäÿ áöòöí ùÿðôëÿðèí øÿêèëëÿðèíèí àíúàã ãÿëÿì áèð äÿôÿ ùÿðÿêÿò åòìÿêëÿ éàçûëûá ãóðòàðàúàüû íÿçÿðäÿ òóòóëìóøäóð. Éåíè ÿëèôáàäà, ùå÷ áèð êÿëìÿäÿ åðàáûí åùòèìàë èëÿ òÿéèíèíÿ ãÿòèééÿí éîë âåðèëìÿìèøäèð. Îíëàðûí ùàìûñû ýÿðÿê ÿëàãÿäàð ñàìèò ùÿðôëÿðèí éàíûíäà éàçûëñûí. Åðàáûí, éÿíè ñàèòëÿðèí éàçûëìàñû ùåñàáûíà ñþçëÿð áèð ãÿäÿð óçóí íÿçÿðÿ ÷àðïàúàãäûð. Ëàêèí áó èøäÿ îëàí áþéöê ôàéäàíûí éàíûíäà áóíóí î ãÿäÿð äÿ çÿðÿðè éîõäóð. Õöñóñèëÿ êè, ìÿòáÿÿëÿð êèòàáëàðû ÿë èëÿ êþ÷öðìÿê çÿùìÿòèíè àðàäàí ãàëäûðìûøäûð. Àâðîïàëûëàðûí äèëëÿðèíäÿ éàçûëàí êÿëìÿëÿðèí óçóíëóüó áóðàäàêûíäàí èêè äÿôÿ àðòûãäûð. Îíëàðûí áèð ÷îõó î ãÿäÿð óçóíäóð êè, ÿýÿð îíëàðû àéäûí õÿòëÿ éàçñàëàð, áèð ñÿùèôÿ êàüûçûí åíè î êÿëìÿëÿðäÿí áèðèíè éàçìàã ö÷öí äàðûñãàëëûã åëÿð. Åðàáûí éàçûëìàñû ùåñàáûíà ñþçëÿðèí éàçûäà óçàíìàñû 18
ìöãàáèëèíäÿ éàçû öñóëóíó òàìàìèëÿ äÿéèøäèðìÿê ëàçûìäûð êè, éàçûäà èõòèñàð âÿ àñàíëàøìà ÿìÿëÿ ýÿëñèí. Ìÿñÿëÿí: Áèðèíúè, ùÿð êÿñèí ùàããûíäà îëàí ëÿãÿáëÿðè áèð-èêè êÿëìÿäÿí àðòûã éàçìàìàëû; Èêèíúè, áèð ìÿíàíû âÿ éà áèð ìÿòëÿáè ñèíîíèì ñþçëÿðëÿ âÿ éà ìöõòÿëèô èáàðÿëÿðëÿ òÿêðàð åòìÿñèíëÿð; Ö÷öíúö, ìÿêòóáëàðäà þçëÿðèíè âÿ ìöõàòÿáè ãàéèá øÿõñ ìÿãàìûíäà éàçìàñûíëàð. ×öíêè áó òÿáèè âÿçèééÿòèí çèääèíÿ âÿ éàçûäà àéäûíëûüûí ÿëåéùèíÿ îëàí áèð èøäèð. Äîüðóäóð, áåëÿ áèð äÿéèøèêëèê ÿââÿëëÿð ãÿðèáÿ ýþðöíÿúÿêäèð. Ëàêèí áó, àäÿò øÿêëè àëäûãäàí ñîíðà ãÿðèáÿëèê àðàäàí ÷ûõàúàãäûð; Äþðäöíúö, íÿñð éàçûëàðûíäà ãàôèéÿéÿ ÿùÿìèééÿò âåðìÿìÿëèäèðëÿð. ×öíêè ãàôèéÿ õàòèðèíÿ éàçûëàðäà àðòûã ñþçëÿð èøëÿíèëèð âÿ âàúèá îëìàéàí ìÿíàëàð ìåéäàíà ÷ûõûð. Áó öñóë áèçÿ ÿðÿáëÿðäÿí éàäèýàð ãàëìûøäûð. Ëàêèí áó àéäûí áèð ñÿùâäèð, îíó éàçûäà ýþçÿëëèê øÿðòëÿðèíäÿí ñàéìàã îëìàç. Ôÿñàùÿòëè êÿëàì îíäàí èáàðÿòäèð êè, ìöõòÿñÿð âÿ àéäûí îëñóí; Áåøèíúè, àäÿò åäèëìÿìèø ãÿëèç êÿëìÿëÿðè èøëÿòìÿêäÿí ÷ÿêèíìÿëèäèðëÿð. “Òàðèõè-âÿññàô”1 êèòàáûíûí ìöÿëëèôè Ñóëòàí Ìÿùÿììÿä Îëúàéòóíóí2 ùöçóðóíà äàõèë îëóá, äóà ñþéëÿìÿéÿ áàøëàäû. Î, äóàñûíû áèòèðäèêäÿí ñîíðà Ñóëòàí ìÿúëèñäÿêèëÿðÿ ìöðàúèÿò åäèá áóéóðäó: “Áèëäèì êè, äóà åäèð, àììà íÿ äåäèéèíè àíëàìàäûì”. Áó úöð éàçû, èñòÿð íÿçìäÿ îëñóí, èñòÿðñÿ äÿ íÿñðäÿ, ñàäÿúÿ úÿùàëÿò ÿëàìÿòèäèð. Áó ãàéäàéà ÿìÿë åäÿí éàçû÷ûëàðäàí ùå÷ áèðèñèíèí ÿñÿðëÿðè èñëàì þëêÿëÿðèíäÿ òàì øþùðÿò òàïìàìûø âÿ îíëàðäàí áèð ÷îõó òàìàìèëÿ óíóäóëóá, òÿðê åäèëìèøäèð; Àëòûíúû, ãåéðè-óéüóí òÿøáèùëÿð âÿ ìöáàëèüÿëÿð òàìàìèëÿ òÿðê åäèëìÿëèäèð. Ìÿñÿëÿí:
Òÿðúöìÿñè: Ôÿëÿê äåøÿí íèçÿñèíèí ãîðõóñóíäàí éöêñÿê ôÿëÿê ãàðíûíû þçöíÿ (òÿðÿô ÷ÿêèá) îüóðëàéûáäûð. Ìèðçÿ Ìåùäè õàíûí “Òàðèõè-Íàäèð” êèòàáûíäà îëäóüó êèìè, ôþùðöñò ÿâÿçèíÿ “áÿðàÿòöë-èñòåùëàë” ëÿôçèíè èøëÿòìÿñèíëÿð. ×öíêè áó ìÿíàñûç èøäèð. Éåääèíúè, éàçûíû äàíûøûã äèëèíäÿí ùÿääèíäÿí çèéàäÿ ôÿðãëÿíäèðìÿñèíëÿð. Éÿíè áèð íå÷ÿ ìÿòëÿáè áèð úöìëÿ äàèðÿñèíäÿ áèðè äèýÿðèíèí àðäûíúà âÿ ãàðûøûã éàçìàñûíëàð, áÿëêÿ äÿ ãÿäèì çàìàíëàðäà îëàí êàòèáëÿðèí ÿêñèíÿ îëàðàã ùÿð áèð ìÿòëÿáè àéðûúà èôàäÿ åòñèíëÿð êè, äàíûøûã äèëèíÿ éàõûí îëñóí... 19
ÇÀÃÀÔÃÀÇÈÉÀ ÞËÊßÑÈ ÁÀØ ÊÎÌÀÍÄÀÍËÛÜÛ ÄÈÏËÎÌÀÒÈÊ ÄßÔÒßÐÕÀÍÀÑÛÍÛÍ ÌÖÄÈÐÈ ÕÂÎÑÒÎÂÀ Ïðàïîðøèê Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí éàçûëû ìÿëóìàò âÿðÿãÿñè 5 àïðåë 1843-úö èë
1835-úè èëèí ÿââÿëèíäÿí ìÿí Çàãàôãàçèéà þëêÿñè Áàø èäàðÿñè äÿôòÿðõàíàñûíûí òàòàð (Àçÿðáàéúàí – Ù.Ì.), òöðê, ôàðñ, ÿðÿá äèëëÿðè ìöòÿðúèìè âÿçèôÿñèíäÿ îëäóüóì ìöääÿòäÿ áèëàâàñèòÿ ìÿíÿ àèä îëàí èøëÿðäÿí ÿëàâÿ, Ãàôãàç êîðïóñó ãÿðàðýàùûíäàí âÿ áàøãà éåðëÿðäÿí, åëÿúÿ äÿ Çàãàôãàçèéà þëêÿñè Áàø èäàðÿñèíèí äèïëîìàòèê äÿôòÿðõàíàñûíäàí çèêð îëóíàí äèëëÿðäÿ ýþíäÿðèëìèø ìÿêòóáëàðû òÿðúöìÿ åòìèøÿì. Òÿðúöìÿ åòäèéèì áó äÿôòÿðõàíàëàðûí èøëÿðèíÿ àèä ñÿíÿäëÿð, ìöõòÿëèô éàçûëû àêòëàðû èñòèñíà åòìÿêëÿ, õàðèúè äþâëÿòëÿðèí éöêñÿê ðöòáÿëè ìÿìóðëàðû, ÿëÿëõöñóñ Àçÿðáàéúàí âÿ ßðçóðóì ùàêèìëÿðè, ñÿðÿñêÿðëÿðè âÿ îíóí òàáåëèéèíäÿ îëàí ïàøàëàðëà éàçûøìàëàðäàí èáàðÿò îëìóøäóð. Ùÿì äÿ áó ñîíóíúóëàðëà éàçûøìàíû ìÿí éàëíûç äèïëîìàòèê äÿôòÿðõàíàíûí òöðê äèëè ìöòÿðúèìè îëìàéàí âàõòëàðäà òÿðúöìÿ åòìèøÿì. Áó äÿôòÿðõàíàëàðûí ìÿíÿ ùÿâàëÿ åòäèêëÿðè áöòöí òÿðúöìÿ èøëÿðèíè, öñòöíäÿí ìöÿééÿí çàìàí êå÷äèéèíÿ ýþðÿ, ìÿí õàòûðëàéûá ìöÿééÿíëÿøäèðÿ áèëìèðÿì. Îíëàðäàí ýþçÿ ÷àðïàíëàðû áóíëàðäûð: 1. Ìÿí 1841-úè èëäÿ òöðê ñóëòàíëàðûíûí ìèòðîïîëèò òÿðÿôèíäÿí âåðèëìèø ôÿðìàíëàðûíû, Ñóðèéà ïàòðèàðõûíûí ýþíäÿðäèéè âÿ áó ñîíóíúóíóí ÿðÿá äèëèíäÿ îëàí ìÿêòóáëàðûíû òÿðúöìÿ åòìÿê ö÷öí áó äÿôòÿðõàíàéà åçàì åäèëìèøÿì; 2. Éàõûí êå÷ìèøäÿ äÿ Èðàí øàùû âÿ îíóí éöêñÿê ðöòáÿëè áàø÷ûëàðûíà éàçûëìûø ìÿêòóáëàðû òÿðúöìÿ åòìÿê ö÷öí îðàéà åçàì åäèëìèøäèì. Áó ìÿêòóáëàð ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí òÿðúöìÿ åäèëìèø âÿ Àááàñãóëó àüà Áàêûõàíîâ òÿðÿôèíäÿí òÿñäèã åäèëìèøäèð; 3. Áó éàõûíëàðäà äà ìÿí òöðêìÿí àüñàããàëû Éàõøû Ìÿùÿììÿäõàíûí îðàéà òÿãäèì åòäèéè ö÷ ôÿðìàíûíû òÿðúöìÿ åòìèøÿì. Êå÷ÿí èë êîíòð-àäìèðàë Ïóòéàòèíèí ìÿèééÿòè èëÿ ôàðñ äèëè ìöòÿðúèìè ñèôÿòè èëÿ Èðàí øÿùÿðè Àñòðàáàäà åçàì åäèëìèøäèì. Îðàäà ìÿí éàçûëû âÿ øèôàùè òÿðúöìÿ ñàùÿëÿðèíäÿ þç âÿçèôÿìè éåðèíÿ éåòèðäèì. Ùÿìèí åêñïåäèñèéà Õàðèúè Èøëÿð Íàçèðëèéèíèí ýþñòÿðèøè èëÿ îëäóüóíà ýþðÿ, éàçûøìà äèïëîìàòèê äÿôòÿðõàíà âàñèòÿñèëÿ äàâàì åòìèø, îíà ýþðÿ äÿ, äåìÿê îëàð êè, áó òÿãäèðäÿ áó äÿôòÿðõàíà òÿðÿôèíäÿí ìÿçêóð êîíòð-àäìèðàëûí éàíûíà åçàì åäèëìèøÿì. 20
Áó éàçûëû ÿðèçÿíè Çàãàôãàçèéà áàø èäàðÿñè äÿôòÿðõàíàñûíûí äèðåêòîðóíà âåðìÿêäÿí ìÿãñÿäèì äèïëîìàòèê äÿôòÿðõàíà õÿòòè èëÿ ìÿíèì çÿùìÿòèìÿ ãèéìÿò âåðèëìÿñèäèð. Îíóí äà ñÿáÿáè áóíäàí èáàðÿòäèð: Ìÿí Íóõàäà äîüóëìóøàì, Òèôëèñäÿ åâèì éîõäóð; ìÿíèì 7 áàøäàí èáàðÿò àèëÿì Íóõàäàäûð. Òèôëèñäÿ îëàí ìÿëóì áàùàëûüà ýþðÿ èíäèêè ìààøëà àèëÿìè áóðàéà êþ÷öðìÿê âÿ èäàðÿ åòìÿéèí áó éàõûíëûãäà ìöìêöí îëìàäûüûíû íÿçÿðÿ àëûá, 10 äåêàáð 1839-úó èëäÿ òÿñäèã îëóíìóø òÿëèìàòà ýþðÿ áèð íå÷ÿ âàõòà ãÿäÿð äèïëîìàòèê äÿôòÿðõàíà ö÷öí ôàðñ âÿ òàòàð (Àçÿðáàéúàí – Ù.Ì.) äèëëÿðè öçðÿ ìöòÿðúèì éåðè àéûðìàã ëöçóìóíó áàø÷ûëàðà òÿêëèô åòìÿéÿ ùàãëû äåéèëäèì. Ìÿí êîëëåýèéà ìöøàâèðè Âàñèëåâñêèäÿí õàùèø åòäèì êè, ñèçÿ ìöðàúèÿò åäèá áó ìöòÿðúèì âÿçèôÿñèíè îíóí ìààøûíû âåðìÿêëÿ ìÿíÿ òàïøûðñûíëàð. Áåëÿëèêëÿ, ìÿí àèëÿìëÿ áèðëèêäÿ òÿìèíàò ÿëäÿ åòìÿêëÿ äàèìè îëàðàã Òèôëèñÿ êþ÷öá ÿëàùÿçðÿò èìïåðàòîðà õèäìÿòèìè äàâàì åòäèðÿðäèì. Èíäè èñÿ ñèçÿ øÿõñÿí áó õàùèøëÿ ìöðàúèÿò åäèðÿì: èíäèéÿäÿê ñèçèí íÿçÿðèíèçè äàèì úÿëá åòäèéèìÿ âÿ äÿôÿëÿðëÿ – òÿðúöìÿëÿðäÿ ìÿíÿ àðõàëàíìàã îëàð – äåäèéèíèçÿ ÿñàñëàíàðàã áó âÿçèééÿòè ÿëèùÿçðÿò Àëåêñàíäð Èâàíîâè÷ÿ ÷àòäûðûá, äèïëîìàòèê äÿôòÿðõàíàäà ôàðñ âÿ òàòàð (Àçÿðáàéúàí – Ù.Ì.) äèëëÿðè ìöòÿðúèìè âÿçèôÿñèíèí ìÿíÿ òàïøûðûëìàñû ùàããûíäà òÿêëèô èðÿëè ñöðÿñèíèç. Ðÿéàñÿòèí ìÿíÿ áåëÿ äèããÿòëè îëìàñû ìöãàáèëèíäÿ ñþç âåðèðÿì êè, îðàíûí òöðêúÿ ìöòÿðúèìè îëìàéàí âàõòëàðäà ìÿí áöòöí ñÿíÿäëÿðè òÿðúöìÿ åäÿúÿéÿì. Ïðàïîðøèê Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ
ÇÀÃÀÔÃÀÇÈÉÀ ÞËÊßÑÈ ÁÀØ ÈÄÀÐßÑÈ ÄßÔÒßÐÕÀÍÀÑÛÍÛÍ ÄÈÐÅÊÒÎÐÓ ÂÀÑÈËÊÎÂÑÊÈÉß Ïðàïîðøèê Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí ìÿëóìàò âÿðÿãÿñè 31 èéóë 1843-úö èë
Ìöëêè èäàðÿíèí çàòè-àëè ðÿèñèíäÿí “Øÿðàéåöë-èñëàì” êèòàáûíû ðóñúàéà òÿðúöìÿ åòìÿê ö÷öí àëûá òàíûø îëäóãäàí ñîíðà çàòè-àëèíèçÿ àøàüûäàêûëàðû áèëäèðìÿê ìÿúáóðèééÿòèíäÿéÿì: Áèðèíúèñè. Áó êèòàá ÿðÿá äèëèíäÿ éàçûëìûøäûð. Îíóí öñëóáó éàëíûç ñþçëÿðèíèí ìÿíàñûíà ýþðÿ ÷ÿòèí îëìàãëà ãàëìûð, ðóùàíè äèëäÿ éàçûëìûø áó âÿ áóíóí êèìè êèòàáëàðûí öñëóáóíóí òàìàìèëÿ õöñóñè øÿêëè âÿ õöñóñè 21
õàññÿñè âàðäûð êè, éàëíûç ðóùàíè èäàðÿíèí áèðèíúè äÿðÿúÿëè àëèìëÿðè îíäàí áàø ÷ûõàðà áèëÿðëÿð. Áó àëèìëÿð þçëÿðèíè ðóùàíè ðöòáÿéÿ ùÿñð åòìÿêëÿ ÿââÿëúÿäÿí î êèòàáëàð ùàããûíäà ìÿëóìàò ÿëäÿ åäèð âÿ îíëàðû ÿââÿëäÿí àõûðàäÿê äÿðñëÿðèíäÿ îõóéóá þéðÿíèðëÿð. Èêèíúèñè. Áó êèòàá äèíè ãàíóíëàðû ÿùàòÿ åäèð. Ìèñàë ö÷öí, ýöíäÿëèê íàìàçû ãûëìàã, òÿùàðÿò àëìàã, êÿáèí êÿñìÿ ìÿðàñèìèíäÿ, þëöíöí äÿôíèíäÿ, Ìÿêêÿíè âÿ Ìÿùÿììÿäèí ãÿáðèíè çèéàðÿò åòäèêäÿ èúðà îëóíàí àéèíëÿð, åëÿúÿ äÿ ÷þë âÿ äÿíèç ùåéâàíëàðûíäàí õþðÿê ùàçûðëàíàí âàõò ðèàéÿò îëóíìàëû òÿëèìàò âÿ ðóùàíèëÿð òÿðÿôèíäÿí äöíéÿâè ãàíóíëàð àäëàíàí, íèêàù ÿñíàñûíäà ãîéóëìóø øÿðòëÿð, ìöëê-ìàë áþëýöñö ãàéäàëàðû âÿ ñ. Àäû ÷ÿêèëÿí êèòàáûí èíäèêè øÿêëèíäÿ ðóñ äèëèíÿ òÿðúöìÿñè çàìàíû þùäÿìÿ ãîéóëìóø âÿçèôÿíèí èúðà îëóíìàìûø ãàëìàñûíû ÿñëà èñòÿìÿäèéèìÿ ýþðÿ ùöçóðóíóçà ÿðç åòìÿëèéÿì êè, ÿýÿð ðÿéàñÿòÿ áó êèòàáûí áöòöí äóàëàðû âÿ äèíè ìÿðàñèìè èëÿ áèðëèêäÿ âÿ éà îíëàð èñòèñíà îëìàãëà ðóñ äèëèíÿ òÿðúöìÿñè ëàçûìñà, îíäà ýÿðÿê ÿââÿëúÿ îíó ðóùàíè èäàðÿäÿ èøëÿéÿí àëèì áèð øÿõñ àñàí àíëàøûëàí öñëóáäà ôàðñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ åòñèí, éàëíûç áóíäàí ñîíðà îíó ðóñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ åäÿ áèëÿðÿì. Ö÷öíúöñö. Ìöñÿëìàíëàðûí øÿðèÿò ãàíóíëàðûíà àèä êèòàáëàðû ÷îõäóð. Îíëàðûí ùàìûñû ÿðÿá äèëèíäÿ ÿí ìöðÿêêÿá öñëóáäà éàçûëìûø, ùÿì äÿ ðóùàíè ìÿðàñèì ìöëêè ãàíóíëàðäàí àéðûëìàéûáäûð. Áóíà ýþðÿ äÿ ÿýÿð ðÿéàñÿòÿ éàëíûç áó ñîíóíúóëàð ùàããûíäà ìÿëóìàò ëàçûìäûðñà, îíäà Òèôëèñ àõóíäóíà ìöðàúèÿò åäèá ìöñÿëìàí ðóùàíè èäàðÿñèíèí ÿí àëèì öçâëÿðè òÿðÿôèíäÿí î êèòàáëàðäàí éàëíûç ìöëêè ãàíóíëàð ÷ûõàðûëûá, àíëàøûëàí öñëóáäà ôàðñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ åäèëìÿëè, ìöêÿììÿë õöñóñè áèð êèòàá òÿðòèá åäèëìÿëèäèð. Îíäà áó ùå÷ áèð ÷ÿòèíëèéÿ ðàñò ýÿëìÿäÿí ðóñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ îëóíóá ùÿð ùàëäà ÿëäÿ ðÿùáÿð òóòóëà áèëÿð. Áåëÿ áèð êèòàá òÿðòèá îëóíàíäàí ñîíðà, ÿëáÿòòÿ, îíóí ùÿãèãÿòÿí øÿðèÿòÿ àèä ìÿõÿçëÿðäÿí ÿõç åäèëèáåäèëìÿìÿñè ìþòÿáÿð øÿõñëÿð òÿðÿôèíäÿí òÿñäèã åäèëìÿëèäèð. Áåëÿ îëìàñà, ýþñòÿðèëÿí ñÿáÿáëÿðÿ ýþðÿ, ùàçûðäà ìöñÿëìàíëàð àðàñûíäà ìþâúóä øÿðèÿò êèòàáëàðûíûí ùå÷ áèðèñè ðóñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ çàìàíû ãàðøûéà ÷ûõàí ÷ÿòèíëèêëÿð öçöíäÿí ýþçëÿíèëÿí ôàéäàíû òàì øÿêèëäÿ âåðìÿéÿúÿêäèð. Íÿùàéÿò, äåéèëÿíëÿðÿ îíó äà ÿëàâÿ åòìÿëèéÿì êè, öìóìèééÿòëÿ, àäû ÷ÿêèëÿí áöòöí áó êèòàáëàð ïåéüÿìáÿðèí þçö âÿ éà îíóí àðäûúûëëàðû òÿðÿôèíäÿí éàçûëìàìûøäûð. Îíëàð äà ìöõòÿëèô âàõòëàðäà ìöñÿëìàí áàø÷ûëàðû âÿ éà ðóùàíèëÿðèíèí åùêàìû êèìè ìöõòÿëèô ðóùàíèëÿð âÿ øÿõñëÿð òÿðÿôèíäÿí êèòàáëàðäàí âÿ ïåéüÿìáÿðèí ùÿäèñëÿðèíäÿí âÿ Ãóðàíäàí àëûíûá òÿðòèá åäèëìèøäèð. Ïðàïîðøèê Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ
22
ÃÀÔÃÀÇ ÚÀÍÈØÈÍÈ ÄßÔÒßÐÕÀÍÀÑÛÍÛÍ ÄÈÐÅÊÒÎÐÓ ÙßÃÈÃÈ ÌÖØÀÂÈÐ Âß ÊÀÂÀËÅÐ ÌÈÕÀÈË ÏÀÂËÎÂÈÚ ØÅÐÁÈÍÈ ÙßÇÐßÒËßÐÈÍß Ïîðó÷èê Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí ìÿëóìàò âÿðÿãÿñè 28 ôåâðàë 1852-úè èë, Òèôëèñ
Ãàôãàç úàíèøèíè êèìè éöêñÿêìÿãàìëû áèð úÿíàáûí Øÿðã äèëëÿðè ìöòÿðúèìè âÿçèôÿñèíäÿ ÷àëûøìàüûì òÿëÿá åäèð êè, éàõøû ýåéèíèì, þçöìö âÿ àèëÿìè, ùå÷ áèð åùòèéàú âÿ ìÿùðóìèééÿò ùèññ åòìÿäÿí äîëàíäûðà áèëèì. ßêñ òÿãäèðäÿ, øÿùÿðèí áåëÿ áèð áàùàëûã øÿðàèòèíäÿ, ðóùè ùÿéÿúàí êå÷èðìÿäÿí, ìÿíäÿí ÿââÿë ùþêóìÿò òÿðÿôèíäÿí ëàéèãèíúÿ òÿìèí îëóíìóø øòàáñ-çàáèò Àááàñãóëó àüà Áàêûõàíîâ, Ìèðçÿúàí Ìÿäÿäîâ âÿ Øàìèðõàí Áÿéëÿðîâóí éåðèíÿ éåòèðäèêëÿðè èøèí þùäÿñèíäÿí ýÿëìÿê ìöìêöí îëà áèëìÿç. Èðàíäà êöëëè ìèãäàðäà îëàí àòà ìàëûìûí Èðàí øàùçàäÿñè Àááàñ Ìèðçÿ òÿðÿôèíäÿí çÿáò åäèëäèéèíäÿí èíäè ìÿíèì ùå÷ áèð õöñóñè ýÿëèðèì éîõäóð. Òèêèíòè êîìèññèéàñû áîðúó èëÿ òèêäèðäèéèì åâ ìÿíÿ íÿèíêè ùå÷ áèð ôàéäà ýÿòèðìèð, ùÿòòà ìààøûìäàí èëäÿ 300 ýöìöø ìàíàò äþâëÿò õÿçèíÿñèíÿ âåðìÿëè îëóðàì. Îíà ýþðÿ äÿ ãàëàí ìààøûì 12 áàøäàí èáàðÿò îëàí àèëÿìèí ÿí àøàüû ñÿâèééÿäÿ éàøàìàñû ö÷öí çÿðóðè åùòèéàúûìû þäÿìèð. Ùÿéàòûí çÿðóðè âàñèòÿëÿðèíèí ÷àòûøìàçëûüû öçöíäÿí àüûð âÿ ÷ÿòèí âÿçèééÿòäÿ îëäóüóìà ýþðÿ ìÿí èêè èë áóíäàí ÿââÿë ðÿéàñÿòäÿí õàùèø åòäèì êè, ìÿíÿ Ñàðòàúàë ìÿíòÿãÿñèíäÿêè õÿçèíÿéÿ àèä Ãàðàúàëàð âÿ Òÿêëÿ êÿíäëÿðèíäÿí Àüàëàð ùöãóãó ÿñàñûíäà èêè êè÷èê òîðïàã ñàùÿñè âåðèëñèí. Ìöãàâèëÿ öçðÿ Àüàëàð èøëÿðèíÿ àèä ñÿíÿäëÿðè óçóí ìöääÿò òÿðúöìÿ åòäèéèìÿ ýþðÿ ëàéèã îëäóüóì áåëÿ áèð ìöêàôàò ìÿíÿ ãèñìÿí áèð äàéàã îëà áèëÿðäè. Ëàêèí êíéàç Úàíèøèí áó õàùèøèìè ìöíàñèá ýþðìÿéèá, áóéóðäó ìÿíÿ áèëäèðñèíëÿð êè, ìÿíèì ÿìÿéèì áàøãà òÿðçäÿ ìàääè éàðäûìëà ãèéìÿòëÿíäèðèëÿúÿêäèð. Ìÿí Ñèç çàòè-àëèéÿ øèôàùÿí ÿðç åòäèì êè, ìààøûìäàí õåéëè àðòûã îëàí àäè åâ õÿðúëÿðèíäÿí ÿëàâÿ ìÿí ùÿð àé 15 âÿ éà 20 ýöìöø ìàíàò éàëíûç ôàéòîí÷óëàðà âåðèðÿì, éîõñà ÷îõ âàõò õèäìÿòè âÿçèôÿìÿ ýþðÿ ýåòìÿëè îëäóüóì éåðëÿðäÿ âàõòëû-âàõòûíäà ùàçûð îëà áèëìÿðÿì. Ìàääè âÿçèééÿòèìèí ãåéðè-êàôè îëìàñû ìÿíè áèð óúäàí áîðúà äöøìÿéÿ ìÿúáóð åäèð, ñÿùùÿòèìè ïîçóð âÿ ìÿíè ùÿòòà áèð ÷îõ ôàéäàëû èøëÿðëÿ ìÿøüóë îëìàã èìêàíûíäàí ìÿùðóì åäèð. Èíäè áó íàìöíàñèá âÿçèééÿò23
äÿí ÷ûõìàã ö÷öí çàòè-àëèíèçèí ùèìàéÿñèíÿ öìèä áÿñëÿéÿðÿê ñèçäÿí àúèçàíÿ õàùèø åäèðÿì ìÿíèì ìààøûìà èëäÿ ÿí àçû 500 ýöìöø ìàíàò àðòûðûëìàñûíû êíéàç Úàíèøèíäÿí õàùèø åäÿñèíèç. Áó ìÿáëÿüèí áèð ùèññÿñèíè ìöëêè äÿôòÿðõàíà, áèð ùèññÿñèíè äèïëîìàòèê äÿôòÿðõàíà ôàðñ äèëè ìöòÿðúèìè ö÷öí øòàò öçðÿ íÿçÿðäÿ òóòóëìóø 200 ÷åðâîíäàí þäÿñèíëÿð, î âÿñàèòäÿí êè, ùàçûðäà ìÿíÿ îíäàí 80 ÷åðâîí âåðèëèð. Õàùèø åòäèéèì ÿëàâÿíè ìÿíèì ìààøûìûí öñòöíÿ ýÿëäèêäÿ 1500 ýöìöø ìàíàò åëÿéèð êè, ìöñÿëìàíëàðäàí îëàí ÿí êè÷èê ìöòÿðúèìëÿð áó ìÿáëÿüè Èðàíäàêû êîíñóëõàíàëàðäà àëûðëàð. Áó èñÿ ìÿíè ÷ÿòèíëèêäÿí âÿ ÷ûõûëìàç âÿçèééÿòäÿí ãóðòàðûá, ìÿíäÿ éàðàíàí òÿøÿêêöð ùèññëÿðè ìÿíè äàèì þç ñÿéëè õèäìÿòèìëÿ çàòè-àëèëÿðèíèí ìÿðùÿìÿòèíè äîüðóëòìàüà òÿøâèã åäÿð. Ïîðó÷èê Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
ÚÀÍÈØÈÍ ÄßÔÒßÐÕÀÍÀÑÛÍÛÍ ÌÖÄÈÐÈ Ì.Ï.ØÅÐÁÈÍÈÍß Úàíèøèí äÿôòÿðõàíàñû ìöòÿðúèìè ïîðó÷èê Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí ðàïîðòó 10 îêòéàáð 1852-úè èë. Øóøà
Óúàìÿãàìëû êíéàç Úàíèøèíèí áóéðóüó èëÿ ìÿí ùÿìèí èëèí àïðåë àéûíûí 1-äÿí ãâàðäèéà ïîäïîëêîâíèêè Ìåééåðëÿ Øóøà ãÿçàñûíäà ôåâðàëûí 18-äÿ êàçàêëàðëà òîããóøàí êîíòðàáàíäèñòëÿðèí ñîðüó-ñóàëûíà ýþíäÿðèëäèì. Ìÿí áó ýöíÿäÿê ìöñòÿíòèãèí èøèíäÿ ùå÷ áèð ñÿñèì âÿ äÿõàëÿòèì îëìàäàí ìöòÿðúèì ñèôÿòèëÿ ãóëëóüóí áöòöí âÿçèôÿëÿðèíè âÿ Ïéîòð Ìàðòûíîâè÷ Ìåééåðèí òàïøûðûãëàðûíû éåðèíÿ éåòèðìèøÿì êè, áóíó î þçö øÿõñÿí ñèçèí ùöçóðóíóçäà èãðàð åäÿ áèëÿð. Ëàêèí çàòè-àëèíèç ìÿíèì õÿñòÿùàë îëäóüóìó áèëìÿìèø äåéèëñèíèç. Ìÿí ùÿëÿ ìàé àéûíäà àüûð ãûçäûðìàéà òóòóëìóøäóì. Áó õÿñòÿëèê ìÿíèì ãûñà ìöääÿò ö÷öí Òèôëèñäÿ îëäóüóì âàõò òÿçÿëÿíäè. Èíäè èñÿ ãûçäûðìà ìÿíè ùÿð ýöí ÿëäÿí ñàëûð. Áóíäàí ÿëàâÿ Øóøàíûí íÿìëè ùàâàñû ìÿíèì áàáàñèë òóòìàëàðûíäàí çÿèôëÿìèø ñÿùùÿòèìè òàìàìèëÿ ïîçóð. Áó ñÿáÿáëÿðè âÿ áèçèì áöòöí èøèí òàìàìèëÿ à÷ûëäûüûíû, ÿñàñ ìöãÿññèðëÿðèí âÿ îíëàðûí ÿëàëòûëàðûíûí, äåìÿê îëàð, ùàìûñûíûí äàíûøäûðûëäûüûíû, îíëàðûí ùÿð áèðèñèíèí áèçÿ àèä îëàí èøèí áöòöí òÿôÿððöàòûíûí þéðÿíèëäèéè áàðÿäÿ êþíöëëö åòèðàôûíû, õöñóñèëÿ ìöòÿõÿññèñ âÿ ùÿòòà åòèáàðëû ìöòÿð24
úèìÿ åùòèéàú ãàëìàäûüûíû âÿ Çàãàôãàçèéà Áàø èäàðÿñè ìöòÿðúèìèíèí îëìàñûíû òÿëÿá åäÿí ùå÷ áèð ÷îõ ìöùöì âÿ çÿðóðè äþâëÿò ñèððè âÿ èøè îëìàäûüû ö÷öí ìÿí Ïéîòð Ìàðòûíîâè÷äÿí õàùèø åòäèì êè, çàòè-àëèíèçèí èúàçÿñè èëÿ ìÿíèì Òèôëèñÿ ýÿëìÿéèìÿ ðàçûëûã âåðñèí. Ëàêèí î, ìÿíèì ñÿùùÿòèìèí äîüðóäàí äà ïîçóëäóüóíà øöáùÿ åòäèéè âÿ óçóíìöääÿòëè åçàìèééÿòäÿí âÿ ãóðòàðìàã áèëìÿéÿí èñòèíòàãäàí éàõàìû ãóðòàðìàã èñòÿäèéèìè äöøöíäöéö ö÷öí (áó èñÿ ùÿð áèð êÿñÿ äîüðó ýþðöíÿ áèëÿð) ìÿíèì õàùèøèìëÿ ðàçûëàøìàäû. Îíà ýþðÿ äÿ ìÿí çàòè-àëèëÿðèíèçèí ìÿðùÿìÿòèíÿ ñûüûíûá àúèçàíÿ õàùèø åäèðÿì, ìÿíèì Òèôëèñèí þçöíäÿ äÿ ôàéäàñûç îëìàéàí ùÿéàòûìà ðÿùìèíèç ýÿëñèí. Îðàäà ìÿí Úàíèøèíèí ìöëêè âÿ äèïëîìàòèê äÿôòÿðõàíàëàðûíà ùÿð ýöí ëàçûì îëóðàì. Ùàëáóêè, ùàçûðäà ìÿíèì Ïéîòð Ìàðòûíîâè÷èí éàíûíäà ýþðäöéöì èøè ãÿçà èäàðÿëÿðèíäÿêè ÷îõëó ìöòÿðúèìëÿðäÿí ùÿð áèð àäè ìöòÿðúèì ýþðÿ áèëÿð (îíà ýþðÿ êè, áó éåðëÿðäÿ ùÿð áèð äÿôòÿðõàíà èø÷èñè âÿ êàòèáè àçÿðáàéúàíúà áèëèð). Çàòè-àëèíèçè úÿñàðÿòëÿ ÿìèí åäèðÿì êè, ùå÷ áèð ìöòÿðúèì, éà áóðàëû îëñóí âÿ éà ÷èíëè, Ïéîòð Ìàðòûíîâè÷ êèìè àäàìà êÿëÿê ýÿëÿ áèëìÿç; î ùÿð áèð èøè þç èñòÿäèéè êèìè åäÿ áèëèð. ßýÿð çàòè-àëèíèç ìÿíèì Òèôëèñÿ áóðàõûëäûüûì ùàããûíäà îíóí ðàçûëûüûíû èñòÿñÿíèç, ìÿí îíóí ãÿëÿìèíÿ âÿ àüëûíà áÿëÿäÿì: î èñòÿìÿñÿ, ôèêèðëÿøèá åëÿ ñÿáÿáëÿð òàïàð âÿ ñèçÿ áèëäèðÿð êè, ñèç çàòè-àëèëÿðè ìÿíèì õàùèøèìè éåðèíÿ éåòèðìÿê èøèíäÿ ìöøêöëÿ äö÷àð îëàðñûíûç... Ìÿíèì áóðàäà àðòûã áèð èøèì éîõäóð, éàëíûç èãëèì øÿðàèòè âÿ áèçèì äóñòàãëàðûí çûããûëûüû ìÿíè ÿëäÿí ñàëûð âÿ ðóùè äèíúëèéèìè ñàðñûäûð. Òàòàðëàð (àçÿðáàéúàíëûëàð – Ù.Ì.) áàøãà ìöòÿðúèìÿ ÿéèëìÿçäèëÿð, Àíúàã îíëàðûí ìÿíÿ éîëó âàð. Èøèí ÿââÿëèíäÿ áó ôàéäàëû èäè, èíäè èñÿ òàìàìèëÿ ëàçûìñûç âÿ äþçöëìÿçäèð. Ìÿí ùÿëÿ Ïéîòð Ìàðòûíîâè÷èí åòèáàðûíû èòèðìÿìèøÿì, òÿêúÿ î ìÿíèì áóðàõûëìàã ùàããûíäà õàùèøèìäÿí íàðàçûäûð, áóíó ñàäÿúÿ èøäÿí áîéóí ãà÷ûðìàã ùåñàá åäèð. Àíúàã, çàòè-àëè, Àëëàùà, áèçèì Ãóðàíà, ïåéüÿìáÿðÿ àíä è÷èðÿì êè, áó ãà÷ìàã äåéèëäèð, áó õàùèø åòìÿéÿ ìÿíè õÿñòÿ âÿçèééÿòèì âàäàð åäèð... Ìÿí ñèçÿ ùÿäèééÿ îëàðàã óúàìÿãàìëû êíéàç Úàíèøèíèí îðàäà îëäóüóì âàõò, àâãóñòóí 18-è âÿ éà 19-äà Èðàí êîíñóëóíóí åâèíäÿ ìÿíÿ ëöòôÿí åòäèéè òÿêëèôè éåðèíÿ éåòèðèá, áó ýöíëÿðäÿ áóðàäà éàçäûüûì èêè êîìåäèéàíû ýÿòèðÿúÿéÿì. Áó êîìåäèéàëàðäàí áèðè, öìèä åäèðÿì, çàòè-àëèíèçèí õîøóíà ýÿëÿúÿê âÿ úàìààòû øàä åäÿúÿêäèð. Ïîðó÷èê Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
25
ÃÀÔÃÀÇ ÚÀÍÈØÈÍÈ ÄßÔÒßÐÕÀÍÀÑÛÍÛÍ ÄÈÐÅÊÒÎÐÓ À.Ô.ÊÐÓÇÅÍØÒÅÐÍß Êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí ìÿëóìàò âÿðÿãÿñè 25 ñåíòéàáð 1857-úè èë
Êíéàç Ì.Ñ.Âîðîíñîâóí úàíèøèíëèéè âàõòûíäà ìÿí áåø êîìåäèéà éàçäûì. Áó ÿñÿðëÿð î ÿëèùÿçðÿòèí äèããÿòèíè ìÿíÿ úÿëá åòäèðäè, ìààøûìûí 500 ìàíàò àðòûðûëìàñûíû áóéóðäó âÿ äÿôòÿðõàíàéà ýþñòÿðèø âåðäè êè, õÿçèíÿ ùåñàáûíà 1500 íöñõÿ ÷àï åäèëñèí âÿ úàíèøèíëèéèí òàáåëèéèíäÿ îëàí ùÿðáè âÿ ìöëêè èäàðÿ ðÿèñëÿðèíÿ ýþíäÿðèëñèí, àðçó åäÿíëÿðÿ ùÿð íöñõÿñè ìàíàò éàðûìà ñàòûëñûí âÿ éûüûëàí ìÿáëÿü ìÿíÿ âåðèëñèí. Î âàõò áó êîìåäèéàëàð ðóñ äèëèíäÿ ÷àï îëóíóá ñàòûøà áóðàõûëäû. Àëèùÿçðÿò êíéàç Àëåêñàíäð Èâàíîâè÷èí úàíèøèíëèéè âàõòûíäà ìÿí “Ìöðàôèÿ âÿêèëëÿðè” êîìåäèéàñû âÿ “Àëäàíìûø êÿâàêèá” ïîâåñòèíè éàçäûì. Èíäè áó èêè ÿñÿðè òÿãäèì åòìÿêëÿ ðèúà åäèðÿì áó ùàãäà Àëåêñàíäð Èâàíîâè÷ÿ ìÿëóìàò âåðèá õàùèø åäÿñèíèç þç áþéöêëöéö èëÿ ìÿíèì ÿäÿáèééàò àëÿìèíäÿ áèðèíúè ùàìèìè ÿâÿç åòñèí, áó éåíè ÿñÿðëÿðèìè îíà èòùàô åòìÿéèìÿ èúàçÿ âåðñèí, ùÿì äÿ õÿçèíÿ ùåñàáûíà, ãàéòàðìàìàã øÿðòèëÿ, îíëàðûí ðóñ äèëèíäÿ ÷àï îëóíìàñû áàðÿäÿ äÿôòÿðõàíàéà ýþñòÿðèø âåðñèí. Åëÿúÿ äÿ áóíëàð ÿââÿëêè áåø êîìåäèéàíûí òàòàð (Àçÿðáàéúàí – Ù.Ì.) äèëèíäÿ òÿðúöìÿñè èëÿ áèðëèêäÿ 1500 íöñõÿéÿ ãÿäÿð ÷àï åäèëñèí, þëêÿ äàõèëèíäÿ ðÿèñëÿðÿ äþíäÿðèëñèí, êþíöëëö øÿêèëäÿ àëûíìàñû âàðëû ìöñÿëìàí áÿéëÿðè, òàúèðëÿðè âÿ áöòöí ìèëëÿòëÿðäÿí îëàí ìÿìóðëàðà òÿêëèô îëóíñóí... Ìÿí þçöì ÿñÿðëÿðèìè òÿðèôëÿéèá þéöíÿ áèëìÿðÿì, ëàêèí ìöñÿëìàíëàð àðàñûíäà áèðèíúè îëàðàã éàëíûç àâðîïàëûëàðà ìÿëóì îëàí ÿñÿðëÿðëÿ òàíûø îëäóüóì âÿ ùÿìâÿòÿíëÿðèìè îíëàðëà òàíûø åòäèéèì ö÷öí ôÿõð åòìÿéÿ úÿñàðÿò åäÿ áèëÿðÿì. Ìÿíèì êîìåäèéàëàðûì ìöñÿëìàíëàð àðàñûíäà éàéûëàðñà, îíëàðûí ÿõëàãûíûí éàõøûëàøìàñûíà ñÿáÿá îëàð, ìÿíè áåëÿ áèð ÿäÿáè íþâÿ ñþâã åäÿí éöêñÿê ìÿãàìëû ùàìèëÿðèìèí øþùðÿò âÿ õåéèðõàùëûüûíû ÿáÿäèëÿøäèðÿ áèëÿð. Êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
26
ÈÑËÀÌ ÉÀÇÛÑÛ ÙÀÃÃÛÍÄÀ, ÅÒÈÌÀÄÀ ËÀÉÈà ÔßÇÈËßÒ ÑÀÙÈÁËßÐÈÍÈÍ ÉÀÇÌÛØ ÎËÄÓÃËÀÐÛ ÁÈÐ ×ÎÕ ÊÈÒÀÁËÀÐ ßÑÀÑÛÍÄÀ ÌÀÉÎÐ ÌÈÐÇß ÔßÒßËÈ ÀÕÓÍÄÇÀÄßÍÈÍ ÀÏÀÐÄÛÜÛ ÀÐÀØÄÛÐÌÀÍÛÍ ÍßÒÈÚßËßÐÈ 1274 (1858)-úö èë
ßðÿáëÿð àðàñûíäà éàçûíûí ìåéäàíà ýÿëìÿñèíèí áàøëàíüûú äþâðö òàìàìèëÿ àéäûí äåéèëäèð. Ëàêèí áÿçè òÿäãèãàò÷ûëàðûí ÿñÿðëÿðèíäÿí àíëàøûëûð êè, ùèìéÿðèëÿð àðàñûíäà “ìÿñíÿä” àäû èëÿ ìÿðóô îëàí áèð õÿòò îëìóøäóð êè, ùÿçðÿò ßééóáóí1 ìöãÿääÿñ êèòàáû äà ùÿìèí õÿòëÿ éàçûëìûøäûð. Èáí-Õÿëäóí2 ëÿãÿáè èëÿ øþùðÿò òàïìûø úÿíàá ßáäöððÿùìàí, éàçûíûí ßðÿáèñòàíäà íåúÿ ìåéäàíà ýÿëìÿñèíè àéäûí øÿêèëäÿ èçàù åäÿðÿê éàçûð: “Ùèìéÿð ãÿáèëÿñèíäÿ “ìÿñíÿä” àäëàíàí âÿ ùÿðôëÿðè áèòèøìÿç îëàí áèð éàçû îëìóøäóð êè, ùèìéÿðèëÿð þçëÿðèíèí èúàçÿñè îëìàäàí áàøãàëàðûíûí áó éàçûíû þéðÿíìÿñèíÿ ìàíå îëóðäóëàð”. Áó ñþçëÿðäÿí ìÿëóì îëóð êè, ÿðÿáúÿ éàçû ÿââÿëëÿð Ùèìéÿð ãÿáèëÿñèíäÿ ìåéäàíà ýÿëèá, îíëàðäàí Ùèéðÿéÿ âÿ Ùèéðÿäÿí äÿ Òàéèô âÿ Ãóðåéø ãÿáèëÿëÿðèíÿ êå÷ìèøäèð. Ùèìéÿð ãÿáèëÿñèíäÿ éàçû-ïîçó îëäóüóíó ñöáóò åäÿí äÿëèëëÿðäÿí áèðè äÿ “Ãàìóñ” ìöÿëëèôè Ìÿùÿììÿä èáí-Éÿãóá Ôèðóçàáàäèíèí ðÿâàéÿòèäèð. “Øöôð” êÿëìÿñèíèí èçàùûíäà âåðèëìèø áó ðÿâàéÿòèí ìÿçìóíóíäàí àéäûí îëóð êè, ùÿëÿ Éÿãóá îüëó Ùÿçðÿò Éóñèôèí çàìàíûíäà áåëÿ, éàçû éàçìàã ñÿíÿòè ùèìéÿðèëÿð àðàñûíäà éàéûëìûøäû. “Ãàìóñ” ìöÿëëèôèíèí âåðäèéè ðÿâàéÿòèí ìÿçìóíó áåëÿäèð: “Èáí-Ùöøøàí äåéèð êè, ñåë Éÿìÿíäÿ áèð ãÿáðèí öñòöíö à÷ûð. Îðàäà áèð ãàäûí ìåéèòè ýþðöíöð êè, áîéíóíäà éåääè øÿääÿ ìèðâàðè áîéóíáàüû, áèëÿêëÿðèíèí ùÿð áèðèíäÿ éåääè ãîëáàã, àéàãëàðûíäà éåääè-éåääè õàëõàë, áàðìàãëàðûíûí ùÿð áèðèíäÿ ãèéìÿòëè (ñÿêêèç áóúàãëû) úàâàùèðäÿí áèð öçöê âàð èäè. Îíóí áàøû öñòöíäÿ ìàë-äþâëÿòëÿ äîëó áèð ñàíäûã âÿ îðàäàúà áèð ëþâùÿ äÿ âàð èäè êè, îíóí öçÿðèíäÿ éàçûëìûøäû: “Ñÿíèí àäûíëà, åé ùèìéÿð Àëëàùû! Ìÿí Çèøöôðöí ãûçû Òà÷ÿéÿì. Àçóãÿ ö÷öí Éóñèôèí éàíûíà àäàì ýþíäÿðäèì. Î éóáàíäûðäû. Êÿíèçèìè ïóëëà ýþíäÿðäèì êè, óí ýÿòèðñèí, òàïûëìàäû, ãûçûë ýþíäÿðäèì, éåíÿ äÿ òàïûëìàäû, äÿíèç ãèéìÿòëèëÿðèíäÿí ýþíäÿðäèì, éåíÿ äÿ òàïûëìàäû. Éàðïàãëàðû äþéìÿéè ÿìð åòäèì. Àíúàã ôàéäà âåðìÿäè. Ìÿí àúûíäàí þëäöì. Ìÿíèì áàðÿìäÿ åøèäÿíëÿð ìÿíÿ ðÿùìÿò îõóñóíëàð. Ìÿíèì áÿçÿê øåéëÿðèìäÿí ýåéèíÿí ùÿð áèð ãàäûí èñÿ àíúàã ìÿíèì êèìè þëñöí”. 27
Úÿíàá ßëëàìåéè-Ñÿíàíè3 “Ìÿúìÿöë-áÿùðåéí” âÿ Ùÿìçÿ èáí-Ùÿñÿí ÿë-Èñôàùàíèíèí4 äèëèíäÿí ðÿâàéÿò åäèð êè, ÿðÿáëÿð ßäíàí çàìàíûíäà âÿ îíäàí áèð ãÿäÿð ñîíðà éàçûá-îõóìàã ñÿíÿòè èëÿ ìÿøüóë îëìóøëàð. Ðÿâàéÿò áóíäàí èáàðÿòäèð: “ßáó-ßáäöëëàù Ùÿìçÿ èáí-Ùÿñÿí ÿë-Èñôàùàíè äåéèðäè: “ßðÿá éàçûñûíûí èëê áàíèëÿðè ßäíàí èáí-Äàâóäóí5 éàøàäûüû éåðëÿðÿ êþ÷ìöø ÿí ãÿäèì ãÿáèëÿëÿðäèð. Îíëàð ÿðÿáëÿøìèø âÿ áó éàçûíû þç àäëàðûíûí ùÿðôëÿðèíèí ñàéû ÿñàñûíäà òÿðòèá åòìèøëÿð. Àäëàðûí ñàéû èñÿ àëòû îëìóøäóð: ßáúÿä, Ùÿââÿç, Ùöòòè, Êÿëÿìÿí, Ñÿôÿñ, Ãÿðÿøÿò. Îíëàð Ìèäéÿí áàø÷ûëàðûíäàí îëìóøëàð êè, ðÿèñëÿðè Êÿëÿìÿí èäè âÿ òóôàí ýöíöíäÿ Øöåéá ãþâìö èëÿ áèðëèêäÿ ùÿëàê îëìóøëàð. Îíëàðäàí ñîíðà ýÿëÿíëÿð ýþðäöëÿð êè, îíëàðûí àäëàðûíäà òÿñàäöô åäèëìÿéÿí äàùà àëòû ùÿðô âàðäûð êè, áóíëàðäûð: Ñà , Õà , Çàë , Çàä , Çà , Åéí . Îíëàðû ðÿäèôëÿð àäëàíäûðäûëàð. Ñîí çàìàíëàðäà éàøàìûø àëèìëÿðäÿí áÿçèëÿðè áåëÿ ýöìàí åòìèøëÿð êè, ÿáúÿä êÿëìÿëÿðèíè èúàä åäÿí Ìöðàìèð èáí-Ìöððÿäèð6 êè, Ãÿðÿøÿòÿ ãÿäÿð Ñèðéàíè âÿ Èáðàíè ùåúàëàíìà ùÿðôëÿðèíèí òÿðòèáè èëÿ äöçÿëäèá, àõûðûíúû èêè êÿëìÿíè èñÿ ÿðÿá ùåúà ùÿðôëÿðèíè òÿêìèëëÿøäèðìÿê ö÷öí àðòûðìûøäûð âÿ áåëÿ äÿ åùòèìàë îëóíóð êè, áó êÿëìÿëÿðèí ñàéûíûí ñÿêêèç îëìàñûíûí ñÿáÿáè îäóð êè, Ìöðàìèðèí ñÿêêèç îüëó âàð èäè âÿ ßáúÿä êÿëìÿëÿðèíäÿí ùÿð áèðèñè áó îüëàíëàðäàí áèðèíèí àäû èäè. Ëàêèí êóôè õÿòòèíèí èõòèðà÷ûñû âÿ òÿðòèáåäèúèñè, áöòöí òàðèõ÷èëÿðèí òÿñäèã åòäèéèíÿ ýþðÿ, Ìöðàìèð èáí-Ìöððÿ îëìóøäóð. ßëëàìåéè-Ñÿíàíè äÿ áó ñþçö òÿñäèã åäèð. Î äåéèð: “Áèçèì éàçûìûçûí èëê èúàä åäÿíëÿðè áþéöê Òåé ãÿñÿáÿñèíäÿí áèð íå÷ÿ êèøè îëìóøäóð êè, Ìöðàìèð èáí-Ìöððÿ îíëàðäàí èäè. Øàèðèí ñþçëÿðè äÿ áó èääèàíû ãöââÿòëÿíäèðèð: “ßáúÿäëÿðè Ìöðàìèðèí þâëàäûíäàí þéðÿíäèì, êàòèá îëìàäûüûì ùàëäà ïàëòàðûìû ãàðàëòäûì. Ìöðàìèðèí þâëàäûíûí ùÿð áèðèñè ßáúÿä êÿëìÿëÿðèíèí áèðè èëÿ àäëàíûðäû”. Ñöùàù ßëúþâùÿðèíèí ìöòÿðúèìè Ìÿùÿììÿä èáí-Ìöñòÿôà ÿë-Âàëè äÿ áó ñþçëÿðè òÿñäèã åäèá, Ìöðàìèð – áèðèíúè ìèìèí çÿììÿ, (ö) èêèíúè ìèìèí êÿñðÿ (è) èëÿ îõóíìàñû øÿðòè èëÿ áèð êèøèíèí àäûäûð. Øÿðãè èáí-ÿë-Ãöòàìè äåìèøäèð: “Áèçèì õÿòòèìèçè èúàä åäÿí Òåé ãÿáèëÿñèíäÿí îëàí áèð íå÷ÿ øÿõñäèð êè, Ìöðàìèð èáí-Ìöððÿ îíëàðäàí áèðèäèð. Îíóí ñÿêêèç îüëó âàð èäè âÿ ßáúÿä êÿëìÿëÿðèíèí ùÿð áèðèñè èëÿ áèð îüëóíó àäëàíäûðìûøäû. ßáúÿä èñÿ ÿââÿëäÿí àõûðà ãÿäÿð ñÿêêèç êÿëìÿäÿí èáàðÿòäèð. Ôàçèë Êÿëáèíèí äåäèéèíÿ ýþðÿ, “áèð íå÷ÿ øÿõñ” äåäèêäÿ, áèðèíúè – ßñëÿì èáí-Øÿäðÿ, èêèíúè – Àìèð èáí-Ùÿçÿðÿäèð êè, Ìöðàìèðëÿ áèðëèêäÿ ö÷ íÿôÿð îëóðëàð. Îíëàð Òåé ãÿáèëÿñèíäÿí èäèëÿð. Îíëàðûí áèðèíúèñè Ìöðàìèð ùÿðôëÿðèí øÿêëèíè äöçÿëòäè. Îíëàðûí èêèíúèñè îëàí ßñëÿì ùÿðôëÿðèí 28
ôàñèëÿ âÿ áèòèøèêëèéèíè òÿéèí åòäè. Ö÷öíúöñö îëàí Àìèð áÿçè ùÿðôëÿð ö÷öí íþãòÿëÿð òÿðòèá åòäè. Ùÿðôëÿðèí øÿêëè éàçûíûí ÿñàñ øÿðòè îëäóüóíäàí âÿ Ìöðàìèð ùÿðôëÿðèí ãóðóëóøóíóí éàðàäûúûñû îëäóüóíà ýþðÿ äèýÿð èêè øÿõñäÿí äàùà çèéàäà øþùðÿò ãàçàíìûøäûð. Êóôè õÿòòè èëÿ ñèðéàíè õÿòòè àðàñûíäà áèð íå÷ÿ úÿùÿòäÿí áþéöê îõøàðëûã âàðäûð. Áèðèíúè áóäóð êè, êóôè õÿòòè âÿ ùàáåëÿ ñèðéàíè õÿòòè éàçûëàðêÿí ùÿðôëÿð áèð-áèðèíÿ áèòèøèðëÿð. Èêèíúè áóäóð êè, áó õÿòëÿðèí ùÿð èêèñèíäÿ ùÿðôëÿð áèòèøÿðêÿí îíëàðûí, ñîíóíäàí áèð ùèññÿñè êÿñèëèð. Ö÷öíúö áóäóð êè, à , ä , ç , ð , ç , â êèìè áèð íå÷ÿ ùÿðô ùÿì êóôè, ùÿì äÿ ñèðéàíè õÿòòèíäÿ éàçûëàðêÿí þçöíäÿí ñîíðà ýÿëÿí ùÿðôëÿðëÿ áèòèøìèðëÿð. Õöëàñÿ, áó èêè õÿòòèí áèð-áèðèíÿ îõøàìàñû êóôè õÿòòè èëÿ éåíè íÿñõ õÿòòè àðàñûíäàêû îõøàðëûãäàí àç äåéèëäèð. “Ãÿðÿøÿò” ñþçöíÿ ãÿäÿð ÿáúÿä êÿëìÿëÿðè ñèñòåìè ñèðéàíè âÿ èáðàíè äèëëÿðèíäÿ äÿ âàðäûð. Îíëàðûí äèëëÿðèíäÿêè ùÿðôëÿðèí õöñóñèééÿòè âÿ ÿðÿá äèëèíäÿêè ùÿðôëÿðèí ìèãäàðû íÿçÿðÿ àëûíàðàã ñÿõèç âÿ çÿçèü êÿëìÿëÿðè ÿðÿáúÿéÿ àðòûðûëìûøäûð. Êóôè õÿòòè ìåéäàíà ýÿëäèêäÿí ñîíðà Ãóðåéø ÿùëè âÿ áàøãà ãÿáèëÿëÿð áóíäàí èñòèôàäÿ åòäèëÿð. Áó õÿòò ýöíäÿí-ýöíÿ äÿéèøèëìÿêäÿ èäè. Íÿùàéÿò, ùèúðè òàðèõèí äþðäöíúö ÿñðèíèí ÿââÿëëÿðèíäÿ ßáó-ßëè Ìÿùÿììÿä èáí-ßëè èáí-Ùÿñÿí èáí-Ìóãëÿ íÿñõ õÿòòèíè êóôè õÿòòèí ÿñàñûíäà äöçÿëòäè âÿ êóôè õÿòòè òàìàìèëÿ äÿéèøäèðèá, éåíè õÿòòè èñÿ “íÿñõ” àäëàíäûðäû. ×öíêè áó õÿòò êóôè õÿòòè íÿñõ åäÿí (éÿíè ëÿüâ åäÿí) áèð õÿòò èäè. Îíäàí ñîíðà Èáí-ÿë-Áÿââàá7 ëÿãÿáè èëÿ ìÿøùóð îëàí ßëè èáíÙèëàë áó õÿòòÿ ñåéãÿë âåðèá òÿêìèëëÿøäèðäè. Èáí-Õÿëëÿêàí8 àäû èëÿ òàíûíìûø ìèñèëñèç àëèì Ãàçè Øÿìñÿääèí ßùìÿä èáí-Ìÿùÿììÿä, ßáóáÿêð èáíÁÿââàá ùàããûíäà áåëÿ íÿãë åäèð: “Íÿ îíäàí ãàáàã éàøàéàíëàð âÿ íÿ äÿ ìöàñèðëÿðèíäÿí ùå÷ áèðè áó éàçûíûí ìèñëèíè ýþðìÿìèøäèð. Áó éàçûíû êóôè õÿòòèíäÿí éåíè áèð öñóëà êþ÷öðÿí âÿ îíó ùàçûðêû øÿêèëäÿ ìåéäàíà ÷ûõàðàí áèðèíúè àäàì ßáó-ßëè èáí-Ìóãëÿ îëìóøäóð. Áóíà ýþðÿ äÿ áèðèíúèëèê ôÿçèëÿòè îíà ìÿõñóñäóð. Äöçÿëòäèéè õÿòò èñÿ ñîí äÿðÿúÿ ýþçÿë õÿòäèð. Ëàêèí èáí-Áÿââàá áó öñóëó òÿêìèëëÿøäèðìèøäèð. Èáí-Áÿââàá íÿñõ õÿòòèíÿ òàì ðþâíÿã âåðèá, Áàüäàääà øþùðÿò áàéðàüûíû éöêñÿëòäè”. Èçàù îëóíàí áó ôÿñèëäÿí àéäûí îëóð êè, êóôè õÿòòè ùÿëÿ èñëàìèééÿòäÿí ÿââÿë ÿðÿáëÿð àðàñûíäà, õöñóñèëÿ Ãóðåéø ãÿáèëÿñèíäÿ ìÿøùóð îëàðàã èøëÿíèëèðäè. Âÿ Àëëàù êÿëàìû îëàí Ãóðàí äà íàçèë îëäóãúà ùàìàí õÿòò èëÿ ãåéäÿ àëûíûðäû. Áåëÿëèêëÿ, êóôè õÿòòè Àëëàù òÿðÿôèíäÿí ýþíäÿðèëìèø áèð õÿòò äåéèëäè âÿ Àëëàù êÿëàìû îëàí Ãóðàíûí áó õÿòò èëÿ éàçûëìàñû äà èñòÿð øÿðèÿò âÿ 29
èñòÿðñÿ äÿ ùöãóã íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí ùÿìèí õÿòòÿ åëÿ áèð øÿðÿô ãàçàíäûðìàìûøäûð êè, îíóí äÿéèøäèðèëìÿñèíÿ ìàíå îëà áèëñèí. Èáí-Ìóãëÿ îíó òàìàìèëÿ äÿéèøäèðèá, íÿñõ õÿòòèíè éàðàòäû. Ìàäàì êè, áåëÿäèð, ÿýÿð áèç õàëãûí ìÿíàôåéèíè íÿçÿðÿ àëàðàã, Èáí-Ìóãëÿíèí èíäè áöòöí ìöñÿëìàí õàëãëàðû àðàñûíäà èøëÿíìÿêäÿ îëàí íÿñõ õÿòòèíè äÿéèøäèðèá, äàùà àñàí áèð éàçû öñóëó éàðàòñàã, øÿðèÿòúÿ âÿ ùöãóã úÿùÿòäÿí áóíà íÿ ñþç-ñþùáÿò îëà áèëÿð? Ìàéîð Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
ØÒÀÁÑ-ÊÀÏÈÒÀÍ ÌÈÐÇß ÔßÒßËÈ ÀÕÓÍÄÇÀÄßÍÈÍ ÉÀÇÛËÛ ÌßÐÓÇßÑÈ 4.Â-1853-úö èë, Òèôëèñ Ãàôãàç òÿùñèë äàèðÿñèíèí ùàìèñè, Ãàôãàç þëêÿñè áàø èäàðÿñè Ñîâåòèíèí öçâö, Úÿíàá ùÿãèãè ñòàòñêè ñîâåòíèê, ùÿçðÿòÿøðÿô êàìåðýåð âÿ êàâàëåð áàðîí Àëåêñàíäð Ïàâëîâè÷ Íèêîëàèéÿ
Òàòàð (àçÿðáàéúàíëû – ðåä.) òàéôàëàðûíûí ñàéúà áóðàäà éàøàéàí áàøãà òàéôàëàðäàí ÷îõ îëäóüó Çàãàôãàçèéà þëêÿñè, áó éåðëÿð Ðóñèéàéà èëùàã åäèëÿíÿ ãÿäÿð, éà Èðàí øàùëàðû, éà äà Òöðêèéÿ ñóëòàíëàðûíûí ùàêèìèééÿòè àëòûíäà èäè. Èðàí øàùëàðû ùàêèì îëäóãëàðû çàìàíëàðäà áóðàäàêû òàòàðëàðûí éàçû èøëÿðè ôàðñ äèëèíäÿ, òöðêëÿð ùàêèì îëäóãëàðû çàìàíëàðäà èñÿ Çàãàôãàçèéàäà éàøàéàí òàòàðëàðûí äèëèíäÿí, êþêöíäÿí ôÿðãëè îëàí òöðê äèëèíäÿ àïàðûëûðäû. Áóíóí íÿòèúÿñèíäÿ äÿ òàòàðëàð èíäèéÿ ãÿäÿð õàëèñ òàòàð (Àçÿðáàéúàí – Ù.Ì.) äèëèíäÿ ÿäÿáèééàòäàí ìÿùðóìäóðëàð âÿ áó äèëäÿ îõóìàã ö÷öí îðèæèíàë ÿñÿðëÿðÿ òÿñàäöô åäèëìèð; ÿýÿð òàòàð äèëèíäÿ áÿçè ÿñÿðëÿð âàðñà äà, îíëàð éà áàøãà äèëëÿðäÿí òÿðúöìÿ åäèëìèø, éà äà ôàðñ, òöðê âÿ ÿðÿá ñþçëÿðè èëÿ äîëó àíëàøûëìàç áèð äèëäÿ éàçûëìûøëàð. Áåëÿëèêëÿ äÿ áó ÿñÿðëÿð, äàùà äîüðóñó, áó òÿðúöìÿëÿð ÿñàñûíäà òàòàð äèëèíèí ðóùóíó àíëàìàã âÿ áó äèëèí õàëãûí èøëÿòäèéè âÿçèééÿòèíäÿ þéðÿíèëìÿñè ìöìêöí îëìàäûüû êèìè, ùÿìèí ÿñÿðëÿðÿ ÿñàñëàíàðàã, áó äèëèí ãðàììàòèê ãàéäà âÿ ãàíóíëàðûíû, ùÿòòà áåëÿ áèð ãàéäà-ãàíóíó þéðÿíìÿê ö÷öí ýþñòÿðèúè ÿäÿáèééàò òÿðòèá åòìÿê äÿ ìöìêöí äåéèëäèð. 30
ßëáÿòòÿ, ìÿíèì áó ñþçëÿðèì äþâëÿò áàø÷ûëàðûíûí ìÿëóìàòëû àäàìëàð âàñèòÿñèëÿ òàòàð äèëèíè þéðÿíìÿê ö÷öí òÿðòèá åòäèêëÿðè âÿ òÿðòèá åòìÿêäÿ îëäóãëàðû ýþñòÿðèúèëÿðÿ àèä äåéèëäèð. Áó þëêÿíè àáàäëàøäûðìàüà âÿ îíäàêû ÿùàëèíèí ìèëëèééÿòèíè ñàõëàìàüà ìåéë ýþñòÿðÿí õåéèðõàù ùþêóìÿòèìèç áèð ÷îõ òÿäáèðëÿðëÿ éàíàøû, òàòàð äèëèíäÿ ÿäÿáèééàòûí éàðàäûëìàñûíà äèããÿò âåðìèøäèð. Áóíà ýþðÿ äÿ áèðèíúè äÿôÿ ýåíåðàë Éåðìîëîâ áó þëêÿíèí ùàêèìè îëäóüó çàìàí, òàòàðëàð éàøàéàí éåðëÿðÿ ýþíäÿðäèéè ÿìðëÿðëÿ, ÿùàëèíèí ôàðñúà éàçìàñûíû ãàäàüàí åäÿðÿê, þç éàçû èøëÿðèíè àíúàã òàòàðúà àïàðìàëàðûíû ìÿñëÿùÿò ýþðìöøäöð. Áóíäàí ñîíðà ùÿð éåðäÿ, ìöõòÿëèô ãàéäàëàðäà îëñà äà, éàçû èøëÿðè òàòàð äèëèíäÿ àïàðûëìàüà áàøëàäû. Äàùà ñîíðà ùÿð éåðäÿ ãÿçà ìÿêòÿáëÿðè à÷ûëäûüû çàìàí, ùþêóìÿò áàøãà ôÿíëÿðëÿ áÿðàáÿð, ùÿìèí ìÿêòÿáëÿðäÿ òàòàð äèëèíèí þéðÿíèëìÿñèíè äÿ ëàçûì áèëäè. Ëàêèí áó äèëäÿ äÿðñ êèòàáëàðû îëìàäûüûíà ýþðÿ áþéöê ÷ÿòèíëèêëÿð ìåéäàíà ÷ûõäû. Ìÿíÿ ìÿëóì îëäóüóíà ýþðÿ, áó ÷ÿòèíëèêëÿð ùÿëÿ äÿ àðàäàí ãàëäûðûëìàìûø âÿ áó äèë ùÿëÿ èíäèéÿ ãÿäÿð, äåìÿê îëàð êè, àíúàã òÿúðöáè ãàéäà èëÿ þéðÿíèëèð. Òèôëèñäÿ òåàòð òÿñèñ îëóíäóüó çàìàí áèð ÷îõ àäàìëàðäà ÿäÿáèééàòà, õöñóñèëÿ äðàì ñÿíÿòèíÿ áþéöê ùÿâÿñ îéàíìûøäû. Î çàìàí ìÿíäÿ òàòàð äèëèíäÿ êîìåäèéàëàð éàçìàã ôèêðè îéàíäû. Ìÿí éàçäûüûì ÿñÿðëÿðè ùÿì òàòàð ëÿùúÿñèíäÿ, ùÿì äÿ þçöìöí òÿðúöìÿ åòäèéèì ðóñ äèëèíäÿ îíóí ìöáàðÿê, øþùðÿòëè àäûíà èòùàô åòäèì. Ùàë-ùàçûðäà ìÿí îíëàðû íÿøð åòìÿéÿ ùàçûðëàøûðàì âÿ áèðèíúè îëàðàã Ñèçèí çàòè-àëèëÿðèíèçÿ ìöðàúèÿòëÿ Ñèçÿ òàáå îëàí òÿùñèë äàèðÿñèíäÿ áó ÿñÿðëÿð ÿñàñûíäà äÿðñ êå÷èëìÿñèíèí ôàéäàëû èø îëäóüóíó òÿñäèã åòìÿíèçè õàùèø åäèðÿì. ßýÿð ñèç áó èøè ôàéäàëû ùåñàá åòñÿíèç, þç àäàìëàðûíûçäàí áèðèíÿ ùÿìèí ÿñÿðëÿðè ÷àï åòìÿéÿ äàèð ìÿíèìëÿ ÿëàãÿéÿ ýèðìÿéè âÿ ëèòîãðàôèéà âàñèòÿñèëÿ îíëàðäàí íå÷ÿ íöñõÿ ÷àï åòìÿéèí ëàçûì ýÿëäèéèíè âÿ ùÿð áèð íöñõÿíèí ãèéìÿòèíè òÿéèí åòìÿéè, ùàáåëÿ áó ïéåñëÿðè ÷àï åòäèðìÿê ö÷öí ìÿíÿ ëàçûì îëàí ìöÿééÿí áèð ìÿáëÿüè áîðú îëàðàã âåðìÿéè òàïøûðìàüûíûçû àúèçàíÿ õàùèø åäèðÿì. Ïéåñëÿðèí ñàéû áåøäèð âÿ îíëàð áóíëàðäûð: “Ùåêàéÿòè-Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë êèìéàýÿð”, “Ùåêàéÿòè-Ìöñéþ Æîðäàí ùÿêèìè-íÿáàòàò”, “Ùåêàéÿòèõûðñè ãóëäóðáàñàí”, “Ñÿðýöçÿøòè-âÿçèðè-õàíè-Ñÿðàáè” âÿ “Ñÿðýöçÿøòèìÿðäè-õÿñèñ”. ßñÿðëÿðèí ìÿçìóíó ðóñúà òÿðúöìÿñèíäÿí ìÿëóìäóð. Àíúàã ìÿí áóíó ÿëàâÿ åäèðÿì êè, òàòàð äèëèíè þéðÿíìÿê àðçóñóíäà îëàí øàýèðäëÿð ö÷öí òàòàð äèëèíäÿ éåýàíÿ îðèæèíàë ÿñÿðëÿð ñàéûëàí áó ïéåñëÿð ÷îõ ôàéäàëû 31
âÿñàèòäèð. Éàëíûç îíëàðûí âàñèòÿñèëÿ òàòàð äèëèíèí ðóùóíó, õöñóñèééÿòèíè, úöìëÿëÿðèí, èôàäÿëÿðèí ãóðóëóøóíó, ôåëëÿðèí âÿ ñþçëÿðèí ìöõòÿëèô ùàëëàðà äöøìÿñèíè âÿ ñàèðÿíè þéðÿíìÿê îëàð. Îðôîãðàôèéà ìÿñÿëÿëÿðèíÿ ýÿëèíúÿ, ùÿëÿëèê áó ñàùÿäÿ ñàáèò áèð ãàéäà-ãàíóí îëìàäûüûíà ýþðÿ ìÿí èíäèéÿ ãÿäÿð þç ùÿìéåðëèëÿðèìèí éàçû èøëÿðèíäÿ òÿòáèã åòäèêëÿðè âÿ òàòàðëàðûí òÿëÿôôöçö èëÿ äàáàí-äàáàíà çèää îëàí âÿ ÿñëèíäÿ ôàðñ âÿ òöðê äèëëÿðè îðôîãðàôèéàñû ïðèíñèïèíäÿ ãóðóëàí ìþâúóä ãàéäàëàðäàí êÿíàðà ÷ûõàðàã, òàòàðëàðûí þç òÿëÿôôöçëÿðèíäÿ èøëÿòäèêëÿðè ÿëàìÿòëÿðè, âóðüóëàðû âÿ ñàèðÿíè ÿñàñ ãÿáóë åòìèøÿì. Øòàáñ-êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
ÊÀÏÈÒÀÍ ÌÈÐÇß ÔßÒßËÈ ÀÕÓÍÄÇÀÄßÍÈÍ ÉÀÇÛËÛ ÌßÐÓÇßÑÈ 12 íîéàáð 1857-úè èë, Òèôëèñ
Ìÿíèì áó èë 23 ñåíòéàáðäà âåðäèéèì éàçûëû ìÿðóçÿäÿí ñèçèí çàòèàëèëÿðèíèçÿ ìÿëóìäóð êè, áèð ÷îõ ñÿáÿáëÿðÿ ýþðÿ ìÿí ìöñÿëìàí ÿëèôáàñûíû äÿéèøìÿê ãÿðàðûíà ýÿëèá, éåíè áèð ÿëèôáà òÿðòèá åäÿðÿê, Èðàí ùþêóìÿòèíÿ ýþíäÿðìÿê ö÷öí ðÿèñëÿðèìèí ùöçóðóíà òÿãäèì åòìèøÿì. Àðòûã áó ÿëèôáà Èðàíà ýþíäÿðèëìÿê ö÷öí Èðàí êîíñóëóíà âåðèëìèøäèð. Åéíè çàìàíäà ìÿí ùÿð ýöí áó òÿøÿááöñöì áàðÿäÿ Òèôëèñäÿ ñàâàäëû àäàìëàð âÿ ðóùàíèëÿð òÿðÿôèíäÿí òÿãäèðåäèúè ìÿêòóáëàð àëäûüûìäàí äàùà äà ðóùëàíàðàã, þç èäåéàìûí äöçýöí îëìàñû ùàããûíäà äàùà ìþùêÿì ãÿíàÿòÿ ýÿëìèøÿì. Îíà ýþðÿ äÿ þçöìöí éåíè ÿëèôáà ëàéèùÿìäÿí áàøãà áèð íöñõÿíè, îíóí ùàããûíäà ìÿðóçÿ èëÿ áÿðàáÿð ùÿçðÿòè-ÿøðÿôèíèçÿ òÿãäèì åäèá, àúèçàíÿ õàùèø åäèðÿì êè, Ãàôãàç úàíèøèíè çàòè-àëèëÿðèíèí èúàçÿñè èëÿ îíó ìöçàêèðÿ åòìÿê ö÷öí Òöðêèéÿ äèâàíûíà âåðìÿê ìÿãñÿäè èëÿ Ðóñèéàíûí Êîíñòàíòèíîïîëäàêû ñÿëàùèééÿòëè íàçèðèíÿ ýþíäÿðèí. ßýÿð Òöðêèéÿ ùþêóìÿòè ìÿíèì ÿëèôáàìäàí èñòèôàäÿ åòìÿê áàðÿäÿ ðàçûëûã âåðÿðñÿ, õàùèø åäèðÿì êè, Èðàí ùþêóìÿòèíäÿí ðèúà åòäèéèì ìöêàôàòû ìÿíÿ âÿ éà ìÿíèì âàðèñëÿðèìÿ âåðñèíëÿð. Éÿíè ìÿíèì ÿëèôáàì 15 èë ìöääÿòèíäÿ ùÿð áèð ìÿòáÿÿäÿ ÷àï åäèëäèéè òÿãäèðäÿ îíäàí ýÿëÿí ýÿëèðèí áåøäÿ áèð ùèññÿñè ìÿíÿ ÷àòñûí. 32
ßëáÿòòÿ, ùÿçðÿòè-ÿøðÿôèíèç äöøöíäöéö êèìè, áó ÿëèôáàíû ðÿñìè ñÿíÿäëÿðëÿ òÿãäèì åòìÿê ìÿãñÿäÿóéüóí äåéèëäèð. Îíà ýþðÿ äÿ éàõøû îëàð êè, îíó ðÿñìè ñÿíÿä îëìàäàí, õöñóñè ìÿêòóá êèìè òÿãäèì åäÿñèíèç. Áóíóíëà áÿðàáÿð, ìÿíÿ ÷àòàúàã ìöêàôàòûí âåðèëìÿñè áàðÿäÿ Òöðêèéÿ Äèâàíûíà éàçìûø îëäóüóì ÿðèçÿíèí òÿðúöìÿñèíè äÿ òÿãäèì åäèá õàùèø åäèðÿì êè, Ðóñèéàíûí ñÿëàùèééÿòëè íàçèðëèéèíÿ ýþñòÿðèø âåðÿñèíèç êè, ýþíäÿðèëÿí êèòàá÷à òÿãäèì åäèëäèêäÿ ìÿíèì ÿðèçÿì äÿ îíà ÿëàâÿ åäèëñèí. Êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
ÚÀÍÈØÈÍ ÄßÔÒßÐÕÀÍÀÑÛÍÛÍ ÄÈÏËÎÌÀÒÈÊ ÈÄÀÐßÑÈ ÐßÈÑÈ ÇÀÒÈ-ÀËÈËßÐÈ – ÊÀÂÀËÅÐ ÊÎÍÑÒÀÍÒÈÍ ÔÉÎÄÎÐÎÂÈ× ËÅËËÈÉß Áàáè-Àëèíèí éöêñÿê äèâàíûíà êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿäÿí
ßÐÈÇß
Ùàçûðäà ìöñÿëìàí äèëëÿðèíèí éàçûñûíû ñàäÿëÿøäèðìÿê ö÷öí éåíè ÿëèôáà òÿðòèá åäÿðÿê, îíó éöêñÿê Äèâàíûí ìöòàëèÿñèíÿ òÿãäèì åòìÿê øÿðÿôèíÿ íàèë îëóá, àúèçàíÿ õàùèø åäèðÿì êè, áó ëàéèùÿ ãÿáóë îëóíäóüó òÿãäèðäÿ, ìÿòáÿÿ ñàùèáëÿðèíÿ ÿìð åäÿñèíèç êè, 15 èë ìöääÿòèíäÿ áó éåíè ÿëèôáàíûí ÷àïûíäàí ÿëäÿ åäèëÿí ýÿëèðèí áåøäÿ áèð ùèññÿñèíè ìÿíÿ âÿ éà ìÿíèì âàðèñëÿðèìÿ âåðìÿê ö÷öí àéûðàðàã, ùÿìèí ìÿáëÿüè Òèôëèñäÿ ìÿíÿ ÷àòäûðìàã ö÷öí éöêñÿê Ðóñèéà äþâëÿòèíèí íàçèðëèéèíÿ âÿ éà êîíñóëëóüóíà òÿãäèì åòñèíëÿð. 12 íîéàáð 1857-úè èë
ßÇÈÇÈÌ ßÑÝßÐÕÀÍ ÁßÉ!1 Ìÿí áóðàäà òÿáðèçëèëÿð àðàñûíäà åëÿ áèð àäàì àõòàðûðäûì êè, Òÿáðèçÿ ãàéûòäûãäàí ñîíðà éåíè ÿëèôáàíû ñèçÿ þéðÿòìÿê ö÷öí îíà þéðÿäèì. Áó àõòàðûø íÿòèúÿñèíäÿ àõóíä Ìîëëà ßëèìÿùÿììÿä ðþâçÿõàíäàí áàøãà àäàì òàïà áèëìÿäèì. ßëèôáàíû îíà þéðÿòäèì êè, Òÿáðèçÿ éåòèøÿí êèìè áó õöñóñäà ñèçèíëÿ äàíûøûá áÿçè øåéëÿðè ñèçÿ ýþñòÿðñèí. Åéíè çàìàíäà ìÿí ñèçèí ôèòðè áàúàðûüûíûçà áÿëÿä îëäóüóìäàí ÿìèíÿì êè, îíóí êþìÿéè îëìàäàí áåëÿ, [ñèçÿ ýþíäÿðäèéèì] êèòàá÷àíûí öçöíäÿí áó éåíè ÿëèôáàíû þéðÿíÿ 33
áèëÿúÿêñèíèç. Ìÿùç áóíà ýþðÿ äÿ àäû éóõàðûäà ÷ÿêèëÿí àõóíäóí ÷îõ áÿäáÿõò îëìàñûíà áàõìàéàðàã, éåíè ÿëèôáà êèòàá÷àñûíû îíóí ÿëèëÿ êþ÷öðòäöðöá ùÿìèí ìÿêòóáëà ñèçÿ ýþíäÿðèðÿì. Õàùèø åäèðÿì êè, áó íöñõÿíè àëäûãäàí ñîíðà îíó öçêþ÷öðÿí õîøíÿâèñëÿðäÿí áèðèíèí âàñèòÿñèëÿ ÷îõ ýþçÿë éàçäûðûá þçöíöçäÿ ñàõëàéàñûíûç. Áóíäàí ñîíðà ñèçÿ ýþíäÿðäèéèì íöñõÿíè àõóíä Ìîëëà ßëèìÿùÿììÿäÿ âåðÿðñèíèç. Ñèçÿ éàçäûüûì òÿëèìàò ÿñàñûíäà éåíè ÿëèôáàíû þéðÿòìÿéÿ âÿ îíó Òÿáðèç úàìààòû è÷ÿðèñèíäÿ éàéìàüà ÷àëûøûí! Èøèí ýåäèøè ùàããûíäà éåíè ÿëèôáà èëÿ ùåñàáàò éàçàðàã, êÿëàüàéû÷û Ùàúû Ðÿñóëà òÿãäèì åäèí! Î, ñèçèí ìÿêòóáëàðûíûçû ãàðäàøû Àüà Ùÿñÿí òàúèðèí ìÿêòóáëàðû èëÿ áÿðàáÿð ýþíäÿðÿð âÿ áó ìÿêòóáëàð ìÿíÿ ÷àòàð. Ìÿí áó ìÿñÿëÿ ùàããûíäà ñèçèí ÷àëûøìàíûçà öìèä áÿñëÿéèðÿì. ßìèí îëà áèëÿðñèíèç êè, þç èøèíèçëÿ ìÿíè ñîí äÿðÿúÿ ðàçû ñàëûá, õîøùàë åäÿúÿêñèíèç. Áóíóíëà áÿðàáÿð, éåíè ÿëèôáàíûí èêè ãèòÿäÿí èáàðÿò îëàí ñóðÿòèíè âÿ ùàáåëÿ Òåùðàí ÿìèðëÿðèíäÿí áèðèíÿ ýþíäÿðäèéèì ìÿêòóáóí ñóðÿòèíè ñèçÿ ýþíäÿðèðÿì. Ñèçèí þùäÿíèçÿ áþéöê áèð èø ãîéóðàì. ßýÿð èñëàì ïàäøàùëàðû þç õàëãëàðûíûí õåéðèíè íÿçÿðäÿ òóòàðàã, éåíè ÿëèôáàíûí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè óüðóíäà òÿäáèð ýþðÿðëÿðñÿ, áó áþéöê èøèí Àçÿðáàéúàíäà èëê áàíèñè ñèç îëàúàãñûíûç âÿ ìèñèëñèç øþùðÿò ãàçàíàúàãñûíûç. Áó éîëäàí áþéöê ìÿíôÿÿòëÿð ÿëèíèçÿ ÷àòàúàãäûð. ×öíêè, êþùíÿ ÿëèôáà èëÿ îëàí êèòàáëàðû éàâàø-éàâàø éåíè ÿëèôáàéà êþ÷öðäöá ÷àï åòäèðìÿê ö÷öí ìÿòáÿÿëÿðÿ âåðÿúÿêñèíèç. Åéíè çàìàíäà ñèç áèëìÿëèñèíèç êè, ùàçûðäà ùÿðäÿíáèð öçëÿðèíè ÿðÿá ÿëèôáàñû èëÿ êþ÷öðäöéöíöç êèòàáëàðà íèñáÿòÿí éåíè ÿëèôáà èëÿ öçöíö êþ÷öðäöéöíöç êèòàáëàðà äàùà àç çÿùìÿò ñÿðô åäÿúÿêñèíèç. ßýÿð áó áþéöê èø áàø òóòàðñà, èíøàëëàù, éåíè ÿëèôáàíû þéðÿòìÿê âÿ áÿçè áàøãà ìÿñÿëÿëÿð ö÷öí ñèç ìÿíèì ùåñàáûìà äàðöë-õèëàôåéè-Òåùðàíà ýåäÿúÿêñèíèç. ßëáÿòòÿ, áó úöð ñÿôÿð ÷îõ éàõøû íÿòèúÿëÿð âåðìÿéÿ áèëìÿç. Áó åëÿ áèð èøäèð êè, îíóí ö÷öí çèðÿê âÿ áàúàðûãëû àäàì ëàçûìäûð. Áó úÿùÿòäÿí ñèçäÿí éàõøû àäàì òàïûëìàç. Ñèç áó èøè ùå÷ äÿ àñàí èø ñàéìàéûí. ßýÿð áèð ãÿäÿð äèããÿò åòñÿíèç, èøèí íÿ ãÿäÿð ôàéäàëû áèð èø îëäóüó ñèçÿ ìÿëóì îëàð. Áÿçè àäàìëàðûí áó áàðÿäÿ ðÿääåäèúè ôèêèðëÿðèíÿ ãóëàã àñìàéûí âÿ ÿëèíèçè èøäÿí ñîéóòìàéûí! Ùÿð èøèí ÿââÿëè èíñàíà ÷ÿòèí ýÿëèð. ßýÿð áöòöí õàëã êöòëÿëÿðè áó ÿëèôáàíûí êþìÿéè èëÿ éàõûí ýÿëÿúÿêäÿ ñàâàäëûëàð ñûðàñûíà äàõèë îëàúàãëàðûíû áèëÿðëÿðñÿ, áèçèì ôèêðèìèçè ðÿää åäÿíëÿðÿ îíëàð þçëÿðè úàâàá âåðÿðëÿð. Áó èøäÿ ìþùêÿì èðàäÿëè, ÿçìëè âÿ úÿñàðÿòëè îëìàüûíûçû õàùèø åäèðÿì. 34
Êèòàá÷àíû, òÿëèìàòû âÿ ùàáåëÿ Òåùðàíà ýþíäÿðäèéèì ìÿêòóáóí ñóðÿòèíè ìöíàñèá ýþðäöéöíöç éåðëÿðäÿ ìÿðèôÿò ñàùèáëÿðèíÿ îõóéóí âÿ ùÿð áèð êÿñè áó ìÿòëÿáäÿí àýàù åäèí. Ìÿíèì ÿâÿçèìäÿí Ýþùÿð Ñóëòàíûí öçöíäÿí þïöí. 1274-úö èë ùèúðè, ìÿùÿððÿì àéûíûí ñîíóíäà (22 ñåíòéàáð 1857-úè èë), Òèôëèñäÿ êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû.
ÃÀÔÃÀÇ ÚÀÍÈØÈÍÈ ÄßÔÒßÐÕÀÍÀÑÛÍÛÍ ÄÈÐÅÊÒÎÐÓ, ÙßÃÈÃÈ ÌÖËÊÈ ÌÖØÀÂÈÐ Âß ÊÀÂÀËÅÐ, ÙßÇÐßÒ-ßØÐßÔ ÀËÅÊÑÅÉ ÔÉÎÄÎÐÎÂÈ× ÊÐÓÇÅÍØÒÅÐÍ ÚßÍÀÁËÀÐÛÍÀ Êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí éàçûëû ìÿðóçÿñè 23 ñåíòéàáð 1857-úè èë, Òèôëèñ
Ìöñÿëìàí ÿëèôáàñûíûí éàðûòìàçëûüû áèð ÷îõ øÿðãøöíàñëàðà ìÿëóìäóð. Äåìÿê îëàð êè, î, òÿõìèíÿí ùåðîãëèôëÿðëÿ îõóíóð. Îíà ýþðÿ êè, áèðèíúè, ñþçëÿðäÿêè áöòöí ñÿñëÿðè òàìàìèëÿ èôàäÿ åòìÿê ö÷öí ëàçûì îëàí áèð íå÷ÿ ùÿðô áöòöíëöêëÿ áó ÿëèôáàäà éîõäóð. Èêèíúèñè, ñàèò ùÿðôëÿðèí ÷îõ ùèññÿñè, îíëàðûí êþìÿéè èëÿ èôàäÿ îëóíàí ñàìèò ùÿðôëÿðèí éàíûíäà éàçûëìûð âÿ îíëàðû îõóúóíóí þçö åùòèìàë èëÿ òÿéèí åòìÿëè îëóð. Áó ùÿðôëÿðè òÿéèí åòìÿéÿ ãàäèð îëìàã ö÷öí, òÿêìèëëÿøèíúÿéÿ ãÿäÿð îõóúó èëëÿðëÿ âàõò èòèðèð âÿ þç ãèéìÿòëè âàõòûíû áîø èøëÿð ö÷öí ñÿðô åòìÿëè îëóð. Ö÷öíúöñö, áèð ÷îõ ùÿðôëÿðèí øÿêèëëÿðè åéíèäèð. Îíëàð áèð-áèðèíäÿí àíúàã íþãòÿëÿð âàñèòÿñèëÿ ôÿðãëÿíèð, ëàêèí ÷îõ çàìàí êàòèáëÿð áó íþãòÿëÿðè éàçìûð âÿ îíëàðû òÿéèí åäèá, ùÿðôëÿðè èñòÿäèéè êèìè îõóìàüû îõóúóíóí þùäÿñèíÿ áóðàõûðëàð. Éàçûíûí áåëÿ áèð âÿçèééÿòäÿ îëìàñûíûí õîøàýÿëìÿç íÿòèúÿñèäèð êè, ìöñÿëìàíëàð éàøàéàí éåðëÿðäÿ îí ìèí íÿôÿð è÷ÿðèñèíäÿ àíúàã áèð íÿôÿð ñàâàäëûéà òÿñàäöô åòìÿê îëóð. Áó èñÿ îíëàðûí îõóìàã ìåéëèíèí éîõëóüó íÿòèúÿñè äåéèë, áÿëêÿ äÿ îõóìàüûí èìêàí õàðèúèíäÿ îëìàñûíûí íÿòèúÿñèäèð. Îõóìàã âàñèòÿëÿðèíèí ÷ÿòèíëèéè íÿòèúÿñèíäÿ òÿùñèëÿ áàøëàéàíëàðûí áèð ÷îõó îõóìàüû áóðàõûð âÿ áèëèð êè, áó ÷ÿòèíëèê àíúàã óçóí èëëÿð áîéó òÿùñèëè äàâàì åòäèðìÿê âÿ áó éàçûéà àäÿò åòìÿê ö÷öí ÷îõëó âÿñàèò ñÿðô åòìÿê íÿòèúÿñèíäÿ àðàäàí ãàëäûðûëà áèëÿð. 35
Ìöñÿëìàí õàëãëàðû è÷ÿðèñèíäÿ åëÿ áèð óøàã òàïûëìàç êè, ìöñÿëìàí ÿëèôáàñûíà íèôðÿò áÿñëÿìÿìèø îëñóí. ×öíêè áó ÿëèôáàíû þéðÿíìÿê, îíà áèðèíúè ýöíëÿðäÿ ðèéàçèééàòû þéðÿíìÿê ãÿäÿð ÷ÿòèí ýÿëèð. Õàðèúèëÿðÿ ýÿëèíúÿ, úÿñàðÿòëÿ ñèçè èíàíäûðà áèëÿðÿì êè, îíëàðäàí áèðè äÿ èíäèéÿ ãÿäÿð ìöñÿëìàí éàçûñûíû þéðÿíìÿê èøèíäÿ éöêñÿê ñÿâèééÿéÿ ÷àòìàìûøäûð. Îíëàð áó ÿëèôáàíû àíúàã ñÿòùè âÿ ãèñìÿí þéðÿíèðëÿð. Áóíëàðûí ùàìûñûíà ìöãÿññèð àíúàã ÿëèôáàäûð. Ìöñÿëìàíëàðûí éàçûñûíäàêû áåëÿ áèð ãåéðè-òÿáèè âÿçèééÿò, òåç éà ýåú àðàäàí ãàëäûðûëìàëû èäè. Ìöñÿëìàíëàðûí ÿäÿáèééàòûíû àüûð âÿçèééÿòäÿ ñàõëàéàí ÿëèôáàíûí ùÿìèøÿëèê áèð ìàíåÿ êèìè éàøàìàñûíà èìêàí âåðìÿê îëìàçäû. Ùÿòòà 500 èë áóíäàí ñîíðà îëñà áåëÿ, áó ÿëèôáàäà ìöòëÿã áèð äÿéèøèêëèê ÿìÿëÿ ýÿòèðìÿê ëàçûìäûð. Àíúàã ìÿí áåëÿ áèð äÿéèøèêëèéè òåçëèêëÿ èúðà åòìÿê ãÿðàðûíà ýÿëäèì; áöòöí íþãòÿëÿðè àòäûì, èíäèéÿ ãÿäÿð éàçûëìàéàí ñàèò ùÿðôëÿðè ÿëèôáàéà äàõèë åòäèì, îíëàðûí ùÿð áèðèñè ö÷öí ýþçÿë øÿêèëëÿð èõòèðà åòäèì. ßëèôáàíû ÷àòûøìàéàí ùÿðôëÿðëÿ òàìàìëàäûì, ùÿðôëÿðèí ùÿð áèðèñè ö÷öí íþãòÿëÿðèí êþìÿéè îëìàäàí õöñóñè áèð øÿêèë òàïäûì, äàíûøûã âÿ èôàäÿíè àéäûíëàøäûðìàã ö÷öí áèð íå÷ÿ ëàçûìè äóðüó èøàðÿñè éàðàäàðàã, äöçýöí éàçìàã âÿ éàçûíû àñàí öñóë èëÿ þéðÿòìÿê ö÷öí ãàéäàëàð ýþñòÿðäèì âÿ áó éîë èëÿ äÿ ÿðÿá, ôàðñ âÿ òöðê äèëëÿðè ö÷öí éåíè áèð ÿëèôáà òÿðòèá åòäèì êè, þç õöñóñèééÿòè åòèáàðèëÿ êþùíÿ ÿëèôáàéà ÿñëà áèýàíÿ äåéèë âÿ òàìàìèëÿ ìÿãñÿäÿóéüóíäóð. Éåíè ÿëèôáà î ãÿäÿð ìöêÿììÿëäèð êè, èíäèéÿ ãÿäÿð þéðÿíèëìÿñè èëëÿð òÿëÿá åäÿí ìöñÿëìàí éàçûñûíû áó ÿëèôáàíûí êþìÿéè èëÿ áèð àéäà þéðÿíìÿê îëàð. Äåìÿëè, ìÿí úÿñàðÿòëè áèð àääûì àòìûøàì. Ëàêèí áèëìèðÿì, ìöñÿëìàí þëêÿëÿðèíäÿ ìÿíèì ÿëèôáàìû èñòèôàäÿ ö÷öí ãÿáóë åäÿúÿêëÿðìè? Îíëàð èñòÿéÿðëÿðìè êè, íÿòèúÿäÿ èíäèéÿ ãÿäÿð ìþâúóä îëàí ìèëéîíëàðëà êèòàáûí ëöçóìñóçëóüóíà ñÿáÿá îëàí ìöñÿëìàí ÿëèôáàñûíäà áåëÿ áèð ÷åâðèëèøÿ éîë âåðñèíëÿð? Ùÿð ùàëäà èøèí ìöâÿôôÿãèééÿòè âÿ íÿòèúÿñè ùàããûíäà ôèêèðëÿøìÿéÿðÿê, ìÿí òÿúðöáÿ ö÷öí þç ÿëèôáàìû ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçÿ òÿãäèì åäèá, àúèçàíÿ õàùèø åäèðÿì êè, ùÿçðÿò-ÿøðÿô Ãàôãàç úàíèøèíèíèí ùöçóðóíà ÷àòäûðûá, õàùèø åäÿñèíèç êè, î, áó ÿëèôáàíû áóðàäàêû Èðàí áàø êîíñóëóíà òÿãäèì åäèá, îíó áåëÿ áèð äÿâÿòëÿ þç ùþêóìÿòèíÿ ýþíäÿðèá ñîðóøñóí êè, îíëàð áó ÿëèôáàíû ùÿéàòà òÿòáèã åòìÿê èñòÿéÿðëÿðìè? ßýÿð Èðàí ùþêóìÿòèíèí áåëÿ áèð ÷åâðèëèøÿ ýöúö âÿ úÿñàðÿòè ÷àòìàçñà, ÿëèôáàíû ýåðè ãàéòàðà áèëÿð. Î çàìàí ìÿí îíó ùÿìèí éîëëà Òöðêèéÿ ùþêóìÿòèíÿ ýþíäÿðÿðÿì êè, ôèêðèìúÿ, áó ùþêóìÿò ùàçûðäà, áåëÿ áèð äÿéèøèêëèéÿ ìåéë åäÿ áèëÿð. 36
ßËÀÙßÇÐßÒ ÑÓËÒÀÍÛÍ ÄßÐÁÀÐÛÍÄÀ ÕÖÑÓÑÈ ÒÀÏØÛÐÛÃËÀÐÛÍ ÈÚÐÀ×ÛÑÛ, ÊÎÍÑÒÀÍÒÈÍÎÏÎËÄÀ ÐÓÑÈÉÀ ÍÖÌÀÉßÍÄßËÈÉÈÍÈÍ ÌÖÄÈÐÈ, ÙßÃÈÃÈ ÝÈÇËÈ ÌÖØÀÂÈÐ Âß ÊÀÂÀËÅÐ ÀÏÎËÈÍÀÐÈ ÏÅÒÐÎÂÈ× ÁÓÒÅÍΠÇÀÒÈ-ÀËÈËßÐÈÍÈÍ ÉÖÊÑßÊ ÙÖÇÓÐÓÍÀ Ãàôãàç Úàíèøèíëèéè äÿôòÿðõàíàñûíûí ìöòÿðúèìè êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿäÿí
ßÐÈÇß
Ìöñÿëìàí ÿëèôáàñûíûí íàòàìàìëûüû áèð ÷îõ øÿðãøöíàñëàðà ìÿëóìäóð. Äåìÿê îëàð êè, ìöñÿëìàí éàçûëàðû òàìàìèëÿ ùåðîãëèôëÿðëÿ îõóíóð. Áóíà ýþðÿ äÿ äèëäÿêè áèð ÷îõ ñÿñëÿð ÿëèôáàäà õöñóñè ùÿðôëÿðëÿ ãåéä îëóíìóð. Èêèíúèñè, ñàèò ùÿðôëÿðèí ÷îõó îíëàðûí êþìÿéè èëÿ èôàäÿ îëóíàí ñàìèò ùÿðôëÿðëÿ áèð ñûðàäà éàçûëìûð. Áóíà ýþðÿ äÿ îõóúó ñàèò ùÿðôëÿðè þçö åùòèìàë éîëó èëÿ òÿéèí åòìÿëèäèð. Îõóúó áó ñàèò ùÿðôëÿðèí òÿéèíèíäÿ äöçýöí åùòèìàëà ýÿëìÿéè þéðÿíèíúÿéÿ ãÿäÿð èëëÿðëÿ ÷àëûøìàëû âÿ þç ãèéìÿòëè âàõòûíû áîø èøëÿðÿ ñÿðô åòìÿëèäèð. Ö÷öíúöñö, áèð ÷îõ ùÿðôëÿðèí øÿêëè éàçûäà åéíèäèð. Îíëàð áèðè äèýÿðèíäÿí àíúàã íþãòÿëÿðëÿ ôÿðãëÿíèðëÿð. ×îõ çàìàí èñÿ êàòèáëÿð áó íþãòÿëÿðè ãîéìàüû óíóäàðàã, ùÿðôëÿðè áèð-áèðèíäÿí ôÿðãëÿíäèðìÿéè îõóúóíóí þç þùäÿñèíÿ áóðàõûðëàð. ßëèôáàíûí áó âÿçèééÿòäÿ îëìàñû íÿòèúÿñèíäÿ áåëÿ áèð õîøàýÿëìÿç øÿðàèò éàðàíìûøäûð êè, ìöñÿëìàí õàëãëàðû è÷ÿðèñèíäÿ îí ìèíëÿðëÿ íÿôÿðäÿí àíúàã áèð íÿôÿð ñàâàäëûéà òÿñàäöô åòìÿê îëàð. ßëáÿòòÿ, áó, îíëàðûí ñàâàä þéðÿíìÿê èøèíäÿêè òÿíáÿëëèéèíäÿí äåéèë, ñàâàäëàíìàüûí èìêàí õàðèúèíäÿ îëìàñûíäàí èðÿëè ýÿëìèøäèð. Áèð ÷îõ ùàëëàðäà òÿùñèë àëìàüà áàøëàéàí àäàìëàðûí ÿêñÿðèééÿòè áó èøèí ÷ÿòèílèéèíè áàøà äöøÿðÿê, îõóìàüû òÿðê åäèðëÿð. ×öíêè áó ÷ÿòèíëèê àíúàã óçóí èëëÿð áîéó òÿùñèëè äàâàì åòäèðìÿê âÿ áó éàçûéà àäÿò åòìÿê ö÷öí ÷îõëó âÿñàèò ñÿðô åòìÿê íÿòèúÿñèíäÿ àðàäàí ãàëäûðûëà áèëÿð. Ìöñÿëìàí õàëãëàðû è÷ÿðèñèíäÿ åëÿ áèð óøàã òàïûëìàç êè, ìöñÿëìàí ÿëèéáàñûíà íèôðÿò áÿñëÿìÿìèø îëñóí. ×öíêè áó ÿëèôáàíû þéðÿíìÿê îíà áèðèíúè ýöíëÿðäÿ ðèéàçèééàò ìÿñÿëÿëÿðèíè þéðÿíìÿê ãÿäÿð ÷ÿòèí ýÿëèð. Õàðèúèëÿðÿ ýÿëèíúÿ, úÿñàðÿòëÿ äåéÿ áèëÿðÿì êè, îíëàðäàí áèð íÿôÿðè äÿ èíäèéÿ ãÿäÿð ìöñÿëìàí éàçûñûíû ìöêÿìèìÿë þéðÿíÿ áèëìÿìèøäèð. Îíëàð áó éàçùûíû ãèñìÿí âÿ ñÿòùè þéðÿíèðëÿð. Áöòöí áóíëàðà ñÿáÿá ÿëèôáàíûí éàðûòìàçëûüûäûð. 37
Ìöñÿëìàíëàðûí éàçûñûíäàêû áåëÿ áèð ãåéðè-òÿáèè âÿçèééÿòÿ ýåú-òåç ñîí ãîéóëìàëûäûð. Ìöñÿëìàíëàðûí ÿäÿáèòééàòûíû àüûð âÿçèééÿòäÿ ñàõëàéàí ÿëèôáàíûí ùÿìèøÿëèê áèð ìàíåÿ êèìè éàøàìàñûíà èìêàí âåðìÿê îëìàçäû. Ùÿòòà 500 èë áóíäàí ñîíðà áåëÿ îëñà, áó ÿëèôáàäà ìöòëÿã áèð äÿéèøèêëèê ÿìÿëÿ ýÿòèðìÿê ëàçûì èäè. Àíúàã ìÿí áåëÿ áèð äÿéèøèêëèéè òåçëèêëÿ èúðà åòìÿê ãÿðàðûíà ýÿëäèì. Îíà ýþðÿ äÿ ìÿí áó ÿëèôáàäàí áöòöí íþãòÿëÿðè àòäûì. Ñàèòëÿðèí ùÿð áèðèíÿ ýþçÿë øÿêèëëÿð äöøöíöá îíëàðû ñàìèòëÿðèí úÿðýÿñèíÿ ñàëäûì. ßëôèáàíû ÷àòûøìàéàí ùÿðôëÿðëÿ òàìàìëàäûì. Ùÿð áèð ùÿðô ö÷öí íþãòÿëÿðèí éàðäûìûíà åùòèéàú ùèññ åòìÿäÿí õöñóñè øÿêèë òàïäûì. Áèð íå÷ÿ ëàçûìëû âóðüó èøàðÿëÿðè äöøöíäöì. ßëèôáàíû àñàí þéðÿíìÿê ö÷öí õöñóñè îðôîãðàôèéà âÿ éàçû öñóëëàðûíû ýþñòÿðäèì âÿ áåëÿëèêëÿ äÿ, ôàðñ âÿ òöðê äèëëÿðè ö÷öí òàìàìèëÿ ìÿãñÿäÿóéüóí, ëàêèí ùÿëÿ þç õöñóñèééÿòè èëÿ êþùíÿ ÿëèôáàéà éàáàí÷û îëìàéàí éåíè áèð ÿëèôáà äöçÿëòäèì. Éåíè ÿëèôáà î ãÿäÿð ìöêÿììÿëäèð êè, èíäèéÿ ãÿäÿð þéðÿíèëìÿñè èëëÿðëÿ âàõò òÿëÿá åäÿí ìöñÿëìàí éàçûñûíû áó ÿëèôáàíûí êþìÿéè èëÿ áèð àéäà þéðÿíìÿê îëàð. Äåìÿëè, ìÿí ÷îõ úÿñàðÿòëè áèð àääûì àòìûøàì. Ëàêèí áèëìèðÿì, ìöñÿëìàí õàëãëàðûíûí ÿäÿáèééàòûíäà áåëÿ áèð äþíöøÿ ðàçû îëàúàãëàðìû? ×öíêè ðàçû îëñàëàð, èíäèéÿ ãÿäÿð ìþâúóä îëàí ìèëéîíëàðëà êèòàá ýÿëÿúÿêäÿ òàìàìèëÿ ýÿðÿêñèç ãàëàúàãäûð. Ùÿð ùàëäà ìÿí áó èøèí ìöâÿôôÿãèééÿòëÿ áàøà ÷àòûá-÷àòìàéàúàüûíû äöøöíìÿäÿí, ùÿìèí èëèí íîéàáð àéûíäà ùÿìèí ÿëèôáàíû Òöðêèéÿ Äèâàíûíäà ìöçàêèðÿéÿ âåðìÿê ö÷öí ùÿçðÿò-ÿøðÿô êíéàç Úàíèøèíèí èúàçÿñè èëÿ ñèçèí éöêñÿê úÿíàáûíûçà ýþíäÿðìÿéè Ãàôãàç úàíèøèíèíèí äèïëîìàòèê äÿôòÿðõàíàñûíäàí õàùèø åòäèì. ßýÿð Îñìàíëû äþâëÿòè ìÿíèì éåíè ÿëèôáàìû èñòèôàäÿ åòìÿê ö÷öí ãÿáóë åäÿðñÿ, ìÿí õàùèø åäèðÿì êè, ìÿíèì áó èõòèðàìûí ìöãàáèëèíäÿ 15 èë ìöääÿòèíäÿ áó ÿëèôáà ùÿð äÿôÿ ìÿòáÿÿäÿ ÷àï åäèëäèêäÿ, îíäàí ÿëäÿ åäèëÿí ýÿëèðèí áåøäÿ áèð ùèññÿñèíè ìöêàôàò îëàðàã ìÿíÿ âÿ éà ìÿíèì âàðèñëÿðèìÿ âåðñèíëÿð. Ùàë-ùàçûðäà ìÿí ñèçèí çàòè-àëèëÿðèíèçèí èëòèôàòûíà öìèä åäèðÿì. Åéíè çàìàíäà ìÿíèì áó òÿøÿááöñöìöí íÿòèúÿñèíè þéðÿíìÿéè âÿ ëöòôÿí Ãàôãàç úàíèøèíëèéèíèí äèïëîìàòèê äÿôòÿðõàíàñû âàñèòÿñèëÿ áó íÿòèúÿíè ìÿíÿ áèëäèðìÿéè ñèçäÿí àúèçàíÿ õàùèø åòìÿéè þçöìÿ áîðú áèëèðÿì. ×öíêè ìÿí áåëÿ ãÿðàðà ýÿëìèøÿì êè, òÿøÿááöñöì ìöâÿôôÿãèééÿòñèçëèéÿ óüðàñà, áó ÿëèôáàíûí áèðÿð íöñõÿñèíè Àâðîïà äþâëÿòëÿðèíèí áöòöí àêàäåìèéàëàðûíà ýþíäÿðèá îíëàðà Øÿðã äèëëÿðèíè ñåâÿí èíñàíëàðûí ùàìûñû ö÷öí ôàéäàëû îëàí áåëÿ áèð ëàéèùÿíèí ðÿää åäèëìÿñè ùàããûíäà ñÿìèìè òÿÿññöôëÿðèìè áèëäèðèì. Êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ 12 íîéàáð 1857 úè èë, Òèôëèñ
38
ÕÀÃÀÍÛÍ ÉÀÕÛÍ ÀÄÀÌÛ Âß ÚßËÀË ÑÀÙÈÁÈ ÎËÀÍ ÚßÍÀÁ, ÑßÀÄßÒÈÍÈÇ ßÁßÄÈ ÎËÑÓÍ! Òåùðàí øÿùÿðèíäÿ Ùöñåéí Íèçàìöääþâëÿéÿ éàçûëìûøäûð.
Ìÿí äàðöë-õèëàôåéè-Òåùðàíäà áèð êÿñè òàíûìûðàì. Ñèçèí úÿëàë ñàùèáèíèçëÿ äÿ öç-öçÿ ýÿëèá òàíûø îëìàìûøàì. Àììà åøèòìèøÿì êè, úÿíàáûíûç Ìöãÿääÿì åëèíäÿíñèíèç. Ìÿí äÿ àòà âÿ àíà òÿðÿôäÿí ìöãÿääÿìÿì. Áóíäàí ÿëàâÿ, ñèçèí ãîùóìóíóç úÿëàë ñàùèáè ìöãÿððÿáöë-õàãàí Ìèðçÿ Úÿôÿð õàí ìÿíèì ìÿðùóì ÿìèì1 àõóíä Ùàúû ßëèÿñýÿðëÿ òàíûø âÿ äîñò èäè. Ðÿùìÿòëèê ÿìèì ùÿìèøÿ ÿçÿìÿòëè õàíûí òÿðèôèíè åäÿðäè âÿ î ìÿðùóìóí ÿçÿìÿò ñàùèáè îëàí õàíäàí Øåéõ Áÿùàèíèí “Õöëàñÿòöë-ùåñàá” ÿñÿðèíèí áÿçè ìÿòëÿáëÿðèíè þéðÿíäèéèíè áèëèðäèì. Ùàáåëÿ ìöãÿððÿáöëõàãàí Ìèðçÿ Úÿôÿð õàí øÿõñÿí ìÿíèì þçöìö äÿ òàíûéûð. Òèôëèñäÿ îëäóüó çàìàí ñÿôàðÿòõàíàéà òÿøðèô ýÿòèðÿðêÿí ìÿíÿ éàäèýàð îëàðàã áèð “Ìèí áèð ýåúÿ” êèòàáû äà áàüûøëàìûøäûð. Éåðè úÿííÿòäÿ îëàí Ìÿùÿììÿä øàùûí òÿðÿôèíäÿí ìöáàðÿê ôÿðìàí èëÿ “Øèð-Õóðøèä” íèøàíû äà îíóí åë÷èëèéè âàñèòÿñèëÿ ìÿíÿ ÿòà îëóíìóøäóð. Áóíà ýþðÿ äÿ ùàë-ùàçûðäà úÿëàë ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûçà ìöðàúèÿò åäèá, ýÿëÿúÿêäÿ ãåéä åäÿúÿéèì áèð èø áàðÿñèíäÿ ñèçèí éàðäûìûíûçû âÿ âàñèòÿ÷èëèéèíèçè õàùèø åäÿðÿê, òàìàìèëÿ õàòèðúÿì âÿ öìèäâàð îëäóüóìó áèëäèðèðÿì êè, úÿëàë ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûç åëëèëèê òÿÿññöáö èëÿ ìÿíèì òÿðÿôèìè ñàõëàéàúàã, ùÿìèí èø áàðÿäÿ ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí âÿêèëëèê âÿçèôÿñèíè èúðà åäÿúÿê, ìÿíèì ùàãã ñþçöìö äàðöëõèëàôåéè-Òåùðàíäà íàçèðëÿðèí âÿ äþâëÿò áàø÷ûëàðûíûí ùöçóðóíäà ñöáóòà ÷àòäûðàúàã âÿ áó íÿúèá èøèíèçëÿ ìÿíè þçöíöçÿ ñîíñóç äÿðÿúÿäÿ ìèííÿòäàð åäÿúÿêñèíèç. Áó èëèí ðÿáèöññàíè àéûíäà øÿðÿô ñàùèáè ñÿðêàð Ãàôãàç úàíèøèíèíèí èúàçÿñè èëÿ äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí Òèôëèñäÿêè áàø êîíñóëó ìöãÿððÿáöëõàãàí Ìèðçÿ Ùöñåéí õàí, èñëàì éàçû ãàéäàëàðûíû äÿéèøäèðìÿê áàðÿäÿ éàçìûø îëäóüóì áèð êèòàá÷àíû äþâëÿò ðÿùáÿðëÿðè âÿ ìèëëÿò áàø÷ûëàðûíûí íÿçÿðèíÿ ÷àòäûðìàã ö÷öí Èðàíûí õàðèúè èøëÿð íàçèðè úÿíàáëàðûíà ýþíäÿðìèøäèð. Èíäèéÿ ãÿäÿð õàðèúè èøëÿð íàçèðëèéèíäÿí ùþðìÿòëè áàø êîíñóëà áó õöñóñäà úàâàá ýÿëìÿäèéèíäÿí íèýàðàí ãàëìûøàì âÿ áóíà ýþðÿ äÿ ñèçèí úÿëàë ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûçäàí õàùèø åäèðÿì. Ìÿí áóíóí ìÿíàñûíû èêè ùàëäàí áèðèíÿ éîçóðàì. Éà îíëàð áó ìÿñÿëÿíè áàøà äöøìöðëÿð, éà äà êè áàøà äöøöðëÿð, ëàêèí áÿçè ñÿáÿáëÿðÿ ýþðÿ ìÿíèì ñþçëÿðèìè âÿ äÿëèëëÿðèìè ãÿáóë åòìÿê èñòÿìèðëÿð. Ùÿð èêè ùàëäà úÿëàë ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûçûí âàñè39
òÿ÷èëèéèíÿ âÿ êþìÿéèíÿ åùòèéàúûì âàðäûð êè, ñèç ìÿíèì âÿêèëèì îëàñûíûç. Èøèí íÿ éåðäÿ îëäóüóíó äþâëÿò ðÿùáÿðëÿðèíèí ãàðøûñûíäà èçàù åäÿñèíèç âÿ îíëàðû ðàçû ñàëàñûíûç êè, áó éåíè ÿëèôáàíû ìöçàêèðÿ ö÷öí îí-îí èêè íÿôÿð êàìàë âÿ ìÿðèôÿò ñàùèáèíäÿí èáàðÿò áèð ìÿñëÿùÿò øóðàñû òÿéèí åòñèíëÿð âÿ ùàìàí ìÿñëÿùÿò÷è ùåéÿòèí ãÿðàðû èëÿ èìòàùàí ö÷öí áó ÿëèôáàäàí ìèí úèëä ÷àï åäèá, ýþñòÿðèëìèø ãàéäà âÿ öñóë èëÿ óøàãëàðà þéðÿòìÿéÿ áàøëàñûíëàð âÿ áó ìÿñÿëÿíè ãÿçåòëÿð âàñèòÿñèëÿ éàçûá ùÿð éåðÿ áèëäèðñèíëÿð. Áóíäàí ñîíðà ÿýÿð õàëã áó éåíè éàçû ãàéäàñûíû úàíëà-áàøëà ãÿáóë åòìÿê èñòÿðñÿ, îíó ùÿð éåðäÿ òÿòáèã åòìÿéÿ áàøëàñûíëàð. ßýÿð äþâëÿò áàø÷ûëàðû ìÿíèì áó òÿêëèôèìè ãÿáóë åòìÿê èñòÿðêÿí îíà ýþðÿ åùòèéàò åäèðëÿð êè, éåíè éàçû ãàéäàñû òÿòáèã îëóíäóüó òÿãäèðäÿ áöòöí Èðàí þëêÿñèíäÿ ìþâúóä îëàí êþùíÿ êèòàá ñàùèáëÿðèíÿ áèð êöðóð* âÿ éà èêè êöðóð çÿðÿð äÿéÿ áèëÿð âÿ áóíà ýþðÿ äÿ îíëàð øèêàéÿò åòìÿê ãÿðàðûíà ýÿëÿðÿê, áó òÿêëèôè àñàíëûãëà ãÿáóë åòìÿéÿúÿêëÿð, î çàìàí äþâëÿòèÿëèééåéè-Èðàí ö÷öí áó ãîðõóíó àðàäàí ãàëäûðìàã ÿëàúû òàìàìèëÿ ìöìêöíäöð. ßëáÿòòÿ, áó õöñóñäà ùå÷ áèð øöáùÿ îëà áèëìÿç êè, éåíè ÿëèôáà òÿòáèã îëóíäóãäàí ñîíðà êþùíÿ êèòàá ñàùèáëÿðè çÿðÿðÿ äöøÿúÿêëÿð. Ëàêèí ìÿñÿëÿíèí áó úÿùÿòè äÿ àéäûíäûð êè, éåíè ÿëèôáà òÿòáèã îëóíäóãäàí ñîíðà ìÿòáÿÿ ñàùèáëÿðè êþùíÿ êèòàáëàðû éåíè ÿëèôáà èëÿ ÷àï åäèá ñàòìàãäàí êöðóð-êöðóð ãàçàíú ÿëäÿ åäÿúÿêäèðëÿð. ×öíêè ùÿð áèð éåíè êèòàá ìÿòáÿÿäÿ ÷àïäàí ÷ûõàí êèìè ñàòûëàúàãäûð. Áåëÿ îëäóãäà, ìÿòáÿÿ ñàùèáëÿðèíèí þùäÿñèíÿ áåëÿ áèð âÿçèôÿ äÿ ãîéìàã îëàð êè, èéèðìè èë ìöääÿòè ÿðçèíäÿ ùÿð ùàíñû áèð êèòàáû ÷àï åäèá ñàòûøà áóðàõäûãäà, ùàìàí éåíè êèòàáûí éàðû ãèéìÿòèíÿ êþùíÿ êèòàá ñàùèáëÿðèíäÿí åéíè êèòàáûí ÿñêè ÿëèôáà èëÿ îëàí íöñõÿëÿðèíè ñàòûí àëñûíëàð âÿ äÿðùàë ÿñêè ÿëèôáàäà îëàí ùàìàí êèòàáëàðà åëÿ áèð ÿëàìÿò âóðñóíëàð êè, áó íöñõÿëÿð áèð äàùà ùèéëÿ éîëó èëÿ áàøãà ìÿòáÿÿëÿðÿ òÿãäèì îëóíóá ñàòûëà áèëìÿñèí. Áó éîë èëÿ ñàáèã êèòàá ñàùèáëÿðèíèí çÿðÿðèíèí éàðûñû þäÿíèëìèø îëàð. Áó éàðäûì èñÿ îíëàð ö÷öí êèôàéÿòäèð. ßýÿð ìÿòáÿÿ ñàùèáëÿðè áó øÿðòè ãÿáóë åòìÿéÿ ðàçû îëìàçëàðñà, äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàí ùÿìèí øÿðòè èúðà åòìÿê ÿñàñûíäà èéèðìè èë ìöääÿòèíäÿ êèòàá òèúàðÿòèíè þç ÿëèíäÿ ñàõëàéà áèëÿð. Ìÿëóìóíóç îëñóí êè, ùÿìèí éåíè ÿëèôáàäàí áèð úèëä Îñìàíëû äþâëÿòè áàø÷ûëàðûíà âÿ áåø úèëä èñÿ Àâðîïàíûí áåø ìöùöì äþâëÿòèíÿ2 ýþíäÿðèëìèøäèð. Ìöñÿëìàí õàëãëàðûíûí êöëëè ìÿíàôåéèíè òÿìèí åäÿ áèëÿí éåíè ÿëèôáà ùàããûíäàêû ôèêðèìè ñöáóò åòìÿê âÿ îíó òÿòáèã åòìÿê ö÷öí þçöì äÿ Ãàôãàç âèëàéÿòëÿðèíäÿ ÷àëûøìàãäàéàì. Úÿëàë ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûçûí òàíûø __________ * Êöðóð – éàðûì ìèëéîí.
40
îëìàñû ö÷öí áó ìÿêòóáëà áÿðàáÿð éåíè ÿëèôáàíûí ìöãÿääèìÿñèíè, ùÿðôëÿðèí øÿêèëëÿðèíè âÿ éåíè ÿëèôáà èëÿ éàçûëìûø áèð ãèòÿíè ùöçóðóíóçà ýþíäÿðèðÿì. Ìÿíèì ìÿãñÿäèì öìóìóí ìÿíàôåéèíè òÿìèí åòìÿêäèð. Éîõñà, Àëëàùà øöêöðëÿð îëñóí êè, ìÿíèì éàøàéûø âÿñàèòèì âÿ ùÿéàòûìûí éàõøûëûüû áàøãà éîëëà äà òàìàìèëÿ òÿìèíäèð âÿ áó êèìè èøëÿðèí ãàçàíúûíà åùòèéàúûì éîõäóð. Éåýàíÿ àðçóì áóäóð êè, ìöñÿëìàí òàéôàëàðû äà áàøãà õàëãëàð êèìè ñàâàäëàíìàã èìêàíû ÿëäÿ åäèá, ìÿèøÿò èøëÿðèíäÿ ìÿëóìàò ñàùèáè îëñóíëàð. Àëëàù åëÿìÿìèø, ÿýÿð áó ìÿãñÿäÿ ÷àòìàã ö÷öí ýÿòèðäèéèì äÿëèëëÿðäÿí ùå÷ áèðèñè äþâëÿò áàø÷ûëàðûíûí âÿ ìèëëÿò öëÿìàñûíûí òÿáèÿòèíÿ òÿñèð åòìÿçñÿ, úÿëàë ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûçäàí õàùèø åäèðÿì êè, ÿùâàëàòû éàçûá ìÿíÿ áèëäèðÿñèíèç êè, íèýàðàí÷ûëûãäàí õèëàñ îëóì. Àðàìûçäà ìÿùÿááÿò âÿ ìåùðèáàíëûã îëàí áàø êîíñóë ìöãÿððÿáöë-õàãàí Ìèðçÿ Ùöñåéí õàíà úÿëàë ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûçäàí ìÿêòóá ýÿëÿðñÿ, î ìÿíÿ ÷àòäûðàð. 20 øÿââàë 1274 (5.ÂÛ.1858-úè èë) Òèôëèñäÿ øÿðàôÿòëè ñÿðêàð Ãàôãàç úàíèøèíè õèäìÿòèíäÿ èñëàì äèëëÿðè ìöòÿðúèìè îëàí êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû.
ÌßÚÄßÒËÈ ÄÓÑÒÈ-ÌÅÙÐÈÁÀÍ ßÁÄÖÐÐßÙÌÀÍ ÀÜÀ ÚßÍÀÁËÀÐÛ, ÈÃÁÀËÛÍÛÇ ÄÀÈÌÈ ÎËÑÓÍ! Àëëàù øàùèääèð êè, ñèçèí ñÿàäÿòìÿíä îëìàüûíûçûí õÿáÿðè ùÿìèøÿ ìÿíè èëàãåéðÿííÿùàéÿ ìÿñðóð åëÿéèáäèð. Õöñóñÿí áó îâãàò Ùàúû ìîëëà Ìÿùÿììÿä ÿôÿíäè ñèçèí òÿðÿããèéàòûíûçû òÿãðèð åäèá, çèéàäÿ õàòèðèìèí ôÿðÿùèíÿ áàèñ îëäó. Ëèùàçà áó ôöðñÿòè ãÿíèìÿò áèëèá ùÿìâÿòÿíëèéèìèçè éàä âÿ ãÿäèìè äîñòëóüóìóçó òÿúäèäèíÿ èãäàì åäèðÿì. Êå÷ÿí ñÿíÿíèí úÿìàäèéÿë-ÿââÿë àéûíäà, éÿíè ìÿñèùèééÿ òàðèõèíèí äåêàáð àéûíäà ñÿíÿ 1857-äÿ ñÿðêàð øÿðàôÿòìÿäàð úàíèøèíè-Ãàôãàçûí èúàçÿòè èëÿ îíóí âÿçèðè úÿíàá ýåíåðàë Êðóçåíøòåðí äþâëÿòè-áåùèééÿéè-Ðóñèééÿíèí Èñòàíáóëäà ìöãèì îëàí âÿçèðè-ìóõòàðû úÿíàá ýåíåðàë Áóòåíîâà ìÿíèì ÿëñèíåéèèñëàìèééÿíèí òÿùñèëè ö÷öí òÿëèô åòäèéèì ÿëèôáàíû òÿðñèë åäèáäèð êè, þâëèéàéèäþâëÿòè-Îñìàíèééÿíèí ìöëàùèçÿñèíÿ ìÿðóç åòñèí. ×öí î âÿãòäÿí áó çàìàíà ãÿäÿð ÿëèôáàéè-ìÿçêóðóí õöñóñóíäà ùå÷ áèð õÿáÿð Èñòàíáóëäàí ìÿíÿ âöñóë îëìàéûáäûð, îíà ýþðÿ äÿ íèýàðàí ãàëìûøàì, áèëìèðÿì êè, àéà, ìÿíèì ÿëèôáàì þâëèéàéè-äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Îñìàíèééÿíèí ìöëàùè41
çÿñèíÿ ìÿðóç îëóíóáäóð, éà éîõ? Ëèùàçà, úÿíàáè-ìÿúäÿòìÿàáûíûçäàí êÿìàëè-åòèìàä èëÿ òÿâÿããå åäèðÿì êè, ìÿíèì õàòèðèìèí øàäëûüû ö÷öí áó ìÿêòóáóí âöñóëóíäà ùöììÿò åäèá, ùÿð íþâëÿ ñÿëàù ýþðñÿíèç, òÿúÿññöì âÿ òÿùãèã åäÿñèíèç êè, àéà, ìÿíèì ÿëèôáàì âèçàðÿòè-äþâëÿòè-áåùèééÿéèÐóñèééÿäÿí þâëèéàéè-äþâëÿòè-ÿëèééÿíèí ìöëàùèçÿñèíÿ ìÿðóç îëóíóáäóðìó âÿ ÿýÿð ìÿðóç îëóíóáñà, îíóí ÿðáàáû-ìÿðèôÿò âÿ ìÿøâÿðÿòèíäÿ ìöëàùèçÿ îëóíìàñûíà åùòèìàì ýþñòÿðÿñèíèç âÿ áó õöñóñäà õÿáÿðè-ñÿðèù âÿ ôÿðÿùÿíýèç éàçûá éåíÿ Ùàúû ìîëëà Ìÿùÿììÿä ÿôÿíäèíèí âÿñàèòè èëÿ ìÿíÿ éàçàñûíûç. Ìÿí ñèçäÿí ùÿìèøÿ ðàçû âÿ õîøíóä îëìóøàì, áó äÿôÿ äÿõè ýÿðÿê ùÿìâÿòÿíëèéè âÿ ãÿäèìè äîñòëóüó ìÿíçóð åäèá ìÿíè þçöíöçäÿí õîøùàë åäÿñèíèç âÿ ñèçèí èòòèëàûíûç ö÷öí ÿëèôáà êèòàá÷àñûíûí äèáà÷ÿñè âÿ ÿøêàëè-ùöðóô âÿ õÿòòè-úÿäèäÿ éàçûëàí áèð ãèòÿ áó ìÿêòóáóí çèìíèíäÿ èíôàç îëóíóð. ßýÿð ïàäøàùàíè-èñëàì áó õÿòòè-úÿäèäèí èíòèøàðûíà åùòèìàì ýþñòÿðñÿëÿð, ùÿð àéèíÿ êöëëè-ôèðãåéè-èñëàì íèêáÿõò îëàúàãäûð. Ìÿëóì îëà êè, áó ÿëèôáàíûí êèòàá÷àñûíäàí áèð úèëä äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíà âÿ áåø úèëä Ôèðÿíýèñòàíûí ìöìòàç äþâëÿòëÿðèíÿ êè, îíëàð äà ìÿäðÿñåéè-ÿëñèíåéèèñëàìèéÿ ìÿìóðäóð, èðñàë îëóíóáäóð. Áàãè úàâàáûíûçà ìöíòÿçèð ãàëûðàì. Éàçûëäû ìÿùÿððÿìöëùÿðàìûí àõûðûíäà, Òèôëèñäÿ äîñòóíóç êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí. ÈÑÒÀÍÁÓËÄÀ Ìÿúäÿòëè âÿ íÿúäÿòëè äóñòè-ìöêÿððÿì ßáäöððÿùìàí àüà úÿíàáëàðûíà âàñèë îëà.
ÊÀÏÈÒÀÍ ÌÈÐÇß ÔßÒßËÈ ÀÕÓÍÄÇÀÄß ÒßÐßÔÈÍÄßÍ ÄÀÐÖË-ÕÈËÀÔÅÉÈ-ÒÅÙÐÀÍ ßÌÈÐËßÐÈÍÄßÍ ÁÈÐÈÍß ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Áó èëèí ðÿáöÿññàíè àéûíäà øÿðàôÿòëè ñÿðêàð Ãàôãàç úàíèøèíèíèí èúàçÿñè èëÿ äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí Òèôëèñäÿêè áàø êîíñóëó ìöãÿððÿáöë-õàãàí Ìèðçÿ Ùöñåéí õàí èñëàì éàçû ãàéäàëàðûíû äÿéèøäèðìÿê áàðÿäÿ ìÿíèì éàçìûø îëäóüóì áèð êèòàá÷àíû Èðàíûí õàðèúè èøëÿð íàçèðè úÿíàáëàðûíà ýþíäÿðìèøäèð êè, äþâëÿò ðÿùáÿðëÿðè âÿ ìèëëÿò áàø÷ûëàðûíûí íÿçÿðèíÿ ÷àòäûðñûí. Èíäèéÿ ãÿäÿð Õàðèúè Èøëÿð Íàçèðëèéèíäÿí àäû ùþðìÿòëÿ ÷ÿêèëÿí áàø êîíñóëà áó õöñóñäà ùå÷ áèð úàâàá éåòèøìÿìèøäèð. Áóíà ýþðÿ äÿ ìÿí 42
íèýàðàí ãàëìûøàì. Îäóð êè, úÿëàë ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûçäàí ñîíñóç äÿðÿúÿäÿ õàùèø åäèðÿì êè, ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí âÿêèë îëàðàã èøèí íÿ éåðäÿ îëäóüóíó äþâëÿò áàø÷ûëàðûíà èçàù åäèá, îíëàðû ðàçû ñàëàñûíûç êè, ùÿìèí éåíè ÿëèôáà ìÿñÿëÿñèíè ìöçàêèðÿ ö÷öí îí-îí èêè íÿôÿð ìÿðèôÿò âÿ êàìàë ñàùèáèíäÿí èáàðÿò áèð ìÿñëÿùÿò øóðàñû òÿéèí åòñèíëÿð; áÿëêÿ ùàìàí ìÿñëÿùÿò÷è ùåéÿòèí ãÿðàðû èëÿ èìòàùàí ö÷öí áó ÿëèôáàäàí ìèí úèëä ÷àï åäèá, éàçûëû ñóðÿòäÿ ýþñòÿðèëìèø öñóë âÿ ãàéäà öçðÿ óøàãëàðû îõóòìàüà áàøëàñûíëàð âÿ áó ìÿñÿëÿíè ãÿçåòëÿð âàñèòÿñè èëÿ éàçûá ùÿð éåðÿ áèëäèðñèíëÿð. Áóíäàí ñîíðà ÿýÿð õàëã úàíëà-áàøëà áó éåíè éàçû ãàéäàñûíû ãÿáóë åòìÿê èñòÿðñÿ, î çàìàí îíóí áöòöíëöêëÿ òÿòáèãèíÿ áàøëàñûíëàð. ßýÿð áó òÿêëèôè ãÿáóë åòìÿêäÿ äþâëÿò áàø÷ûëàðû îíà ýþðÿ åùòèéàò åäèðëÿðñÿ êè, éåíè ÿëèôáàíûí áöòöí Èðàí ÿðàçèñèíäÿ òÿòáèã åäèëìÿñè íÿòèúÿñèíäÿ êþùíÿ êèòàá ñàùèáëÿðèíÿ áèð âÿ éà èêè êöðóð çÿðÿð äÿéÿ áèëÿð âÿ éÿãèí êè, áó àäàìëàð øèêàéÿò÷è îëà áèëÿðëÿð âÿ ùàìàí èøè àñàíëûãëà ãÿáóë åòìÿê èñòÿìÿçëÿð, î çàìàí áåëÿ áèð ãîðõóíó àðàäàí ãàëäûðìàüûí ÷àðÿñè éåíÿ äÿ éöêñÿê Èðàí äþâëÿòèíèí þç ÿëèíäÿäèð. Ìÿñÿëÿí, áó õöñóñäà ùå÷ áèð øöáùÿ îëà áèëìÿç êè, éåíè ÿëèôáà òÿòáèã îëóíäóãäàí ñîíðà êþùíÿ êèòàá ñàùèáëÿðè ìöÿééÿí äÿðÿúÿäÿ çÿðÿðÿ äöøÿúÿêäèðëÿð. Ëàêèí ìÿñÿëÿíèí áó úÿùÿòè äÿ àéäûíäûð êè, éåíè ÿëèôáà ãÿáóë åäèëäèêäÿí ñîíðà ìÿòáÿÿ ñàùèáëÿðè êþùíÿ êèòàáëàðû éåíè ÿëèôáà èëÿ ÷àï åäèá ñàòìàãäàí êöðóðëàðëà ãàçàíú ÿëäÿ åäÿúÿêäèðëÿð. ×öíêè îíëàðûí ÷àï åòäèéè ùÿð áèð êèòàá ìÿòáÿÿäÿí ÷ûõàí êèìè ñàòûëàúàãäûð. Áåëÿ îëäóüó ùàëäà õöñóñè áèð ãÿðàðäà ìÿòáÿÿ ñàùèáëÿðèíèí þùäÿñèíÿ áåëÿ áèð âÿçèôÿ ãîéìàã îëàð êè, èéèðìè èë ìöääÿòèíäÿ ñàòûø ö÷öí ÷àïõàíàäàí íÿ ãÿäÿð êèòàá áóðàõûëàðñà, ùàìàí éåíè êèòàáëàðûí ãèéìÿòèíèí éàðûñû ìöãàáèëèíäÿ êþùíÿ êèòàá ñàùèáëÿðèíäÿí åéíè êèòàáûí ÿñêè ÿëèôáà èëÿ îëàí íöñõÿëÿðèíè ãÿáóë åòñèíëÿð âÿ ùàìàí ñààò êþùíÿ ÿëèôáàäà îëàí êèòàáëàðà åëÿ áèð ÿëàìÿò âóðñóíëàð êè, áÿçè ÷àïõàíà ñàùèáëÿðèíèí ùèéëÿñè öçöíäÿí î êèòàáëàð éåíèäÿí áàøãà áèð ìÿòáÿÿéÿ òÿãäèì îëóíàðàã ñàòûëà áèëìÿñèí. Áåëÿëèêëÿ, êþùíÿ êèòàá ñàùèáëÿðèíèí çÿðÿðèíèí éàðûñû þäÿíèëìèø îëàð âÿ áó êþìÿê èñÿ îíëàð ö÷öí êèôàéÿòäèð. Ìÿëóìóíóç îëñóí êè, áó éåíè ÿëèôáàíûí áèð úèëäèíè Îñìàíëû äþâëÿòèíèí áàø÷ûëàðûíà âÿ áåø úèëäèíè äÿ Àâðîïàíûí áåø ÿñàñ äþâëÿòèíÿ ýþíäÿðìèøÿì. Èñëàì õàëãëàðû ö÷öí ÷îõëó ôàéäàñû îëàí éåíè ÿëèôáàíûí òÿòáèãè áàðÿäÿ þç ôèêðèìè ñöáóò ö÷öí øÿõñÿí Ãàôãàç âèëàéÿòëÿðèíäÿ ÷àëûøìàãäàéàì. Áó ìÿêòóáóìëà áÿðàáÿð, éåíè ÿëèôáàíûí ìöãÿääèìÿñè, ùÿðôëÿðèí øÿêëè âÿ éåíè ÿëèôáà èëÿ éàçûëìûø áèð ãèòÿ äÿ ñèçÿ ýþíäÿðèëèð. Ìÿíèì èñòÿäèéèì öìóìóí õåéðèäèð. Éîõñà, Àëëàùà øöêöðëÿð îëñóí êè, ìÿíèì éàøàéûø 43
âÿñàèòèì âÿ àñàéèøèì áàøãà éîëëàðëà äà òÿìèíäèð. Áó úöð èøëÿðäÿí ãàçàíúà åùòèéàúûì éîõäóð. Àðçóì òÿêúÿ áóäóð êè, ìöñÿëìàí òàéôàëàðû äà áàøãà õàëãëàð êèìè åëëèêúÿ òÿùñèë àëûá ñàâàäëàíìàã èìêàíûíà ìàëèê îëóá, ìÿèøÿò èøëÿðèíäÿí õÿáÿðäàð îëñóíëàð. Àëëàù åëÿìÿñèí, ÿýÿð áó ìÿãñÿäÿ ÷àòìàã ö÷öí ýÿòèðèëÿí äÿëèëëÿðäÿí ùå÷ áèðèñè äþâëÿò ðÿùáÿðëÿðè âÿ ìèëëÿò áàø÷ûëàðûíûí òÿáèÿòèíÿ òÿñèð åòìÿçñÿ, úÿëàë ñàùèáè úÿíàáûíûçäàí õàùèøèì áóäóð êè, ùå÷ îëìàçñà, âÿçèééÿòè éàçûá ìÿíÿ áèëäèðÿñèíèç êè, íèýàðàí÷ûëûãäàí õèëàñ îëóì. Àðàìûçäà ìÿùÿááÿò âÿ ìåùðèáàíëûã ÿëàãÿëÿðè îëàí áàø êîíñóë ìöãÿððÿáöë-õàãàí Ìèðçÿ Ùöñåéí õàíà ñèçèí úÿëàë ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûçäàí ìÿêòóá ýÿëÿðñÿ, î ìÿíÿ ÷àòäûðàð. Øÿââàë àéûíûí 20-äÿ 1274-úö èë (5.ÂÛ1858-úè èë). Òèôëèñäÿ, øÿðàôÿòëè ñÿðêàð Ãàôãàç úàíèøèíè ùöçóðóíäà èñëàì äèëëÿðèíèí ìöòÿðúèìè îëàí êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû.
ØÞÙÐßÒ ÑÀÙÈÁÈ ÎËÀÍ ÀËÈÚßÍÀÁ, ÑßÀÄßÒÈÍÈÇ ßÁßÄÈ ÎËÑÓÍ!1 Ùÿð÷ÿíä êè, ìÿí øþùðÿò ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûçëà ýþðöøöá òàíûø îëìàìûøàì, ëàêèí úÿíàáûíûçûí âÿñôèíè äþíÿ-äþíÿ óçàãäàí åøèòìèøÿì âÿ øÿõñÿí ñèçèí ôÿçèëÿòèíèçëÿ òàì ìÿíàäà òàíûøàì, úÿíàáûíûçûí ÿñÿðëÿðèíäÿí áÿçèëÿðèíè ýþðìöøÿì. Õöñóñèëÿ ñèçèí ýþçÿë õàñèééÿòëè âÿ õåéèðõàù áèð èíñàí îëäóüóíóçó áèð íå÷ÿ èë áóíäàí ÿââÿë Ãàçàíäà úÿíàáûíûçûí òÿëÿáÿëÿðèíäÿí áèðè îëàí Ìèðçÿ Ãàôàðäàí ÷îõ åøèòìèøÿì. Áó ñîí çàìàíëàðäà èñÿ äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí Òèôëèñäÿêè êîíñóëó ìöãÿððÿáöë-õàãàí Ìèðçÿ Ùöñåéí õàí, Ïåòåðáóðãäàí ãàéûòäûãäàí ñîíðà úÿíàáûíûçû äàèì òÿðèôëÿìÿêäÿäèð. Áó ñþéëÿíèëÿí ñÿáÿáëÿðÿ ýþðÿ úÿíàáûíûçà ãàéèáàíÿ îëàðàã áþéöê áèð ìÿùÿááÿò âÿ ñÿìèìèééÿò áÿñëÿìÿêäÿéÿì. Ïàê Àëëàùûí þçö åëÿ áèð òÿñàäöô ñàëñûí êè, ñèçèíëÿ ýþðöøìÿê ôåéçè ìÿíÿ äÿ íÿñèá îëñóí. Åëÿ ýöìàí åäèðÿì êè, øþùðÿò ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûç äà ìÿíèì àäûìû åøèòìèø îëàðñûíûç. Àâðîïà éàçû÷ûëàðûíûí öñëóáó èëÿ ìöñÿëìàí òàéôàëàðûíûí ÿõëàã âÿ àäÿòëÿðèíÿ äàèð áèð íå÷ÿ ïéåñ éàçìûøàì. Ðóñèéà õàëãëàðû âÿ Àâðîïà úàìààòûíäàí áÿçèëÿðè ìÿíè áó ÿñÿðëÿð âàñèòÿñèëÿ òàíûéûðëàð. Ñîí çàìàíëàðäà èñëàì ÿëèôáàñûíûí ÿðÿá, ôàðñ âÿ òöðê äèëëÿðèíèí éàçûëûøû âÿ îõóíìàñûíäàêû íþãñàíëàðûíû ìöøàùèäÿ åäÿðÿê, ùàìàí äèëëÿðèí þéðÿíèëìÿñèíè àñàíëàøäûðìàã ìÿãñÿäèëÿ èñëàì éàçû ãàéäàëàðûíû äÿéèøäèðìÿéè ëàçûì áèëäèì. Îäóð êè, áó áàðÿäÿ áèð êèòàá÷à éàçàðàã Îñìàíëû âÿ Èðàí 44
äþâëÿòëÿðè áàø÷ûëàðûíûí íÿçÿð-äèããÿòèíÿ òÿãäèì åòìèøÿì. Àâðîïà äþâëÿòëÿðèíäÿí ùÿð áèðèíÿ äÿ ùàìàí êèòàá÷àäàí áèðÿð íöñõÿ ýþíäÿðèëìèøäèð êè, îíëàðûí åëìè ìöÿññèñÿëÿðèíäÿ áó éåíè ÿëèôáà ìöçàêèðÿ îëóíñóí, ìÿðèôÿò ñàùèáëÿðè áó õöñóñäà þç ôèêèðëÿðèíè ìÿñëÿùÿò ö÷öí ñþéëÿñèíëÿð. Êèòàá÷àäàí áèð úèëäè äÿ ïàéòàõò îëàí Ïåòåðáóðãà ýþíäÿðèëìèøäèð. Ïåòåðáóðãäà øþùðÿò ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûçäàí áàøãà, ìÿíèì öðÿéèìäÿêèëÿðäÿí ëàçûìûíúà õÿáÿðäàð îëàí âÿ áó äÿéèøäèðìÿíèí õåéèðëè íÿòèúÿëÿðèíäÿí òàìàìèëÿ áàøû ÷ûõàí áàøãà áèð øÿõñ îëìàäûüûíäàí, ìÿíÿ áåëÿ éÿãèí îëìóøäóð êè, ùàìàí êèòàá÷àíû øþùðÿò ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûçûí ìöòàëèÿñèíÿ âåðÿúÿêëÿð. Áóíà ýþðÿ äÿ öìèä åäèðÿì êè, úÿíàáûíûç äàèì ñèçè øþùðÿòëÿíäèðÿí òÿáèè èíñàô âÿ ôèòðè ùöñíè-ÿãèäÿíèçÿ ÿñàñÿí áó ìÿñÿëÿ ùàããûíäà àíúàã ùÿãèãÿòè ñþéëÿéÿúÿêñèíèç âÿ ùàáåëÿ äþâëÿò áàø÷ûëàðûíà âåðäèéèíèç úàâàáûíûçûí âÿ ùÿìèí ìÿñÿëÿ áàðÿñèíäÿêè ðÿéèíèçèí íÿäÿí èáàðÿò îëäóüóíäàí ìÿíè äÿ õÿáÿðäàð åäÿúÿêñèíèç. Åéíè çàìàíäà ôöðñÿòè ãÿíèìÿò áèëèá éåääè ãèòÿäÿí èáàðÿò îëàí ÿñÿðëÿðèìèí áèð íöñõÿñèíè ùÿäèééÿ îëàðàã øþùðÿò ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûçà ýþíäÿðèðÿì. Áóíëàðäàí àëòûñû ïéåñ, áèðè èñÿ ùåêàéÿäèð. Ùåêàéÿíè áó ñîí çàìàíëàðäà éàçäûüûìäàí ùÿëÿ ùå÷ éåðäÿ ÷àï îëóíìàìûøäûð. 1858-úè èëèí èéóë àéûíäà Òèôëèñäÿ øÿðàôÿòëè ñÿðêàð Ãàôãàç úàíèøèíèíèí äÿôòÿðõàíàñûíäà èñëàì äèëëÿðè ìöòÿðúèìè îëàí êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû.
ÇÀÃÀÔÃÀÇÈÉÀ ÞËÊßÑÈ ÌÖËÊÈ ÈÄÀÐßÑÈÍÈÍ ÐßÈÑÈ ÂßÇÈÔßÑÈÍÈ ÈÚÐÀ ÅÄßÍ ÙßÃÈÃÈ ÌÖËÊÈ ÌÖØÀÂÈÐ Âß ÊÀÂÀËÅÐ ÙßÇÐßÒ-ßØÐßÔ ÀËÅÊÑÅÉ ÔÉÎÄÎÐÎÂÈ× ÊÐÓÇÅÍØÒÅÐÍ ÚßÍÀÁËÀÐÛÍÀ Êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí éàçûëû ìÿðóçÿñè 3 èéóë 1858-úè èë, Òèôëèñ
Ìÿíèì ÿëäÿ åòäèéèì ìÿëóìàòà ýþðÿ, Ñàíêò-Ïåòåðáóðãäà, Áåðëèíäÿ, Âéàíàäà, Ïàðèñäÿ âÿ Ëîíäîíäà Øÿðã äèëëÿðè ìÿêòÿáëÿðè âÿ áèð ÷îõ øÿðãøöíàñëàð âàðäûð. Áó âÿçèééÿò ìÿíèì Øÿðã äèëëÿðè éàçûñûíû ñàäÿëÿøäèðìÿê ìÿãñÿäè èëÿ éåíèúÿ òÿðòèá åòäèéèì ÿëèôáà ëàéèùÿñèíè ïàéòàõòëàðûíäà áó êèìè ìÿêòÿáëÿð îëàí ùþêóìÿòëÿðèí ìöçàêèðÿñèíÿ âåðìÿéÿ âàäàð åäèð. Îíà ýþðÿ äÿ ìÿí ñþéëÿäèéèì ÿëèôáàíûí Èðàí âÿ Òöðêèéÿ äþâëÿòëÿðèíÿ ýþíäÿðäèéèì ÿñë íöñõÿñèíäÿí áåø ñóðÿò ÷ûõàðàðàã, ñèçèí çàòè-àëèëÿðèíèçÿ 45
òÿãäèì åäèá, áó õöñóñäà êíéàç Úàíèøèí ùÿçðÿòëÿðèíÿ ìÿëóìàò âåðÿðÿê, ùÿìèí ÿëèôáàíû îíóí àäûíäàí Ñ.Ïåòåðáóðãà, ùàáåëÿ Ïðóññèéà-Àâñòðèéà, Èíýèëòÿðÿ âÿ Ôðàíñà ùþêóìÿòëÿðèíÿ ýþíäÿðìÿê ö÷öí îíóí ùÿøÿìÿòëè ùÿçðÿòëÿðèíäÿí ðàçûëûã èñòÿìÿéèíèçè àúèçàíÿ õàùèø åäèðÿì. Åéíè çàìàíäà, ìÿíè áåëÿ áèð äÿéèøèêëèéÿ èãäàì åòìÿéÿ âàäàð åäÿí ñÿáÿáëÿð ùàããûíäà äà áó ùþêóìÿòëÿðÿ èçàùàò âåðèëìÿëèäèð. Áó ñÿáÿáëÿð ùàããûíäà ìÿí, àðòûã êå÷ÿí èëèí 23 ñåíòéàáðûíäà çàòè-àëèëÿðèíèçÿ òÿãäèì åòäèéèì éàçûëû ìÿðóçÿìäÿ ÿòðàôëû äàíûøìûøàì. Êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
ÙÞÐÌßÒËÈ ÀÜÀÌ ÌÖÑÉÞ ÒÈÌÎÔÅÉÅÂ! 29.ÂÛÛÛ-1858-úè èë
Ñèçèíëÿ øÿõñè òàíûø îëìàã øÿðÿôèíÿ íàèë îëìàñàì äà, ìÿí ãóëëóüóìóçóí åéíè îëìàñûíû íÿçÿðÿ àëàðàã, ñèçÿ àúèçàíÿ áèð õàùèøëÿ ìöðàúèÿò åòìÿéÿ þçöìÿ èúàçÿ âåðèá, øöáùÿ åòìèðÿì êè, ñèç îíó äîñòúàñûíà ãÿáóë åäÿúÿêñèíèç. Êå÷ÿí äåêàáð àéûíäà ùÿçðÿò-ÿøðÿô ñòàòñ-ñåêðåòàð Êðóçåíøòåðí, Ãàôãàç úàíèøèíè êíéàç Àëåêñàíäð Èâàíîâè÷ Áàðéàòèíñêèíèí èúàçÿñè èëÿ ìÿíèì ÿðÿá, òöðê âÿ ôàðñ äèëëÿðèíèí éàçûñûíû ñàäÿëÿøäèðìÿê ö÷öí òÿðòèá åòäèéèì ÿëèôáàíû Îñìàíëû äþâëÿòèíèí äÿðáàðûíäàêû èìïåðàòîðëóã ñÿëàùèééÿòëè íàçèðèìèç, ùÿãèãè ýèçëè ìöøàâèð Áóòåíîâà ýþíäÿðäè êè, î àëèíÿñÿá úÿíàá äà ùÿìèí ÿëèôáàíû íÿçÿðäÿí êå÷èðìÿê ö÷öí Òöðêèéÿ Äèâàíûíà âåðñèí. Èíäèéÿ ãÿäÿð áó èøèí âÿçèééÿòè áàðÿäÿ ùå÷ áèð ìÿëóìàò àëìàäûüûìà ýþðÿ ìÿðùÿìÿòëè úÿíàáûíûçäàí àúèçàíÿ õàùèø åäèðÿì êè, ìÿíèì ÿëèôáàìûí Òöðêèéÿ Äèâàíûíà âåðèëìÿñè âÿ îíóí ùÿìèí þëêÿíèí àëèìëÿðè òÿðÿôèíäÿí íÿçÿðäÿí êå÷èðèëìÿñè, ñþçöí ãûñàñû, ÿëèôáàìûí òàëåéèíèí íÿ éåðäÿ îëìàñû áàðÿäÿ ìÿíÿ éàçûá áèëäèðÿñèíèç. Ñèç áó äîñòëóüóíóçëà ìÿíè ùÿìèøÿëèê þçöíöçÿ ùþðìÿò åòìÿéÿ áîðúëó åäÿúÿêñèíèç âÿ ñèçèí ùþðìÿòëè àäûíûç äàèì ìÿíèì òÿøÿêêöðëÿ äîëó îëàí ãÿëáèìäÿ éàøàéàúàãäûð. Ñèçÿ äÿðèí åùòèðàìûìû áèëäèðìÿê ÿëàìÿòè îëàðàã, þç êîìåäèéàëàðûìäàí áèð íöñõÿñèíè ñèçÿ ýþíäÿðÿðÿê, õàùèø åäèðÿì êè, áó êè÷èê ùÿäèééÿíè ìÿíäÿí ñèçÿ ñÿìèìè âÿ ñàäèã îëàí áèð øÿõñèí ùÿäèééÿñè òÿêè ãÿáóë åäÿñèíèç. Ìÿíèì ÷àïà ùàçûðëàíàí “Àëäàíìûø êÿâàêèá” ñÿðëþâùÿëè ùåêàéÿì âÿ “Øÿðã ìöðàôèÿ âÿêèëëÿðè” ïéåñèì äÿ ÷àïäàí ÷ûõäûãäàí ñîíðà äÿðùàë õèäìÿòèíèçÿ ýþíäÿðèëÿúÿêäèð. 46
ÒßÁÐÈÇÄßÊÈ ÐÓÑ ÊÎÍÑÓËÕÀÍÀÑÛÍÛÍ ÌÖÒßÐÚÈÌÈ ÌÈÐÇß ßËßÊÁßÐß ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Ìÿíèì ùþðìÿòëè àüàì, ñÿàäÿòèíèç äàèìè îëñóí! ×îõäàíäûð âÿçèééÿòèíèçäÿí âÿ ÿùâàëûíûçäàí õÿáÿðèì éîõäóð. Àììà õàñèééÿòèíèçèí ýþçÿëëèéèíè áèëäèéèìÿ ýþðÿ, ùÿìèøÿ àäûíûçû õåéèðëÿ éàä åäèðÿì. Ñîí ýöíëÿðäÿ êöðÿêÿíèì ßñýÿðõàí áÿé Îðäóáàäèéÿ áèð êèòàá÷à ýþíäÿðìÿê èñòÿéèðäèì. Ùöñåéí Ñóëòàíûí îüëó îëàí áó øÿõñ ñèçÿ òàíûøäûð. Þçö Ìÿãñóäèééÿ êö÷ÿñèíäÿ éàøàéûð. Êèòàá÷à éîëäà èòèá-áàòìàñûí äåéÿ, ìÿí îíó îðà ýÿëÿí øÿõñëÿðèí âàñèòÿñèëÿ ýþíäÿðìÿäèì. Îíà ýþðÿ äÿ ñèçèí äîñòëóüóíóçà áåë áàüëàéûá êèòàá÷àíû äþâëÿò ïî÷òó èëÿ úÿíàáûíûçûí àäðåñèíÿ ýþíäÿðèðÿì âÿ õàùèø åäèðÿì êè, êèòàá÷à ÷àòàí êèìè íþêÿðëÿðèíèçäÿí áèðèíèí âàñèòÿñèëÿ îíó ßñýÿðõàíà ýþíäÿðèá éåòèøìÿñè ùàããûíäà ãÿáç àëàñûíûç. Éà äà êè, ßñýÿðõàí áÿéè ÷àüûðûá êèòàá÷àíû þçöíÿ òÿñëèì åäÿñèíèç. Ãÿëáÿí ñèçÿ áÿñëÿäèéèì èõëàñ âÿ ìÿùÿááÿòÿ ÿñàñÿí ùÿðäÿí áó úöð áàøàüðûñû âåðìÿéè þçöì ö÷öí ìöìêöí ùåñàá åäèðÿì. Áàøãà ÿëàúûì éîõäóð. Áöòöí Òÿáðèçäÿ ñèçäÿí áàøãà ãûçûíûá åòèáàð åäÿúÿéèì áèð íÿôÿð äÿ àäàì òàíûìûðàì. Ìÿíè áàüûøëàìàüûíûçû õàùèø åäèðÿì. Òèôëèñäÿ, êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû, 1858.
ÄßÑÒÓÐÖË-ßÌßË Àëèúÿíàá Ùàúû Ìîëëà Ìÿùÿììÿä! Âÿãòà êè, Èñòàíáóëà âàðèä îëóðñóíóç, òÿâÿããå åäèðÿì êè, áèäóíèòÿõèð ìÿíèì ìÿêòóáóìó äîñòóìóç ßáäöððÿùìàí àüà Ùàúû Ìÿùÿììÿäÿìèí ìÿðùóìóí îüëóíà òÿñëèì åäèá, ëèñàíÿí ìöêÿððÿìöëÿëåéùäÿí ðèúà åëÿéÿñèíèç êè, ùÿð âÿúù èëÿ îëóð îëñóí ìÿíèì ìÿñóëóìó ìÿìóë åäÿ âÿ ìÿêòóáóìóí úàâàáûíû ñèçÿ âåðÿ êè, ìÿíÿ éåòèðÿñèíèç. Õöëàñÿ, ýÿðÿê úàâàáñûç ýÿëìÿéÿñèíèç. Ñîíðà ÿëèôáàéè-úÿäèäèí õöñóñóíäà ùÿìèøÿ ÿðáàáèìÿðèôÿò âÿ êÿìàë èëÿ ýþôòýó åäÿñèíèç âÿ öëÿìà ìÿúëèñèíÿ òÿðÿääöä åäèá, áó ÿëèôáàíûí ìÿíôÿÿòè áàáûíäà îíëàð èëÿ äàíûøàñûíûç âÿ áàñìàõàíà ñàùèáëÿðèíÿ äåéÿñèíèç êè, îíëàðûí ùöñíè-þâçà âÿ òÿðÿããèëÿðè ìþâãóôäóð áó ÿëèôáàíûí èíòèøàðûíà. Îíäàí þòðö êè, ùÿð êèòàá òÿçÿ õÿòòè-úÿäèä èëÿ 47
áàñìàõàíàäàí ÷ûõäûãäà ùàìàí ñààò ôöðóøà éåòèøÿúÿêäèð. Èíøààëëàù-òààëà, ïàäøàùàíè-èñëàì áó ðÿñìè-õÿòòè-úÿäèäè òÿñäèã âÿ ìöúðà åäèá, êöëëèôèðãåéè-èñëàìû íèêáÿõò åäÿúÿêëÿð âÿ ÿýÿð ÿëèôáàéè-úÿäèäèí ñóðÿòèíè áèð êèìñÿíÿ õàùèø åëÿñÿ, ÿëáÿòòÿ, éàçûá âåðÿñèíèç. Áàãè, ôÿçàèëìÿàá Èáðàùèì ÿôÿíäèéÿ ìÿíäÿí ñàëàì éåòèðÿñèíèç. Éàçûëäû Òèôëèñäÿ, ìÿùÿððÿìöë-ùÿðàìûí àõûðûíäà, ñÿíÿ 1275 [9 ñåíòéàáð 1858]. Êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè òÿðÿôèíäÿí.
ÒßËÈÌÀÒ ßçèçèì ßñýÿðõàí áÿé! Éåíè ÿëèôáà êèòàá÷àñû ÿëèíèçÿ ÷àòàí êèìè ýåúèêìÿäÿí éåíè éàçû öñóëóíó éàçûëìûø òÿëèì ãàéäàëàðûíà ìöâàôèã îëàðàã þéðÿíèá, õàëãûí áöòöí òÿáÿãÿëÿðèíäÿí – èñòÿð âàðëû âÿ ÿøðàô, èñòÿðñÿ äÿ éîõñóë âÿ ñÿíÿòêàðëàðäàí øàýèðäëÿð òàïûá, éåíè ÿëèôáàíû îíëàðà þéðÿäèí âÿ äèããÿò éåòèðèí êè, êèòàá÷àíûí öçöíö êþ÷öðöá þçëÿðèíäÿ ñàõëàñûíëàð. ßýÿð òÿëÿáÿëÿðäÿí âÿ ìÿêòÿá óøàãëàðûíäàí øàýèðäëÿð òàïà áèëñÿíèç, ÷îõ éàõøû îëàð. Éåíè ÿëèôáà êèòàá÷àñûíû êàìàë âÿ ìÿðèôÿò ñàùèáëÿðèíèí ìÿúëèñëÿðèíäÿ îõóìàëû âÿ éåíè éàçû öñóëóíóí âàúèá áèð èø îëäóüóíó äÿëèëëÿðëÿ ñöáóò åòìÿëèñèíèç. Èøèí ýåäèøè áàðÿäÿ àéáààé éåíè ÿëèôáà èëÿ áèð ìÿêòóá éàçûá êÿëàüàéû÷û Ùàúû Ðÿñóëà âåðèíèç êè, ýåúèêìÿäÿí þç ìÿêòóáóíóí è÷èíäÿ Òèôëèñäÿ îëàí ãàðäàøû òàúèð Àüà Ùÿñÿíÿ ýþíäÿðñèí êè, î äà ìÿíÿ ÷àòäûðñûí. Ùÿð áèð ìÿêòóáóíäà ýÿðÿê øàýèðäëÿðèí ñàéûíû, îíëàðûí àäûíû, ëÿãÿáèíè âÿ ùÿð áèðèíèí ÷àëûøãàíëûã âÿ ùÿâÿñ äÿðÿúÿñèíè ýþñòÿðèá, ùàáåëÿ õàëãûí áó éåíè ÿëèôáàéà ìåéëè îëóá-îëìàäûüûíû äà ìÿíÿ áèëäèðÿñèíèç. ßýÿð äèíëÿéèúèëÿð ÿëèôáàéà äàèð ìöáàùèñÿ à÷ñàëàð, ýÿðÿê úàâàáûíû áèëäèéèíèç êèìè âåðÿñèíèç âÿ ìÿíÿ äÿ éàçàñûíûç êè, ôèëàí ìÿúëèñäÿ ôèëàíêÿñ, ôèëàí áÿùñè ôèëàí ìÿòëÿá ÿòðàôûíäà èðÿëè ñöðäö. Ñèç ýÿðÿê ùÿìèøÿ àëèìëÿðèí ìÿúëèñèíÿ ýåäÿñèíèç. Ñèç õöñóñèëÿ ÿñðèí ìöúòÿùèäè úÿíàá Ùàúû Ìèðçÿ Áàüûð àüàíûí ùöçóðóíà ýåäèíèç. Ìÿíèì îíà êàìèë èõëàñûì âàðäûð âÿ ùÿìèøÿ îíóí ôÿçèëÿòèíÿ âÿ ýþçÿë ÿõëàãûíà ïÿðÿñòèøêàðàì. Îí èë áóíäàí ÿââÿë äàðöë-õèëàôåéè Òåùðàíà ñÿôÿðèì çàìàíû Òÿáðèçäÿí êå÷ÿðêÿí, îíóí ìÿðùóì àòàñûíûí çèéàðÿòèíÿ ýåäèá, ÿëèíè þïìÿéÿ íàèë îëìóøäóì. Ñèç îíóíëà éåíè ÿëèôáà ùàããûíäà ñþùáÿò åäèí âÿ ìöëàùèçÿëÿðèíè ìÿíÿ éàçûí! 48
Ñèç ìÿòáÿÿ ñàùèáëÿðè èëÿ éàõûí ÿëàãÿ ñàõëàéûá, îíëàðû áàøà ñàëìàëûñûíûç êè, âÿçèééÿòëÿðèíèí éàõøûëàøìàñû âÿ èøëÿðèíèí òÿðÿããèñè áó éåíè ÿëèôáàíûí ùÿòòà òÿòáèã îëóíìàñûíäàí àñûëûäûð. Èíøààëëàù-òààëà èñëàì þëêÿëÿðèíèí ïàäøàùëàðû îíó òÿñäèã âÿ ùÿéàòà êå÷èðìÿê éîëó èëÿ áöòöí ìöñÿëìàí õàëãëàðûíû õîøáÿõò åäÿúÿêëÿð. Ñþçöí ãûñàñû, ñèç ýÿðÿê áó éåíè ÿëèôáàíû þéðÿäèá éàéìàã ôèêðèíäÿ ýåúÿ-ýöíäöç òàì úèääèééÿò âÿ ùÿâÿñëÿ ÷àëûøàñûíûç. Òàúèðëÿð àðàñûíäà ñàâàäñûçëàð îëàðñà, ÿëáÿòòÿ, ñèç áó ÿëèôáàíû îíëàðà þéðÿäèí êè, áèðúÿ àé ÿðçèíäÿ òàì ñàâàäëû îëóá, þç èøëÿðèíè ùÿìèí ñàâàäûí êþìÿéè èëÿ èðÿëè àïàðñûíëàð. ßýÿð Èñôàùàí, Øèðàç âÿ Õîðàñàí êèìè øÿùÿðëÿðèí ÿùàëèñèíäÿí øàýèðäëÿðèíèç îëàðñà, ÿëáÿòòÿ, éåíè ÿëèôáàíû îíëàðà äà þéðÿäèí âÿ êèòàá÷àäàí áèð íöñõÿñèíè äÿ îíëàðà âåðèí êè, þç âèëàéÿòëÿðèíÿ ãàéûòäûãäàí ñîíðà, îíëàð äà éåíè ÿëèôáàíû áàøãàëàðûíà þéðÿòñèíëÿð. 1275-úè èë ìÿùÿððÿìöë-ùÿðàìûí ñîíóíäà [9.ÛÕ-1858] Òèôëèñäÿ êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû.
ÌßÍÈÌ ßÇÈÇ ÀÜÀÌ ÌÈÐÇß ÉßÃÓÁ1, ÑßÀÄßÒÈÍÈÇ ÄÀÈÌÈ ÎËÑÓÍ! Äàðöë-õèëàôåéè-Òåùðàíäà èêè äÿôÿ øÿõñÿí øþùðÿò ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûçëà ýþðöøöá2, ñèçèí ñîíñóç ôÿçèëÿò âÿ ýþçÿë ñèôÿòëÿðèíèçäÿí õÿáÿðäàð îëäóüóìäàí ùÿìèøÿ ñèçè éàä åòìÿêëÿ àüçûìû øèðèí åäèðÿì. Éÿãèíèìäèð êè, ñèç äÿ ýþçÿë õàñèééÿòèíèçÿ ýþðÿ ìÿíè óíóòìàìûøñûíûç. Äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí Òèôëèñäÿêè áàø êîíñóëó ìöãÿððÿáöë-õàãàí Ìèðçÿ Ùöñåéí õàí ìÿíèì èñëàì äèëëÿðè éàçûñûíû àñàíëàøäûðìàã ùàããûíäà éàçìûø îëäóüóì éåíè ÿëèôáà êèòàá÷àñûíû øÿðàôÿòëè ñÿðêàð úàíèøèíèí èúàçÿñè èëÿ êå÷ÿí èë Èðàí Õàðèúè Èøëÿð íàçèðè úÿíàáëàðûíà ýþíäÿðìèøäèð êè, äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí áàø÷ûëàðûíûí íÿçÿðèíÿ ÷àòäûðñûí. Àììà î òàðèõäÿí èíäèéÿ ãÿäÿð õàðèúè èøëÿð íàçèðèíäÿí áó õöñóñäà áèð úàâàá ýÿëìÿìèøäèð. Áóíäàí ÿëàâÿ, ìÿí þçöì äÿ áó áàðÿäÿ áèð ìÿêòóá éàçûá àäû ãåéä îëóíàí ùþðìÿòëè êîíñóëóí âàñèòÿñèëÿ ìöãÿððÿáöë-õàãàí Ùöñåéí õàí Íèçàìöääþâëÿéÿ ýþíäÿðìèøÿì. Àììà îíäàí äà áèð õÿáÿð àëûíìàìûøäûð. Áóíà ýþðÿ äÿ øþùðÿò ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûçäàí õàùèø åäèðÿì êè, äîñòëóã âÿ ìÿùÿááÿò íàìèíÿ áèð ìÿêòóá âàñèòÿñèëÿ ìÿíÿ áèëäèðèí ýþðöì, 49
ìÿíèì ÿëèôáàì äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàí áàø÷ûëàðûíûí íÿçÿðèíÿ ÷àòäûðûëûá, éà éîõ? Âÿ ÿýÿð ÷àòäûðûëûáñà, áó áàðÿäÿ îíëàðûí ðÿéè âÿ ãÿðàðû íÿ îëìóøäóð? Ùàáåëÿ ìöãÿððÿáöë-õàãàí Ùöñåéí õàí Íèçàìöääþâëÿ èëÿ ýþðöøöá îíäàí ñîðóøóí êè, ìÿíèì ìÿêòóáóì îíà ÷àòìûøäûð, éà éîõ? Øÿðÿô ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûçûí äîñòëóã úàâàáûíûí éîëóíó ýþçëÿéèðÿì. 1858-úè èë àâãóñòóí ñîíëàðûíäà, Òèôëèñäÿ øÿðàôÿòëè ñÿðêàð úàíèøèíèí ùöçóðóíäà èñëàì äèëëÿðè ìöòÿðúèìè êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû.
ÀÊÀÄÅÌÈÊ ÄÎÐÍÀ ÌßÊÒÓÁ Úÿíàá Áîðèñ Àíäðåéåâè÷! Ìöñÿëìàí ÿëèôáàñûíûí íàòàìàìëûüû øÿðãøöíàñëàðûí ÷îõóíà ìÿëóìäóð; ìöñÿëìàí éàçûñûíû þéðÿíìÿê, äåìÿê îëàð êè, ×èí ùåðîãëèôè êèìè, çåùíÿ äåéèë, éàääàøà ìþùòàúäûð. ßââÿëà, ñþçëÿðäÿ òàìàìëàíìûø ñÿñëÿðèí ÿìÿëÿ ýÿëìÿñè ö÷öí ëàçûì îëàí ùÿðôëÿðèí áèð íå÷ÿñè ÿëèôáàäà éîõäóð. Èêèíúèñè, ñàèòëÿðèí áþéöê ùèññÿñè îíëàðûí éàðäûìû èëÿ òÿëÿôôöç îëóíìàëû ñàìèòëÿðèí éàíûíäà éàçûëìûð, áóíó îõóúó þçö íÿçÿðÿ àëìàëûäûð. Áó äà îõóúó ö÷öí î âàõò ìöéÿññÿð îëàúàã êè, éàçûëìàéàí ñàèòëÿðè îõóìàüà ãÿäÿð êàìèëëÿøÿ áèëñèí. Áóíóíëà äà èëëÿð êå÷èð, ãèéìÿòëè âàõò áîø éåðÿ ùÿäÿðÿ ýåäèð. Ö÷öíúöñö, ùÿðôëÿðèí ÷îõóíóí éàçûëûø øÿêëè åéíèäèð âÿ éàëíûç íþãòÿëÿðëÿ ôÿðãëÿíèðëÿð. Áó íþãòÿëÿð äÿ ÷îõ âàõò êàòèáëÿð òÿðÿôèíäÿí éàçûëìûð, îíëàðû àéûðä åòìÿê îõóúóíóí þç þùäÿñèíÿ áóðàõûëûð. Éàçûíûí áåëÿ âÿçèééÿòè îíóíëà íÿòèúÿëÿíèð êè, ìöñÿëìàí ÿùàëèñè àðàñûíäà îí ìèí íÿôÿðäÿí áèð íÿôÿð ñàâàäëû àíúàã òàïûëûð. Áó, îíëàðûí ñàâàäëàíìàã èñòÿìÿäèêëÿðèíäÿí äåéèë, ùÿìèí èøèí ÷ÿòèí áàøà ýÿëìÿñèíäÿí èðÿëè ýÿëèð. Ãàäûíëàð èñÿ áöñáöòöí ñàâàäñûç ãàëûðëàð. Àâðîïàëûëàðà ýÿëäèêäÿ, èçàù åòäèéèìèç ÷ÿòèíëèêëÿð öçöíäÿí îíëàð ìöñÿëìàí äèëëÿðèíèí éàçûñûíû þéðÿíìÿêäÿ àñèéàëûëàðäàí äàùà ÷îõ ÿçèééÿò ÷ÿêèðëÿð. Ñèâèëèçàñèéàíûí èíäèêè ñöðÿòëè íàèëèééÿòëÿðè äþâðöíäÿ éàçûíûí áåëÿ ãåéðè-òÿáèèëèéè ìÿäÿíè äöíéàíûí Øÿðã ÿäÿáèééàòûíà ñàðû ýåäÿí éîëóíó ùÿìèøÿëèê áàüëàéà áèëìÿçäè, îíóí ÿëèôáàñûíäà ìöòëÿã äÿéèøèêëèê ÿìÿëÿ ýÿëìÿëè èäè. Àíúàã ìÿí áó ñàäàëàíàí ÷àòûøìàçëûãëàðà ùàìûäàí ãàáàã äèããÿò éåòèðäèì âÿ ìöñÿëìàí ÿëèôáàñûíû äÿéèøìÿê ãÿðàðûíà ýÿëäèì: áöòöí íþãòÿëÿðè àòäûì, éàçûëìàéàí ñàèòëÿðè ÿëèôáàéà äàõèë åòäèì, îíëàð ö÷öí ìöíàñèá ôèãóðëàð èõòèðà åòäèì, ÿëèôáàíû ÷àòûøìàéàí ùÿðôëÿðëÿ òÿêìèëëÿø50
äèðäèì. Ùÿð ùÿðô ö÷öí õöñóñè, íþãòÿñèç ôèãóð òàïäûì, áèð ñûðà ëàçûìè äóðüó èøàðÿëÿðè, äöçýöí éàçìàã ãàéäàëàðû âÿ ÿí àñàí ÿëèôáà òÿäðèñè ìåòîäèêàñû òÿñèñ åòäèì. Õàðàêòåðúÿ êþùíÿäÿí ôÿðãëÿíìÿéÿí áó ÿëèôáà ÿðÿá, ôàðñ, òàòàð (Àçÿðáàéúàí – Ù.Ì.) äèëëÿðèíèí þéðÿíèëìÿñè ìÿãñÿäèíÿ òàì õèäìÿò åäÿ áèëÿð. Ùÿìèí ëàéèùÿíèí êèòàáûíû ìÿí áàõûëìàã ö÷öí àðòûã Èðàí âÿ òöðê ñàðàéëàðûíà ýþíäÿðìèøÿì. Èíäè èñÿ áó ëàéèùÿíè ñèçèí ìààðèôïÿðâÿð äèããÿòèíèçÿ ÷àòäûðûðàì. ßýÿð ìÿíèì ôèêèðëÿðèì ñèçèí òÿñäèãèíèçÿ ëàéèã ýþðöëñÿ, õàùèø åäèðÿì îíëàðû ìöçàêèðÿ ö÷öí åëì ñàùÿñèíäÿ ùÿð úöð õåéèðõàù íèééÿòëÿðè ìààðèôïÿðâÿðúÿñèíÿ ùèìàéÿ åäÿí èìïåðàòîð Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíà òÿãäèì åäÿñèíèç. Öìèäâàðàì êè, èúòèìàè ôàéäà ö÷öí Àêàäåìèéà áó ìÿñÿëÿéÿ äèããÿò éåòèðÿúÿê âÿ ëàéèùÿ áàðÿäÿ þç ðÿéèíè âÿ ãÿðàðûíû áèëäèðìÿêëÿ ìÿíè øÿðÿôëÿíäèðÿúÿêäèð. Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, áÿøÿðèééÿò ö÷öí ôàéäàëû îëàí áó èø ìöñÿëìàí õóðàôàòû ìöëàùèçÿëÿðè èëÿ ðÿää åäèëìÿéÿúÿêäèð. Îíà ýþðÿ êè, ùèúðÿòäÿí 300 èë ñîíðà ìöãÿääÿñ êèòàáëàðûí éàçûëäûüû êóôè àäëàíàí èñëàì ÿëèôáàñûíûí äÿéèøèëìÿñèíÿ éîë âåðèëìèøäèð. Äÿðèí ùþðìÿò âÿ ùöäóäñóç ñÿäàãÿòëÿ, Êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ. Ãàôãàç Úàíèøèíè íÿçäèíäÿ Øÿðã äèëëÿðè äÿôòÿðõàíàñûíûí ìöòÿðúèìè. Òèôëèñ øÿùÿðè 12 ìàðò 1859-úó èë
ÌÈÐÇß ÙÖÑÅÉÍ ÕÀÍÀ ÌßÍÈÌ ÙÞÐÌßÒËÈ ÀÜÀÌ, ÈÃÁÀËÛÍÛÇ ÄÀÈÌÈ ÎËÑÓÍ!
Ìÿùÿááÿò éîëó èëÿ ìÿíè éàäà ñàëûá ýþíäÿðäèéèíèç ìÿêòóá ýÿëèá ÷àòäû. Êþíëöìöí ýöçýöñöíÿ ñèçäÿí ñàðû ãîíìóø èíúèêëèê òîçó ñèëèíäè. Èíäè ýèëåéýöçàðëûã ìÿãàìûíäà äåìÿëèéÿì êè, ñèç ìÿíèì ùàããûìäà ÷îõ úÿôà ðÿâà ýþðäöíöç. Ìÿí ñèçÿ ñÿäàãÿò âÿ ìÿùÿááÿò ýþñòÿðäèì. Îíóí ÿâÿçèíäÿ úþâðö úÿôà ëàéèã äåéèëäè. Þçöíöç èíñàôëà äåéèí, Òèôëèñäÿ ñàêèí îëäóüóíóç ìöääÿòäÿ ìÿíäÿí ñèçèí èñòÿéèíèçèí õèëàôûíà îëàí áèð ùÿðÿêÿò áàø âåðäèìè? Àììà ñèç úÿíàáûí ìÿíèìëÿ ðÿôòàðûíäàí ìÿíèì øèêàéÿò åòìÿéÿ ùàããûì âàð. Ìÿíäÿí àëäûüûíûç î ÿëèôáà êèòàá÷àëàðûíû íÿ åëÿäèíèç? Ìÿíÿ âåðäèéèíèç î áîëëó âÿäëÿð íåúÿ îëäó? Èíäè éàçûðñûíûç êè, Èñòàíáóëà ýÿëèì. Íÿ öìèäëÿ, ùàíñû èíàìëà? 51
Ùÿð ùàëäà ìþùòÿðÿì Ìèðçÿ ßáäöððÿùèì õàíà ýàùäàí éàçûá ýþíäÿðäèéèíèç ìÿêòóáóí ãûðàüûíäà éàçûá áèëäèðèí ýþðÿê ýÿëÿí èëèí ïàéûçûíäà ñèçÿ ìÿëóì îëàí ìÿòëÿáëÿðÿ ýþðÿ èêè-ö÷ àé ìöääÿòèíÿ Èñòàíáóëà ýÿëìÿéèì ìÿñëÿùÿòäèð, éà éîõ? Øþâêÿòëè úÿíàáûíûç äîñòëàðûí êþíëö èñòÿäèéè êèìè, þç àðçóíóçà ÷àòäûíûç. Áÿñ ìÿí þç àðçóìà ÷àòìàéûììû? Úÿíàáûíûç áèëèðñèíèç êè, þç ÿìÿëëÿðèì âÿ èøëÿðèì ñàðûäàí õàëãûí éàíûíäà ìÿíèì ùå÷ áèð òÿãñèðèì éîõäóð. Áåëÿ îëäóãäà, íÿ ö÷öí ýÿðÿê þç äèëÿéèìÿ ÷àòìàãäàí ìÿùðóì îëóì? Áÿëêÿ áåëÿ áóéóðàñûíûç êè, ìÿíèì äèëÿéèì îëàñû èøëÿðäÿí äåéèë. Ëàêèí ñèç áóíó Òèôëèñäÿ äåìèðäèíèç, áÿëêÿ ìÿíèì ãåéáÿòèìäÿ äåéÿñèíèç? Ìÿí Èñòàíáóëà ýÿëìÿëè îëñàì, èíäè ÷àï îëóíìàãäà îëàí éåääè òÿìñèëäÿí èáàðÿò áöòöí ÿñÿðëÿðèìè ýÿòèðÿúÿéÿì. Ðóñèéà ñÿôèðëèéèíäÿ ìÿíèì Ùåíðåõñèí àäëû áèð äîñòóì âàð, ñîí âàõòëàðäà Êîíñòàíòèíîïîë ñÿôèðëèéèíèí èêèíúè òÿðúöìàíû ðöòáÿñèíÿ òÿéèí îëóíìóøäóð. Îíà áèð ìÿêòóá ýþíäÿðèðÿì, îíóí ÷àòäûðûëìàñû ùàããûíäà ùþðìÿòëè úÿíàáûíûçûí áóéðóüóíó òÿâÿããå åäèðÿì. Áó øÿðòëÿ êè, Ùåíðåõñèíÿ áóéóðàñûíûç êè, úàâàáûíû äà ñèçèí Ìèðçÿ ßáäöððÿùèì õàíà ýþíäÿðÿúÿéèíèç çÿðôÿ ãîéñóí âÿ î ìÿíÿ ÷àòäûðñûí. Îíà ýþðÿ êè, áóíäàí ÿââÿë ìÿí Ùåíðåõñèíÿ áèð ìÿêòóá ýþíäÿðìèøÿì, àíúàã úàâàáûíû àëìàìûøàì. Áó úÿùÿòäÿí ìÿíäÿ áèð øöáùÿ éàðàíûáäûð êè, îëà áèëñèí Ùåíðåõñèí úàâàá ýþíäÿðèá, ëàêèí áèçÿ ìÿëóì îëàí øÿõñ îíó ìÿíÿ ÷àòäûðìàéûáäûð. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ 10 íîéàáð 1859, Òèôëèñ
ÀÊÀÄÅÌÈÊ ÄÎÐÍÀ ÚÀÂÀÁ Ùÿçðÿò-ÿøðÿô! Çàòè-àëèíèçèí ýþíäÿðäèéè ìÿêòóáäàí àëäûüûì ýþçÿë òÿÿññöðàòû èôàäÿ åòìÿê ö÷öí ñþç òàïà áèëìèðÿì. Ìÿí áó ìÿêòóáäà éåíè ÿëèôáàìà äàèð áèðèíúè äÿôÿ îëàðàã, òÿñÿëëèâåðèúè ñþçëÿðè îõóäóì. À÷ûã äåìÿëèéÿì êè, ìÿí þç ëàéèùÿìèí ôàéäàëû âÿ ÿñàñëû îëìàñûíà î ãÿäÿð ìþùêÿì ÿìèí èäèì êè, îíóí òåçëèêëÿ âÿ ùÿð éåðäÿ òÿòáèã åäèëÿúÿéèíÿ çÿððÿ ãÿäÿð øöáùÿ åòìèðäèì. Áåëÿ áèð ÿùâàëè-ðóùèééÿ èëÿ ìÿí þçöìö åëÿ áèð øÿõñëÿ ìöãàéèñÿ åäèðäèì êè, î, þçöíöí áöòöí çÿèôëèéè èëÿ ãàðøûñûíäà äóðàí ÿí áþéöê ÷ÿòèíëèêëÿðè àðàäàí ãàëäûðà áèëÿð. Ëàêèí ñèçèí ìÿêòóáóíóçó îõóäóãäàí ñîíðà, ñèçÿ áÿñëÿäèéèì òàì åòèìàäà áàõìàéàðàã, þç ôèêðèìè äÿéèøäèì. Ìÿíäÿêè úîøãóíëóã âÿ ñîíñóç åíåðæè, ÿãë-ñÿëèì âÿ ñàêèòëèêëÿ ÿâÿç åäèëäè. Ìÿí þç ëàéèùÿìè áÿøÿðèééÿò ö÷öí ôàéäàëû îëàí 52
áèð çÿùìÿòèí íÿòèúÿñè êèìè ìöäàôèÿ åòìÿê ùàããûíäà äöøöíÿðÿê, àøàüûäàêû ãÿðàðà ýÿëäèì. Ìÿíèì ëàéèùÿì ùàçûðäà èñëàì Øÿðãèíèí ðóùóíà óéüóí îëàðàã, ðÿùáÿð êèìè ãÿáóë åäèëÿ áèëìÿç. ×öíêè î ãÿáóë åäèëäèêäÿ ùàçûðäà Àñèéà âÿ Àâðîïàäà ìþâúóä îëàí ÿëèôáà èëÿ ÷àï åäèëìèø âÿ ùÿìèí ÿëèôáàäà îëàí áöòöí êèòàáëàðû ëÿüâ åòìÿê ëàçûì ýÿëÿðäè. Îíà ýþðÿ äÿ îëìàçìû êè, ùÿìèí áó ÿëèôáàíû ùàçûðäà ìþâúóä îëàí êþùíÿ ÿëèôáà èëÿ áèð ñûðàäà òÿòáèã åäÿðÿê, úöçè çÿùìÿòëÿ þéðÿíìÿê ôèêðè ãÿáóë åäèëñèí. Íåúÿ êè, ðóñ ìöëêè ÿëèôáàñû êèëñÿ ÿëèôáàñû èëÿ áèðëèêäÿ áèð-áèðèíÿ ìàíå îëìàäàí åéíè õàëã òÿðÿôèíäÿí éàçûëûð âÿ îõóíóð. Áåëÿ áèð åùòèìàëûí ìöìêöí îëàúàüûíû äöøöíÿðêÿí ìÿí ìöñÿëìàíëàðûí îíñóç äà øèêÿñòÿ, ðåéùàíè âÿ ñàèðÿ êèìè, ùÿì äÿ îõóìàüû áàúàðàí àäàìëàðûí ÿêñÿðèééÿòèíÿ òàíûø îëìàéàí õÿòëÿðÿ ìàëèê îëäóüóíó íÿçÿðäÿ òóòóðäóì. Ëàêèí áóðàäà áèð ôÿðã âàð êè, àäëàðûíû ÷ÿêäèéèì õÿòëÿð, ìÿíèì ÿëèôáàì òÿòáèã åäèëäèéè òÿãäèðäÿ, ùàçûðêû éàçûäàí ôÿðãëÿíäèéè ãÿäÿð ôÿðãëè äåéèëäèðëÿð. Àíúàã ìÿíèì ÿëèôáàìûí ÷îõ ìöùöì öñòöíëöéö âàðäûð. Îíóí âàñèòÿñèëÿ áöòöí òàðèõè âÿ úîüðàôè ÿñÿðëÿðäÿ áîë îëàí õöñóñè àäëàðû äîüðó âÿ äöçýöí îõóìàã âÿ éàçìàã ìöìêöí îëàúàãäûð. ßýÿð éóõàðûäà èçàù åòäèéèì åùòèìàë ùÿéàòà êå÷èðèëÿðñÿ, ìÿíèì ëàéèùÿìèí ìöâÿôôÿãèééÿòè çàìàíäàí âÿ ùàáåëÿ îíó ãÿáóë åäÿí õàëãûí ùÿð úöð éåíèëèéÿ îëàí ìåéëèíäÿí àñûëû îëàúàãäûð. Î çàìàí öìèä åòìÿê îëàð êè, ìÿíèì ÿëèôáàì åëÿ áèð õàëãûí âàñèòÿñèëÿ Øÿðã ÿäÿáèééàòûíäà ôÿõðè éåð òóòàúàã âÿ î ÿëèôáàäà éåíè-éåíè ÿñÿðëÿð ìåéäàíà ÷ûõìàãëà éàíàøû, êþùíÿ ÿëèôáà èëÿ îëàí áèð ÷îõ êþùíÿ êèòàáëàð äà ùÿìèí ÿëèôáàéà êþ÷öðöëÿúÿêäèð. ßëáÿòòÿ, áåëÿ îëäóãäà ìÿíèì ìÿãñÿäèì éåðèíÿ ÷àòàúàã âÿ î õîøáÿõò ýöíëÿðÿ ãÿäÿð éàøàìàñàì äà, ÿââÿëúÿäÿí áó õöñóñäà àñóäÿ îëà áèëÿðÿì. Áó öìèäëÿ äÿ ìÿí þç èøëÿðèìè áèòèðäèêäÿí ñîíðà ýÿëÿí ïàéûçäà Êîíñòàíòèíîïîëà ýåòìÿê âÿ þç ÿëèôáàìûí ëàéèùÿñèíè øÿõñÿí Òöðêèéÿ ùþêóìÿòèíÿ òÿãäèì åòìÿê ãÿðàðûíà ýÿëìèøÿì. Áóíà ýþðÿ äÿ ìÿí úÿíàáûíûçà ìöðàúèÿòëÿ àúèçàíÿ õàùèø åäèðÿì êè, î âàõòà ãÿäÿð ñèçèí ìÿíÿ îëàí ìÿðùÿìÿòèíèçèí äàâàì åòäèðèëìÿñèíèí ÿëàìÿòè îëàðàã, ùÿìèí áó ëàéèùÿíè èìïåðàòîðëóã Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíûí ìöçàêèðÿñèíÿ âåðÿðÿê, åéíè çàìàíäà ãåéä åäÿñèíèç êè, áó ëàéèùÿäÿ èëê ÿââÿë ãàïûëäûüûì ðóù éöêñÿêëèéèíèí òÿñèðè àëòûíäà éàçûëìûø ìöãÿääèìÿ, éóõàðûäà ýþñòÿðèëÿí ìþòÿäèë ðóùäà éàçûëìûø ìöãÿääèìÿ èëÿ ÿâÿç åäèëÿúÿêäèð. ßýÿð àêàäåìèéà õåéèðõàùëûã öçöíäÿí ìÿíèì ëàéèùÿìè ãÿáóë åäÿðñÿ, ìÿí þçöìö òàìàìèëÿ õîøáÿõò ùåñàá åäÿðÿê, áöòöí þìðöì áîéó ôàéäàëû îëìàñû èíêàðåäèëìÿç áó ÿñÿðèí éàéûëìàñû óüðóíäà éîðóëìàäàí ÷àëûøàðàì. 53
Ìÿêòóáóìóí ñîíóíäà, êîìåäèéàëàðûìäàí èáàðÿò îëàí êèòàáûìûí áèð íöñõÿñèíè ñèçÿ òÿãäèì åäèá, îíó ãÿðÿçñèç ñÿäàãÿòèìèí âÿ ñèçÿ äÿðèí ùþðìÿòèìèí òÿçàùöðö êèìè ãÿáóë åòìÿéèíèçè õàùèø åäèðÿì. Ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçèí ñÿäàãÿòëè õèäìÿò÷èñè, Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ 28 ìàðò 1860-úû èë, Òèôëèñ.
ÃÀÔÃÀÇ ÚÀÍÈØÈÍÈ ÁÀØ ÈÄÀÐßÑÈ ÐßÈÑÈ À.Ô.ÊÐÓÇÅÍØÒÅÐÍß Áàø èäàðÿíèí éàçûëû ìöòÿðúèìè êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí ìÿëóìàò âÿðÿãÿñè Ôåâðàë 1861-úè èë
1834-úö èëäÿ ìÿí ðóùàíè ðöòáÿíè áóðàõûá äîüìà éóðäóì Íóõàäàí Òèôëèñÿ ýÿëìèø âÿ ìÿðùóì ýåíåðàë áàðîí Ðîçåíèí Áàø èäàðÿ äÿôòÿðõàíàñûíäà Øÿðã äèëëÿðèíèí éàçûëû ìöòÿðúèìè âÿçèôÿñèíÿ òÿéèí îëóíìóøàì. Î âàõòäàí åòèáàðÿí ìÿí ïóëñóç îëàðàã Äåïàðòàìåíò äÿôòÿðõàíàñûíûí äà ôàðñ äèëèíäÿ éàçûëû ìöòÿðúèìëèê âÿçèôÿñèíè éåðèíÿ éåòèðìèøÿì. Åëÿ ùàëëàð îëìóøäóð êè, ùþêóìÿòèí Èðàí âÿ Òöðêèéÿ ñàðàéëàðû èëÿ ìöíàñèáÿòëÿðèíäÿ ìÿí Äèïëîìàòèê äÿôòÿðõàíà èøëÿðè öçðÿ ôàéäàëû õèäìÿòëÿð åòìèøÿì: õöñóñèëÿ îíëàðäàí ÿí ÿùÿìèééÿòëèñè 1842-úè èëäÿ î çàìàí áèðèíúè äÿðÿúÿëè êàïèòàí îëàí ãðàô Ïóòéàòèí èëÿ Àñòðàáàä êþðôÿçèíÿ, Òöðêìÿíèñòàí ñàùèëëÿðèíÿ, Ìàçàíäàðàíà âÿ Ýèëàíà åçàìèééÿòÿ ýåòìÿéèìäèð êè, ùÿìèí åçàìèééÿò ìöâÿôôÿãèééÿòëÿ áàøà ÷àòàíäà ãðàô Ïóòéàòèí ìÿíèì òÿìÿííàñûç äàâðàíûøûìäàí âÿ îíóíëà òÿõìèíÿí éàðûìâÿùøè òàéôàëàð àðàñûíäàêû ôàéäàëû âàñèòÿ÷èëèéèìäÿí ñîí äÿðÿúÿ ðàçû ãàëäû. Áóíäàí ÿââÿë äÿ 1839-úó èëäÿ ìÿí áàø ãÿðàðýàùûí çàáèòè êàïèòàí Äàí÷åíêî èëÿ Ãóðè ãÿçàñû èëÿ ×öðöêñó ìàëèêàíÿñè àðàñûíäàêû ñÿðùÿä íèøàíëàðûíû òÿéèí åòìÿê ö÷öí ýåòìèøäèì. Áó åçàìèééÿòèí ùå÷ áèð ìöñáÿò íÿòèúÿñè îëìàñà äà, áèç àëòû àé ÿðçèíäÿ áó èø öçðÿ ÷îõ çÿùìÿò ÷ÿêäèê âÿ áÿäáÿõò Äàí÷åíêî éàé ôÿñëèíäÿ Ãóðè èãëèìèíèí çÿðÿðëè òÿñèðè íÿòèúÿñèíäÿ þëäö âÿ ìÿí äÿ ñÿùùÿòèì ïîçóëìóø ùàëäà Òèôëèñÿ ãàéûòäûì. Ìÿíèì Äèïëîìàòèê äÿôòÿðõàíà öçðÿ èøèìèí ìöãàáèëèíäÿ ìÿðùóì ýåíåðàë Íåéäãàðò ùÿìèí äÿôòÿðõàíà ùåñàáûíà ìÿíÿ èëäÿ 240 ýöìöø ìàíàò ìààø òÿéèí åëÿìèøäè. 1848-úè èëäÿ ìÿí ôàðñ äèëè ìöòÿðúèìè ñèôÿòèëÿ ýåíåðàë Øåëëèíã èëÿ Òåùðàíà åçàì åäèëäèì. Áóíëàðäàí áàøãà Äèïëîìàòèê 54
äÿôòÿðõàíà õÿòòè èëÿ åçàìèééÿòäÿ îëìàìûøàì, ëàêèí î èäàðÿíèí Èðàí ñàðàéû èëÿ ÷îõ ìöùöì éàçûøìàëàðûíû òÿðúöìÿ åòìÿêäÿ õåéèðëè õèäìÿòèì îëóáäóð. 1851-úè èëäÿ ìÿðùóì êíéàç Âîðîíñîâ Äèïëîìàòèê äÿôòÿðõàíà ùåñàáûíà ìÿíèì ìààøûìû 400 ìàíàòà ãÿäÿð éöêñÿëòäè êè, áó ìÿáëÿüè ìÿí êå÷ÿí èëèí äåêàáð àéûíàäÿê àëìûøàì. Áó âàõòäàí åòèáàðÿí Äèïëîìàòèê äÿôòÿðõàíàíûí ìöäèðè Òåíãåáîðñêè ìààøûìû êÿñèá, àúûãúàñûíà ìÿíÿ ñþéëÿäè êè, Äèïëîìàòèê äÿôòÿðõàíàíûí áàøãà éåðëÿðäÿí àñûëû îëìàéàí ôàðñ ìöòÿðúèìèíÿ åùòèéàúû âàð, ìÿí èñÿ Áàø èäàðÿíèí äÿôòÿðõàíàñûíäà õèäìÿòäÿ îëäóüóì ö÷öí åéíè çàìàíäà îíóí èäàðÿ åòäèéè äÿôòÿðõàíàíûí ìöòÿðúèìè îëà áèëìÿðÿì. Èðàí êîíñóëó èëÿ éàçûøìàëàðûí ôàðñúà òÿðúöìÿñè âÿçèôÿìè î, øòàáñ-êàïèòàí Éöçáàøîâà, Èðàí ñàðàéû èëÿ îëàí ÿí ìöùöì éàçûøìàëàðûí òÿðúöìÿñèíè èñÿ êíéàç Úàíèøèíèí ìîèééÿòèíäÿ õèäìÿò åäÿí ãðàôûí ìöëêè ìöøàâèðèíÿ òàïøûðûð. Ìÿíèì âÿçèééÿòèì îëäóãúà ÷ÿòèíëÿøèáäèð: ìÿí òÿìèíàòûìûí òÿõìèíÿí ö÷äÿ áèðèíäÿí ìÿùðóì îëìóøàì. Ùàëáóêè, ÿäàëÿò íàìèíÿ, Äèïëîìàòèê äÿôòÿðõàíàäà óçóíìöääÿòëè õèäìÿòèìè íÿçÿðÿ àëàðàã ýÿðÿê ìÿíè èíúèòìÿéÿéäèëÿð, ìÿí áó ñàùÿäÿ ýÿëÿúÿêäÿ äÿ îíëàðà õåéèð âåðÿ áèëÿðäèì. Àììà íÿ åäÿñÿí? Èíäè þç âÿçèééÿòèìè çàòè-àëèíèí õåéèðõàù íÿçÿðèíÿ ÷àòäûðìàüà úÿñàðÿò åäèá áèëäèðèðÿì êè, Òèôëèñèí áó áàùàëûüûíäà ìÿíèì áîéíóìäà 16 áàøäàí èáàðÿò áèð àèëÿíèí éöêö âàðäûð. Õÿçèíÿäÿí âåðèëÿí ìààøäàí áàøãà ìÿíèì ùå÷ áèð ýÿëèð ìÿíáÿéèì éîõäóð. Ùÿð÷ÿíä ìÿíèì áèð åâèì âàð, ëàêèí î äà øÿùÿðèí ÿëâåðèøëè îëìàéàí ùèññÿñèíäÿ éåðëÿøäèéè ö÷öí ýÿëèðè ýöú-áÿëà èëÿ àíúàã îíóí òÿìèð õÿðúèíè, áèð äÿ òèêèíòè êîìèññèéàñûíäàí àëäûüûì áîðúóí èëëèê ãèñìèíè þäÿìÿéÿ ÷àòûð. Ùàëáóêè áöòöí Çàãàôãàçèéà ìöñÿëìàíëàðû àðàñûíäà éàõøû êåéôèééÿòëÿðëÿ òàíûíûá îíëàðûí ùþðìÿòèíè ãàçàíäûüûì ö÷öí ìÿí, þëêÿíèí àäÿòè öçðÿ, îíëàðûí ìþùòÿðÿì àäàìëàðûíû Òèôëèñÿ ýÿëÿðêÿí äóç-÷þðÿéÿ ãîíàã åòìÿêäÿí áîéóí ãà÷ûðà áèëìÿðÿì. Áóíóí ö÷öí äÿ ñèç çàòè-àëèíèí ùèìàéÿñèíÿ áåë áàüëàéûá ìÿíèì àüûð âÿçèééÿòèìè ÿëàùÿçðÿò úàíèøèí úÿíàáëàðûíà ÷àòäûðìàüû àúèçàíÿ õàùèø åäèðÿì êè, î ìÿðùÿìÿòëè úÿíàá Áàø èäàðÿ íÿçäèíäÿ ãóëëóã åäÿí éåýàíÿ ìöñÿëìàíû þç ëöòôêàð íÿçÿðèíäÿí ìÿùðóì åòìÿñèí... Ìÿíèì éàøàìàã ö÷öí ùå÷ áèð âÿñàèòèì éîõäóð. Áåëÿ áèð ìÿðùÿìÿòÿ ëàéèã îëäóãäà òÿêúÿ Áàø èäàðÿíèí äåéèë, Áàø ãÿðàðýàùûí âÿ áàøãà éåðëÿðèí ìÿíÿ áöòöí òàïøûðûãëàðûíû ñöðÿòëÿ éåðèíÿ éåòèðìÿéèìëÿ þçöìÿ ùàãã ãàçàíäûðà áèëÿðÿì; îíà ýþðÿ éîõ êè, òÿðúöìÿ÷èéÿì, îíà ýþðÿ êè, éàçûëû òÿðúöìÿ ñàùÿñèíäÿ ìÿíäÿí éàõøûñû éîõäóð. Êàïèòàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
55
[ÃÅÉÄ] 1861-úè èëèí ñåíòéàáð àéûíäà Ìöñéþ Áåðæå âàñèòÿñèëÿ Òèôëèñäÿí Òåùðàíà “Òÿìñèëàò”ûìäàí äþðä íöñõÿñèíè àäëàðû àøàüûäà ãåéä îëóíàí øÿõñëÿðÿ, éÿíè ìààðèô íàçèðè øàùçàäÿ ßëèãóëó Ìèðçÿéÿ, ÿéàëÿò íàéèáè øàùçàäÿ Ôÿðùàä Ìèðçÿéÿ, ÿäëèééÿ íàçèðè Àááàñãóëóõàí Úàâàíøèðÿ âÿ Ìöøèðöääþâëÿ Ìèðçÿ Úÿôÿð õàíà ýþíäÿðèá, “Òÿìñèëàò”ûí ùÿð áèð íöñõÿñèíèí òèòóë âÿðÿãèíäÿ áó ñþçëÿðè éàçäûì. Éàçäûüûì áóíëàðäûð: Çàùèðè áàìÿçÿ âÿ õîøàýÿëÿí, áàòèíè èñÿ áàøäàí-áàøà ìîèçÿ âÿ íÿñèùÿòäÿí èáàðÿò îëàí áó úöð ãÿðèáÿ ÿñÿðëÿð ìöñÿëìàí õàëãëàðû àðàñûíäà ìÿëóì äåéèëäè. Ìÿí áó èøèí áàíèñè îëäóì. Áó ÿñÿðëÿðäÿ ìÿíèì ìöñÿëìàí úàìààòû àðàñûíäà ìþâúóä îëàí áÿçè õîøàýÿëìÿç àäÿòëÿðÿ âÿ ÿíÿíÿëÿðÿ ãàðøû èñòåùçà éîëó èëÿ åòèðàçûìû ýþðÿíëÿð, áó åòèðàçû ìÿíèì òÿÿññöáñöçëöéöìÿ âÿ õàëãûìà ãàðøû ìÿùÿááÿòèìèí îëìàìàñûíà éîçìàñûíëàð ýÿðÿê! ×öíêè áó åòèðàçëàðäàí ìÿãñÿäèì èáðÿò äÿðñè âåðìÿêäèð êè, áàøãàëàðû áó êèìè ïèñ àäÿòëÿðäÿí ÷ÿêèíñèíëÿð. Íåúÿ êè, à÷ûã ôèêèðëè ùÿêèì øåéõ Ñÿäè ðÿùìÿòóëëàù äà þç “Ýöëöñòàí”ûíäà Ëîüìàíûí äèëè èëÿ áó ìÿòëÿáÿ èøàðÿ åòìèøäèð: “Ëîüìàíäàí ñîðóøäóëàð êè, ÿäÿáè êèìäÿí þéðÿíäèí? Äåäè: – ßäÿáñèçëÿðäÿí, éÿíè îíëàðûí ÿìÿëëÿðèíäÿ ùÿð øåéäÿí êè, õîøóì ýÿëìÿäè, îíäàí óçàãëàøäûì”. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
ÙßÇÐßÒ-ÑßÄÀÐßÒÏßÍÀÙÛÍ ÉÖÊÑßÊ ÍßÑßÁËÈ ÙÖÇÓÐÓÍÀ ÀËËÀÙ ÎÍÓÍ ÚßËÀËÛÍÛ ÄÀÈÌÈ ÅÒÑÈÍ! Çàòè-àëè èìïåðàòîðçàäÿ Ãàôãàç úàíèøèíè õèäìÿòèíäÿ èñëàì äèëëÿðè ìöòÿðúèìè ìàéîð Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿäÿí
ÀÚÈÇÀÍß ßÐÈÇßÄÈÐ
Ìÿí ÿââÿëëÿð Ãàôãàçûí ìöñÿëìàí ìÿäðÿñÿëÿðèíäÿ îõóìàãëà ìÿøüóë îëóá, òöðê, ôàðñ âÿ ÿðÿá äèëëÿðèíè ìöìêöí ãÿäÿð þéðÿíäèì âÿ îíäàí ñîíðà þç âÿòÿíèì Øÿêè øÿùÿðèíäÿí Òèôëèñÿ ýÿëèá, áóðàäà ðóñ äèëèíè þéðÿíäèì âÿ áþéöê Ðóñèéà äþâëÿòèíèí õèäìÿòèíÿ äàõèë îëóá, Ãàôãàç ñÿðäàðëàðûíûí ùöçóðóíäà ìöñÿëìàí äèëëÿðè ìöòÿðúèìè âÿçèôÿñèíÿ òÿéèí åäèëäèì. 56
Õèäìÿò çàìàíûíäà áåëÿ ìöòàëèÿ âÿ òÿäãèãàòäàí óçàãëàøìàäûüûìà ýþðÿ êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíûí ÷àòûøìàç úÿùÿòëÿðèíè äÿðê åäèá, áó ÿëèôáàíû òÿçÿëÿìÿéÿ èãäàì åòäèì âÿ áó áàðÿäÿ õöñóñè áèð êèòàá éàçäûì. Áóíäàí ÿëàâÿ, ìöñÿëìàí úàìààòûíûí ÿêñÿðèééÿòèíÿ ìÿëóì îëìàéàí òåàòð òàìàøàëàðû ôÿííèíäÿ àëòû ïéåñ éàçûá, áó ñÿíÿòèí øÿðòëÿðè âÿ ãàéäàëàðû áàðÿäÿ ýÿëÿúÿê òÿãëèä÷èëÿð ö÷öí éîë ýþñòÿðäèì âÿ ùàáåëÿ àâðîïàëûëàðûí öñëóáóíäà éàçäûüûì áèð ùåêàéÿíè äÿ “Òÿìñèëàò”à ÿëàâÿ åòäèì. Ùàçûðäà èìïåðàòîðíÿñÿá, íÿñëè éöêñÿê øàùçàäÿ Ãàôãàç úàíèøèíè ùÿçðÿòëÿðèíäÿí èêè àéëûã èúàçÿ àëûá éàøàäûüûì Òèôëèñ øÿùÿðèíäÿí äàðöëõèëàôåéè Èñòàíáóëà ýÿëìèøÿì. Éåíè ÿëèôáà êèòàáûíû áèð úèëääÿ, ãåéä åòäèéèì ñÿíÿò öçðÿ “Òÿìñèëàò”û âÿ ùåêàéÿìè äÿ äèýÿð áèð úèëääÿ Ùÿçðÿòñÿäàðÿòïÿíàùûíûçûí ãÿäÿìëÿðèíÿ íèñàð åäèá, õàùèø åäèðÿì êè, áþéöê ìÿðùÿìÿò öçöíäÿí òàïøûðàñûíûç êè, îíëàðû Äàðöëåëìèí ìÿøâÿðÿò ìÿúëèñèíäÿ ìöçàêèðÿ åòñèíëÿð âÿ ÿýÿð éåíè ÿëèôáàíûí ôàéäàñû áàðÿäÿ êèòàáûí ìöãÿääèìÿñèíäÿ éàçìûø îëäóüóì äÿëèëëÿðèì âÿ ùàáåëÿ “Òÿìñèëàò”ûí ôàéäàñû ùàããûíäà îíëàðûí ìöãÿääèìÿñèíäÿ ýÿòèðäèéèì ñöáóòëàð, åëÿúÿ äÿ îíëàðûí þçö âÿ ùåêàéÿ Äàðöëåëìèí ìÿøâÿðÿò ñàùèáëÿðèíèí íÿçÿðèíúÿ àüëàáàòàí ýþðöíÿðñÿ âÿ ìÿíèì çÿùìÿòèì áÿéÿíèëÿðñÿ, áó õöñóñäà ìÿíèì ÿëèìÿ áèð êàüûç ÿòà åòñèíëÿð êè, þç éàøàäûüûì éåðÿ ãàéûäûì âÿ î êàüûçûí ñàéÿñèíäÿ þç ùÿììÿçùÿáëÿðèì ãàðøûñûíäà ôÿõð åäèá, éåíè ÿëèôáàíû Ãàôãàçûí ìöñÿëìàí ÿùàëèñè àðàñûíäà òÿòáèã åòìÿê ö÷öí áþéöê Ðóñèéà äþâëÿòèíèí êþìÿéèíè àëìàüà ùàãã ãàçàíûì âÿ áöòöí ÿùë-ÿéàëûìëà áÿðàáÿð, ùÿìèøÿ èñëàìûí ïÿíàùû îëàí ïàäøàùûí øþâêÿòèíèí àðòìàñû ö÷öí Ùÿçðÿòñÿäàðÿòïÿíàùûí ñÿàäÿòèíèí áÿðãÿðàð îëìàñû ö÷öí äóàýó îëóì. Áóíóíëà áÿðàáÿð, ñèçÿ áóíó äà ÿðç åòìÿéè þçöìÿ áîðú áèëèðÿì êè, ìÿíèì “Òÿìñèëàò”ûìûí ðóñ äèëèíäÿ òÿðúöìÿñè Ðóñèéàäà âÿ Àâðîïà þëêÿëÿðèíäÿ íÿøð îëóíìóø âÿ îíëàðûí òÿðèôèíÿ äàèð áèð íå÷ÿ ìÿãàëÿ ÷àï îëóíàðàã, Òèôëèñÿ ýÿëèá ÷àòìûøäûð. Îíëàðäàí áèðè Ïåòåðáóðãäà, äèýÿðè Ïðóññèéàäà ÷àï îëóíìóøäóð. Ùÿìÿí èêè ìÿäùíàìÿíè äÿ úèëäëÿäèá þçöìëÿ áóðàéà ýÿòèðìèøÿì. ßýÿð Äàðöëåëìèí ìÿøâÿðÿò ñàùèáëÿðè èñòÿñÿëÿð, íÿçÿðäÿí êå÷èðÿ áèëÿðëÿð. Èñëàì éàçûñûíûí ìåéäàíà ýÿëìÿñè áàðÿäÿ éàçäûüûì áèð òÿäãèãàòû äà éåíè ÿëèôáàíûí ìöãÿääèìÿñèíèí ìÿçìóíó èëÿ ÿëàãÿäàð îëäóüóíà ýþðÿ, ùÿìèí ÿðèçÿìëÿ ñèçÿ òÿãäèì åäèðÿì. Ñèçÿ èõëàñû îëàí ÿðèçÿ÷è: ìàéîð Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ Ìÿùÿððÿì àéû, 1280-úè èë [ÂÛ-1863] äàðöë-õèëàôåéè-Èñòàíáóë
57
ÃÀÔÃÀÇ ÚÀÍÈØÈÍËÈÉÈ ÁÀØ ÈÄÀÐßÑÈÍÈÍ ÌÖÒßÐÚÈÌÈ ÌÀÉÎÐ ÌÈÐÇß ÔßÒßËÈ ÀÕÓÍÄÇÀÄßÍÈÍ ÉÀÇÛËÛ ÌßÐÓÇßÑÈ 23 àïðåë 1863-úö èë, Òèôëèñ
ÊÐÓÇÅÍØÒÅÐÍß
Çàòè-àëèëÿðèíèçÿ ìÿëóì îëìàìûø äåéèëäèð êè, Øÿðã äèëëÿðèíèí èíêèøàôû ñàùÿñèíäÿ ìÿíèì éîðóëìàäàí ýþñòÿðäèéèì ôÿàëèééÿò, èêè ÷îõ ìöùöì õèäìÿòèìëÿ ìþùêÿìëÿíäèðèëìèøäèð. Áóíëàðäàí áèðè îíäàí èáàðÿòäèð êè, ìÿí þç ÿäÿáè ÿñÿðëÿðèìëÿ èíäèéÿ ãÿäÿð áèçèì ÿäÿáèééàòûìûçà ìÿëóì îëìàéàí äðàìíÿâèñëèê ìÿêòÿáèíèí áàøûíäà äóðìóøàì. Èêèíúèñè èñÿ îíäàí èáàðÿòäèð êè, Øÿðã äèëëÿðèíè þéðÿíìÿê èøèíèí ëàï áàøëàíüûúûíäà áöòöí ÷ÿòèíëèêëÿðèí ñÿáÿáëÿðèíè òàìàìèëÿ àðàäàí ãàëäûðìàã ìÿãñÿäèëÿ éåíè ÿëèôáà éàðàäûá, ñàèò ùÿðôëÿðè îíà äàõèë åòìÿêëÿ íþãòÿëÿðè äÿ ëÿüâ åòìèøÿì. Ìÿí þç ÿëèôáàìûí ëàéèùÿñèíè Ïåòåðáóðãäà àêàäåìèê Äîðí âÿ Ïàðèñäÿ Ñàðêèí äå-Òàññ êèìè ìÿøùóð øÿðãøöíàñëàðûí ìöòàëèÿñèíÿ òÿãäèì åòäèì. Îíëàðûí ùÿð èêèñè ìÿíèì ÿñÿðèìè áöòöíëöêëÿ òÿãäèð åäèá, åéíè ùàëäà ìÿíÿ éàçìûø îëäóãëàðû úàâàá ìÿêòóáëàðûíäà ãåéä åòäèëÿð êè, ìÿíèì ÿëèôáàìûí ìöñÿëìàíëàð òÿðÿôèíäÿí ÿñàñ ãÿáóë åäèëìÿñè áþéöê ÷ÿòèíëèêëÿðëÿ ÿëàãÿäàðäûð. Ìÿí èñÿ þç òÿðÿôèìäÿí îíëàðûí ìöëàùèçÿëÿðè èëÿ ðàçûëàøìàéà áèëìÿçäèì. Îíà ýþðÿ äÿ êþùíÿ ÿëèôáàíûí áöòöíëöêëÿ éåíèñè èëÿ ÿâÿç åäèëìÿñèíèí ìöìêöí îëàúàüû ôèêðèíäÿí ÿë ÷ÿêìÿê ãÿðàðûíà ýÿëäèì. Ëàêèí áåëÿ áèð ýöçÿøòÿ ýåòìÿéè ãÿò åòäèéèì ùàëäà, ìÿí áó ÿãèäÿìäÿ ñàáèò ãàëäûì êè, êþùíÿ ÿëèôáà èëÿ éàíàøû, éåíè ÿëèôáàíûí þéðÿíèëìÿñèíÿ éîë âåðèëìÿñè ñîí äÿðÿúÿ ôàéäàëû áèð èø îëàðäû. Ùå÷ îëìàçñà, áó îíà ýþðÿ ëàçûìäûð êè, õàðèúè äèëëÿðäÿí Øÿðã äèëëÿðèíÿ òÿðúöìÿ åäèëÿí êèòàáëàð ùÿìèí éåíè ÿëèôáà èëÿ ÷àï îëóíàð. Áóðàäà ìÿùç î úÿùÿò íÿçÿðÿ àëûíûð êè, Øÿðã äèëëÿðèíäÿ ìöâàôèã ãàðøûëûãëàðû îëìàéàí ÿúíÿáè àäëàðû áèçèì êþùíÿ ÿëèôáàíûí ùÿðôëÿðè èëÿ ëàçûìè ñóðÿòäÿ äÿãèã âÿ äöçýöí âåðìÿê ìöìêöí äåéèëäèð. Ëàêèí áóðàäà äàùà ìöùöì áèð ìÿãñÿä äÿ âàðäûð. Åâ ìöùèòèíäÿ öçÿðèíÿ ÷îõ ìöðÿêêÿá âÿçèôÿëÿð äöøÿí ãàäûí úèíñèíèí àéðûúà îëàðàã þç àíà äèëèíäÿ ñàâàä þéðÿíìÿéÿ âàõòû âÿ èìêàíû îëìàäûüûíäàí, òàìàìèëÿ ñàâàäñûç ãàëûð. Éåíè ÿëèôáà èñÿ îíëàðûí èøèíè õåéëè àñàíëàøäûðûð âÿ ãàäûíëàðà áåëÿ áèð èìêàí âåðèð êè, ÷îõëó âàõò ñÿðô åòìÿäÿí, àñàí âÿ òåç áèð çàìàíäà ñàâàä þéðÿíèá, áóíóíëà äà ìÿùäóä âÿ íèñáè 58
îëñà äà, ìààðèôëÿíìÿíèí úÿùàëÿò öçÿðèíäÿêè öñòöíëöê ùöãóãóíäàí áÿùðÿëÿíìèø îëàðëàð. Áöòöí éóõàðûäà ýþñòÿðèëÿíëÿðè íÿçÿðÿ àëàðàã, ìÿí áåëÿ áèð ãÿðàðà ýÿëèðÿì êè, Êîíñòàíòèíîïîëà ñÿôÿð åäèá, þç äðàì ÿñÿðëÿðèìè âÿ éåíè ÿëèôáà ëàéèùÿìè Êîíñòàíòèíîïîë Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíûí ìöçàêèðÿñèíÿ âåðèì. Áóíà ýþðÿ äÿ ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçèí ùèìàéÿ÷èëèéèíÿ ìöðàúèÿò åäèá, àúèçàíÿ õàùèø åäèðÿì êè, âàëàùÿçðÿò èìïåðàòîðçàäÿ áþéöê êíéàç Ãàôãàç úàíèøèíèíèí ãàðøûñûíäà âàñèòÿ÷èëèê åäÿñèíèç êè, îðàéà ýåòìÿê ö÷öí ìÿíÿ, àëäûüûì ìààøûí ñàõëàíûëìàñû øÿðòèëÿ èêè àéëûã ìÿçóíèééÿò âåðèëñèí. Ìÿí Òèôëèñäÿ îëìàäûüûì ìöääÿòäÿ âÿçèôÿìèí èôàñû êîëëåýèéà êàòèáè ãàðäàøûì, Ìèðçÿ Ìóñòàôà Àõóíäîâóí1 þùäÿñèíÿ ãîéóëñóí. Áó õàùèøèìÿ áàøãà áèð õàùèøè äÿ ÿëàâÿ åòìÿéÿ úÿñàðÿò åäèðÿì. Ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèç ìÿíèì ö÷öí áþéöê êíéàçäàí Êîíñòàíòèíîïîëäàêû áèçèì Ðóñèéàíûí ñÿëàùèééÿòëè íàçèðèíèí öñòöíÿ áèð òþâñèéÿíàìÿ àëìàã áàðÿäÿ òÿøÿááöñöíöçö ìöçàéèãÿ åòìÿéèí. Ìÿíèì ñÿôÿðèìèí áöòöí ìöâÿôôÿãèééÿòè âàëàùÿçðÿò úàíèøèíèí ìÿíÿ áó éöêñÿê ìÿðùÿìÿòèíäÿí î ãÿäÿð àñûëû îëà áèëÿð êè, ùÿòòà òöðêëÿð ìÿíèì ÿëèôáàìà ðÿüáÿò ýþñòÿðìÿñÿëÿð áåëÿ, áó ìÿðùÿìÿò ìÿíèì ö÷öí ÷îõ ãèéìÿòëè îëàðàã ãàëàð. ×öíêè îíëàð, ùå÷ îëìàçñà, ýþðÿðëÿð êè, áþéöê Ðóñèéà äþâëÿòèíèí õèäìÿòèíäÿ îëàí ìöñÿëìàíëàð è÷ÿðèñèíäÿ åëÿ ìÿëóìàòëû àäàìëàð âàðäûð êè, ìöêàôàòëàðà ëàéèã ýþðöëöá âÿ Çàãàôãàçèéàíûí àëè ìÿíñÿá ñàùèáëÿðèíèí ùþðìÿòèíäÿí ôàéäàëàíûðëàð. Ìÿí èñÿ Òèôëèñÿ òöðêëÿðèí ùÿéàò òÿðçè âÿ îíëàðûí ÿõëàã âÿ àäÿòëÿðè ùàããûíäà áîëëó éåíè ìÿëóìàò åùòèéàòû èëÿ ãàéûäàúàüàì. Àêàäåìèê Äîðíóí ìÿêòóáóíó áó ÿðèçÿìÿ ÿëàâÿ åòìÿéè þçöìÿ øÿðÿô áèëèðÿì. Áó õàùèøèìèí ãÿáóë åäèëÿúÿéèíÿ òàìàìèëÿ ÿìèí îëäóüóìà ýþðÿ, ãåéä åäèëÿí ñÿôÿð ö÷öí ìÿíÿ õàðèúè ïàñïîðò âåðèëìÿñè ùàããûíäà ëöòôÿí ñÿðÿíúàìûíûçû õàùèø åòìÿéè äÿ þçöìÿ øÿðÿô áèëèðÿì. Ìÿí áó ñÿôÿðèìè ãÿñäÿí îíà ýþðÿ éàé ôÿñëèíÿ ñàëìûøàì êè, áó äþâðäÿ âàëàùÿçðÿò úàíèøèí éàéëàãäà îëóð âÿ áåëÿëèêëÿ äÿ, ìÿíèì øèôàùè òÿðúöìÿ èøëÿðèìÿ ëöçóì ãàëìûð. Çàòè-àëèëÿðèíèçÿ ìÿëóìäóð êè, ìÿðùóì Òåíýåáîðñêèíèí ìÿíÿ ãàðøû îëàí áÿäõàùëûã ìöíàñèáÿòè íÿòèúÿñèíäÿ ÿââÿëëÿð àëäûüûì ìààøûí ö÷äÿ áèð ùèññÿñèíäÿí ìÿùðóì îëäóãäàí ñîíðà ìàääè úÿùÿòäÿí áèð ãÿäÿð ÷ÿòèíëèê ãàðøûñûíäà ãàëìûøàì. Îíà ýþðÿ äÿ ñèçÿ çÿùìÿò âåðìÿéÿ úÿñàðÿò åäèá, õàùèø åäèðÿì êè, áþéöê êíéàç èìïåðàòîð úàíèøèíèíäÿí ìÿíÿ éîë õÿðúè îëàðàã, ìöÿééÿí áèð ìÿáëÿü éàðäûì åäèëìÿñè áàðÿäÿ âàñèòÿ÷è îëàñûíûç. 59
ÁÀØ ÈÄÀÐßÍÈÍ ÌÖÒßÐÚÈÌÈ ÌÀÉÎÐ ÌÈÐÇß ÔßÒßËÈ ÀÕÓÍÄÇÀÄßÍÈÍ ÉÀÇÛËÛ ÌßÐÓÇßÑÈ 1863-úö èë
[À.Ô.]ÊÐÓÇÅÍØÒÅÐÍß
Èêè àé ìöääÿòèíÿ Êîíñòàíòèíîïîëà ýåòìÿê ö÷öí âàëàùÿçðÿò èìïåðàòîð úàíèøèíèíäÿí èúàçÿ àëàðàã, þçöìÿ õàðèúè ïàñïîðò ÷ûõàðìûøàì âÿ ùÿìèí ìàé àéûíûí ñîíëàðûíäà éîëà äöøìÿê ôèêðèíäÿéÿì. Áóíóíëà ÿëàãÿäàð îëàðàã, çàòè-àëèëÿðèíèçÿ ìöðàúèÿòëÿ, àúèçàíÿ õàùèø åäèðÿì êè, ìÿíÿ ùèìàéÿíèçè áàøà ÷àòäûðàðàã, âàëàùÿçðÿò èìïåðàòîð úàíèøèíèíäÿí Êîíñòàíòèíîïîëäàêû Ðóñèéà ñÿëàùèééÿòëè íàçèðèíèí öíâàíûíà ìÿíèì áàðÿìäÿ áèð òþâñèéÿ ìÿêòóáó àëìàã ö÷öí âàñèòÿ÷è îëàñûíûç. ×öíêè ìÿí òàòàð äèëèíäÿ éàçäûüûì âÿ àëìàí æóðíàëû, ôðàíñûç ãÿçåòè âÿ ùàáåëÿ áèçèì ìÿøùóð òÿíãèä÷èìèç ìÿðùóì Î.È.Ñåíêîâñêèíèí òÿðÿôèíäÿí áþéöê òÿðèôÿ ëàéèã ýþðöëÿí àëòû ïéåñèìè âÿ áèð ùåêàéÿìè Òöðêèéÿ Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíà òÿãäèì ö÷öí ñÿëàùèééÿòëè íàçèðèìèçèí ìöñàèäÿòèíÿ ìöðàúèÿò åòìÿëè îëàúàüàì. Çàòè-àëèëÿðèíèçÿ ìÿëóì îëìàéà áèëìÿç êè, ìÿðùóì Òåíýåáîðñêèíèí ìÿíÿ ãàðøû áÿäõàùëûüû íÿòèúÿñèíäÿ, ÿââÿëëÿð àëäûüûì ìààøûí òÿõìèíÿí ö÷äÿ áèð ùèññÿñèíäÿí ìÿùðóì îëäóüóì çàìàíäàí áÿðè, ìàääè âÿçèééÿòèì ìöÿééÿí äÿðÿúÿäÿ àüûðëàøìûøäûð. Îíà ýþðÿ äÿ úÿíàáûíûçû çÿùìÿòÿ ñàëìàüà úÿñàðÿò åäÿðÿê, åéíè çàìàíäà àúèçàíÿ õàùèø åäèðÿì êè, áó ñÿôÿð çàìàíû éîë õÿðúè ö÷öí ìÿíÿ áèð ãÿäÿð ïóë éàðäûìû âåðìÿê áàðÿäÿ âàëàùÿçðÿò èìïåðàòîð úàíèøèíèíèí ñÿðÿíúàì âåðìÿñè ùàããûíäà äà âÿñàòÿò åäÿñèíèç.
ÕÖÑÓÑÈ ÃÅÉÄËßÐ “Òÿìñèëàò” âÿ “Éåíè ÿëèôáà” êèòàá÷àñûíû áàüûøëàäûüûì àäàìëàðûí ñèéàùûñû. Áó áàðÿäÿ ÿðèçÿ âåðìÿéèìèí øÿðùè äÿ áóðàäà ãåéä åäèëìèøäèð. 1863-úö èë 8 èéóë òàðèõèíäÿ Áàòóì ãÿñÿáÿñèíäÿ Ëàçûñòàí ñàíúàüûíûí ãàèììÿãàìû Îñìàí Øþâãè ÿôÿíäèéÿ “Òÿìñèëàò”äàí áèð úèëä âÿ “Éåíè ÿëèôáà”äàí äà áèð íöñõÿ ùÿäèééÿ âåðäèì. Ùèúðè 1280-úè èë [1863], ìÿùÿððÿì àéûíûí 28-äÿ ÷ÿðøÿíáÿ ýöíö, ïîëêîâíèê Áîãóñëàâñêè âÿçèðè-ìóõòàð Ìèðçÿ Ùöñåéí õàíûí åâèíÿ ýÿëèá1 ìÿíè ãàéûüà àïàðäû. ßââÿëúÿ õàðèúè èøëÿð íàçèðè Àëè ïàøàíûí åâèíÿ ýåòäèê. 60
Áèçÿ ÷îõ ùþðìÿò åòäè. Áèð úèëä “Òÿìñèëàò” âÿ “Éåíè ÿëèôáà”íûí íöìóíÿñèíè âÿ Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäèí õÿòòè èëÿ éàçûëìûø áèð ãèòÿíè äÿ âÿçèðÿ âåðäèì. Òðàáçîí âàëèñè Ìÿùÿììÿä ßìèí ïàøàíûí ìÿêòóáóíó2 äà éåòèðäèì. ßââÿëäÿí àõûðà ãÿäÿð îõóäó. Ñîíðà ìÿíÿ ñóàëëàð âåðìÿéÿ áàøëàäû. Ñÿôÿðèìèí ìÿãñÿäèíè ñþéëÿäèì. ßëèôáàíû äà ýþñòÿðäèì. ×îõ õîøóíà ýÿëäè. Âÿ òÿáÿññöìëÿ áóéóðäó: “Ýþçÿë øåéäèð. Èñòàíáóëäà îí èë áóíäàí ÿââÿë áÿçèëÿðè áó ìÿñÿëÿíè áàøà äöøöá, áèð ìÿúëèñ äÿ òÿøêèë åòìèøäèëÿð. Ëàêèí ñîíðà èø éàðûì÷ûã ãàëäû”. Ñîíðà ãàëõûá Ñÿäð-ÿçÿìèí ùöçóðóíà ýåòäèê. Ôóàä ïàøà áèçè þç õöñóñè îòàüûíà äÿâÿò åòäè. Òðàáçîí âàëèñèíèí ìÿêòóáóíó îíà âåðäèì. Ñîíðà èñÿ ãÿñèäÿìè òÿãäèì åòäèì. Ùàìûñûíû îõóäó âÿ äåäè: “Øåðèí ÿñàñû éàëàí öçÿðèíäÿ ãîéóëóáäóð; ÷öíêè îíóí ÿí ÷îõ éàëàí îëàíû ÿí éàõøûñû ùåñàá îëóíóð3. Éàçäûüûí áó êåéôèééÿòëÿð ìÿíäÿ éîõäóð”. Ìÿí ÿðç åëÿäèì êè: “Ñÿäð-ÿçÿìèí éàõøû ñèôÿòëÿðè ìÿí éàçäûüûìäàí ãàò-ãàò àðòûãäûð, àíúàã ìÿíèì äèëèì áöòöí áó êåéôèééÿòëÿðè ñàéûá-ñþéëÿìÿêäÿí àúèç ãàëìûøäûð”. Î ýöëäö. Ñîíðà ÿëèôáàíû ýþñòÿðäèì âÿ îíóí ëöçóìó áàðÿäÿ áÿçè äÿëèëëÿð ýÿòèðäèì. Áóéóðäó êè: “Ìààðèôè-öìóìèééÿ ìÿúëèñèíÿ âåðèðèê. Îðàäà ìöçàêèðÿ åäÿðëÿð. Éàõøû øåéäèð. Ùÿãèãÿòÿí ôàéäàñû òàìàìèëÿ ýþç þíöíäÿäèð”. Ñîíðà ïîëêîâíèê Áîãóñëàâñêèéÿ áóéóðäó êè, “Ìààðèôè-öìóìèééÿ ðÿèñè ßäùÿì ïàøàíû òàíûéûðñûíûçìû?” Áîãóñëàâñêè äåäè: “Òàíûøëûüûì éîõäóð”. Ñÿäð-ÿçÿì äåäè: “Àõóíäçàäÿíè îíóí éàíûíà àïàðìàã ëàçûìäûð”. Áîãóñëàâñêè äåäè: “Àïàðàðàì, ÿââÿëúÿ þçöìö òàíûø åäÿðÿì, ñîíðà èñÿ Àõóíäçàäÿíè”. Áó çàìàí ãÿùâÿ ýÿòèðäèëÿð âÿ ÷óáóã âåðäèëÿð. Òÿñàäöôÿí òèúàðÿò íàçèðè, éÿíè òèúàðÿò âÿçèðè Ñÿôâÿò ïàøà ìÿúëèñÿ òÿøðèô ýÿòèðäè. Àéàüà ãàëõûá îíà ùþðìÿò åòäèê. Ñÿäð-ÿçÿì ìÿíè îíóíëà òàíûø åòäè âÿ äåäè êè: “Éåíè ÿëèôáà èõòèðà åòìèøäèð”. Ñÿôâÿò ïàøà ÿëèôáàíû ýþðìÿê èñòÿäè. Ãèòÿíè ùöçóðóíà àïàðûá ýþñòÿðäèì. Áÿéÿíäè âÿ òÿñäèã åòäè. Áóíäàí ñîíðà ñÿäð-ÿçÿì ýöëöìñÿéÿðÿê áóéóðäó êè: “Øàùèí áÿéè ÷àüûðûí!” Øàùèí áÿé ýÿëäè. Î, õîø ýþðêÿìëè áèð úàâàíäûð, ñÿäð-ÿçÿìèí àäéóòàíòûäûð. Ñÿäð-ÿçÿì îíà äåäè: “Àõóíäçàäÿ äÿ ñèçèí ùÿìéåðëèíèçäèð, îíó òàíûéûðñàíìû?”. Øàùèí áÿé äåäè: “Õåéð, òàíûìûðàì”. Ñÿäð-ÿçÿì ìÿíÿ öç òóòóá äåäè: “Áó, øèðâàíëûäûð”. Ìÿí äÿðùàë äåäèì: “Þìÿð áÿé Øàùïÿëÿíýèí áàúûñû îüëóäóð?”. Äåäè: “Áÿëè”. Ìÿí òÿÿúúöáöìäÿí ñèíÿäÿí áèð àù ÷ÿêäèì. Ñÿäð-ÿçÿì ÷îõ ýöëäö. Áó çàìàí Áîãóñëàâñêè àðòûã àéàüà ãàëõìûøäû. Áèç áàø ÿéèá ÷ûõäûã âÿ ìÿíçèëÿ ýåòäèê. 61
Ìÿøâÿðÿòõàíàäà ìöçàêèðÿ ö÷öí “Òÿìñèëàò”äàí äþðä úèëä ñÿäðÿçÿìÿ òÿãäèì åòäèì. ßëèôáà êèòàá÷àñûíû äà, Ìèðçÿ ßáóòàëèáèí õÿòòè èëÿ éàçûëìûø ö÷ ãèòÿ èëÿ áèðëèêäÿ îíà òàïøûðäûì. “Òÿìñèëàò”äàí áèð úèëä, ÿëèôáà ÿëàìÿòëÿðèíè âÿ Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäèí õÿòòè èëÿ éàçûëìûø áèð ãèòÿíè äÿ îíóí þçöíÿ âåðäèì. “Òÿìñèëàò”äàí âåðìèøÿì: Þìÿð áÿéèí áàúûñû îüëó Øàùèí áÿéÿ èêè úèëä òöðêúÿ (àçÿðáàéúàíúà), èêè úèëä èñÿ ðóñúà âåðäèì êè, îíëàðäàí áèðÿð úèëä Þìÿð áÿéÿ ýþíäÿðñèí. Äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí ñÿôèðè Ìèðçÿ Ùöñåéí õàíà âÿ úÿíàá Ðóùöëãöäñ Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíà, ùÿð áèðèíÿ áèð íöñõÿ âåðäèì. Éöêñÿê Îñìàíëû äþâëÿòèíäÿ õàðèúè äþâëÿòëÿðëÿ àïàðûëàí éàçûøìàëàðûí áàø÷ûñû Ìöíèô ÿôÿíäè úÿíàáëàðûíà áèð íöñõÿ, Õàðèúè Èøëÿð Íàçèðëèéèíèí áàø ìöòÿðúèìè Àðèô úÿíàáëàðûíà áèð íöñõÿ òÿãäèì åòäèì. “Òÿìñèëàò”äàí áèð íöñõÿ ÿëèôáàíûí ùÿðôëÿðè èëÿ áÿðàáÿð, ñàáèã ñÿäð-ÿçÿì Éóñèô ïàøà úÿíàáëàðûíà òÿãäèì åòäèì. ßäëèééÿ ðÿèñèíÿ áèð íöñõÿ “Òÿìñèëàò” âÿ ÿëèôáà ùÿðôëÿðèíè, Òðàáçîí âàëèñè Ìÿùÿììÿä ßìèí ïàøàíûí éàçìûø îëäóüó êàüûçëà áÿðàáÿð âåðäèì. Ìààðèôè-öìóìèééÿ íàçèðè ßäùÿì ïàøàéà Òèôëèñäÿêè Îñìàíëû êîíñóëó Ïÿðòþâ ÿôÿíäèíèí ìÿêòóáóíó ÷àòäûðûá, áèð íöñõÿ “Òÿìñèëàò” âÿ ÿëèôáàíûí ùÿðôëÿðèíè áàüûøëàäûì. Òèúàðÿò íàçèðè Ñÿôâÿò ïàøà úÿíàáëàðûíà áèð íöñõÿ “Òÿìñèëàò” âÿ “Éåíè ÿëèôáà” ùÿðôëÿðèíè âåðäèì. “Òÿìñèëàò”äàí áèð íöñõÿ ôÿððàøáàøû Ùàúû ßçèì áÿéÿ âÿ áèð íöñõÿ äÿ ïîëêîâíèê Áîãóñëàâñêèéÿ âåðäèì êè, Øÿðã äèëëÿðèíäÿ êèòàáõàíàñû îëàí áèð íÿôÿð àëìàíà ÷àòäûðñûí. 1863-úö èëèí 10 èéóë ÷ÿðøÿíáÿ ýöíö ñÿäð-ÿçÿìèí ôÿðìàéèøè èëÿ ìÿíè Ìÿúìóåéè-ôöíóí ìÿúëèñèíäÿ òîïëàíàí ìÿðèôÿò ñàùèáëÿðèíäÿí áèð íå÷ÿ íÿôÿðèí ùöçóðóíà ÷àüûðäûëàð. Èñòàíáóëäà Õàðèúè Èøëÿð Íàçèðëèéèíèí áàø ìöòÿðúèìè Ìöíèô ÿôÿíäè áó ìÿúëèñèí ñÿäðè èäè. Ìöíèô ÿôÿíäèäÿí áàøãà îðàäà: áèðèíúè, Ñÿäóëëà ÿôÿíäè àäëû 20 éàøëû ýþçÿë áèð úàâàí âàð èäè êè, î, ñàáèã ßðçóðóì âàëèñè ßñÿä ïàøàíûí îüëóäóð. Èêèíúè, Ãÿäðè áÿé, ö÷öíúö, åðìÿíèëÿðäÿí Àâàíåñ áÿé, äþðäöíúö, ðóìëóëàðäàí, éÿíè éóíàíëûëàðäàí Àëåêñàíäð áÿé, áåøèíúè, àäûíû áèëìÿäèéèì áèð íÿôÿð ôðàíñûç äà ùàçûð èäèëÿð. Ùàìû ìöñÿëìàí äèëëÿðèíè âÿ ôðàíñûçúàíû áèëèðäè. Ìÿí éåíè ÿëèôáàíûí äöçýöí èø âÿ ëöçóìëó òÿäáèð îëìàñû áàðÿäÿ èñòÿíèëÿí äÿëèëëÿðè ñþéëÿäèì. Ùàìû ìÿíèì ñþçëÿðèìè áèð ñÿñëÿ òÿñäèã åäèá äåäèëÿð êè: “Áèç äÿ áèð íå÷ÿ èë áóíäàí ÿââÿë èñëàì ÿëèôáàñûíûí éàðûòìàçëûüûíû áàøà äöøöá, îíóí ùÿðô62
ëÿðèíè Àâðîïà ÿùàëèñèíèí èøëÿòäèéè ÿëèôáà öñëóáó ÿñàñûíäà äÿéèøäèðèá, áèòèøìÿéÿí ùÿðôëÿðäÿí èáàðÿò áèð ÿëèôáà äöçÿëòäèê. Ëàêèí îíó éöêñÿê îëàí äþâëÿòèìèçÿ òÿãäèì åòìÿéÿ úÿñàðÿò åòìÿäèê”. Ìÿí äåäèì: “Áèòèøìÿç ùÿðôëÿð êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíäàí òàìàìèëÿ ôÿðãëÿíèð. Øöáùÿñèç êè, õàëã êöòëÿëÿðè áèòèøìÿç ùÿðôëÿðèí òÿòáèãèíäÿí ãîðõóéà äöøÿð âÿ Ãóðàíè-øÿðèôè áèòèøìÿç ùÿðôëÿðëÿ éàçìàã îëìàç. Áóíäàí áàøãà êÿëìÿëÿð ùÿääèíäÿí àðòûã óçóí éåð òóòàð âÿ îíëàð ñàüäàí-ñîëà éàçûëäûãäà ÷îõ éàâàø éàçûëà áèëÿðëÿð. Ëàêèí ìÿíèì éåíè ÿëèôáàìäà ùÿð úöð äÿéèøèêëèê ÿñêè ùÿðôëÿð ÿñàñûíäà ãóðóëìóøäóð âÿ êþùíÿ ùÿðôëÿðäÿí òàìàìèëÿ ôÿðãëÿíÿí áèð øÿêèë áåëÿ áóðàéà äàõèë åäèëìÿìèøäèð. Îíóí éàçûëûø öñóëó äà êþùíÿ ÿëèôáàíûí éàçûëûø öñóëóíà òàìàìèëÿ óéüóíäóð. Áóíà ýþðÿ äÿ õàëãû ãîðõóéà ñàëìàç”. Ùàìû ìÿíèì ñþçöìö ãÿáóë åòäè. Áó äàíûøûãäàí ñîíðà ìÿúëèñäÿêèëÿðäÿí áèðè îëàí ðóìëó Àëåêñàíäð áÿé äåäè: “Òöðê âÿ ôàðñ äèëëÿðèíèí äîüðóäàí äà åðàáà (ñàèòëÿðÿ) åùòèéàúû âàðäûð. Ëàêèí þçöíÿìÿõñóñ ñÿðô âÿ íÿùâÿ, âÿçíëÿðÿ ìàëèê îëàí ÿðÿá äèëèíäÿ ñàèòëÿðèí éàçûëûøûíà ùå÷ áèð åùòèéàú éîõäóð”. Áó åòèðàçûí ìöãàáèëèíäÿ ìÿí ÿðÿáúÿ áèð ñÿòèð ùÿðÿêÿñèç éàçû éàçûá, îíà âåðäèì âÿ äåäèì: “Ñèç ÿðÿáúÿ áèëèðñèíèç âÿ áóðàäàêû êÿëìÿëÿðèí ñÿðô âÿ íÿùâè äÿ ñèçÿ ìÿëóìäóð. ßðÿá äèëèíäÿ ùÿðÿêÿñèç éàçäûüûì áó áèð ñÿòðè îõóéóí!..” Î, îõóìàüà áàøëàäû. Ëàêèí áèð êÿëìÿñèíè äöçýöí îõóéà áèëìÿäè. Áó çàìàí ìÿí äåäèì: “Ñÿíèí ñþçöíöí ÿñàññûçëûüûíûí ñöáóòó áóäóð êè, ñÿðô âÿ íÿùâ âÿ ùàáåëÿ âÿçíëÿðè áèëìÿê áó áèð ñÿòðè îõóìàã èøèíäÿ ñÿíÿ êþìÿê åòìÿäè”. Úàâàá âåðäè: “Ìÿíèì ñþçöìöí äîüðó îëìàäûüû áóíóíëà ñöáóò åäèëÿ áèëìÿç. Îõóéà áèëìÿìÿéèì àíúàã îíó ýþñòÿðèð êè, ìÿí ÿðÿá äèëèíèí ñÿðô âÿ íÿùâèíè âÿ âÿçíëÿðèíè éàõøû áèëìèðÿì”. Ìÿíèì îâãàòûì òÿëõ îëäó. Ëàêèí þçöìö íàëàéèã ùÿðÿêÿòäÿí ñàõëàäûì âÿ áó Àëåêñàíäð áÿéèí úàùèëëèéèíÿ âÿ íàäàíëûüûíà ùåéðÿò åäÿðÿê, ñóñìàüû ìÿñëÿùÿò áèëäèì. Ìÿúëèñèí ìöçàêèðÿñè áàøà ÷àòäû. Ìÿúëèñ öçâëÿðè ãÿðàðà àëäûëàð êè, áó, ÿëèôáàíûí öìóìè ôàéäàñû òàìàìèëÿ ýþç þíöíäÿäèð, ñþç âåðäèëÿð êè, áèç àíëàéûá-áèëäèêëÿðèìèç ùàããûíäà áèð áÿéàíàò éàçûá, ñÿäð-ÿçÿìÿ òÿãäèì åäÿúÿéèê. Ìÿí äåäèì: “Éåíè ÿëèôáà ùàããûíäà ñèçäÿ éàõøû ôèêèðìè, éîõñà ïèñ ôèêèðìè ÿìÿëÿ ýÿëäè?”. Äåäèëÿð: “Õåéð, íåúÿ éÿíè ïèñ ôèêèð? Ïèñ ôèêèð îëà áèëìÿç. ßêñèíÿ, áèç éàõøû ôèêðÿ ýÿëäèê”. 63
Äåäèì: “Öìèä åäèðÿì êè, îíóí ÿðÿá äèëè ö÷öí äÿ âàúèá îëäóüóíó ãåéä åäÿúÿêñèíèç”. Ìÿíèì áó ôèêðèìÿ êèôàéÿòëÿíäèðèúè úàâàá âåðìÿäèëÿð. Ìÿúëèñèí ñÿäðè Ìöíèô ÿôÿíäè äåäè: “Ìþùëÿò âåðèí, ñèç ýåäÿíäÿí ñîíðà þç àðàìûçäà äà áó ìÿñÿëÿíè ýþòöð-ãîé åäÿê!”. Ãÿäðè áÿé äåäè: “Éàõøû îëìàçìû êè, áèð äàùà èúëàñ åäÿê?”. Ìÿí áèð ñþç äåìÿäèì âÿ èêèíúè èúëàñûí ÷àüûðûëìàñûíà ìåéë ýþñòÿðìÿäèì. Ìÿúëèñäÿ ÿéëÿøÿí úÿíàáëàð ìÿíèì ùàããûìäà ëàçûì îëàí ùþðìÿò âÿ åùòèðàìû éåðèíÿ éåòèðäèëÿð. Ùÿòòà, ìÿíÿ áèð úèëä êèòàá äà áàüûøëàäûëàð. Àíúàã áèëìèðÿì íÿäèð. Ìÿíçèëÿ ãàéûòäûãäàí ñîíðà ôèêðèì þçöìäÿ äåéèëäè. Îíà ýþðÿ äÿ êèòàáû îõóìàüà ìåéë ýþñòÿðìÿäèì. Îíó äöøöíöðäöì êè, íàäàí Àëåêñàíäð áÿéèí ìÿíàñûç åòèðàçûíû ùàíñû äÿëèëëÿðëÿ ïó÷à ÷ûõàðà áèëÿðÿì. Áó çàìàí ùàòèôè-ãåéáè ãÿëáèìÿ áèð äÿëèë èëùàì åòäè. Ùÿìÿí ñààò ãàðàëàìàñûíû éàçûá, êàòèáèìÿ âåðäèì êè, öçöíö êþ÷öðñöí. Ñîíðà îíó çÿðôèí è÷èíÿ ãîéóá áàüëàäûì âÿ ùàìèí ýöíöí ñÿùÿðè, äöíÿíêè ìÿúëèñèí ñÿäðè Ìöíèô ÿôÿíäèéÿ ýþíäÿðäèì. Úàâàáû ìÿíÿ ÷àòäûãäàí ñîíðà ñàêèò îëäóì. ×öíêè ùÿðèôÿ íåúÿ êè, ëàçûì èäè ãÿëÿáÿ ÷àëìûøäûì. *** 1863-úö èë àâãóñò àéûíûí 4-äÿ Èñòàíáóëäà Ìöíèô ÿôÿíäèíèí òàïøûðûüû èëÿ ñÿäð-ÿçÿì Ôóàä ïàøàíûí éàíûíà ýåòäèì. Ñÿäð-ÿçÿì ùÿëÿ ùÿðÿìõàíàäàí ÷ûõìàìûøäû. Êÿùéà áÿéèí îòàüûíäà îòóðäóì. Ëàêèí Êÿùéà áÿéäÿí î ãÿäÿð äÿ ñÿìèìèééÿò ýþðìÿäèì. Áóíóí ñÿáÿáè äÿ çÿííèìúÿ “Êóðéåð äå Îðéàí” ãÿçåòèíèí éàçäûãëàðû èäè4. Áèð ñààòäàí ñîíðà Øàùèí áÿé ýÿëèá ìÿíÿ äåäè: “Ñÿäð-ÿçÿì åøèê îòàãäàäûð, îíóí éàíûíà ýåò!”. Ãàëõûá ýåòäèì. Ñÿäð-ÿçÿì ìÿíè ýþðÿí êèìè àéàüà ãàëõäû âÿ þçö îòóðäóüó éåðäÿí éóõàðûäà ìÿíÿ éåð ýþñòÿðäè. ßéëÿøäèì. Ëàçûì îëàí ðÿñìè òÿâàçþêàðëûüû éåðèíÿ éåòèðäè. Ëàêèí ñÿäð-ÿçÿìèí ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿ äÿ îíóí áèðèíúè ýþðöø ýöíöíäÿ ìÿíÿ ýþñòÿðäèéè ñÿìèìèééÿòè äóéìàäûì. Ýþðöíöð êè, áóíóí äà ñÿáÿáè éåíÿ “Êóðéåð äå Îðéàí”ûí éàçäûãëàðû èäè. Ñÿäð-ÿçÿì ÿââÿëúÿ ÿùâàë ñîðóøäó. Òÿøÿêêöð âÿ äóà åòäèì. Áèð ãÿäÿðäÿí ñîíðà äåäè: “Ñèçèí ÿëèôáàéà Ìÿúìóåéè-öëóì èúëàñûíäà áàõìûøëàð. ×îõ áÿéÿíèá òÿðèô åòìèøëÿð. Èíøàëëàù, äþâëÿò òÿðÿôèíäÿí äÿ òÿãäèð îëóíàð, éÿíè ãÿäðè áèëèíÿð. ×îõ ôàéäàëû áèð ÿñÿð âÿ éàäèýàðäûð”. Ìÿí ÿðç åòäèì êè: “Ïàê Àëëàù ùÿçðÿòëÿðè ùÿçðÿòèíèçèí þìðöíö âÿ äþâëÿòèíè àðòûã åëÿñèí êè, úÿíàáûíûçûí ñÿäðëèê äþâðöíäÿí èñëàì õàëãëàðû ö÷öí áåëÿ áèð ôàéäàëû éàäèýàð ãàëàúàãäûð. Ùàë-ùàçûðäà èñëàì õàëãëàðûíûí òÿðÿããèñè ö÷öí 64
ÿëèôáàäàí ÿùÿìèééÿòëè âÿ ëàçûìëû áèð øåé éîõäóð. Êþùíÿ ÿëèôáà åëìëÿðè þéðÿíìÿê ãàïûñûíû áöòöí õàëãûí öçöíÿ áàüëàìûøäûð. Éàëíûç ÿéàíëàð âÿ ñÿðâÿò ñàùèáëÿðè ñàâàä ÿëäÿ åòìÿéÿ ãàäèðäèð êè, î äà ÷îõ ÷ÿòèíëèêëÿ ìöéÿññÿð îëóð”. Ñÿäð-ÿçÿì äåäè: “Äîüðóäóð!” Ëàêèí îíóí äàíûøûüûíäà âÿ ñèìàñûíäà áèðèíúè ýþðöø ýöíöíäÿ îëàí ñÿìèìèééÿò ýþðöíìöðäö. Ñîíðà ìÿí äåäèì: “Ñÿðêàð Ãðàíäóêäàí èêè àéëûã èúàçÿ àëìûøàì, âàõòûì áèòìèøäèð, õàùèø åäèðÿì êè, ÿëèôáà ùàããûíäà ñþéëÿäèéèíèç áó ìÿñÿëÿëÿð áàðÿäÿ, ëöòôÿí, òàïøûðûã âåðÿñèíèç êè, ìÿíÿ áèð éàçûëû ñÿíÿä âåðñèíëÿð êè, âÿòÿíÿ ãàéûòäûãäàí ñîíðà ìÿíèì ôÿõð åòìÿéèìÿ áàèñ îëñóí”. Î äåäè: “×îõ éàõøû, áèð íå÷ÿ ýöíäÿí ñîíðà áåëÿ áèð ìÿêòóá éàçûëàð âÿ äþâëÿò òÿðÿôèíäÿí äÿ ñèçÿ áèð øåé, áèð íèøàíÿ éåòèøÿð”. Ìÿí òÿøÿêêöð âÿ äóà åäèá äåäèì: “ßýÿð ñÿäð-ÿçÿì ÿôÿíäèíèç ìÿñëÿùÿò áèëÿðñÿ, ÿëèôáàäàí äàùà áèð íöñõÿ ùöçóðóíóçà òÿãäèì åäèì êè, ìÿêòóáóíóçëà áÿðàáÿð Ìèñèð âàëèñè Èñìàéûë ïàøàéà ýþíäÿðÿñèíèç”. Äåäè: “×îõ éàõøû îëàð”. Äÿðùàë ÿëèôáà ùàããûíäà êèòàáäàí áèð íöñõÿ âÿ “Òÿìñèëàò”äàí èêè íöñõÿ âåðèá àéàüà ãàëõäûì âÿ áàø ÿéäèì. Ñÿäð-ÿçÿì äÿ àéàüà ãàëõäû. Äóà âÿ òÿøÿêêöðëÿð åäèá, ìöðÿõõÿñ îëäóì. Ùÿëÿ îíó ãåéä åòìÿìèøÿì êè, áó ìÿúëèñäÿ äÿ ãÿùâÿ âÿ ÷óáóã âåðäèëÿð. ßëèôáà ùàããûíäà áóíó äà äåìèøÿì êè: “Éåíè ÿëèôáàíûí òÿòáèãè èëÿ ñÿðô âÿ íÿùâè àòìàã ùå÷ äÿ ëàçûì äåéèëäèð. Íåúÿ êè, ôèðÿíýëÿðèí ñàèòëè ÿëèôáàñû îëìàãëà áÿðàáÿð, äèëëÿðèíäÿ ñÿðô âÿ íÿùâ äÿ âàðäûð. Äîüðóäóð, ñÿðô âÿ íÿùâ îõóíóøäà ëàçûì îëìóð. Àíúàã î, èíøà ö÷öí ëàçûìëûäûð. Áåëÿ êè, ÿýÿð áèð íÿôÿð éàçñà (Ìÿñúèääÿí ÷ûõäûì, áàçàðà ñàðû ýåòäèì), ÿýÿð íÿùâè áèëìÿçñÿ, éà “õÿðÿúòÿ”, éà äà “õÿðÿúòè” éàçàúàãäûð. Ùÿìèí ýöí Èñòàíáóëà Ìöíèô ÿôÿíäèíèí éàíûíà ýåòäèì âÿ ÿùâàëàòû õÿáÿð âåðäèì. Î äåäè: “×îõ éàõøû îëìóøäóð”. Áèð-èêè ýöíäÿí ñîíðà ñÿäðÿçÿìèí ìþùðäàðû Øþâãè áÿéè ýþðöá, îíäàí úàâàá àëìàã ëàçûìäûð. Ñÿôÿð àéûíûí îí èêèñèíäÿ ÷ÿðøÿíáÿ ýöíö éåíÿ äÿ ÿëèôáà ùàããûíäà Ìÿúìóåéè-ôöíóí ìÿúëèñèíäÿ ÷îõëó àäàìëàð òîïëàíûá èúëàñ åòìèøëÿð. Ìÿúëèñ ðÿèñè Ìöíèô ÿôÿíäè áåëÿ ñþéëÿäè: – Êåéôèééÿòè ö÷ ìÿñÿëÿéÿ áþëöá ìöçàêèðÿ åòäèê. Áèðèíúè, áèçèì ãÿäèì ÿëèôáàíûí ãöñóðó âàð, éà éîõ? Ìÿúëèñ öçâëÿðè áèð ñÿñëÿ äåäèëÿð êè, 65
ãöñóðó âàðäûð. Èêèíúè, áó ãöñóðó àðàäàí ãàëäûðìàã ö÷öí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí éàçûá äöçÿëòäèéè éîë ëàçûì âÿ éàðàðëûäûð, éà áàøãà áèð éîë àðàìàã ëàçûì ýÿëèð? Áÿçèëÿðè äåäèëÿð: – Àõóíäçàäÿ éàõøû éîë òàïûáäûð, îíó ãÿáóë åäÿê. Áèð ïàðàñû äà äåäèëÿð: – Õåéð, Àõóíäçàäÿíèí éîëóíäàí éàõøû áèð éîë òàïìàã îëàð. Èêè íÿôÿð äÿ äåäè êè, ãöñóðó àðàäàí ãàëäûðìàüû áèç éàëíûç òöðê âÿ ôàðñ äèëëÿðèíäÿ úàéèç áèëèðèê, ÷öíêè ÿðÿá äèëèíèí òÿêìèëëÿøìÿéÿ åùòèéàúû éîõäóð. Îíà ýþðÿ êè, ÿðÿá äèëèíèí ñÿðô, íÿùâ âÿ âÿçíëÿðè âàðäûð, õÿòòèíèí òÿêìèëëÿøìÿéÿ åùòèéàúû éîõäóð. ßðÿá äèëèíäÿ âÿçíëÿðèí êþìÿéè èëÿ úöìëÿëÿðè äöçýöí îõóìàã îëàð. Áó èêè íÿôÿðäÿí áèðè Ðóì òàéôàñûíäàí, éÿíè éóíàíëû Àëåêñàíäð ÿôÿíäè âÿ î áèðèñè àëìàí èäè. Áó âàõò ìÿúëèñèí öçâëÿðèíäÿí ñàüëàì çåùíÿ ìàëèê îëàí áèð àëèì, òÿÿññöô êè, àäûíû áèëìèðÿì, áó èêè àõìàüûí èääèàñû ìöãàáèëèíäÿ ùå÷ áèð ðÿää úàâàáû âåðìÿéèá, éàëíûç ñþéëÿäè êè, åùòèìàë êè, áó ùÿçÿðàòûí ñþçëÿðè äîüðó îëñóí. Áèç îíó áó ñààò ýþðÿ áèëÿðèê. Îòàüûí òàõ÷àñûíäàí ìÿúëèñÿ áèð ÿðÿá êèòàáû ýÿòèðèí, âåðÿê áó àüàëàð îíóí áèð ñÿùèôÿñèíè îõóñóíëàð, ÿýÿð äöçýöí îõóñàëàð, îíäà áèëÿðèê êè, ùàãã áóéóðóáëàð. Ìÿúëèñèí áöòöí öçâëÿðè ýöëäöëÿð âÿ áèëäèëÿð êè, î äöøöíúÿëè âÿ òÿìèç íèééÿòëè àëèì òÿðÿôèíäÿí ìöääÿèíè áó úöð ñàêèò åòìÿê áöòöí äÿëèëëÿðäÿí äàùà òÿñèðëèäèð. Ö÷öíúöñö, ÿýÿð ÿëèôáàíû òÿêìèëëÿøäèðìÿíè, éà Àõóíäçàäÿíèí òÿêëèô åòäèéè éîëëà âÿ éà éåíèäÿí òàïûëàúàã éîëëà, âàúèá ùåñàá åäèðèêñÿ, ìèëëÿò àðàñûíäà îíóí èúðàñû íåúÿ îëìàëûäûð? Ñàáèã õÿòòè áèðäÿôÿëèê âÿ àíè ñóðÿòäÿ òÿðê åòìÿê îëìàç. Éåíè õÿòò òÿäðèúëÿ ìèëëÿò àðàñûíäà éàéûëìàëûäûð. Ìÿñÿëÿí, äþâëÿò òÿðÿôèíäÿí ùþêì âåðèëÿð êè, éåíè õÿòòè ìÿêòÿáëÿðäÿ þéðÿíñèíëÿð, ãÿçåòëÿðäÿ äÿ ÷àï îëóíàð, äþâëÿò îíà êþìÿê åäÿð, äþâëÿòèí ùèìàéÿñè àëòûíäà áèð íÿôÿð âÿ éà áèð ìöÿññèñÿ éåíè õÿòòè éàéìàüû þùäÿñèíÿ ýþòöðÿð, ÷àïõàíà à÷àð, áèð ñûðà ìöíàñèá êèòàáëàðû éåíè õÿòëÿ ÷àï åäÿð. Èñòàíáóë ãÿçåòëÿðèíäÿí áèðèíè äÿ ùÿìèøÿ éåíè õÿòëÿ íÿøð åäÿð. Íå÷ÿ èë êå÷äèêäÿí ñîíðà õàëã éåíè õÿòëÿ òàíûø îëäóãäà ãÿäèì õÿòò þçþçöíÿ àðàäàí ýåäÿð. Ìöíèô ÿôÿíäè äåäè êè, áó ìöçàêèðÿíè ìÿí éàçûëû ñóðÿòäÿ ñþéëÿéÿúÿéÿì âÿ öçöíö éàçûá ýÿëÿí ÷ÿðøÿíáÿ ýöíö ìÿúëèñèí öçâëÿðèíÿ âåðÿúÿéÿì êè, ùÿð áèðèñè þç ðÿéèíè éàçûá ãîë ÷ÿêñèí, ñîíðà î ìöçàêèðÿíèí êåéôèééÿòèíè úÿíàá ñÿäð-ÿçÿìÿ òÿãäèì åäÿúÿéÿì5.
66
[ÔÈÐÄÎÂÑÈÍÈÍ ÌÈÐÇß ÌÓÑÒÀÔÀÉÀ ÌßÕÑÓÑ ÎËÀÍ “ØÀÙÍÀÌß”íèí ÁÈÐÈÍÚÈ ÂßÐßÃÈÍÈÍ ÄÀËÛÍÄÀ ÌÈÐÇß ÔßÒßËÈ ÈÐÀÍ ÊÎÍÑÓËÓ ßËÈ ÕÀÍÀ ÉÀÇÌÛØÄÛÐ] Ìÿíèì ÿçèç àüàì, ñÿàäÿòèíèç äàèìè îëñóí! “ßýÿð ïàê Àëëàùäàí ãîðõìàçñàì, ãàðøûìäà Êàâóñëà áèð îâóú òîðïàã àðàñûíäà ôÿðã îëìàç”. ßýÿð ìÿí Åòèçàäöññÿëòÿíÿíèí áèçäÿí èíúèìÿñèíäÿí ãîðõìàñàéäûì âÿ éà áèëñÿéäèì êè, Åòèçàäöññÿëòÿíÿ áó çàðàôàòäàí èíúèìÿç âÿ éà éÿãèí åòñÿéäèì êè, áó çàðàôàò Åòèçàäöññÿëòÿíÿäÿí ýèçëè ãàëà áèëÿúÿêäèð, î çàìàí, áó ìèñðàëàðû Ìÿøÿäè Êàçûìà ýþíäÿðÿðäèì êè, ßëèàüà úÿíàáëàðûíà ÷àòäûðñûí. Ùÿð ùàëäà ìèñðàëàðû ñàõëàéàúàüàì, ýþðöì ÿëèôáàäàí íÿ õÿáÿð ÷ûõàúàãäûð. Ôÿðãè éîõäóð, èñòÿð öìèäâåðèúè õÿáÿð, èñòÿðñÿ äÿ ìÿéóñåäèúè õÿáÿð îëñóí, ùÿð ùàëäà ìÿíèì çÿííèìúÿ îíëàðû ýþíäÿðìÿê ìöìêöíäöð. Ùÿì äÿ áó èø ìÿçÿñèç îëìàç. *** Äöíÿí Ðåé ïàéòàõòûíäàí àðàã äöøêöíö ìèñêèí áèð ãîúà ýÿëäè. Íÿúàáÿòäÿ ÿëëàôûí íÿâÿñè, àõìàãëûãäà Ùÿáÿííÿãÿäÿí äÿ àðòûã èäè. Äåäè: – Äþâëÿò òÿðÿôèíäÿí Ôðàíñàéà ìÿìóðàì. Éàðàäàí Àëëàùà àíä îëñóí êè, áó õÿáÿð ìÿíè éàíäûðäû. ßëèàüà, ùÿéÿúàíû äÿô åòìÿê ö÷öí ìÿíÿ áèð è÷èì ñó âåð! Áó àõìàã ãàëõäû êè, àéöçëö ýöðúö ãûçûíû þïñöí. Äÿðùàë àðàüûí òÿñèðèíäÿí îíó ãóñìàã òóòäó. Òàãÿòè ýÿëäèêúÿ, àüçûíäàí. . . . . . . . . . . . . Î, õà÷ïÿðÿñò ãûçûí öçöíÿ. . . . . . . . . . . . . . Òÿñàäöôÿí þçö äÿ éàüëû áîçáàø éåìèøäè. Ãûç äÿðùàë àéàüà ãàëõûá äåäè: – Ñÿíÿ éöç äÿôÿ Àëëàùûí ëÿíÿòè îëñóí! Òèôëèñäÿí àéàãéàëûí ýåòäè. Ìöõòÿñÿð, òöðêúÿ äåñÿì, ÷ûëïàã ýåòäè. Äåäè: – Ìÿí ñîéóãäàí ãîðõìóðàì. Èíäè ìÿíÿ íÿ áöðöíúÿê ëàçûìäûð, íÿ äÿ êöðê. Åé ßëèàüà, íÿ ãÿäÿð ñÿâàá îëàð êè, îíà áèð àðõàëûã ýþíäÿðÿñÿí. Ãàôèéÿ ãûòëûüûäûð, éîõñà ìÿí îíà äàùà ëàéèãèíúÿ òÿðèô éàçàðäûì... 67
Àëèýþâùÿð úàâàíûí òÿðèôè ÿñàñûíäà, çþâãöìöçöí óéüóíëóüó öçöíäÿí úÿíàáûíûçà ýþðöá-ýþðöøìÿäÿí ìÿùÿááÿò áÿñëÿéèá áó ìèñðàëàðû äà êþíëöíöçö à÷ìàã ö÷öí ñèçÿ òöðêúÿ ÿñÿðëÿðèìèí áèð úèëäè èëÿ áÿðàáÿð ýþíäÿðÿðÿê, ÿçèç ýþðöøöìöçöí àðçóñó èëÿ éàøàéûðàì. Ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè
ÍÀÈÁÖË-ÂßÇÀÐß ÌÈÐÇß ßÁÄÖËÂÀÙÀÁ ÕÀÍ ÚßÍÀÁËÀÐÛÍÀ ÌÈÐÇß ÔßÒßËÈ ÒßÐßÔÈÍÄßÍ ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Øÿíèéöêñÿê âÿ ÿçÿìÿòëè àüàì, ñÿàäÿòèíèç äàèìè îëñóí! Òèôëèñÿ ãàéûòäûãäàí ñîíðà úÿëàë ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûçëà ýþðöøöìöí òÿôñèëàòûíû ìöãÿððÿáöë-õàãàí Ìèðçÿ Éóñèô õàí úÿíàáëàðûíà íÿãë åòäèì âÿ ñèçèí ÷îõëó ñàëàìûíûçû îíà éåòèðäèì. Ìÿíÿ ýþñòÿðäèéèíèç ìÿùÿááÿò âÿ ìåùðèáàíëûüûí äÿðÿúÿñèíè îíà ñþéëÿäèì. Ñèçèí ôàðñúà âÿ ÿðÿáúÿ åëìëÿðäÿ, øåèð ñÿíÿòèíäÿ, òàðèõ ñàùÿñèíäÿ äÿðèí ìÿëóìàò ñàùèáè îëäóüóíóçäàí âÿúäÿ ýÿëèá âàëåù îëäóüóìó, ñþùáÿòèíèçäÿêè øèðèíëèéè, êÿëàìûíûçäàêû ôÿñàùÿòè, ðÿôòàðûíûçäàêû ñÿìèìèëèéè âÿ ñåâèìëèëèéè îíà áÿéàí åòäèì. Î ìÿíèì äåäèêëÿðèìè òÿñäèã åòäèêúÿ, ìÿí äàùà àðòûã òÿðèô åäèðäèì. Ùÿëÿ èíäè äÿ ñèçèíëÿ ýþðöøöìöí õÿéàëû èëÿ ýåúÿëÿðè ýöíäöçÿ, ýöíäöçëÿðè ýåúÿéÿ ÷àòäûðûðàì. Ñèçèíëÿ áèð éåðäÿ îëäóüóì ñààòëàðû õàòûðëàäûãúà ìÿíÿâè ëÿççÿò àëûðàì âÿ éÿãèí êè, ùÿëÿ áèð ìöääÿò äÿ áó ëÿççÿòëÿ éàøàéàúàüàì. Ìöãÿððÿáöë-õàãàí Ìèðçÿ Éóñèô õàíà úÿëàë ñàùèáè îëàí Úÿíàáûíûçûí “Êÿìàëöääþâëÿ” êèòàáûíû ýþðìÿê èñòÿäèéèíèçè ñþéëÿäèì. Ñîðóøäó: “Î ùàðàäàí áèëìèøäèð?” Äåäèì: “Ìÿëÿêñèôÿò âÿ ìöúÿññÿì ðóù Ùàúû Øåéõ Ìþùñöì õàí õÿáÿð âåðìèøäèð!”. Êþíöë ìöëêöìö ìÿùÿááÿòè èëÿ ôÿòù åòäèéèíÿ ýþðÿ ùÿð÷ÿíä êè, ìÿí áó äöíéàäà îíóí ýþçëÿðèíäÿí þïìÿê àðçóñóíäàéàì, ëàêèí àõèðÿòäÿ ÿòÿéèíäÿí òóòóá øèêàéÿò åäÿúÿéÿì êè, ìÿíèì áàðÿìäÿ áþéöê áþùòàí ñþéëÿìèø âÿ ìÿí éàçûüû áó ÿñÿðèí ìöÿëëèôè êèìè ãÿëÿìÿ âåðìèøäèð. Áèð ùàëäà êè, ÿñÿðèí ìöÿëëèôëÿðè îëàí Ùèíäèñòàí øàùçàäÿñè Èãáàëöääþâëÿ Þâðÿíý-Çèá îüëó âÿ Èðàí øàùçàäÿñè Øöúàöääþâëÿ Çèëëö-Ñóëòàí ßëèøàù îüëó, ùÿð èêèñè îòóðìóøëàð Áàüäàääà âÿ áèð-áèðèëÿ ìåùðèáàí äîñò âÿ ùÿììÿúëèñäèðëÿð.1 ßýÿð îíëàð àäëàðûíû äÿéèøÿðÿê, áèðè àäûíû Êÿìàëöääþâëÿ, äèýÿðè èñÿ Úÿëàëöääþâëÿ ãîéìóøñà, áóðàäà ìÿíèì ýöíàùûì íÿäèð? Ñèç þçöíöç èíñàôëà äåéèí! Ïåøêÿø ñþçöíö øÿðù åòìÿêäÿ âÿ îíóí ìÿíàñûíû à÷ûá ñþéëÿìÿêäÿ Õàðèúè Èøëÿð íàçèðèíèí òÿãñèðè íÿ èäè êè, íàçèðëÿð áó ìÿñÿëÿäÿ îíó 68
ìöãÿññèð ùåñàá åòäèëÿð? Áèð ùàëäà êè, ìÿí èíäè áèëèðÿì êè, áó ñþç ùàíñû à÷ûãôèêèðëè àëèìèí õÿéàëàòûíûí íÿòèúÿñè èìèø, âÿçèð èñÿ áóíäàí õÿáÿðñèç èäè. Áó êèòàá áàðÿäÿ ìÿíèì äÿ òÿãñèðèì îíäàí èáàðÿòäèð êè, ìÿí îíó òÿíãèä åòìÿê ö÷öí ôàðñúàäàí òöðêúÿéÿ òÿðúöìÿ åòìèøÿì2 âÿ èíøàëëàù îíà òÿíãèä äÿ éàçàúàüàì. Ìÿíèì òöðêúÿ òÿðúöìÿìäÿí èñÿ, áèëìèðÿì êèì îíó éåíèäÿí ÿñëèíäÿ îëäóüó ôàðñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ åòìèøäèð. Ùÿð ùàëäà, Ìèðçÿ Éóñèô õàí î ÿñÿðè ñèçÿ ýþíäÿðìÿéè ÿñèðýÿìèð. Ëàêèí áèð íå÷ÿ øÿðò äöøöíìöøäöð êè, ùÿìèí øÿðòëÿðÿ ðèàéÿò îëóíàðñà, ÿñÿðè ýþíäÿðÿúÿêäèð. Îíóí áó õöñóñäàêû ôèêðè èñÿ äöçýöíäöð. Áèð äÿ êè, ìÿí þç áþéöê àòàì Ëÿëÿáàøûíû3 þçöìäÿí èíúèê ñàëìûøàì. Þçöì äÿ ýöíàùûìû åòèðàô åäèðÿì. Þçöìö âàëèäåéíèíè èíúèòìèø þâëàä ùåñàá åäèðÿì. Íÿ åäèì êè, îõ êàìàíäàí ÷ûõìûøäûð. Èíäè èñÿ, áàðûøûá öçð èñòÿìÿê ö÷öí ôèêèð-õÿéàëûìû áèð âàñèòÿ àõòàðìàã éîëóíäà èøÿ ñàëûðàì. Àíúàã áåëÿ áèð âàñèòÿ òàïà áèëìèðÿì âÿ àúèç ãàëìûøàì. Ñèçèí èíúÿëèéè ñåçÿí ôèêðèíèç âÿ ùÿññàñ çåùíèíèç áó õöñóñäà áèð ÿëàú òàïàðñà, éàõøû îëàð. Ñîíðà, ÿýÿð ìÿíèì èõëàñûìû áèëäèðÿí áó ìÿêòóáóìà úàâàá éàçìàã ìåéëèíäÿ îëñàíûç, “Êÿìàëöääþâëÿ”íè îõóéóá ãóðòàðûíúàéà ãÿäÿð òÿõèðÿ ñàëûí. ×öíêè ìÿí ýöìàí åäèðÿì êè, îíäàí ñîíðà äàùà úàâàá éàçìàçñûíûç. ×öíêè ìÿí éàçûã ùàçûðäà ñèçèí ìÿùÿááÿò êàíû îëàí êþíöë áàü÷àñûíäà òóòäóüóì áèð ýóøÿíè ùÿìèí ÿñÿðè îõóäóãäàí ñîíðà äà ñàõëàéà áèëÿúÿéèìÿ õàòèðúÿì äåéèëÿì. 1283-úö èë ìÿùÿððÿìöë-ùÿðàìûí ñîíëàðûíäà [1866] Òèôëèñäÿ úÿëàë ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûçà èõëàñ áÿñëÿéÿí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû.
ØßÐÒÍÀÌß Áó øÿðòíàìÿíè éàçìàãäàí ìÿãñÿä îäóð êè, ùèúðè 1283-úö èëäÿ (1866-1867)1 ìàéîð Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ “Êÿìàëöääþâëÿ” àäëû òöðê (Àçÿðáàéúàí) äèëèíäÿ áèð êèòàá éàçìûø, îðàäà áÿçè ôàðñ øåèðëÿðè âÿ ÿðÿáúÿ áèð ñûðà àéÿëÿð, ùÿäèñëÿð âÿ ìèñàëëàð ýÿòèðìèøäèð. Ùÿìèí êèòàá ìöãÿððÿáöë-õàãàí, èêèíúè ñÿðòèá Ìèðçÿ Éóñèô õàí âÿ ìöÿëëèôèí þç êþìÿéè èëÿ ôàðñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ îëóíìóøäóð. Àâðîïà õàëãëàðûíûí ìþâúóä ãàíóíëàðûíà ýþðÿ, ùÿð áèð ÿñÿðèí ÷àï åäèëìÿñè ùöãóãó ìöÿëëèôèí þçöíÿ ìÿõñóñäóð. Ëàêèí, áóðàäà, ìöÿëëèô òàì êþíöëëö îëàðàã, øöóðëó ñóðÿòäÿ þçöíöí áó ùöãóãóíó áóíäàí ñîíðà ÿñÿðèí öçöíö êþ÷öðÿí ëÿãÿáè èëÿ ýþñòÿðèëÿí ìöãÿððÿáöë-õàãàí Ìèðçÿ Éóñèô õàíà àøàüûäàêû øÿðòëÿðëÿ âåðèð: 69
1. ßñÿðèí öçöíö êþ÷öðÿíèí áó ÿñÿðè þç õÿðúè èëÿ ùÿð éåðäÿ – Èðàí õàëãû âÿ áöòöí Àñèéàíûí ôàðñúà äàíûøàí ÿùàëèñè ö÷öí ôàðñ äèëèíäÿ âÿ Îñìàíëû õàëãû ö÷öí òöðê äèëèíäÿ ÷àï åòäèðìÿéÿ èõòèéàðû âàðäûð. 2. Ùÿð ùàíñû áèð äèëäÿ ùÿð äÿôÿ îí ìèí íöñõÿäÿí àç îëìàéàðàã, ÷àï îëóíäóãäà êèòàáûí 20-úè ÷àïûíà ãÿäÿð ÷àï õÿðúëÿðè âÿ êèòàáñàòàíëàðûí ÿìÿê ùàããû ÷ûõûëäûãäàí ñîíðà ÿëÿ ýÿëìÿñè åùòèìàë îëóíàí ýÿëèðèí éàðûñûíû, êèòàáûí öçöíö êþ÷öðÿí, ìöÿëëèôÿ âåðìÿëè âÿ ÿýÿð ìöÿëëèô þëÿðñÿ, îíóí âàðèñèíÿ ÷àòäûðìàëûäûð. 20-úè ÷àïäàí, éÿíè ùÿìèí ÿñÿðäÿí 200 ìèí íöñõÿ ÷àï åäèëäèêäÿí ñîíðà áó ÿñÿðèí áöòöí äèëëÿðäÿ ÷àï åäèëìÿê ùöãóãó, øÿðèêñèç îëàðàã, ÿñÿðèí öçöíö êþ÷öðÿíÿ âÿ éà îíóí âàðèñèíÿ ìÿõñóñäóð. 3. Áó ÿñÿðèí ÷àï îëóíàúàüû ìÿòáÿÿíèí ñàùèáè ãöäðÿòëè Ôðàíñà äþâëÿòèíèí òÿáÿÿñè îëìàëû âÿ îíóíëà ìöÿëëèô Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ âÿ ÿñÿðèí öçöíö êþ÷öðÿí ìöãÿððÿáöë-õàãàí Ìèðçÿ Éóñèô õàí àðàñûíäà áåëÿ áèð øÿðò ãîéóëìàëûäûð êè, ÿýÿð Îñìàíëû, Ìèñèð âÿ éà Èðàí ÿðàçèñèíäÿ áèð íÿôÿð ãÿñáêàðëûãëà, ýþñòÿðèëÿí èêè äèëäÿí áèðèíäÿ áó ÿñÿðè ÷àï åòìÿéÿ èãäàì åäÿðñÿ, î çàìàí ìÿòáÿÿ ñàùèáè þç äþâëÿòèíèí êîíñóëëàðû âàñèòÿñèëÿ, ìþâúóä ãàíóíëàðà ÿñàñÿí, ãÿñáêàðû ìÿùêÿìÿéÿ úÿëá åäèá, ùàããûíäà ãàíóíè úÿçà ùþêìöíö èúðà åòäèðñèí. 4. Áó øÿðòíàìÿíèí ñóðÿòè Ïàðèñ ìÿùêÿìÿëÿðèíäÿí áèðèíèí èìçàñû âÿ ìþùöðö èëÿ òÿñäèã îëóíóá, ìöÿëëèôÿ ýþíäÿðèëìÿëèäèð êè, îíóí ÿëèíäÿ ñÿíÿä îëñóí. Áóíäàí áàøãà, ùÿìèí øÿðòíàìÿéÿ ÿñàñÿí, ÿñÿðèí öçöíö êþ÷öðÿí, áó ÿñÿð áàðÿäÿ áàøãà øÿõñëÿðëÿ áàüëàìûø îëäóüó ùÿð áèð øÿðòíàìÿíè âÿ éà áàøãà áèð ñÿíÿäè éåíÿ äÿ ìöÿëëèôèí âÿ þçöíöí àäûíäàí øÿðèêëè áàüëàìàëû âÿ îíóí ñóðÿòèíè äÿ èìçàëàíìûø âÿ ìþùöðëÿíìèø ùàëäà ìöÿëëèôÿ ýþíäÿðìÿëèäèð. 5. Ãöäðÿòëè Ôðàíñà äþâëÿòèíèí òÿáÿÿñè îëàí ìÿòáÿÿ ñàùèáè þç àäûíû ôàðñúà, òöðê÷ÿ âÿ ôðàíñûçúà ÷àï îëóíàí êèòàáëàðûí ñîíóíäà, éà ÿââÿëèíäÿ ÷àï åäèá, áèëäèðìÿëèäèð êè, áó ÿñÿð îíà Ùèíäèñòàíäàí ýþíäÿðèëìèøäèð âÿ îíó èúàçÿñèç ÷àï åòäèðìÿê èõòèéàðû ùå÷ êÿñÿ âåðèëìèð, ÿêñ òÿãäèðäÿ, ìöãÿññèð ìÿñóëèééÿòÿ úÿëá îëóíàúàãäûð. Áàøãàñûíûí ÿñÿðèíè ÷àï åòäèðìÿéèí ãàäàüàí îëìàñû áàðÿäÿ õöñóñè ãàíóíóí ìþâúóä îëìàñûíäàí õÿáÿðñèç îëàí ìöñÿëìàíëàðû ùÿìèí ÿñÿðè èúàçÿñèç ÷àï åòìÿêäÿí àíúàã áó êèìè åëàíëàð âàñèòÿñèëÿ ÷ÿêèíäèðìÿê îëàð. 6. Ìÿòáÿÿ ñàùèáè îëàí ùÿìÿí ôðàíñûçûí Îñìàíëû, Ìèñèð âÿ Èðàí þëêÿëÿðèíäÿ õöñóñè êèòàáñàòàíëàðû îëìàëûäûð êè, êèòàáû áèëäèéè âàñèòÿëÿðëÿ îíëàðà ýþíäÿðñèí âÿ îíëàð êèòàáûí ýþíäÿðèëÿí íöñõÿëÿðèíè ñàòäûãäàí ñîíðà þç ÿìÿê ùàãëàðûíû ÷ûõûá, ïóëóí ãàëàíûíû ìÿòáÿÿ ñàùèáèíÿ ÷àòäûðñûíëàð êè, î äà èìçàëàäûüû øÿðòíàìÿ ÿñàñûíäà ùÿìÿí ìÿáëÿüèí éàðûñûíû ìöÿëëèôÿ âÿ 70
ÿñÿðèí öçöíö êþ÷öðÿíÿ âåðñèí. Ùÿì äÿ êèòàáñàòàíëàðûí áó ÿñÿðè èúàçÿñèç ÷àï åäÿíëÿð öçÿðèíäÿ úèääè íÿçàðÿòè îëìàëûäûð êè, èúàçÿñèç íÿøð ìÿñÿëÿñè êÿøô îëóíäóãäà äÿðùàë ìÿòáÿÿ ñàùèáèíÿ õÿáÿð âåðñèíëÿð. 7. Ùÿìÿí ôðàíñûç àäàì ôàðñúà ÷àï îëóíàí áó êèòàáëàðû ßôãàíûñòàíà, Ùèíäèñòàíà, Áÿëóúèñòàíà, Õîðàñàíà âÿ ÿùàëèñè ôàðñúà îõóéóá áàøà äöøÿí âÿ Ôðàíñà äþâëÿòèíèí ÿëàãÿñè îëàí ùÿð áèð éåðÿ ýþíäÿðèá ñàòäûðìàëûäûð. Áó úÿùÿòäÿí òÿêúÿ Ðóñèéà äþâëÿòè ÿðàçèñè ìöñòÿñíà òóòóëóð êè, áóðàéà áó êèòàáäàí ÿñëà ýþíäÿðèëìÿìÿëèäèð. 8. Ùÿìÿí ôðàíñûçûí þçöíöí áåëÿ ÿìèí àäàì îëìàñû áàðÿäÿ ùÿð âàñèòÿ èëÿ îëóðñà îëñóí ÿñÿðèí öçöíö êþ÷öðÿí çÿìàíÿò ÿëäÿ åòìÿëè âÿ ùÿìÿí çÿìàíÿòíàìÿíèí èìçàëàíûá, ìþùöðëÿíìèø ñóðÿòèíè ìöÿëëèôÿ âåðìÿëèäèð. 9. Ùÿìèí ôðàíñûç êèòàáûí áàøëàíüûúûíäà àéäûí áèð ñóðÿòäÿ éàçìàëûäûð êè, ùÿìèí íöñõÿ êèòàáûí íå÷ÿíúè ÷àïûíà ìÿõñóñäóð. 10. ßýÿð áèð íÿôÿð áó ÿñÿðè ÿðÿáúÿéÿ âÿ éà Àâðîïà äèëëÿðèíäÿí áèðèíÿ òÿðúöìÿ åòìÿê èñòÿðñÿ, ÿñÿðèí öçöíö êþ÷öðÿíÿ èõòèéàð âåðèëèð êè, áó èøÿ ìÿñëÿùÿò áèëäèéè ãèéìÿò âÿ øÿðòëÿðëÿ èúàçÿ âåðñèí âÿ áó éîë èëÿ ÿëäÿ åòäèéè ýÿëèðèí éàðûñûíû îíóíëà ìöòÿðúèì àðàñûíäà áàüëàíìûø ñÿíÿäèí èìçàëàíûá ìþùöðëÿíìèø ñóðÿòè èëÿ áÿðàáÿð ìöÿëëèôÿ ýþíäÿðñèí. 11. Ùÿð êèòàáûí ÿââÿëèíäÿ îíóí ñàòûø ãèéìÿòè ñþçëÿ éàçûëìàëûäûð. 12. Úèääè äèããÿò éåòèðìÿê ëàçûìäûð êè, êèòàáëàð ýþçÿë âÿ îõóíàí õÿòëÿ ÷àï îëóíñóí âÿ îíëàðäà ñÿùâëÿðÿ, àðòûã-ÿñêèéÿ éîë âåðèëìÿñèí. 13. Êèòàáûí íöñõÿëÿðèíäÿí ùå÷ áèðèñèíäÿ ìöÿëëèôèí âÿ ÿñÿðèí öçöíö êþ÷öðÿíèí àäû ÷àï åäèëìÿìÿëèäèð. Ëàêèí ÿñÿðèí öçöíö êþ÷öðÿíèí þç äîñòëàðûíäàí áèðèíÿ éàçìûø îëäóüó ìÿêòóáäàí èêè, éà ö÷ øÿðò àòûëäûãäàí ñîíðà ùÿð áèð íöñõÿíèí ñîíóíà ÿëàâÿ îëóíìàëûäûð êè, ÿñÿðèí éàçûëìàñûíûí ñÿáÿáëÿðè ìÿëóì îëñóí. Áó ìÿêòóáäà èñÿ ìöÿëëèôèí àäû ÿâÿçèíÿ Êÿìàëöääþâëÿ âÿ ÿñÿðèí öçöíö êþ÷öðÿíèí àäû éåðèíÿ ùÿìèí ìÿòáÿÿ ñàùèáè ôðàíñûçûí àäû éàçûëìàëûäûð âÿ áåëÿ ýþñòÿðèëìÿëèäèð êè, ýóéà áó ìÿêòóáó ùÿìèí ôðàíñûç àäàì äîñòëàðûíäàí áèðèíÿ éàçìûø âÿ Êÿìàëöääþâëÿíèí ìÿãñÿäèíè èôàäÿ åòìèøäèð. 14. ßñÿðèí öçöíö êþ÷öðÿí, áó ÿñÿðèí ÷àï åäèëìÿñè ùöãóãóíó íÿ ãèéìÿòÿ îëóðñà îëñóí, áàøãà àäàìà ñàòìàã èõòèéàðûíà ìàëèê äåéèëäèð. 15. Áó øÿðòíàìÿ ìöÿëëèôèí âÿ ÿñÿðèí öçöíö êþ÷öðÿíèí òÿðÿôèíäÿí èìçàëàíûá ìþùöðëÿíìÿëè âÿ èêè íÿôÿð åòèáàðëû øÿõñèí øàùèäëèéè èëÿ òÿñäèã åäèëèá, îíëàðûí àðàñûíäà ìöáàäèëÿ îëóíìàëûäûð. Èêèíúè ñÿðòèá Ìèðçÿ Éóñèô õàí2 Ìàéîð Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ3 Òèòóëéàð ìöøàâèð Ìîëëà Ùöñåéí Ãàéèáîâ
71
ØßÐÒÍÀÌß Áèðèíúè. Ìÿí, àøàüûäà áóíó èìçà åäÿí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ, Ùèíäèñòàí øàùçàäÿñè ìîíãîë Êÿìàëóääþâëÿíèí ìÿêòóáëàðû àäëû áèð ôàðñúà êèòàáûí ñàùèáè, ùÿìèí êèòàáû ùÿãèãè ìöëêè ìöøàâèð øÿðãøöíàñ Àäîëô Ïåòðîâè÷ Áåðæåíèí êþìÿéè èëÿ ðóñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ åòìèøÿì. Òÿñäèã åäèðÿì êè, úÿíàá Áåðæåíèí äÿ èõòèéàðû âàðäûð êè, ùÿìèí êèòàáû îíóí ðóñúàéà òÿðúöìÿñèíäÿí éà äà ôàðñ ìÿòíèíäÿí ôèðÿíý, àëìàí âÿ èíýèëèñ äèëëÿðèíÿ òÿðúöìÿ åòñèí. Ñîíðà î, áó äþðä òÿðúöìÿíèí íÿøðèíè ìöíàñèá áèëäèéè ãèéìÿòëÿ ùÿð ùàíñû êèòàá ñàòûúûñûíûí þùäÿñèíÿ áóðàõà áèëÿð âÿ áó äþðä òÿðúöìÿíèí áöòöí íÿøðëÿðèíèí ñàòûëìàñûíäàí àëàúàüû ïóëëàð èêèìèçèí àðàñûíäà òÿí éàðû áþëöíìÿëèäèð, áèð øÿðòëÿ êè, Áåðæå êèòàá ñàòûúûñû èëÿ þç àðàñûíäà îëàí ìöãàâèëÿíè ìÿíÿ ýþñòÿðñèí. Òÿðúöìÿëÿðèí íÿøðè òÿêðàð åäèëÿðñÿ, éåíÿ ùÿð íÿøðäÿí àëûíàí ýÿëèð àðàìûçäà áÿðàáÿð áþëöíìÿëèäèð. Êèòàáûí ôàðñ ìÿòíèíèí íÿøðèíÿ ýÿëäèêäÿ, áóíóí äà èõòèéàðûíû ìÿí, âÿä åòäèéè éàõøûëûã ö÷öí ñÿìèìè ìèííÿòäàðëûã ÿëàìÿòè îëàðàã, úÿíàá Áåðæåéÿ âåðèðÿì. Âÿ ÿýÿð âÿä åòäèéè èõëàñ, îíóí áöòöí ñÿéèíÿ ðÿüìÿí, ùÿð ùàíñû áèð ñÿáÿá öçöíäÿí èìêàí õàðèúèíäÿ îëàðñà, éåíÿ äÿ ìÿçêóð êèòàáûí ôàðñ ìÿòíèíèí íÿøðèíäÿí àëûíàí ýÿëèð àðàìûçäà áÿðàáÿð áþëöíìÿëèäèð. Òÿðúöìÿëÿð âÿ ÿñàñ ìÿòí ÷àïäàí ÷ûõàíäà úÿíàá Áåðæå îíëàðûí ùÿð áèðèíäÿí ìÿíÿ 10 íöñõÿ èëòèôàò åòìÿëèäèð. Ìÿí þëÿðñÿì, ùÿìèí øÿðòíàìÿíèí áèðèíúè áÿíäèíäÿêè ìÿíÿ øàìèë èõòèéàðàò ãàíóíè âàðèñèìÿ êå÷èð. Èêèíúè. Ìÿí, àøàüûäà èìçà åäÿí ùÿãèãè ìöëêè ìöøàâèð Àäîëô Áåðæå áèðèíúè áÿíääÿêè øÿðòëÿðëÿ òàìàìèëÿ ðàçûéàì âÿ áóðàäàêû áöòöí òÿêëèôëÿðèí áöñáöòöí âÿ ãåéä-øÿðòñèç ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè ö÷öí ñÿé ýþñòÿðìÿéè þùäÿìÿ ýþòöðöðÿì. Ö÷öíúö. Áó øÿðòíàìÿ áöòöí ãàíóíè ôîðìàéà ðèàéÿò îëóíìàãëà èêè íöñõÿ éàçûëìûøäûð êè, áóíëàðäàí áèðè Àõóíäçàäÿäÿ, äèýÿðè èñÿ Áåðæåäÿ ñàõëàíûð. ÁÅÐÅÆÅÍÈÍ ÐßÉÈ
Úÿíàá ïîëêîâíèê Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿéÿ áÿñëÿäèéèì ÿí ñÿìèìè äîñòëóã ùèññëÿðèíèí èôàäÿñè âÿ îíóí øÿðÿôëè ÿìÿéèíÿ ùþðìÿò ÿëàìÿòè îëàðàã, áó òÿðúöìÿ èøèíäÿ âÿ êèòàáûíû ÷àï åòäèðìÿêäÿ îíà èìêàíûì äàõèëèíäÿ ùÿð úöð êþìÿê åòìÿéÿ ùàçûðàì, ùàçûðàì áó èøäÿí àëûíàúàã ýÿëèðèí íÿèíêè ïàéûìà äöøÿúÿê éàðûñûíäàí, ùÿòòà ùÿð úöð ìàääè ìöêàôàòäàí äà èìòèíà åäÿì. Àâðîïàëûëàð êèìè, ìöñÿëìàíëàð þçëÿðè äÿ áó êèòàáû îõóéàíäà îíëàð ö÷öí áó âàõòà ãÿäÿð ãàðàíëûã ãàëìûø èñëàìèééÿò ùàããûíäà àéäûí ìÿëóìàò àëà áèëÿúÿêëÿð. 72
ÃÀÔÃÀÇ ÚÀÍÈØÈÍËÈÉÈ ÁÀØ ÈÄÀÐßÑÈ ÄÅÏÀÐÒÀÌÅÍÒÈÍÈÍ ÒßÐÚÖÌß×ÈÑÈ ÌÀÉÎÐ Ì.Ô.ÀÕÓÍÄÇÀÄßÍÛÍ ÉÀÇÛËÛ ÌßÐÓÇßÑÈ Ñåíòéàáð 1868-úè èë Áàø èäàðÿ äåïàðòàìåíòèíèí äèðåêòîðó, ùÿãèãè äþâëÿò ìöøàâèðè âÿ êàâàëåð Íèêîëàé Èâàíîâè÷ Áàðàíîâñêè úÿíàáëàðûíà
Øÿðã äèëëÿðèíè þéðÿíìÿê èøèíÿ ìàíå îëàí èñëàì ÿëèôáàñûíûí ÷ÿòèíëèéè áèð íå÷ÿ èë áóíäàí ÿââÿë ìÿíäÿ ùÿìèí èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê, îíà ñàèò ùÿðôëÿð ÿëàâÿ åòìÿê âÿ íþãòÿëÿðè àòìàã éîëó èëÿ éåíè áèð ÿëèôáà ëàéèùÿñè òÿðòèá åòìÿê ùÿâÿñèíè éàðàòäû. Ìÿíèì áó ëàéèùÿì áèðèíúè äÿôÿ îíó òÿãäèì åòäèéèì Ñ.Ïåòåðáóðã øÿùÿðèíäÿêè áèçèì ìÿøùóð àêàäåìèê Äîðí òÿðÿôèíäÿí òÿãäèð åäèëäè. Ñîíðà 1863-úö èëèí 23 àïðåëèíäÿ ìÿí âàëàùÿçðÿò áþéöê êíéàç Ãàôãàç úàíèøèíèíäÿí èúàçÿ àëàðàã, èäàðÿ ðÿèñè Êðóçåíøòåðíèí Êîíñòàíòèíîïîëäàêû ñÿëàùèééÿòëè íàçèð âÿ èìïåðàòîð åë÷èñèíÿ âàëàùÿçðÿò úàíèøèíèí ÿìðèëÿ éàçäûüû òþâñèéÿíàìÿ èëÿ îðàéà éîëà äöøäöì. Ìÿí ñÿôèðèìèç âàñèòÿñèëÿ Òöðêèéÿ ñÿäð-ÿçÿìè Ôóàä Ïàøà èëÿ ýþðöøäöì âÿ îíóí ýþñòÿðèøè èëÿ ìÿíèì ëàéèùÿì Òöðêèéÿ Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíà ìöòàëèÿ ö÷öí òÿãäèì åäèëäè. Ùÿìèí ìöÿññèñÿ ö÷ èúëàñûíäà áó ëàéèùÿéÿ ÿòðàôëû ñóðÿòäÿ áàõäûãäàí ñîíðà, îíó ìÿãñÿäÿóéüóí âÿ ùÿð úÿùÿòäÿí òÿðèôÿëàéèã áèð ëàéèùÿ ùåñàá åòäè. Ñîíðà îíó Îñìàíëû èìïåðàòîðëóüóíäà ÷ûõàí àéëûã áèð ìÿúÿëëÿäÿ ÷àï åòäèðäèëÿð. Ëàêèí ùÿìèí ëàéèùÿäÿ êèòàá ÷àï åòìÿê ö÷öí ÿëâåðèøëè îëìàéàí áÿçè úÿùÿòëÿðè äÿéèøäèðèíúÿéÿ ãÿäÿð îíóí ùÿéàòà òÿòáèã åäèëìÿñè èøè òÿõèðÿ ñàëûíäû. Ñîíðà ùÿìèí àêàäåìèéàíûí òÿêëèôèíÿ ÿñàñÿí ìÿí Òöðêèéÿ ùþêóìÿòè òÿðÿôèíäÿí Ìÿúèäèééÿ îðäåíè èëÿ âÿ ôÿðìàíäà ìÿíèì ìöñÿëìàí õàëãëàðû ÿäÿáèééàòûíûí õåéðèíÿ ýþñòÿðäèéèì õèäìÿòèí ÿùÿìèééÿòèíè ãåéä åòìÿê øÿðòè èëÿ éåðëè ôÿõðè ëÿãÿáëÿ òÿëòèô åäèëäèì. Áóíäàí ñîíðà ìÿí Òèôëèñÿ ãàéûòäûì. Î çàìàíäàí áÿðè áó ìÿñÿëÿ ùÿëÿ äÿ òîõóíóëìàìûø ãàëûð. Èðàíûí Êîíñòàíòèíîïîëäàêû ñÿôàðÿòõàíàñûíäà ìöøàâèð âÿçèôÿñèíäÿ ÷àëûøàí, ìÿíèì ëàéèùÿìäÿí âÿúäÿ ýÿëÿí âÿ ìöñÿëìàí ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäàêû ôèêèðëÿðèìè òÿãäèð åäÿí åðìÿíè çàäÿýàíëàðûíäàí îëàí òàíûøûìû, ìÿøùóð øÿðãøöíàñ âÿ éàçû÷û Ìåëêóì õàí þç çþâãöíÿ ÿñàñÿí éåíè áèð ëàéèùÿ òÿðòèá åòìèø, êèòàá ÷àï åòìÿê èøèíè àñàíëàøäûðìàã ö÷öí ÷ÿòèíëèê òþðÿäÿí ìàíåÿëÿðè òàìàìèëÿ àðàäàí ãàëäûðìûø âÿ þçöíöí èõòèðà åòäèéè éåíè ÿëèôáà èëÿ ÷àï îëóíìóø áèð êèòàá÷àíû ñîí ýöíëÿðäÿ òàíûø îëìàã ö÷öí ìÿíÿ ýþíäÿðìèøäèð. 73
Äîüðóäóð, Ìåëêóì õàíûí éåíè ÿëèôáàñû êèòàá ÷àï åòìÿê èøèíäÿ ÿíýÿë îëàí áöòöí ìàíåÿëÿðè äîüðóäàí äà àðàäàí ãàëäûðûð; ëàêèí áó ÿëèôáàíûí îõóíìà èøëÿðèíäÿ áàøãà ÷àòûøìàç úÿùÿòëÿðè âàðäûð. ×öíêè áó ëàéèùÿäÿ íþãòÿëÿð ëÿüâ åäèëìÿäèéè êèìè, ñàèò ùÿðôëÿð äÿ ÿëèôáàíûí òÿðêèáèíÿ ñàëûíìàìûøäûð. Ùÿëÿ ìÿí áó ÿëèôáàíûí ùÿðôëÿð ñàüäàí ñîëà éàçûëàí ìöñÿëìàí éàçûñû ö÷öí ÿëâåðèøëè îëìàäûüû ùàããûíäà äàíûøìûðàì. Áóíëàðëà ÿëàãÿäàð îëàðàã, ìÿí Ìåëêóì õàíûí ëàéèùÿñèíÿ òÿíãèä éàçàðàã, åéíè çàìàíäà, þçöì êèòàá ÷àï åòìÿê ö÷öí ÿëâåðèøëè îëìàéàí úÿùÿòëÿðè àðàäàí ãàëäûðìàã øÿðòèëÿ, éåíè ìöñÿëìàí ÿëèôáàñûíûí äàùà áèð ëàéèùÿñèíè òÿðòèá åòäèì. Ùÿìèí éåíè ÿëèôáàíûí ëàéèùÿñèíè Ìåëêóì õàíûí ëàéèùÿñèíÿ éàçäûüûì òÿíãèä âÿ ìÿíèì êå÷ìèø ÿëèôáàì ùàããûíäà Òöðêèéÿ Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíûí âåðäèéè ðÿéèí ñóðÿòè èëÿ áèðëèêäÿ Òåùðàíäàêû Ìààðèô Íàçèðëèéè àäëàíàí èäàðÿéÿ òÿãäèì åòìÿê ãÿðàðûíà ýÿëäèì. Ìÿíèì áó ÿäÿáè ÿñÿðèì ÿââÿëëÿð äÿ Òöðêèéÿ Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíà ìÿíèì èäàðÿ áàø÷ûëàðûìûí èúàçÿñè èëÿ òÿãäèì îëóíäóüóíà ýþðÿ, ùàçûðäà úÿíàáûíûçà ìöðàúèÿòëÿ, Ãàôãàç úàíèøèíëèéèíèí áàø èäàðÿñè ðÿèñè ùÿçðÿòëÿðèíäÿí, áó ñÿíÿäëÿðè Òåùðàíà ýþíäÿðìÿê ö÷öí áóðàäà îëàí Èðàí áàø êîíñóëó ñÿðòèï ßëè õàíà òÿãäèì åòìÿéèì ö÷öí èúàçÿ èñòÿìÿéèíèçè àúèçàíÿ ñóðÿòäÿ õàùèø åäèðÿì.
ÌÀÀÐÈÔ ÍÀÇÈÐÈÍß ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Ùÿçðÿò-ÿøðÿô, íÿââàá ìààðèô íàçèðè Åòèçàäöññÿëòÿíÿéÿ! Îíóí àëè ñÿàäÿòè äàèìè îëñóí! Äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí Òèôëèñäÿêè áàø êîíñóëó ßëè õàí àëèúÿíàá áèð úàâàíäûð. Îíóí ìÿíÿ ÷îõ ìÿùÿááÿòè âÿ ùþðìÿòè âàðäûð. Ùÿìèøÿ ñèçèí ýþçÿë ñèôÿòëÿðèíèç âÿ éàõøû õàñèééÿòëÿðèíèç ùàããûíäà ñþùáÿò åäèð. Áó âàñèòÿ èëÿ äÿ ìÿíè ñèçèí ùÿì ôèòðè, ùÿì äÿ åëìè ôÿçèëÿòëÿðèíèçëÿ ãèéàáè ñóðÿòäÿ òàíûø åòìèøäèð. Îíà ýþðÿ äÿ ìÿí êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê âÿ éåíè éàçû ãàéäàëàðû òÿòáèã åòìÿê ùàããûíäà Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ ÿðèçÿ ýþíäÿðÿðêÿí, ìÿíèì èõëàñûìû áèëäèðÿí áó ìÿêòóáëà ùÿçðÿò-àëèéÿ áàøàüðûñû âåðìÿéÿ úÿñàðÿò åòäèì. Ñèçèí ÿçèç âÿ éöêñÿê íÿçÿðèíèçÿ ÷àòàúàã ìÿíèì ìÿðóçÿìèí ìÿçìóíóíäàí ìÿãñÿäèìèí íÿäÿí èáàðÿò îëäóüó âÿ íÿ èñòÿäèéèì ñèçÿ ìÿëóì îëàúàãäûð. Òàðèõëÿðäÿ ýþðäöéöíöç êèìè, ùÿëÿ èíäèéÿ ãÿäÿð èñëàì þëêÿëÿðèíèí ùå÷ áèðèñèíäÿ Ìààðèô Íàçèðëèéè îëìàìûøäûð. Àëëàùà øöêöð îëñóí êè, øþâêÿò ñàùèáè îëàí áèð ïàäøàùûí äþâðöíäÿ Èðàí ìÿìëÿêÿòèíäÿ Ìààðèô Íàçèðëèéè éàðàíìûøäûð. 74
Áåëÿ èñÿ, ÿââÿëëÿð ìèñëè ýþðöíìÿìèø áó íàçèðëèê åëÿ áèð èøÿ èãäàì åòìÿëèäèð êè, ýÿëÿúÿê íÿñèëëÿð äÿ îíóí ìèñèëñèç îëäóüóíó òÿñäèã åòñèíëÿð. Èñòÿð íÿúàáÿòèíèçÿ ýþðÿ þç òàé-òóøëàðûíûçäàí éöêñÿê äóðàí âÿ èñòÿðñÿ äÿ ãöäðÿò âÿ áàúàðûüûíûçà ýþðÿ äÿ òàú ñàùèáè îëàí ïàäøàùäàí ñîíðà þëêÿíèí èêèíúè àäàìû îëàí ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèç, áó íàçèðëèéèí áàøûíäà äóðóðñóíóç. Ñèçÿ áó ãÿäÿð ìÿðùÿìÿò ýþñòÿðÿí Àëëàùà øöêöð åäèá, áîðúóíóçó ÿäà åòìÿëèñèíèç. Ìÿíèì ôèêðèìúÿ, øöêöð èêè úöð îëà áèëÿð: áèðèíúèñè, Àëëàùûí éîëóíäà ôÿãèðëÿðÿ éàõøûëûã åäèá, åùñàí âåðìÿê éîëó èëÿ éàõøû ÿìÿëëÿðÿ èãäàì åòìÿê; èêèíúèñè èñÿ, äöíéàíû éàðàäàí Àëëàùûí èòàÿò âÿ èáàäÿòèíäÿí ãÿôëÿò åòìÿìÿêäèð. Áèðèíúè íþâ øöêðöí, èêèíúè íþâ øöêöðäÿí öñòöíëöéö ùÿð úÿùÿòäÿí òÿñäèã åäèëèð. Îíà ýþðÿ êè, úÿëàë ñàùèáè îëàí Àëëàùûí áÿíäÿëÿðèí îíà èáàäÿò åòìÿñèíÿ åùòèéàúû éîõäóð. Áó íþâ øöêöð åòìÿéè àâàì àäàìëàðû àëäàäàí öñóëè âÿ øåéõè ìÿçùÿáëÿðèí ðóùàíèëÿðèíèí þùäÿñèíÿ ãîéàã, ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçèí íàçèð îëäóüó äþâðäÿ õàëãûí òÿðáèéÿñè éîëó èëÿ îíóí ñÿàäÿòè, âÿòÿíèí àáàäëàøìàñû âÿ þëêÿíèí âÿçèééÿòèíèí éàõøûëàøìàñû óüðóíäà áèð èø ýþðöëÿðñÿ, áó åëÿ áèð õåéèð èø îëàð êè, ùÿì Àëëàùûí õîøó ýÿëÿð, ùÿì äÿ èíñàíëàð îíó áÿéÿíÿð. Ùÿçðÿò-ÿøðÿôäÿí õàùèø åäèðÿì êè, ùÿð êÿñäÿí àðòûã ìÿëóìàòûíûç îëàí òàðèõ ñÿùèôÿëÿðèíÿ õÿéàëÿí ìöðàúèÿò åäÿðÿê, ýþðöíöç, ùèúðÿòäÿí áó ýöíÿ ãÿäÿð èñëàì øàùëàðû âÿòÿíèìèç îëàí Èðàíà, ìöñÿëìàí øèÿ õàëãûìûçà ùàíñû éàõøûëûüû âÿ åùñàíû åòìèøëÿð. Îíëàðûí ãÿôëÿòè âÿ ñÿùëÿíêàðëûüû öçöíäÿí âÿòÿíèìèç, ñèçèí ñÿíàáûíûçà ìÿëóì îëäóüó êèìè, ÿí àúûíàúàãëû áèð âÿçèééÿòÿ äöøìöøäöð. Õàëãûìûçûí âÿçèééÿòè èñÿ åëÿäèð êè, îíó äöøöíäöêäÿ èíñàí àüëàìàã èñòÿéèð. Ùÿð èë õàëãûìûçûí èìàìëàðûí ìöñèáÿòèíäÿ òóòäóüó òÿçèéÿ ùÿãèãÿòäÿ, èíñàíëàðûí þç áÿäáÿõòëèéèíÿ àüëàìàñû äåìÿêäèð. Þëêÿäÿ äþâðàí ñöðÿí êå÷ìèø ïàäøàùëàð éåéèá, è÷èá, ýåéèíèá þëìöøëÿð. Ëàêèí ÿëëÿðèíäÿí áèð èø ýÿëìÿìèøäèð. Éÿíè ùþêìðàíëûãäàí àíúàã þç øÿõñè çþâãëÿðèíè îõøàìàã ö÷öí èñòèôàäÿ åòìèøëÿð. Ýÿëÿúÿêäÿ èø áàøûíà ýÿëÿí ïàäøàùëàð áó úöð ñÿëÿôëÿðè íÿ ö÷öí òÿãëèä åòñèíëÿð? Îíëàð þëêÿíè èäàðÿ åòìÿê âÿ õàëãû ñåâìÿêäÿ íÿ ö÷öí ýÿðÿê Áþéöê Ïéîòð âÿ Áþéöê Ôðèäðèõ êèìè îëìàñûíëàð êè, ñàüëûãëàðûíäà õàëãûí ñåâèìëèñè âÿ þëäöêäÿí ñîíðà àäëàðû òàðèõèí áÿçÿéè îëñóí? Áèð èíñàí ö÷öí àç ìöääÿò äàâàì åäÿí ùÿéàòû áîéóíúà áóíäàí äà éöêñÿê ìÿíÿâè ëÿççÿò îëà áèëÿðìè? Ìÿí õàëãûí åëÿ áèð öçâöéÿì êè, ôèêðèìè õàëãà ÷àòäûðìàã ö÷öí äàâàò âÿ ãÿëÿìèìäÿí áàøãà ùå÷ øåéÿ ÿëèì ÷àòìûð âÿ ÿëèìäÿí ýÿëÿí ùÿð èøè ýþðìöøÿì. Éÿãèí õàëãûìûçûí éöêñÿê íÿñÿáëè áþéöêëÿðèíäÿí îëàí úÿíà75
áûíûç, êþùíÿ ÿëèôáàíû äÿéèøìÿê ùàããûíäà ìÿíèì ôèêèðëÿðèìè äèããÿòëÿ îõóéàúàãñûíûç âÿ ÿëèôáàíûí äÿéèøèëìÿñèíèí íÿòèúÿëÿðèíè þç ýþçöíöçëÿ ýþðÿúÿêñèíèç. Ìÿí ÿìèíÿì êè, êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû éåíè éàçû èëÿ ÿâÿç åòìÿê ùàããûíäà ìÿíèì ôèêèðëÿðèìè ùÿéàòà êå÷èðìÿê éîëóíäàêû ñÿéèíèçëÿ, ìÿéóñëóã âÿ íàöìèäëèéÿ ùÿäÿô îëàí êÿäÿðëè êþíëöìö ñåâèíäèðèá, ìèííÿòäàðëûüûìà ñÿáÿá îëàúàãñûíûç. Ùÿçðÿò-ÿøðÿôäÿí õàùèø åäèðÿì êè, þç ìöáàðÿê ðÿéèíèçè áó õöñóñäà éàçàðàã, ßëè õàíûí âàñèòÿñèëÿ ìÿíÿ ÷àòäûðàñûíûç! Ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ 1868-úè èë, ñåíòéàáð àéû, Òèôëèñ øÿùÿðè
ÕÀÐÈÚÈ ÈØËßÐ ÍÀÇÈÐËÈÉÈÍß ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ ßëàùÿçðÿò øàùÿíøàùûí, Àëëàù îíóí ñÿëòÿíÿòèíè ÿáÿäè åòñèí, úÿëàë ñàùèáè õàðèúè èøëÿð íàçèðè ùÿçðÿòëÿðèíèí õèäìÿòèíÿ
Ñèçèí éöêñÿê íÿñÿáëè úÿíàáûíûçûí çàòûíäà îëàí âÿ þçöíöçöí êÿñá åòäèéèíèç áþéöê ôÿçèëÿòëÿð, õàëãà âÿ äþâëÿòÿ îëàí ìÿùÿááÿòèíèç, ýöíàùëàðäàí óçàã îëóá, ìöãÿääÿñëèéèíèç, ùÿëÿ Ìèðçÿ Éóñèô õàíûí êîíñóë îëäóüó çàìàíëàðäà ùÿìèøÿ áèçèì öíñ âÿ ìöñàùèáÿ ìÿúëèñëÿðèìèçè çèíÿòëÿíäèðìèø âÿ ìÿíÿ ìÿëóì îëìóøäóð. Ùàë-ùàçûðäà äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí Òèôëèñäÿ áàø êîíñóëó îëàí ßëè õàí àëèíÿñÿá áèð úàâàíäûð âÿ ìÿíÿ ÷îõ áþéöê ìåùðèáàíëûüû âÿ ìÿùÿááÿòè âàðäûð. Î, ñèçè, úÿëàë ñàùèáè úÿíàáûíûçûí ìÿíÿ ìÿëóì îëàí áöòöí ôÿçèëÿòëÿðÿ ìàëèê îëìàãëà áÿðàáÿð, åëìèí, ìààðèôèí ùàìèñè âÿ ðÿâàúâåðèúèñè, ãàáèëèééÿò âÿ ôÿðàñÿò ñàùèáè îëàí ýÿíúëÿðèí àòàñû âÿ òÿðáèéÿ÷èñè êèìè òàíûéûð âÿ ùÿìèøÿ ïàê òÿáèÿò âÿ ïàê íèééÿò ñàùèáè úÿíàáûíûçû òÿðèôëÿéèð. ßëáÿòòÿ, áöòöí øèÿ-ìÿçùÿáëÿðÿ âàúèáäèð êè, þç ñÿàäÿòëÿðè õàòèðèíÿ úÿíàáûíûçûí èççÿò âÿ âÿçàðÿò ìÿãàìûíäà ñÿàäÿòëÿ ãàëìàüûíûçû áåø âàõò íàìàç çàìàíû áþéöê õàëèãèí äÿðýàùûíäàí õàùèø åòñèíëÿð. ßëáÿòòÿ, ýÿðÿê íàçèð úÿíàáëàðûíûí ÿçèç õàòèðèíÿ ìÿëóì îëñóí êè, îí èë áóíäàí ãàáàã ìÿí èñëàì õàëãëàðûíûí êþùíÿ ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê âÿ áó ÿëèôáàíûí íþãñàíëàðû ùàããûíäà áèð êèòàá÷à éàçûá, ÿââÿëúÿ îíó äþâëÿòèÿëèééåéè-Èðàíûí Òèôëèñäÿêè êå÷ìèø êîíñóëó Ìèðçÿ Ùöñåéí õàíûí âàñèòÿñè èëÿ Òåùðàíà, õàðèúè èøëÿð íàçèðèíÿ ýþíäÿðìèøäèì. Ñîíðà èñÿ î êèòàá÷àíûí áàøãà áèð íöñõÿñèíè ýþòöðöá, Èñòàíáóëà ýåòìèøäèì âÿ îíó Îñìàíëû äþâëÿòèíèí áàø÷ûëàðûíûí íÿçÿðèíÿ ÷àòäûðìûøäûì. 76
Äîüðóäóð, îíëàð êþùíÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäà ìÿíèì ýÿòèðäèéèì áöòöí äÿëèëëÿðè òÿñäèã åòäèëÿð. Ëàêèí áÿçè ìàíåÿëÿðè áÿùàíÿ òóòàðàã, ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿéè òÿõèðÿ ñàëäûëàð âÿ î òàðèõäÿí áó ýöíÿ ãÿäÿð áó ìÿñÿëÿ ùÿëë åäèëìÿìèø ãàëìûøäûð. Èñòàíáóëäà ýþðöøöá äîñò îëäóüóì Ìåëêóì õàí áó ñîí çàìàíëàðäà ùÿìÿí ìÿñÿëÿíè òÿçÿëÿìèø âÿ þçöíöí ÷àï ÿëèôáàñûíäàí áèð íöñõÿ ìÿíÿ ýþíäÿðìèøäèð. Äîüðóäóð, Ìåëêóì õàíûí òÿðòèá åòäèéè ÷àï ùÿðôëÿðè ýþçÿëëèê íþãòåéèíÿçÿðèíäÿí ìèñèëñèç èäè. Àíúàã, äèýÿð òÿðÿôäÿí áèð ÷îõ áàøãà ãöñóð âÿ íþãñàíëàðû âàð èäè êè, òÿêìèëëÿøäèðìÿéÿ ìþùòàú èäè. Áó êåéôèééÿòè íÿçÿðÿ àëàðàã, ìÿí Ìåëêóì õàí ÿëèôáàñûíûí ùÿì éàõøûëûüû, ùÿì äÿ íþãñàíëàðû ùàããûíäà þç ôèêðèìè éàçàðàã, áàøãà áèð áÿéàíàòëà ßëè õàíûí âàñèòÿñèëÿ ÿëàùÿçðÿò øàùÿíøàùûí Õàðèúè Èøëÿð Íàçèðëèéèíÿ ýþíäÿðäèì êè, ñèçèí òÿðÿôèíèçäÿí ìöòàëèÿ åäèëäèêäÿí ñîíðà, Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ òÿãäèì åäèëñèí. Öìèä åäèðÿì êè, ñèçèí éöêñÿê íÿñÿáëè úÿíàáûíûçûí èøòèðàêû îëìàäàí áàø òóòà áèëìÿéÿí ìÿñëÿùÿò ìÿúëèñèíäÿ, ñèçèí ÿçèç çàòûíûçà õàñ îëàí ñàüëàì ôèêèð, ìèëëÿòõàùëûã âÿ äþâëÿòïÿðÿñòëèéèí òÿëÿáèíÿ ýþðÿ, êþùíÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäà ôèêðèíèçè þç ùÿììÿçùÿáëÿðèíèçè âÿ ùÿìâÿòÿíëÿðèíèçè òÿðáèéÿ ìÿãñÿäèëÿ ñþéëÿéÿúÿê âÿ áèçè ùèìàéÿ åòìÿêäÿí ñÿéèíèçè ÿñèðýÿìÿéÿúÿêñèíèç. Ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ Ñåíòéàáð àéû, 1868-úè èë, Òèôëèñ øÿùÿðè
ÙÀÚÛ ßËÈ ÕÀÍÀ ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Éöêñÿê íÿñÿáëè Åòèìàäöääþâëÿ úÿíàáëàðûíûí õèäìÿòèíÿ, îíóí éöêñÿê èãáàëû äàèìè îëñóí! Äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí Òèôëèñäÿêè áàø êîíñóëó ßëè õàí àëèýþâùÿð áèð úàâàíäûð âÿ ìÿíÿ ñîí äÿðÿúÿäÿ ìÿùÿááÿòè âÿ ìåùðèáàíëûüû âàðäûð. Î, ùÿìèøÿ úÿëàë ñàùèáè úÿíàáûíûçûí éöêñÿê øÿíèíè, èø áèëÿíëèéèíè, èñëàìïÿíàù ïàäøàù ùÿçðÿòëÿðè ùöçóðóíà, Àëëàù îíóí ñÿëòÿíÿòèíè ÿáÿäè åòñèí, õöñóñè éàõûíëûüûíû âÿñô åäèð. Áó ýöíëÿðäÿ ìÿí êþùíÿ èñëàì éàçûñûíû äÿéèøäèðìÿê áàðÿäÿ ìÿðóçÿìè Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ ýþíäÿðÿðêÿí î ìÿíÿ ìÿñëÿùÿò áèëäè êè, èõëàñûìû áèëäèðÿí áó êè÷èê ìÿêòóáóìëà þçöìö úÿëàë ñàùèáè úÿíàáûíûçà òàíûòäûðûá, ãàðøûìà ãîéóëàí ìÿñÿëÿ áàðÿäÿ úÿíàáûíûçäàí êþìÿê âÿ èìäàä òÿìÿííàñûíäà îëàì. 77
Êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñû ùàããûíäà àéðûúà êèòàá÷àäà âÿ ùÿìèí ìÿðóçÿìäÿ ãÿëÿìÿ àëäûüûì áÿéàíàò âÿ îíó äÿéèøäèðìÿéèí ôàéäàëû èø îëìàñû áàðÿäÿ ýÿòèðäèéèì äÿëèëëÿð áöòöí ñàüëàì äöøöíúÿëè àäàìëàðû øÿêê âÿ øöáùÿñèç ìÿíèìëÿ ùÿìðÿé åäÿúÿêäèð. Òàìàìèëÿ éÿãèíèìäèð êè, áó ìÿñÿëÿíèí ìöçàêèðÿñè âÿ ùÿëëè ö÷öí ÷àüûðûëàúàã ìöøàâèðÿ ìÿúëèñè úÿëàë ñàùèáè úÿíàáûíûçûí èøòèðàêû îëìàäàí ãåéðè-ìöìêöíäöð. Îíà ýþðÿ äÿ öìèäèì ãÿòèäèð êè, èíñàíïÿðâÿðëèê, õàëãñåâÿðëèê âÿ äþâëÿòõàùëûã íàìèíÿ êþùíÿ èñëàì éàçûñûíûí äÿéèøäèðèëìÿñè âÿ éåíè ãàéäàíûí òÿòáèãè èøèíäÿ êþìÿê âÿ ìöñàèäÿòèíèçè ÿñèðýÿìÿéÿúÿêñèíèç. Ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ 1868-úè èë, ñåíòéàáð àéû, Òèôëèñ øÿùÿðè
ÏÀØÀ ÕÀÍÀ ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Àëè íÿñÿáëè ßìèíöë-ìöëê úÿíàáëàðûíûí õèäìÿòèíÿ, îíóí éöêñÿê èãáàëû äàèìè îëñóí! Äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí Òèôëèñ áàø êîíñóëó ßëè õàí àëèýþâùÿð áèð úàâàíäûð âÿ ìÿíÿ áþéöê ìÿùÿááÿòè âÿ ìåùðèáàíëûüû âàðäûð. Î, ùÿìèøÿ àëèíÿñÿáëè úÿíàáûíûçûí éàõøû õàñèééÿòëÿðèíäÿí âÿ ýþçÿë ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿí, èñëàìïÿíàù, øþâêÿòëè ïàäøàùûí, Àëëàù îíóí ñÿëòÿíÿòèíè ÿáÿäè åòñèí, ùöçóðóíäà úÿíàáûíûçûí õöñóñè ìÿãàì ñàùèáè îëìàñûíäàí äàíûøûð. Èíäè, ìÿíèì êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðèá éåíè éàçû ãàéäàñû òÿòáèã åòìÿê ùàããûíäàêû éàçûëû ìÿðóçÿì Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ ýþíäÿðèëäèéè áèð çàìàíäà, î [ßëè õàí] ìÿíÿ òÿëãèí åòäè êè, èõëàñûìû áèëäèðÿí áó êè÷èê ìÿêòóáëà ùÿìèí ìÿñÿëÿ áàðÿäÿ úÿíàáûíûçäàí äà êþìÿê âÿ èìäàä èñòÿéèì. Éóõàðûäà ãåéä åäèëÿí éàçûëû ìÿðóçÿäÿ øÿðù åäèëìèø äÿëèëëÿðÿ ýþðÿ êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê âÿ îíäà éåíè ãàéäàëàð òÿòáèã åòìÿéèí âàúèáëèéè ñàáèò âÿ àøêàðäûð. Ëàêèí áó ìÿñÿëÿ, î ãÿäÿð áþéöê áèð ìÿñÿëÿäèð êè, îíó ùÿëë åòìÿê ßìð âÿ Çåéäèí ãöââÿñèíäÿí õàðèúäèð. Áó ìÿãñÿäÿ íàèë îëìàã, éàëíûç èñëàìûí ïÿíàùû îëàí øþâêÿò ñàùèáè ùþêìäàðûí éöêñÿê èðàäÿñèíÿ áàüëûäûð. Áóðàäà ìÿí î ÿëàùÿçðÿòèí äÿðýàùûíà éàõûí îëàí àëèíÿñÿá úÿíàáûíûçäàí èõëàñ èëÿ õàùèø åäèðÿì êè, þç ôèòðè íÿúàáÿòèíèçèí òÿãàçàñû èëÿ, ìÿí 78
äÿðâèøèí õàòèðèíÿ, ãÿäÿìëÿðèíèçÿ çÿùìÿò âåðèá, áó ìÿñÿëÿíè ìöçàêèðÿ âÿ ùÿëë åòìÿê ö÷öí òÿøêèë îëóíàúàã ìöøàâèðÿ ìÿúëèñèíäÿ ùàçûð îëóá, êþùíÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê âÿ îíäà éåíè ãàéäà òÿòáèã åòìÿê áàðÿäÿ ìÿíèì áÿéàíàòûìû äèíëÿéÿñèíèç âÿ áó õöñóñäà àëèíÿñÿá úÿíàáûíûçûí ôèêðè íÿ îëàðñà, èñòÿð ìààðèô íàçèðè èëÿ áèðëèêäÿ, èñòÿðñÿ äÿ áàøãà áèð ìöíàñèá ìþâãåäÿ ÿëàùÿçðÿò øàùÿíøàùûí, Àëëàù îíóí äþâëÿòèíè äàèìè åòñèí, àéàüûíûí òîðïàüûíà ÿðç åäÿñèíèç. Ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ 1868-úè èëèí ñåíòéàáð àéû, Òèôëèñ øÿùÿðè
ÏÀØÀ ÕÀÍÀ ÉÀÇÛËÌÛØ ÈÊÈÍÚÈ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Ìÿíèì ÿçèç àüàì, ñÿàäÿòèíèç äàèìè îëñóí! Àëèíÿñÿá úÿíàáûíûçûí ùöñíè-íèééÿòè, èíñàíïÿðâÿðëèéè, õàëãñåâÿðëèéè, äþâëÿòõàùëûüû âÿ âÿòÿíïÿðâÿðëèéè ìÿíÿ ëàçûìûíúà ìÿëóì îëìóøäóð. Ñå÷ìÿ èíñàíëàðûí ÿí éöêñÿê êåéôèééÿòëÿðèíäÿí îëàí áó ñèôÿòëÿð ñèçèí èñòåäàäëû âÿ ãàáèëèééÿòëè çàòûíûçäà àëèìÿðòÿáÿëè ôåéç âÿ åùñàí ìÿíáÿéè îëàí ìåùðèáàí ïàäøàù ùÿçðÿòëÿðèíÿ éàõûí îëìàüûíûçûí áÿðÿêÿòè ñàéÿñèíäÿ âöúóäà ýÿëìèøäèð. Íåúÿ êè, ñÿìàâè úèñèìëÿðäÿí ùÿð áèðèñè áþéöê íóð ìÿíáÿéèíÿ, éÿíè àëÿìè èøûãëàíäûðàí ýöíÿøÿ íÿ ãÿäÿð äàùà éàõûíäûðñà, îíóí íóðó äà áèð î ãÿäÿð àðòûãäûð. Äîüðóäàí äà, ùàçûðêû ÿñðäÿ áèçèì, Àëëàù òÿðÿôèíäÿí êþìÿê àëàí áó ïàäøàùû, ìèëëÿòèí òÿðáèéÿñè âÿ ìÿìëÿêÿòèí àáàäëàøäûðûëìàñû èøèíäÿ ýöíÿøÿ îõøàòìàüà òàì ùàããûìûç âàðäûð. ×öíêè ýöíÿø îíà ÿéàë âÿ þâëàä éåðèíäÿ îëàí àëÿìëÿðèí òÿðáèéÿ÷èñèäèð. Äîüðóäàí äà, Èðàíûí êå÷ìèø øàùëàðûíäàí ùàíñûíûí çàìàíûíäà þëêÿäÿ Ìààðèô Íàçèðëèéè éàðàíûá, äàðöëôöíóí òÿñèñ îëóíìóøäó? Êå÷ìèø ïàäøàùëàðûí ùàíñûíûí äþâðöíäÿ áèçèì àòàëàðûìûç Èðàí þëêÿñèíäÿ ìÿòáÿÿëÿð, òåëåãðàô âÿ äÿìèðéîëó ýþðìöøäöëÿð? Ùàíñû ïàäøàùûí çàìàíûíäà Èðàí äþâëÿòèíèí éåð öçöíöí ñóëòàíëàðûíäàí ùÿð áèðèíèí þëêÿñèíäÿ âÿêèëëÿðè, âÿçèðëÿðè âÿ êîíñóëëàðû îëóá, îíóí òÿáÿÿëÿðèíèí èøëÿðèíÿ âÿ åùòèéàúëàðûíà èíäèêè êèìè ÿíúàì âåðèðäèëÿð? Íÿ çàìàí èðàíëûëàðûí óøàãëàðû ìöõòÿëèô åëì ñàùÿëÿðèíäÿ òÿùñèë àëìàã ö÷öí Àâðîïà þëêÿëÿðèíÿ ýþíäÿðèëèðäè? Êå÷ìèø ùþêìäàðëàðäàí ùàíñûíûí çàìàíûíäà þëêÿíèí ìÿðêÿçèíäÿ òàì àçàä áèð ñóðÿòäÿ ãÿçåòëÿð ÷àï îëóíóá, äöíéàíûí ùÿð 79
òÿðÿôèíÿ éàéûëûðäû? Áöòöí áó èøëÿð âÿ ÿëàìÿòëÿð îíó ñöáóò åäèð êè, õîøòÿáèÿòëè ïàäøàùûí, Àëëàù îíóí þìðöíö óçóí åëÿñèí, ñÿàäÿòëè äþâðöíäÿ Èðàí ÿí éöêñÿê òÿðÿããè äÿðÿúÿñèíÿ ÷àòàúàãäûð. Áèç, èðàíëûëàðûí õàðèúäÿ éàøàéàí äèí ãàðäàøëàðû èñÿ áó ôÿðÿùëÿíäèðèúè õÿáÿðëÿðè åøèòìÿêäÿí âÿúäÿ ýÿëèá, áèð-áèðèìèçè òÿáðèê åäÿðÿê, áó äóàíû òÿðÿííöì åäèðèê: “Èëàùè, ñÿí, áó ôÿãèðëÿðè äîñò òóòàí øàùû – Êè, õàëãûí àñàéèøè îíóí ñàéÿñèíäÿäèð, Óçóí èëëÿð áîéó õàëãûí áàøû öçÿðèíäÿ âàð åëÿ! Ãÿëáèíè ìöâÿôôÿãèééÿò âÿ áèëèêëÿ ðóùëàíäûð!”
Î, ÿëàùÿçðÿòèí åòèìàä åäèá, éàõûí òóòäóüó ñèçëÿð, îíóí ãóëàüû âÿ ýþçö éåðèíäÿñèíèç. ×àëûøìàëûñûíûç êè, ãÿðÿç ÿùëè ùÿð úöð éàõøû ÿìÿëëÿðè îíóí íÿçÿðèíäÿí ýèçëÿäÿ áèëìÿñèí âÿ ùÿð úöð ïèñ ÿìÿëè îíóí ýþçöíäÿ éàõøû ýþñòÿðÿ áèëìÿñèí. Ùÿãèãÿòäÿ, îíóí íóðëó ùöçóðóíóí ùÿìäÿìè îëàí ñèçëÿðèí âöúóäó, òàú ñàùèáèíäÿí ñîíðà, áèçèì äèí ãàðäàøëàðûìûçûí ñÿàäÿò âÿ òÿðÿããèñèíèí ìÿíáÿéèäèð. Ìÿùç áó ìÿíàäà ìÿí ñèçèí àëèíÿñÿá úÿíàáûíûçäàí ìÿùðÿìàíÿ âÿ úÿñàðÿò öçöíäÿí õàùèø åäèðÿì êè, êþùíÿ éàçû öñóëóíóí äÿéèøäèðèëìÿñè áàðÿäÿ ìöçàêèðÿ àïàðûëàúàã ìÿúëèñäÿ, ÿýÿð áÿçè ãÿðÿç ñàùèáëÿðè ùàããà ýþç éóìàðàã, äîüðóëóã âÿ ñÿäàãÿòèí çèääèíÿ ðÿé ñþéëÿðëÿðñÿ, ñèç, ìÿòëÿáè þç åòèãàäûíûçà ìöâàôèã îëàðàã ÿëàùÿçðÿò øàùÿíøàùûí àéàüûíûí òîðïàüûíà ÿðç åäÿñèíèç. Ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ 1868-úè èë, ñåíòéàáð àéû
ÄÞÂËßÒÈ-ßËÈÉÉÅÉÈ-ÈÐÀÍÛÍ ÁÈÐÈÍÚÈ ØßÕÑÈ ÌÖÑÒÞÂÔÈÉÓË-ÌßÌÀËÈÊß ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí áèðèíúè øÿõñè úÿëàë ñàùèáè ÌöñòþâôèéöëÌÿìàëèê úÿíàáëàðûíûí õèäìÿòèíÿ, îíóí éöêñÿê èãáàëû äàèìè îëñóí! Äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí Òèôëèñ áàø êîíñóëó ßëè õàí àëèíÿñÿá áèð úàâàíäûð âÿ ìÿíÿ áþéöê ùþðìÿòè âÿ ìåùðèáàíëûüû âàðäûð. Î, ùÿìèøÿ úÿëàë ñàùèáè úÿíàáûíûçûí ýþçÿë ñèôÿòëÿðè âÿ éöêñÿê ÿõëàãûíû òÿðèô åòìÿêëÿ öíñ ìÿúëèñëÿðèìèçÿ çèíÿò áÿõø åäèð. Î, ìÿíè úÿíàáûíûçûí ôÿçèëÿò ìÿãàìû, éöêñÿê 80
øÿíè, õàëãñåâÿðëèéè âÿ âÿòÿíïÿðâÿðëèéè èëÿ òàíûø åäèá, ìÿíÿ òÿëãèí åòäè êè, õåéèðëè íÿòèúÿëÿðè âÿñôÿýÿëìÿç îëàí êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäà Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ àéðûúà ÿðèçÿ ýþíäÿðìÿêëÿ áÿðàáÿð, èõëàñûìû áèëäèðÿí áèð ìÿêòóáëà äà þçöìö âÿçàðÿòïÿíàù úÿíàáûíûçà òàíûòäûðûì. Úÿëàë ñàùèáè îëàí úÿíàáûíûçûí ùöçóðóíà ÿðç åäèðÿì: Ìÿí øèÿ ìÿçùÿá ìöñÿëìàíëàðäàí áèðèéÿì. Äîüóëäóüóì éåð Àçÿðáàéúàí îëìóøäóð. Áÿçè ùàäèñÿëÿðèí áàø âåðìÿñè íÿòèúÿñèíäÿ ÿââÿëúÿ Ìåøýèí âÿ Ãàðàäàü ìàùàëûíà äöøöá, ñîíðà èñÿ áþéöê Ðóñèéà äþâëÿòè òîðïàüûíà ýÿëèá, Øÿêè øÿùÿðèíäÿ ñàêèí îëäóì âÿ àíàìûí ÿìèñè Àõóíä Ìîëëà ßëÿñýÿðèí éàíûíäà ìöñÿëìàí äèëëÿðèíè þéðÿíìÿéÿ áàøëàäûì. Áèð ìöääÿòäÿí ñîíðà èñÿ ðóñ äèëèíè þéðÿíìÿéÿ ìåéë åäèá, îíó äà þéðÿíäèì. Ôàðñ âÿ ÿðÿá äèëëÿðèíè éàõøû áèëäèéèìäÿí, Ãàôãàçäàêû Ðóñèéà ñÿðäàðëàðûíûí éàíûíäà ìöòÿðúèìëèê âÿçèôÿñè èëÿ áàøûì óúàëäû. Ùàçûðäà Ãàôãàç úàíèøèíè íÿââàáè-ÿôõÿì èìïåðàòîðçàäÿíèí õèäìÿòèíäÿ Øÿðã äèëëÿðè ìöòÿðúèìè âÿçèôÿñèíäÿ ÷àëûøìàüûìëà ôÿõð åäèðÿì. Ãóëëóãäà îëäóüóì ìöääÿòäÿ äÿ ôèòðè ìàðàüûìà ýþðÿ òÿùñèë âÿ òÿëèìäÿí ãÿôëÿò åòìÿéÿðÿê, áÿçè ìàðàãëû ÿñÿðëÿð äÿ éàçìûøàì êè, îíëàðäàí ÿí ìÿøùóðó âÿ ÿí ôàéäàëûñû ýþçÿë äðàì ôÿííè, éÿíè òåàòð ñàùÿñèíäÿäèð êè, îíóí äà ìÿãñÿäè âÿ íÿòèúÿñè èíñàíëàðûí ÿõëàãûíû èñëàù åäèá éàõøûëàøäûðìàãäûð. Áó úöð ÿñÿðëÿð èíäèéÿ ãÿäÿð ìöñÿëìàíëàð àðàñûíäà éàðàíìàìûøäû. ßñÿðëÿðèìäÿí ÿí âàúèáëèñè èñÿ êþùíÿ èñëàì éàçû ãàéäàëàðûíû äÿéèøìÿéÿ àèä éàçäûüûì êèòàá÷àäûð. Áàøãà õàëãëàðûí éàçûñû èëÿ òàíûøëûüû îëàíëàð éàõøû áèëèðëÿð êè, áèçèì ÿëèôáàìûç íÿ ãÿäÿð íþãñàíëûäûð âÿ åëìëÿð ñàùÿñèíäÿ èíêèøàôûìûçà íÿ äÿðÿúÿäÿ ìàíåÿ òþðÿòìÿêäÿäèð. Áó ìÿñÿëÿíèí òÿôñèëàòû òàì àéäûíëûüû èëÿ ÿëèôáà ùàããûíäàêû êèòàá÷àäà âÿ ùàáåëÿ èíäèúÿ Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ ýþíäÿðèëÿí àéðûúà ìÿðóçÿìäÿ éàçûëìûøäûð. Òàìàìèëÿ éÿãèíèìäèð êè, áó ìÿñÿëÿíè ìöçàêèðÿ âÿ ùÿëë åòìÿê ö÷öí ìöøàâèðÿ ìÿúëèñè úÿëàë ñàùèáè úÿíàáûíûçûí ùöçóðóíäà òÿøêèë îëóíàúàãäûð. Áó ìöíàñèáÿòëÿ öìèäèì ãÿòèäèð êè, úÿíàáûíûç èíñàíïÿðâÿðëèéèíèç, õàëãñåâÿðëèéèíèç âÿ äþâëÿòõàùëûüûíûçûí òÿëÿáèíÿ ýþðÿ ÿëèíèçäÿí ýÿëÿí ùÿð øåéè áó èøèí èúðàñûíäà åäÿúÿêñèíèç. Ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ 1868-úè èë, ñåíòéàáð àéû
81
ÄÞÂËßÒÈ-ßËÈÉÉÅÉÈ-ÈÐÀÍÛÍ ÊÎÍÑÓËÓÍÀ ÉÀÇÛËÌÛØ ßÐÈÇßÍÈÍ ÑÓÐßÒÈ ÄÞÂËßÒÈ-ßËÈÉÉÅÉÈ-ÈÐÀÍÛÍ ÒÈÔËÈÑ ÁÀØ ÊÎÍÑÓËÓ, ÚßËÀË ÑÀÙÈÁÈ ÈÊÈÍÚÈ ÑßÐÒÈÁ ßËÈ ÕÀÍ ÚßÍÀÁËÀÐÛÍÀ ÎÍÓÍ ÑßÀÄßÒÈ ÄÀÈÌÈ ÎËÑÓÍ! Íÿââàáè-ìöñòÿòàáè-àëèíÿñÿá, èìïåðàòîðçàäÿ Ãàôãàç úàíèøèíèí õèäìÿòèíäÿ Øÿðã äèëëÿðè ìöòÿðúèìè îëàí ìàéîð Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí
ßÐÈÇß
Èêè ùÿôòÿ áóíäàí ÿââÿë êþùíÿ èñëàì éàçûñûíû äÿéèøäèðìÿê ìÿñÿëÿñèíÿ äàèð ìàòåðèàëëàð ìÿúìóÿñèíäÿí áåø úèëäèíè þç ÿðèçÿìëÿ áÿðàáÿð Öìóì èäàðÿíèí äåïàðòàìåíò äèðåêòîðó úÿíàá ðöôÿòìÿàá ýåíåðàë Áàðàíîâñêèéÿ òÿãäèì åäèá, õàùèø åòìèøäèì êè, Ãàôãàç Öìóì èäàðÿñèíèí ðÿèñè, éöêñÿêøÿíëè úÿíàá ñòàòñ-ñåêðåòàð áàðîí Íèêîëàèäÿí èúàçÿ èñòÿñèí êè, ìÿí ùÿìèí úèëäëÿðè äàðöë-õèëàôåéè-Òåùðàíäà Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ ýþíäÿðìÿê ö÷öí ñèçèí éöêñÿê ìÿãàìëû úÿíàáûíûçà òÿãäèì åäèì. Èíäè ýåíåðàë Áàðàíîâñêè âàñèòÿñèëÿ ìÿíèì ÿðèçÿì áàðÿäÿ ÿçÿìÿòëè áàðîíäàí àøàüûäàêû ìÿçìóíäà úàâàá ñàäèð îëìóøäóð: “Ìàéîð Àõóíäîâà èúàçÿ âåðèëèð êè, êþùíÿ èñëàì õÿòòèíè äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäàêû ìàòåðèàë ìÿúìóÿëÿðèíè ëàçûì îëàí éåðÿ ýþíäÿðìÿê ö÷öí Èðàí äþâëÿòèíèí áàø êîíñóëóíà âåðñèí”. Èíäè ìÿí ùÿìèí êèòàá÷àëàðû éöêñÿêìÿãàìëû úÿíàáûíûçà òÿãäèì åäèá, õàùèø åäèðÿì êè, âÿä åòäèéèíèç êèìè, ëöòôÿí òàïøûðàñûíûç êè, ÿââÿëúÿ ùÿìèí ìàòåðèàë ìÿúìóÿñè úèëäëÿðèíè ÿëèôáà ìÿñÿëÿñè áàðÿäÿ ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàí ÿìèðëÿðèíäÿí áÿçèëÿðèíÿ éàçûëìûø éåääè ìÿêòóáëà áèðëèêäÿ àäáààä êîíñóëõàíà äÿôòÿðèíäÿ ãåéäÿ àëûá, ñîíðà îíëàðû Òåùðàíà ýþíäÿðñèíëÿð. Îðàäà èñÿ éöêñÿê ìÿãàìëû úÿíàáûíûçûí âÿêèëè äÿôòÿð öçöíäÿí îíëàðû Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ âÿ ÿìèðëÿðÿ ÷àòäûðûá, ùÿì íàçèðëèêäÿí, ùÿì äÿ ÿìèðëÿðäÿí ìþùöðëÿíìèø âöñóë ãÿáçè àëûá Òèôëèñÿ ýþíäÿðñèí. Ìàòåðèàë ìÿúìóÿñèíäÿ àøàüûäàêû ñÿíÿäëÿð âàðäûð: ¹1. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí ÿëàùÿçðÿò øàùÿíøàù, Àëëàù îíóí ñÿëòÿíÿòèíè ÿáÿäè åòñèí, Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ ìÿðóçÿñè. ¹2. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí èñëàì ÿëèôáàñû ùàããûíäà ìÿðóçÿñè. 82
¹3. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñû ùàããûíäà Îñìàíëû Úÿìèééÿòè-åëìèééÿñèíèí ÷àï îëóíìóø ãÿðàðûíûí ñóðÿòè; áó ìÿñÿëÿ èëÿ ÿëàãÿäàð îëàðàã, ìöÿëëèôÿ âåðèëìèø ÿëàùÿçðÿò Îñìàíëû ïàäøàùû ôÿðìàíûíûí ñóðÿòè. Èñëàì éàçû öñóëóíóí äÿéèøäèðèëìÿñèíèí øÿðèÿòÿ ÿñàñÿí éîë âåðèëìÿñè áèð èø îëìàñû áàðÿäÿ ìöÿëëèô òÿðÿôèíäÿí Îñìàíëû Úÿìèééÿòè-åëìèééÿñèíÿ òÿãäèì îëóíìóø èçàùàòûí ñóðÿòè. Áó ñÿíÿä îðàäà àëèìëÿð òÿðÿôèíäÿí ìöçàêèðÿ îëóíìóø âÿ îíëàð èçàùàòäà ýþñòÿðèëÿí äÿëèëëÿðÿ ÿñàñÿí, êþùíÿ èñëàì éàçû ãàéäàëàðûíûí äÿéèøèëìÿñèíè íóðëó øÿðèÿòÿ ìöõàëèô áèëìÿìèøëÿð. ¹4. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí èñëàì ÿëèôáàñû áàðÿäÿ ñàáèã ëàéèùÿñè. ¹5. Ìåëêóì õàíûí èñëàì ÿëèôáàñû ùàããûíäà éåíè ëàéèùÿñè. Ìÿêòóáëàð áóíëàðäûð: ¹6. Ìààðèô íàçèðè íÿââàáè-ìöñòÿòàá Åòèçàääöñ-ñÿëòÿíÿéÿ. ¹7. Éöêñÿê ìÿãàì ñàùèáè õàðèúè èøëÿð íàçèðè úÿíàáëàðûíà. ¹8. Øÿíèéöêñÿê áèðèíúè øÿõñ Ìöñòþâôèéöë-ìÿìàëèê úÿíàáëàðûíà. ¹9. Éöêñÿêìÿãàìëû ßìèíöë-ìöëê Ïàøà õàí úÿíàáëàðûíà. ¹10. Éåíÿ äÿ îíà. ¹11. Éöêñÿêìÿãàìëû Åòèìàäöääþâëÿ Ùàúû ßëèõàí úÿíàáëàðûíà. ¹12. Éåíÿ äÿ ìààðèô íàçèðè íÿââàá Åòèìàääöññÿëòÿíÿéÿ. Àäðåñ: Äàðöë-õèëàôåéè-Òåùðàíäà úÿëàë ñàùèáè, áþéöê àüàì, øÿôãÿòëè, ÿçèç Íàñèðöë-ìöëê Ìàùìóäõàí, Àëëàù îíóí éöêñÿê èãáàëûíû äàèìè åòñèí, ìöòàëèÿ áóéóðñóíëàð. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ 1868-úè èë, ñåíòéàáð àéû, Òèôëèñ øÿùÿðè
ÌÈÐÇß ÙÖÑÅÉÍ ÕÀÍÀ ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Ìÿíèì ÿçÿìÿòëè àüàì, ñÿàäÿòèíèç äàèìè îëñóí! Ñèç, íÿ âàõòà ãÿäÿð ìÿíäÿí èíúèêëè îëàúàãñûíûç? Ñèçÿ ãàðøû ìÿíäÿí íÿ ýöíàù áàø âåðìèøäèð? Ìÿýÿð ìÿí î àäàì äåéèëÿì êè, ñèç Òèôëèñäÿ ãàëäûüûíûç ýöíëÿðäÿ áèðúÿ ýöí ñèçè ýþðìÿñÿéäèì, ãÿðàðûì ýÿëìÿçäè? Ìÿýÿð ìÿí î àäàì äåéèëÿì êè, Òèôëèñäÿ ùÿìèøÿ ñèçèí õåéèðõàùûíûç îëóá, áÿäõàùëàðûíûçûí ãàðøûñûíäà ñèçèí ùàããûíûçäàêû ñÿìèìèééÿòèìè ùÿð úöð âàñèòÿëÿðëÿ ýþñòÿðèðäèì? Ìÿíäÿí ñÿäàãÿòäÿí þçýÿ íÿ ýþðìöøñöíöç? 83
Ñèç êè, ÿëèôáà öñòöíäÿ ìÿíäÿí èíúèìÿìèøñèíèç. Ñèç îíà ýþðÿ ïÿðò îëìóøñóíóç êè, ìÿí òöðê äèëèíäÿ ÷àï îëóíìóø “Òÿìñèëàò”û íÿ ö÷öí Èñòàíáóëà ýÿòèðèá, Îñìàíëû ñÿäð-ÿçÿìè Ôóàä ïàøà âàñèòÿñèëÿ Îñìàíëû Úÿìèééÿòè-åëìèééÿñèíÿ òÿãäèì åòìèøÿì. Ìÿýÿð ìÿí áó èøèí ñèçèí íàðàçûëûüûíûçà ñÿáÿá îëàúàüûíû áèëèðäèì? Ìÿíèì Èñòàíáóëà ýÿëìÿê ôèêðèì éîõ èäè. Ñèç ìÿíÿ ìÿêòóá éàçäûíûç, èñðàð âÿ òÿêèäëÿ õàùèø åòäèíèç êè, ÿëèôáàìû ýþòöðöá Èñòàíáóëà ýÿëèì âÿ ñèçèí åâèíèçäÿ ãîíàã îëóì. Ìÿí äÿ ñèçèí õàùèøèíèçÿ ýþðÿ Èñòàíáóëà ñÿôÿð åòäèì, ÿëëè ýöí ìÿíçèëèíèçäÿ ñèçèí äóç-÷þðÿéèíèçè éåäèì. Ìÿêòóáóíóçó áó ýöíÿ ãÿäÿð ñàõëàìûøàì âÿ ùå÷ âàõò èòèðìÿéÿúÿéÿì. Ìÿêòóáóíóçäà ìÿíè ìåùðèáàí ãàðäàø àäëàíäûðûðñûíûç. Ëàêèí èøäÿ, þçöíöç ìÿíèìëÿ Éóñèôèí ãàðäàøëàðûíäàí äà íàìåùðèáàí ðÿôòàð åäèðñèíèç. Ñèç íÿ ö÷öí ìÿêòóáóíóçäà éàçìàäûíûç êè: “Ìèðçÿ Ôÿòÿëè, “Òÿìñèëàò”ûíû Èñòàíáóëà ýÿòèðìÿ!” Ìÿí ìöãÿññèð äåéèëÿì êè, ùÿëÿ Èñòàíáóëà ýÿëìÿçäÿí ÿââÿë “Òÿìñèëàò”ûìäàí áèð ÷îõ íöñõÿëÿðè Èðàíà ýþíäÿðìèøäèì êè, ùÿììÿçùÿáëÿðèì ýþçÿë äðàì ñÿíÿòèíäÿí, éÿíè òåàòðäàí õÿáÿðäàð îëñóíëàð. Ìÿí þç ÿãèäÿìÿ ýþðÿ áó úöð ÿñÿðëÿðè éàçìàüûìû õàëãûìû ñåâìÿéèìèí íèøàíÿñè ùåñàá åäèðÿì; ÷öíêè áöòöí Àâðîïà õàëãëàðû àäàìëàðûí ìÿèøÿòè âÿ ðÿôòàðû áàðÿäÿ áó êèìè ÿñÿðëÿð éàçìûøëàð âÿ áó ñÿíÿòè èíñàíëàðûí ÿõëàãûíû éàõøûëàøäûðìàã èøèíäÿ áèð âàñèòÿ ùåñàá åäèðëÿð. Áó äà ìÿëóìäóð êè, ùÿð áèð õàëãûí è÷ÿðèñèíäÿ ôûðûëäàã÷ûëàð, øÿðáàçëàð âÿ àõìàãëàð âàðäûð. Áó úöð àäàìëàðûí ùÿéàòûíû âÿ ðÿôòàðûíû äðàì ñÿíÿòèíäÿ ìÿñõÿðÿ èëÿ îíà ýþðÿ âåðèðëÿð êè, áàøãàëàðûíà èáðÿò îëñóí. Áó êèìè éàçûëàðûí äþâëÿòÿ, ñÿëòÿíÿòÿ, ñèéàñÿòÿ âÿ áöòöí õàëãà äÿõëè éîõäóð. Èñòåùçàéà ãîéóëàíëàð õàëãûí àéðû-àéðû ôÿðäëÿðèäèð âÿ áó, ÿëáÿòòÿ, öìóìõàëã ö÷öí èáðÿò äÿðñè îëóð. Íÿ èñÿ, áó òÿìñèëëÿð ñèçèí íÿçÿðèíèçäÿ õàëãû ñåâìÿéÿ éàáàí÷û ýþðöíäö. Ìÿí ñèçèíëÿ ìöíàãèøÿ åòìèðÿì. Àíúàã áóíó äåéÿ áèëÿðÿì êè, ìÿí áó “Òÿìñèëàò”û ñèç Òèôëèñÿ ýÿëìÿçäÿí ÿââÿë éàçìûøäûì. Òèôëèñäÿ îíëàðûí ùàìûñûíû þçöì ñèçÿ îõóäóì. Ñèçäÿí èñÿ àíúàã òÿðèô âÿ àôÿðèíëÿð åøèòäèì. Ãÿòèééÿí äåìÿäèíèç êè, îíëàð ñèçèí õîøóíóçà ýÿëìèð âÿ ìÿíÿ õÿáÿð âåðìÿäèíèç êè, îíëàðû Èñòàíáóëà ýÿòèðìÿéèì?! Ùÿð ùàëäà, èíäè éåääè èëÿ éàõûíäûð êè, áèçèì àðàìûçäà ñîéóãëóã äàâàì åäèð. Ìÿíúÿ áó ãÿäÿð áÿñäèð. Èíäè åëÿ áèð âàõò ÷àòìûøäûð êè, ýÿðÿê éåíÿ äÿ äîñòëóã âÿ ìÿùÿááÿòÿ áàøëàéûá êå÷ìèøëÿðè óíóäàñûíûç; ìöòëÿã ìÿíÿ áèð ìÿêòóá éàçûá, äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí áàø êîíñóëó ßëè õàíà ýþíäÿðÿñèíèç êè, ìÿíÿ ÷àòäûðñûí. Ìÿí äÿ ñèçèí êþíëöíöçö øàäëàíäûðìàã ö÷öí 84
éàçäûüûì áÿçè øåéëÿðè ùÿäèééÿ îëàðàã ñèçÿ ýþíäÿðÿðÿì. Áÿçèëÿðèíè èñÿ ñÿôÿðäÿí ãàéûäàðêÿí, ÿýÿð Òèôëèñ éîëó èëÿ ýÿëìèø îëñàíûç, þçöì ñèçÿ îõóéàðàì. Ùÿëÿëèê Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ ýþíäÿðìèø îëäóüóì áÿçè éàçûëàðûìû îõóéóí, ãîðõìàéûí, êÿñàëÿòèíèçÿ ñÿáÿá îëìàç. ßêñèíÿ, øöáùÿñèçäèð êè, ùÿçç àëàúàãñûíûç. ßñèë ìÿòëÿá áóäóð êè, áó ýöí ÿëèôáà ìÿñÿëÿñè áþéöê áèð ìÿñÿëÿ îëìóøäóð. Áó áàðÿäÿ ùÿð òÿðÿôäÿí, ùÿð ýóøÿäÿí ìÿãàëÿëÿð éàçûá, ãÿçåòëÿð âàñèòÿñèëÿ ÷àï åäèðëÿð. Áó ìÿñÿëÿíèí òÿçÿëÿíìÿñè öçöíäÿí ìÿíèì ãÿëáèìäÿêè ñþíìöø àòÿø äÿ éåíèäÿí àëîâëàíìûøäûð. Áó äÿôÿ ìÿí äþâëÿòèÿëèééåéè-Èðàíû áó èøÿ ñþâã åòìÿéè ëàéèã ùåñàá åäèá, áó õöñóñäà éàçäûüûì áèð ñûðà ÿñÿðëÿðè Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ òÿãäèì åäÿðÿê èñòÿéèðÿì êè, íÿ ìÿíèì èõòèðàì âÿ íÿ äÿ áàøãàëàðûíûí èõòèðàñû âÿ äÿõàëÿòè ãÿáóë îëóíñóí. Áÿëêÿ äÿ íàçèðëèê áó áàðÿäÿ åëÿ áèð ãÿðàð ãÿáóë åòñèí êè, ýóéà áó èø äþâëÿòè-ÿëèééåéèÈðàíûí ðÿùáÿðëÿðèíèí ñÿéè íÿòèúÿñèíäÿ áàøà ÷àòìûøäûð âÿ áóíóíëà äà ùÿìèí õåéèðëè èø î äþâëÿòèí àäû èëÿ áàüëàíìûø îëñóí. Âÿññàëàì! Ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ 1868-úè èë, ñåíòéàáð àéû, Òèôëèñ øÿùÿðè
ÙßÑßÍßËÈ ÕÀÍÀ1 ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Ìÿíèì ÿçèç àüàì, éöêñÿê èãáàëûíûç äàèìè îëñóí! Éÿãèí êè, ÿçèç õàòèðèíèçäÿäèð êè, èëê äÿôÿ Àâðîïàäàí Èðàíà ãàéûäàðêÿí Òèôëèñäÿ ýþðöøöá àéðûëäûüûìûç çàìàí èëòèôàòûíûçûí âÿ øÿôãÿòèíèçèí ÷îõëóüóíäàí ìÿíè ãóúàãëàéûá þïäöíöç âÿ áóéóðäóíóç: – Ìèðçÿ Ôÿòÿëè, ìÿí ñÿíè ãÿëáÿí ñåâèðÿì âÿ õàùèø åäèðÿì êè, ãÿëÿìèíäÿí íÿ ÷ûõàðñà, ùÿìèøÿ ìÿíÿ ýþíäÿðÿñÿí êè, ìÿí ñÿíèí ÿñÿðëÿðèíè âÿ éàçûëàðûíû òàì ñåâèíúëÿ îõóìàã àðçóñóíäàéàì. Úÿëàë ñàùèáè úÿíàáûíûçûí ìÿùç áó ôÿðìàéèøèíÿ ýþðÿ ñèçÿ õÿáÿð âåðìÿéè þçöìÿ áîðú áèëèðÿì êè, áó ýöíëÿðäÿ ìÿí þç êèòàáëàðûìäàí âÿ éàçûëàðûìäàí áÿçèëÿðèíè Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ ýþíäÿðìèøÿì âÿ áóíó äà éÿãèí áèëèðÿì êè, ñèçèí íÿââàá-ìöñòÿòàá Åòèçàäöññÿëòÿíÿ èëÿ õöñóñè äîñòëóüóíóç âàðäûð. Èëòèôàò åäèá, îíëàðû îõóéóí âÿ ñèçÿ ùÿãèãè èõëàñû îëóá, úÿíàáûíûçûí éàõøû òàíûøëàðûíäàí áèðè êèìè ìÿíè äÿ ëàéèã áèëäèéèíèç øÿêèëäÿ ãèéàáè îëàðàã òàíûø åäèí! 85
Ìÿñÿëÿ êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíûí äÿéèøäèðèëìÿñè áàðÿäÿäèð. ßëèôáà ìÿñÿëÿñè áó ýöí áþéöê áèð ìÿñÿëÿ îëìóøäóð. Ùÿð òÿðÿôäÿí, ùÿð ýóøÿäÿí î áàðÿäÿ ìÿãàëÿëÿð éàçûðëàð âÿ ãÿçåòëÿð ÷àï åäèðëÿð. Áó ìÿñÿëÿíèí òÿçÿëÿíìÿñè èëÿ ÿëàãÿäàð îëàðàã, ìÿíèì äÿ ãÿëáèìäÿ ñþíìöø àòÿø éåíèäÿí àëîâëàíìûøäûð. Ãÿëáèìäÿ îëàíëàðû ãÿëÿìÿ àëûá ìààðèô íàçèðèíÿ ýþíäÿðìèøÿì. Èñòÿéèðÿì êè, áó áþéöê èø äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí áàø÷ûëàðûíûí ùöììÿòè èëÿ áàøà ÷àòäûðûëñûí âÿ áó õåéèð èøèí øþùðÿòè áó äþâëÿòèí àäû èëÿ áàüëàíñûí. Ìÿí èøèí áàøëàíüûúûíäà àðçó åäèðÿì êè, áó èøèí èôòèõàðû áöòöíëöêëÿ ìÿíèì îëñóí. Èíäè àðòûã áàøãàëàðû äà ìöäàõèëÿ åòìèøëÿð. Åëÿ èñÿ ãîé íÿ ìÿíèì îëñóí, íÿ äÿ áàøãàëàðûíûí. Àëèíÿñÿá úÿíàáûíûçäàí õàùèø åäèðÿì êè, ùÿìèí éàçûëàðû îõóäóãäàí ñîíðà, ëöòô åäèá, ìÿíèì àäûìà áèð ìÿêòóá éàçàðàã, äþâëÿòè-ÿëèééåéèÈðàíûí Òèôëèñ áàø êîíñóëó ßëè õàíà ýþíäÿðÿñèíèç êè, ìÿíÿ ÷àòäûðñûí âÿ áó õöñóñäàêû ðÿéèíèçè ùàìàí ìÿêòóáäà ìÿíÿ áèëäèðÿñèíèç. ×îõ òÿÿññöô åäèðÿì êè, ñèç èêèíúè äÿôÿ Àâðîïàäàí Èðàíà ãàéûäàðêÿí, êèìñÿ Ãîúóð éàéëàüûíà òåëåãðàì âóðàðàã, Òèôëèñÿ âàðèä îëäóüóíóçó ìÿíÿ áèëäèðìÿìèøäèð êè, øÿùÿðÿ ýÿëèá ñèçè çèéàðÿò åäÿéäèì. Ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ 1868-úè èë, ñåíòéàáð àéû, Òèôëèñ øÿùÿðè
ÍÀÑÈÐÖË-ÌÖËÊ ÌÀÙÌÓÄ ÕÀÍÀ ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Àëè ñÿàäÿòèíèç ùÿìèøÿëèê îëñóí! Éöêñÿê íÿñÿáëè úÿíàáûíûçûí ìÿíèì ùàããûìäàêû ìåùðèáàíëûã âÿ èëòèôàòûíà øöáùÿ åòìèðÿì. Äÿôÿëÿðëÿ äîñòëàðäàí âÿ òàíûøëàðäàí åøèòìèøÿì êè, úÿíàáûíûç ìÿíäÿí âÿ ìÿíèì ÿñÿðëÿðèìäÿí ÷îõ õîøëàíäûüûíûçû âÿ ñåâèíäèéèíèçè ñþéëÿìèøñèíèç. Áóíà ýþðÿ äÿ ñèçèí èëòèôàòûíûçà áåë áàüëàéûá, èõëàñûìû áèëäèðÿí áó ìÿêòóáó éàçìàãëà, ñèçÿ áàøàüðûñû âåðèðÿì. Ìÿí ÿëàùÿçðÿò øàùÿíøàùûí Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê ìÿñÿëÿñèíÿ äàèð áÿçè êèòàá÷àëàð âÿ ìÿêòóáëàð ýþíäÿðìèøÿì. Ñèçäÿí õàùèø åäèðÿì êè, þç ÿçèç âàõòûíûçäàí áèð ãÿäÿðèíè îíëàðû îõóìàüà ñÿðô åäÿðÿê þçöíöçÿ õàñ îëàí èëòèôàòëà, ëàéèã âÿ ëàçûì áèëäèéèíèç áèð øÿêèëäÿ ìÿíè áþéöê øàùçàäÿ Åòèçàäöññÿëòÿíÿéÿ òàíûòäûðàñûíûç. Áó ÿëèôáà ìÿñÿëÿñè ÷îõ áþéöê áèð ìÿñÿëÿ îëìóøäóð. Áó ýöí î õöñóñäà äöíéàíûí ùÿð òÿðÿôèíäÿí âÿ ùÿð þëêÿäÿí êèòàá÷àëàð âÿ ìÿêòóáëàð ýÿëèð. Ãÿçåòëÿð îíëàðû äÿðú åäèð. ×îõ öìèä åäèðÿì êè, éöêñÿê íÿñÿáëè 86
úÿíàáûíûç ìÿíèì õàùèøèìè ãÿáóë åäÿðÿê, èõëàñûìû áèëäèðÿí áó ìÿêòóáóí úàâàáûíû ùàìàí ìÿñÿëÿéÿ äàèð þç ðÿéèíèçëÿ áèðëèêäÿ äþâëÿòè-ÿëèééåéèÈðàíûí Òèôëèñ áàø êîíñóëó ßëè õàíà ýþíäÿðÿñèíèç êè, ìÿíÿ ÷àòäûðñûí. Ñÿàäÿòëè ãàðäàøûíûç ßìàíóëëà õàíà ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí ÷îõëó ñàëàì éåòèðìÿíèçè õàùèø åäèðÿì. Ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ Ñåíòéàáð àéû, 1868-úè èë
ÌÅËÊÓÌ ÕÀÍÀ ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Ñÿðùÿíý Øåéõ Ìÿùÿììÿä àüà ñèçèí ÿëèôáàíûçûí ñóðÿòèíè ìÿíÿ ÷àòäûðäû. Îíó áàøäàí-áàøà íÿçÿðäÿí êå÷èðäèì. ×àï èøèíè àñàíëàøäûðìàã éîëóíäà, ùÿãèãÿòÿí áþéöê áèð õèäìÿò ýþñòÿðìèøñèíèç. Éÿíè èíäèéÿ ãÿäÿð äþðä øÿêèëäÿ éàçûëàí ùÿðôëÿðè áèð øÿêëÿ ñàëìûøñûíûç. Øÿêèëëÿð ÷îõ éàõøû âÿ ýþçÿëäèð. Ùÿðôëÿðèí áèð-áèðèíÿ áèòèøìÿäÿí éàçûëìàñûíû äà ëàçûì áèëìèøñèíèç. Ëàêèí ìÿí íþãòÿëÿðèí ñàõëàíûëìàñûíäàí, åðàáûí (ñàèòëÿðèí) ùàìûñûíûí ùÿðôëÿðÿ äàõèë åäèëìÿìÿñèíäÿí, îíëàðûí ùàìûñû ö÷öí êè, äîããóç ÿäÿääèð, àéðûúà øÿêèëëÿðèí éàðàäûëìàìàñûíäàí âÿ îíëàðûí êå÷ìèø ÷èðêèí øÿêèëëÿðèíèí ñàõëàíìàñûíäàí éåíÿ äÿ íàðàçû âÿ øèêàéÿò÷èéÿì. Ñèç íþãòÿëÿðèí òÿäðèúÿí àòûëàúàüûíû âÿ ñàèòëÿðèí ñàìèò ùÿðôëÿð ñûðàñûíà äàõèë åäèëÿúÿéèíè äöøöíöðñöíöç. Ëàêèí ìÿí ñèçèí ÿëèôáàíûçû ÿââÿëäÿíàõûðà ãÿäÿð îõóäóì. Íþãòÿëÿð îëäóüó êèìè ãàëìûøäûð. Èêè-ö÷ ÿéðè âÿ ÷èðêèí èøàðÿäÿí áàøãà ñàèòëÿð ñàìèòëÿðèí ñûðàñûíà äàõèë åäèëìÿìèøäèð. Áÿñ íþãòÿëÿð íÿ âàõò àòûëàúàãäûð? Ñàèòëÿð íÿ çàìàí ùÿðôëÿðèí ñûðàñûíà äàõèë åäèëÿúÿêäèð? Åùòèìàë îëóíóð êè, ñèçèí áåëÿ áèð ìÿãñÿäèíèç âàð: áèð ìöääÿò êå÷äèêäÿí ñîíðà øÿêèëëÿðèí äÿéèøìÿñè èëÿ íþãòÿëÿð þç-þçöíÿ àòûëàúàã, ñàèòëÿð èñÿ ùÿðôëÿðèí ñûðàñûíà äàõèë îëàúàãäûð. Ìÿãñÿäèíèç áóäóðñà, ìÿí áåëÿ áèð ìÿãñÿäè ìöíàñèá áèëìèðÿì. Áó èø ÷îõ óçóí ñöðÿúÿêäèð. ßýÿð ÿëèôáàíû òÿìèçëÿìÿê ìÿãñÿäè ãàðøûéà ãîéóëìóøñà, ýÿðÿê áó ñààò âÿ áèðäÿôÿëèê òàìàìèëÿ òÿìèçëÿíèá òÿçÿëÿíñèí. Ýþðäöéöìöç éåíè èøè íÿ ö÷öí íþãñàíëû ýþðìÿëèéèê êè, áèð íå÷ÿ âàõòäàí ñîíðà ÿëèôáàíû éåíèäÿí äÿéèøìÿê åùòèéàúû ãàðøûìûçà ÷ûõñûí? Áóíäàí ÿëàâÿ, ñèçèí áèòèøìÿéÿí ùÿðôëÿðèíèç éàçû èøèíäÿ áþéöê ÷ÿòèíëèéÿ ñÿáÿá îëóð. Ùÿðôëÿðèí áèòèøìÿìÿñèíè, ñàìèò ùÿðôëÿðèí ñàèò ùÿðôëÿðëÿ áèòèøäèðèëìÿñèíè ìÿí éàëíûç éàçû èøèíèí àñàí âÿ ñöðÿòëè îëìàñû õàòèðèíÿ ëàçûì áèëèðÿì. 87
×öíêè áèç éåíÿ äÿ ñàüäàí-ñîëà éàçñàã, ãÿëÿìèí áèð äÿôÿ äþâðÿ åòìÿñè èëÿ êÿëìÿíè âÿ éà êÿëìÿíèí éàðûñûíû éàçûá áèòèðÿ áèëìÿñÿê, áèçèì éàçû èøèìèç éåíÿ äÿ éàâàø ýåäÿúÿêäèð. ßýÿð áèç êÿëìÿëÿðèí òÿðêèáè ö÷öí éàçûäà áèðè äèýÿðèíÿ áèòèøìÿéÿí ùÿð áèð ùÿðôè ñèçèí ãàéäàíûçëà àéðû-àéðû éàçñàã, ãÿëÿì òåç-òåç êàüûçûí öçÿðèíäÿí ãàëäûðûëàð. Áåëÿëèêëÿ äÿ, áèð ñÿùèôÿíè éàçìàã áèð ñààòäàí àðòûã âàõò àïàðàð. Õöëàñÿ, ñèçèí ÿëèôáàíûç ùàããûíäà ýþñòÿðäèéèì áó èðàäëàðû äà éàçàðàã, îíó áàøãà éàçûëàðûìëà áèðëèêäÿ äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ ýþíäÿðäèì. Õàùèø åòäèì êè, ÿëàùÿçðÿò øàùÿíøàùûí ôÿðìàíû ñàäèð îëäóãäàí ñîíðà, äàðöë-õèëàôÿ (Òåùðàí) ôàçèëëÿðèíèí ìöøàâèðÿñèíäÿ ìöçàêèðÿéÿ ãîéóëñóí. Ìÿí äÿ ñèçèí êèìè, ùÿðôëÿðèí èíäèéÿ ãÿäÿð ìþâúóä îëàí äþðä øÿêëèíèí âàùèä áèð øÿêëÿ ñàëûíìàñûíû ìÿñëÿùÿò ýþðÿðÿê, êþùíÿ ÿëèôáàìûçû äÿéèøäèðìÿéè õàùèø åòìèøÿì. Àíúàã éàçû èøèíäÿ ñöðÿò âÿ àñàíëûã ÿëäÿ åòìÿê ö÷öí áèð úöçöí áèòèøìÿñè, éÿíè ùÿð áèð ñàìèò ùÿðôèí ñàèò ùÿðôëÿ áèðýÿ éàçûëìàñû, ýöìàí åòìèðÿì, ÷ÿòèíëèéÿ ñÿáÿá îëñóí. Ñîíðà, ÿýÿð èñòÿñÿëÿð, éàçû èøèíäÿ ìÿíèì éåíè ÿëèôáàìû òÿòáèã åòñèíëÿð. Ñèçèí éåíè ëàéèùÿíèçè èñÿ áöòöí íþãòÿëÿðè àòìàã, äîããóç ñàèò ùÿðôäÿí èáàðÿò îëàí áöòöí ñàèòëÿðè îíëàðà ìÿõñóñ éåíè øÿêèëëÿð éàðàäûá, êþùíÿ øÿêèëëÿðèíè ëÿüâ åòäèêäÿí ñîíðà ñàìèò ùÿðôëÿð ñûðàñûíà äàõèë åòìÿê øÿðòè èëÿ ÷àï èøèíäÿ èøëÿòñèíëÿð. ßýÿð íÿ ìÿíèì ëàéèùÿìè éàçû èøèíäÿ, íÿ äÿ ñèçèí ëàéèùÿíèçè ÷àï èøèíäÿ òÿòáèã åòìÿéè áÿéÿíìÿñÿëÿð, î çàìàí òÿêëèô åòäèéèì áöòöí øÿðòëÿðÿ óéüóí éåíè áèð éàçû ãàéäàñû äöøöíñöíëÿð âÿ ùÿéàòà êå÷èðñèíëÿð. Ìÿí ÷îõ ýöìàí åäèðÿì êè, îíëàð áèçèì àúûüûìûçà þçëÿðè éåíè áèð ÿëèôáà ãàéäàñû äöøöíöá, êþùíÿ ÿëèôáàíû äÿéèøìÿéÿ èãäàì åäÿúÿêëÿð. Áåëÿ îëàðñà, ìÿíèì âÿ ñèçèí ìÿãñÿäèíèç éåðèíÿ éåòèøÿúÿêäèð. ßýÿð ñèçèí ÿëèôáàíûçû ÷àï èøëÿðèíäÿ òÿòáèã åòñÿëÿð, çÿðÿð ýþðìÿçëÿð, ÷öíêè ÷àï èøèíäÿí þòðö îíëàð áó ýþçÿëëèêäÿ âÿ áó çÿðèôëèêäÿ ùÿðôëÿð òàïà áèëìÿéÿúÿêëÿð. Ìÿí áóíà ÿìèíÿì. Èíñàôëà äåñÿê, ñèçèí äöçÿëòäèéèíèç ùÿðôëÿðèí øÿêëè ýþçÿëëèêäÿ âÿ çÿðèôëèêäÿ ìèñèëñèçäèð. Îíëàðû áèð ãÿäÿð òÿêìèëëÿøäèðäèêäÿí ñîíðà ÷àï èøèíäÿ òÿòáèã åòñÿëÿð, àñàíëûã âÿ ýþçÿëëèéè ÿëà äÿðÿúÿéÿ ÷àòàð. Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Ñèç åëÿ áèð òÿäáèð ýþðöí êè, éàòìûø îñìàíëûëàðû äà îéàäàñûíûç. ßýÿð îíëàð ñèçèí ÿëèôáàíûçû áÿéÿíñÿëÿð, áó, ìÿãñÿäÿ ÷àòìàã äåìÿêäèð. Ìåùðèáàíëûã âÿ ñÿìèìèééÿòëÿ äîëó ìÿêòóáóíóç ö÷öí ñèçÿ ÷îõ òÿøÿêêöðëÿð åäèðÿì. Ñèçèí ñàëàìûíûçû Øåéõöëèñëàìà éåòèðäèì. Ìþùòÿðÿì Øåéõöëèñëàì äà þç èõëàñ âÿ ìÿùÿááÿòèíè èçùàð åäÿðÿê, ñèçÿ ÷îõëó ñàëàì ýþíäÿðèð. 88
Êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíûí äÿéèøäèðèëìÿñèíÿ äàèð ìÿðóçÿíè ùàçûðëàäûãäàí ñîíðà âÿ áó ìÿðóçÿíè äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ ýþíäÿðìÿê èñòÿðêÿí, ÿëèôáàìûçûí èñëàùû ùàããûíäà Ñöàâè ÿôÿíäè òÿðÿôèíäÿí éàçûëìûø ìÿãàëÿíèí ÷àï åäèëäèéè ãÿçåòèí áèð íþìðÿñèíè Ïàðèñ øÿùÿðèíäÿí ìÿíÿ ýþíäÿðäèëÿð. Áóíà ýþðÿ äÿ ìÿí Ñöàâè ÿôÿíäèíèí èðÿëè ñöðäöéö ÿãèäÿéÿ ãàðøû òÿíãèä éàçìàüà áàøëàäûì. Íÿòèúÿäÿ ìÿðóçÿíè ýþíäÿðìÿéè áèð íå÷ÿ ýöí òÿõèðÿ ñàëìàüà ìÿúáóð îëäóì. Áó èøè áèòèðäèêäÿí ñîíðà ùÿìèí òÿíãèäè äÿ ìÿðóçÿìëÿ áèðëèêäÿ Òåùðàíà ýþíäÿðäèì. Èíäè èñÿ Ñöàâè ÿôÿíäèíèí òöðê äèëèíäÿ îëàí ãÿçåòèíè âÿ îíóí ôàðñ äèëèíäÿ òÿðúöìÿñèíè, ùàáåëÿ ìöÿëëèôèí ÿãèäÿñèíÿ ãàðøû éàçäûüûì òÿíãèäèí ñóðÿòèíè, Òåùðàíà ýþíäÿðäèéèì êèìè, ñèçÿ äÿ ýþíäÿðèðÿì êè, ìÿñÿëÿäÿí õÿáÿðäàð îëàñûíûç. Ìÿñëÿùÿò ýþðñÿíèç, áó òÿíãèäèìè îëäóüó êèìè, ìöíàñèá îëìàçñà, þç ñÿëèãÿíèçÿ óéüóí áÿçè äÿéèøèêëèê âÿ èñëàùäàí ñîíðà Èñòàíáóë òöðêúÿñèíÿ òÿðúöìÿ åäèá, íÿøð åòäèðìÿê ö÷öí Îñìàíëû Úÿìèééÿòè-åëìèééÿñèíÿ òÿãäèì åäèí! Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Ñèçèí òÿðòèá åòäèéèíèç ÷àï ùÿðôëÿðèíèí øÿêëèíèí ýþçÿëëèéèíÿ ùå÷ áèð ñþç îëà áèëìÿç. Ëàêèí áó, áèðè-äèýÿðèíäÿí ôàñèëÿëè âÿ áèòèøìÿéÿí ùÿðôëÿð ñàüäàí-ñîëà éàçìàã èøèíäÿ ÷îõ ÷ÿòèíëèê òþðÿäÿúÿêäèð. Áèë-ìèðèê, áÿëêÿ äÿ ùÿìèí ùÿðôëÿðëÿ àâðîïàëûëàð êèìè ñîëäàí-ñàüà éàçìàüû òÿêëèô åòìÿê ôèêðèíäÿñèíèç. Áåëÿ èñÿ øöáùÿñèç êè, áöòöí ÷ÿòèíëèêëÿð àðàäàí ãàëäûðûëàúàãäûð. Ëàêèí ìÿí ñèçèí èíäèêè òÿêëèôèíèçè äÿ ðÿää åòìèðÿì. ßýÿð ÿêñÿðèééÿò áóíó ãÿáóë åäÿðñÿ, ìÿí äÿ îíëàðäàí áèðèéÿì. Àììà èñëàì õàëãëàðû áàø÷ûëàðûíûí ÿëèôáàäà áó ãÿäÿð úèääè èñëàù âÿ äÿéèøèêëèéèí èúðàñûíà ðàçû îëàúàüûíû ýöìàí åòìèðÿì. Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Ìèðçÿàüà õàíûí ñèçÿ äåäèéè êèìè, ñÿí úèí áàëàñûñàí, ìÿí ñÿíäÿí ãîðõóðàì âÿ ñèðëÿðèíè ìÿíÿ âåðìÿéèí áàðÿñèíäÿ èñðàð åòìèðÿì. Áèç äÿ ñèçèí íÿ áàðÿäÿ äöøöíäöéöíöçö áèëìèðèê. Áóíà ýþðÿ äÿ ñèçäÿí ãîðõóðóã. Ñèç ùÿð øåéè åòìÿéÿ ãàäèðñèíèç. ßýÿð äîüðóäàí äà éàçûìûç ñîëäàí-ñàüà éàçûëàðñà, î çàìàí íþãòÿëÿð äÿ þç-þçöíÿ àòûëàúàã, ñàèòëÿð äÿ ùÿðôëÿðèí ñûðàñûíà äàõèë îëàúàãäûð. Áóíäàí áàøãà, ùÿð úöð ÿëàâÿ äÿéèøèêëèê èñòÿñÿê äÿ, ìöìêöí âÿ àñàí îëàúàãäûð. Áåëÿëèêëÿ, éàçû èøèìèç òàìàìèëÿ àñàíëàøàúàãäûð. Àäðåñ: Éöêñÿê ìÿãàìëû, ôÿçèëÿò âÿ êÿìàë ñàùèáè, ÿçÿìÿòëè âÿ ùþðìÿòëè äîñòóì Ìåëêóì õàíà, Àëëàù îíóí þìðöíö óçóí åëÿñèí, ÷àòàúàãäûð Èñòàíáóë øÿùÿðèíäÿ. Äîñòóíóç Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ Úÿìàäèéÿë-àõûð àéû, 1285-úè èë. [1868-úè èë ñåíòéàáð àéû] Òèôëèñ øÿùÿðè
89
ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÀ ÝÞÍÄßÐÈËÌÈØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Úÿëàë ñàùèáè úÿíàáûíûçäàí Ñöàâè ÿôÿíäèíèí ãÿçåòèíè ìÿíÿ ýþíäÿðäèéèíèç ö÷öí ÷îõ ðàçûéàì. Ñöàâè ÿôÿíäèíèí ãÿçåòè ìÿíèì ÿëèìÿ áåëÿ áèð çàìàíäà ÷àòäû êè, ìÿí Ðóùöë-ãöäñöí ÿëèôáàñûíûí éàõøû âÿ ÷àòûøìàç úÿùÿòëÿðèíÿ äàèð þç ôèêðèìè éàçàðàã, ùÿìèí ÿëèôáàíû ñîí çàìàíëàðäà èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäà þçöìöí äöçÿëòäèéèì áàøãà áèð ëàéèùÿ èëÿ áèðëèêäÿ Òåùðàíà ýþíäÿðìÿéÿ ùàçûðëàøûðäûì. Ñöàâè ÿôÿíäèíèí ãÿçåòèíè àëäûãäàí ñîíðà þç ôèêèðëÿðèìè ýþíäÿðìÿê èøèíè áèð íå÷ÿ ýöí òÿõèðÿ ñàëûá, Ñöàâè ÿôÿíäèíèí ÿãèäÿñèíÿ òÿíãèä éàçìàüà áàøëàäûì. Ùÿìèí òÿíãèä ìÿãàëÿñèíè ãÿçåòèí ÿñëè âÿ ôàðñúà òÿðúöìÿñè èëÿ áèðëèêäÿ, þç ôèêèðëÿðèìëÿ áÿðàáÿð Òåùðàíà Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ ýþíäÿðäèì. Äàùà ñîíðà ùÿìèí òÿíãèäèí ñóðÿòèíè Ñöàâè ÿôÿíäèíèí ìÿãàëÿñèíèí ñóðÿòè èëÿ áèðëèêäÿ úÿíàá Ðóùöë-ãöäñÿ ýþíäÿðäèì. Èíäè èñÿ Ðóùöëãöäñÿ ýþíäÿðäèéèì ìÿêòóá âÿ ìÿãàëÿëÿðèí ñóðÿòèíè úÿëàë ñàùèáè úÿíàáûíûçà ýþíäÿðèðÿì. Àíúàã ìÿí áó ìÿãàëÿíè ÷àï åòäèðìÿê ö÷öí äåéèë, êþíëöíöçöí õîøëóüó ö÷öí ñèçÿ ýþíäÿðèðÿì. ×öíêè, ìÿãàëÿíè ëàçûì âÿ ìöíàñèá áèëñÿ, ÷àï åòäèðìÿéè Ìåëêóì õàíäàí õàùèø åòìèøÿì. Ëàêèí éàçäûüûì òÿíãèäè ìÿãàëÿ ìÿçÿñèç îëìàäûüûíà ýþðÿ, ñèçÿ ýþíäÿðèðÿì êè, ãóëëóã èøëÿðèíèí ÷îõëóüó íÿòèúÿñèíäÿ éîðóëäóãäà îõóéàñûíûç êè, öðÿéèíèç à÷ûëñûí. Áóíäàí ñîíðà ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäà Òåùðàíäàí úàâàá àëûíàðñà âÿ éà áó õöñóñäà ÿìð ñàäèð îëàðñà, ÿùâàëàòûí íÿ éåðäÿ îëäóüóíó éàçûá, úÿíàáûíûçà áèëäèðÿúÿéÿì. Àäðåñ: Ïàðèñäÿ ÿçÿìÿò, êÿðàìÿò âÿ úÿëàë ñàùèáè, äþâëÿòè-ÿëèééåéèÈðàíûí âÿçèðè-ìóõòàðû, úÿíàá Ìèðçÿ Éóñèô õàí ùÿçðÿòëÿðè, Àëëàù èãáàëûíû äàèìè åòñèí, îõóéàúàãëàð. Ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ 1868-úè èë, ñåíòéàáð àéû, Òèôëèñ øÿùÿðè
90
ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÀ ÝÞÍÄßÐÈËÌÈØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ ßçÿìÿòëè àüàì, ñÿàäÿòèíèç äàèìè îëñóí! Úÿëàë ñàùèáè úÿíàáûíûçûí øÿõñÿí þç õÿòòè èëÿ éàçûëìûø ìÿêòóá éåòèøäè. Äöçöíö èñòÿñÿíèç, ìÿí ñèçèí ôèêðèíèçè áàøà äöøìöðÿì. Ñÿáÿá äÿ îäóð êè, ñèç ýåäÿíäÿí ñîíðà ìÿíèì ùàôèçÿì ÷îõ êöòëÿøìèøäèð. Êå÷ÿí ìÿêòóáóíóçäà àøàüûäàêû èáàðÿíè éàçìûøäûíûç: “Ìÿí ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿêäÿí äàùà ÿùÿìèééÿòëè îëàí, õàëãà âÿ äþâëÿòÿ äàùà àðòûã ôàéäà âåðÿí áþéöê áèð èøëÿ ìÿøüóëàì. ßýÿð ìÿíèì âÿ ìÿíèìëÿ ùÿìðÿé îëàí èø éîëäàøëàðûìûí ñÿéèíèí ñÿìÿðÿ âåðìÿñèíÿ òàëå éàðäûì åäÿðñÿ, áèçÿ âÿ ùÿìâÿòÿíëÿðèìèçÿ ÿí ýþçÿë íåìÿòëÿð íÿñèá îëàúàãäûð. Áó ìÿñÿëÿíè ñèçÿ ýèçëè éàçûðàì. Ñèððèìè ÿìàíÿò ñàõëàéûí, ýþðÿê íÿòèúÿñè íÿ îëàúàãäûð”. Þçöíöç äöøöíöí, áåëÿ áèð èáàðÿíè îõóéàðêÿí ìÿíèì ôèêðèìÿ íÿ ýÿëÿ áèëÿðäè? Ãîé þçöì äåéèì. Ùÿìèí èáàðÿíè îõóéàðêÿí ìÿíèì õÿéàëûìà åëÿ ýÿëäè êè, ñèç áöòöí áèëèêëÿðèí úàíû ùåñàá åòäèéèíèç ìÿëóì ÿñÿðè1 ÷àï åòäèðìÿêëÿ ìÿøüóëñóíóç. Ñåâèíúèìèí, âÿúäèìèí ÷îõëóüóíäàí àç ãàëìûøäû äóðóá îéíàéàì. Äöøöíöðäöì êè, áó èøèí íÿòèúÿñèíäÿ íÿ áþéöê ùàäèñÿëÿð áàø âåðÿúÿêäèð. Ôðàíñûçëàð äåìèøêÿí, áó õÿéàëëà íÿ êèìè ñàðàéëàð òèêèðäèì. Ìÿíèì âÿçèééÿòèì ÿí ýþçÿë éóõó ýþðÿí àäàìëàðûí âÿçèééÿòèíÿ îõøàéûðäû. Áó éóõóíó ùÿìèøÿ äþâëÿò âÿ ñÿàäÿòÿ éîçóðäóì, ùÿð àí Ùàôèçèí áó ãÿçÿëèíè äèëèìäÿ ÿçáÿð åòìèøäèì: Øèðèí éóõóäà ýþðäöì êè, ÿëèìäÿ ïèéàëÿ âàðäûð. Åëÿ ýöìàí åòäèì êè, èøèì ñÿàäÿòÿ äîüðó ýåäèð. Ãûðõ èë çÿùìÿò âÿ ÿçèééÿò ÷ÿêäèê, àõûðäà èñÿ Èøèìèç èêèèëëèê øÿðàáëà ùÿëë îëóíäó.2
Éÿíè ùèúðÿòèí áèðèíúè ýöíöíäÿí áó âàõòà ãÿäÿð ãÿì-ãöññÿ ÷ÿêäèê, àçàäëûã ùÿñðÿòè èëÿ þìðöìöçö áàøà âóðäóã; àõûðäà ñÿàäÿòèìèç ìöíøè Éóñèôèí ÿëèíäÿ èìèø êè, îíóí ùöììÿò âÿ ãåéðÿòè ñàéÿñèíäÿ Éÿãóá êèìè ãöññÿäÿí êîð îëàí ýþçëÿðèìèç èøûãëàíäû; îíóí ñàéÿñèíäÿ ãàðàíëûã úÿùàëÿò ãóéóñóíäàí íèúàò òàïäûã âÿ þç àðçóìóçà ÷àòäûã... Õöëàñÿ, áó êèìè øèðèí õÿéàëëàðûí ëÿççÿòè èëÿ ñÿðõîø êèìè èäèì. Ñèç ìÿíè áó ýþçÿë ñÿðõîøëóãäàí íÿ ö÷öí àéûðäûíûç? Íÿ ö÷öí ìÿíè áó ýþçÿë éóõóäàí îéàòäûíûç? Íÿ ö÷öí ìÿíèì öìèä äöíéàìû ìÿéóñëóã äöíéàñû èëÿ ÿâÿç åòäèíèç? Íÿ ö÷öí ñèç ìÿíÿ áó ñîíóíúó ìÿêòóáóíóçó éàçäûíûç? Íÿ ö÷öí ìÿíÿ áèëäèðäèíèç êè, äöíéàäà ñèçèí ö÷öí Ùöñåéíäÿí äàùà ÿçèç 91
îëàí áèð íöñõÿ ÷àï åòäèðÿúÿêñèíèç êè, ùÿì øèÿ, ùÿì ñöííè, ùÿì ôðàíñûç, ùÿì áöòïÿðÿñò, ùÿì éÿùóäè îíóí ìÿçìóíóíà ýþðÿ ñèçÿ ñîíñóç ùþðìÿò áÿñëÿéÿúÿêäèð? Äåìÿëè, ñèçèí óçóí ìöääÿòäÿí áÿðè ìÿøüóë îëäóüóíóç áþéöê èø áó èìèø! Áÿñ ìÿøüóë îëäóüóíóç î áþéöê èø íåúÿ îëäó? Áåëÿ ìÿëóì îëóð êè, ñèçèí ÷àïà ùàçûðëàäûüûíûç ÿñÿð áöòöí áèëèêëÿðèí úàíû ùåñàá åòäèéèíèç ÿñÿðèí ìÿçìóíóíó àëò-öñò åäèá, ñèçè äåäèéèíèç áþéöê èøè éåðèíÿ éåòèðìÿê íèééÿòèíäÿí ÷ÿêèíäèðìèøäèð! Åùòèìàë îëóíóð êè, áþéöê èø äåéÿ àäëàíäûðäûüûíûç, ùÿìèí ÿñÿð èìèø. Ìÿí èñÿ ùàôèçÿìèí êöòëöéöíäÿí ñÿùâ åäÿðÿê, îíó áöòöí áèëèêëÿðèí úàíû äöøöíìöøÿì. ßýÿð ìÿãñÿäèíèç áó èìèø, íÿ ö÷öí éàçìûøñûíûç êè: “Áó ìÿñÿëÿíè ñèçÿ õÿëâÿòè éàçûðàì, ñèððèìè ÿìàíÿò ñàõëàéûí!”. Áèð ÿñÿð êè, áöòöí äèíëÿðÿ ãóëëóã åäÿí àäàìëàðûí õîøóíà ýÿëÿúÿêäèð, îíó ýèçëè ñàõëàìàüûí íÿ ìÿíàñû âàðäûð? Õåéð, áåëÿ äåéèëäèð. Ùàôèçÿì íÿ ãÿäÿð êöòëÿøñÿ äÿ, éåíÿ äÿ òÿéèí åäÿ áèëÿðÿì êè, “áþéöê èø” äåäèêäÿ ñèçèí ìÿãñÿäèíèç áàøãà èäè. Èíäè èñÿ ìÿíÿ ìÿëóì îëìàéàí áÿçè ñÿáÿáëÿðÿ ýþðÿ î ìÿãñÿääÿí ÿë ÷ÿêìèøñèíèç. Áåëÿ áèëèðÿì êè, ñèç ìÿíèì ÿñÿðèì êèìè âÿ éà îíà îõøàð áèð ÿñÿðèí ÷àïûíà èãäàì åäÿúÿêñèíèç, éà äà êè, ùå÷ áèð èø ýþðìÿéÿúÿêñèíèç. Ëàêèí þçöíöçö ãÿñäÿí áåëÿ ýþñòÿðìÿê èñòÿéèðñèíèç. ßýÿð äåñÿíèç êè, “áþéöê èø”èí áó ÿñÿðÿ äÿõëè éîõäóð, éÿíè áó ÿñÿðèí ÷àïû ùàë-ùàçûðäà ìÿøüóë îëäóüóíóç “áþéöê èø”äÿí ÿëàâÿ áèð èøäèð, áó ñþç äÿ àüëûìúà äîüðó äåéèëäèð; ÷öíêè àíúàã áó ÿñÿð, ñèçèí ö÷öí äöíéàäà Ùöñåéíäÿí ÿçèç îëà áèëÿð. Áåëÿ èñÿ, ùÿìèí ÿñÿðèí ÷àïû áþéöê èø ñàéûëìàëûäûð. Î çàìàí ÿââÿëêè ìÿêòóáóíóçäà “áþéöê èø” àäëàíäûðäûüûíûç ìÿñÿëÿíèí ÿùÿìèééÿòè èòèð. Íÿ èñÿ, ìÿí ñèçèí ìÿãñÿäèíèçè àíëàéà áèëìèðÿì. Ìÿêòóáóí áàøëàíüûúûíäà éàçäûüûì êèìè, òóòàã êè, áó ÿñÿð áàøãà øåéäèð, ñèçèí “áþéöê èø”èíèç òàìàìèëÿ áàøãà áèð øåéäèð. Áåëÿ èñÿ, áó ÿñÿðè ÷àï åòäèðìÿéèíèçèí ìÿíÿ íÿ äÿõëè âàðäûð? Íÿ çàìàí ÿñÿð ÷àïäàí ÷ûõàðäû, ìÿíÿ îíäàí áèð íöñõÿ ýþíäÿðÿðäèíèç. Þç ìÿãñÿäèíèçè ãàáàãúàäàí ìÿíÿ éàçìàüûíûçûí íÿ ìÿíàñû âàð èäè? Õåéð, áóíóí þçö äÿ ìÿíàñûç äåéèëäèð. Áóíóí ìÿíàñûíû ìÿí àíëàéûðàì, àíúàã ñèçÿ éàçìûðàì... Àðòûã ìÿí åëÿ áèð ãÿðàðà ýÿëìèøÿì êè, àäû ñèçÿ ìÿëóì îëàí î ýÿíúè éàâàø-éàâàø ñèçèí ôÿçèëÿò, ìÿðèôÿò âÿ íÿúàáÿò ñàùèáè îëìàüûíûçëà òàíûø åäèá, îíó áó ùÿãèãÿòÿ èíàíäûðàì. Î, ñèçè éàõøû òàíûìûð âÿ ùàããûíûçäà ñÿùâ åäèð. Î ñèçè äÿ þìðö áîéó è÷ÿðèëÿðèíäÿ òÿðáèéÿ àëäûüû àäàìëàðäàí 92
áèðè ùåñàá åäèð. Ëàêèí ìÿí ÿìèíÿì êè, îíó øÿõñÿí ñèçÿ ìÿêòóá éàçìàüà âàäàð åäÿúÿéÿì. Ýþçöìöí èøûüû îëàí Ùöñåéí õàíû þïöðÿì. Ðÿøèä îíà ÷îõëó ñàëàì éåòèðèð. Áó ìÿêòóáó ñèçÿ Ãîúóðäàí éàçûðàì. Øåéõöëèñëàìû âÿ Ìîëëà ßëèíè ùÿëÿ ýþðìÿìèøÿì. Îíëàðëà ýþðöøäöêäÿ ñàëàìûíûçû Øåéõöëèñëàìà éåòèðèá, Ìîëëà ßëèäÿí äÿ ãÿáàëÿ ìÿñÿëÿñèíè þéðÿíÿúÿéÿì. ...Úÿíàáûíûç áèð íå÷ÿ âàõò áóíäàí ãàáàã ìÿíÿ éàçìûøäûíûç êè, ýóéà ìÿíè Ôðàíñàíûí ìÿøùóð âÿ àäëû-ñàíëû éàçû÷ûëàðû íÿçÿðèíäÿ òàíûòäûðûá øþùðÿòëÿíäèðÿúÿêñèíèç. Ìÿí åëÿ ýöìàí åäèðäèì êè, îíëàð ñèçèí äåäèêëÿðèíèçÿ ÿñàñÿí, Ïàðèñäÿ ÷ûõàí ãÿçåòëÿðäÿí áèðèíäÿ ìÿíèì ùàããûìäà ìÿãàëÿ éàçàúàãëàð, ñèç èñÿ î ãÿçåòäÿí áèð íþìðÿ ìÿíÿ ýþíäÿðÿúÿêñèíèç êè, áóðàäàêû òàíûøëàðà âÿ äîñòëàðà ýþñòÿðèì. Ëàêèí áó âÿäèíèçäÿí ùå÷ áèð íÿòèúÿ ÷ûõìàäû. Ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû. 1868-úè èë, 3 ñåíòéàáð, Ãîúóð
ÃÀÔÃÀÇ ÚÀÍÈØÈÍËÈÉÈ ÁÀØ ÈÄÀÐßÑÈ ÄÅÏÀÐÒÀÌÅÍÒÈ ÌÖÄÈÐÈ Í.È.ÁÀÐÀÍÎÂÑÊÈÉß Áàø èäàðÿíèí äåïàðòàìåíòè ìöòÿðúèìè ïîäïîëêîâíèê Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí ðàïîðòó
Áàø èäàðÿ ðÿèñèíèí ÿìðè âÿ çàòè-àëèíèçèí ñÿðÿíúàìû èëÿ “Úÿáÿ” àäëàíàí òöðêúÿ êèòàáûí òÿðúöìÿñèíÿ áàøëàäûì. Àõàëñèõ ãÿçàñû öçðÿ ìÿðç÷ÿêìÿ êîìèññèéàñûíûí áó àéûí 1-äÿ èøÿ áàøëàäûüûíû íÿçÿðÿ àëàðàã, ìÿí äþâëÿò ìöëêè èäàðÿñèíèí òÿêëèôè èëÿ èéóíóí áèðè ö÷öí Àçãóð ìÿíòÿãÿñèíèí úÿäâÿëèíèí òÿðúöìÿñèíè ùàçûðëàìûøàì. Çàòè-àëè, õàùèø åäèðÿì ÿìð âåðÿñèíèç îíó èäàðÿéÿ ýþíäÿðìÿêëÿ áÿðàáÿð õÿáÿð âåðñèíëÿð êè, èøèí ùÿúìè èðè îëäóüó âÿ áó êèòàáûí òàì òÿðúöìÿñèíè áèðäÿôÿëèê âÿ òåçëèêëÿ òÿãäèì åòìÿê ìöìêöí îëìàäûüû ö÷öí, ìÿí äÿôòÿðëÿðè òÿðúöìÿ åòäèêúÿ ìÿðç÷ÿêìÿ êîìèññèéàñûíà éîëà ñàëìàã ìÿãñÿäè èëÿ áèëàâàñèòÿ þçöì èäàðÿéÿ ÷àòäûðàúàüàì. Ïîäïîëêîâíèê Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ 24 ìàé 1869
93
[ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÀ] ßÇßÌßÒËÈ ÀÜÀÌ, ÑßÀÄßÒÈÍÈÇ ÄÀÈÌÈ ÎËÑÓÍ!
Àëòû àéà éàõûíäûð êè, úÿíàáûíûçäàí ìÿêòóá àëìàìûøàì âÿ ñèçÿ ýþíäÿðäèéèì èêè íöñõÿ ìÿêòóáóì äà èíäèéÿ ãÿäÿð úàâàáñûç ãàëûð. Ùàëáóêè, îíëàðà úàâàá éàçìàëû èäèíèç. Áèëìèðÿì, ìÿíÿ ãàðøû êÿìèëòèôàò îëìóøñóíóç, éà õåéð. ßýÿð êÿìèëòèôàò îëìóøñóíóçñà, ñÿáÿáèíè áèëäèðèí ýþðöì, ìÿíäÿí íÿ ýöíàù áàø âåðìèøäèð? Ùÿð ùàëäà, ÿýÿð ñèç ìÿíÿ ãàðøû ìèí äÿôÿ äÿ êÿìèëòèôàò îëñàíûç, ìÿí ñèçÿ îëàí ñÿìèìèééÿòèìÿ âÿ ìÿùÿááÿòèìÿ çÿððÿ ãÿäÿð äÿ îëñóí õÿëÿë éåòèðìÿéÿúÿéÿì. ×öíêè ìÿí ñèçè íÿúèá õàñèééÿòëè, èäðàêëû, âÿôàëû äîñò, ìÿùÿááÿò âÿ ïÿðÿñòèøÿ ëàéèã áèð èíñàí êèìè òàíûìûøàì. Áèëèðÿì êè, èøèíèç ÷îõäóð. Ëàêèí éåíÿ äÿ õàùèø åäèðÿì êè, ìÿíèì áó ìÿêòóáóìà ãûñàúà äà îëñà, áèð úàâàá éàçàñûíûç âÿ åéíè çàìàíäà êå÷ìèøäÿ ýþíäÿðäèéèì èêè ìÿêòóáóí ñèçÿ éåòèøìÿñè áàðÿäÿ äÿ ìÿëóìàò âåðÿñèíèç. Î ìÿêòóáëàðäàí áèðèíèí çÿðôè è÷ÿðèñèíäÿ Ñöàâè ÿôÿíäèíèí ÿëèôáàéà äàèð ÿãèäÿñè áàðÿäÿ éàçäûüûì òÿíãèäè äÿ ñèçÿ ýþíäÿðìèøäèì. Éàçûëàñû òÿçÿ áèð ÿùâàëàò éîõ èäè. Àíúàã áóíó áèëäèðèðÿì êè, 2-3 àé áóíäàí ÿââÿë Òåùðàíäàí Òèôëèñÿ ßáäöððÿñóë õàí àäëû áèð êèøè ýÿëìèøäè. Î âàõòëàð äà ìÿí ÿëèôáà ùàããûíäà Òåùðàíà áÿçè éàçûëàð ýþíäÿðìèøäèì. Áóíà ýþðÿ äÿ îíóí ýÿëäèéèíè åøèäÿí êèìè ýþðöøöíÿ ýåòäèì. Èðàí êîíñóëó ßëè õàíûí åâèíäÿ ìÿíçèë åòìèøäè. Ùÿð òÿðÿôäÿí ñþùáÿò äöøäö. Íÿùàéÿò, ñþç ìÿíèì ÿëèôáà ùàããûíäà Òåùðàíà éàçûá ýþíäÿðìèø îëäóüóì ìÿñÿëÿëÿðÿ ýÿëèá ÷àòäû. Ùÿìèí øÿõñ ÷îõ èñðàðëà ìÿíäÿí õàùèø åòäè êè, ùÿìèí éàçûëàðûí ñóðÿòèíè ñàáàùûñû ýåúÿ ýÿòèðèá, îíóí ö÷öí îõóéàì. Ìÿí îíóí õàùèøèíè ãÿáóë åòäèì âÿ ñàáàùûñû àõøàì éàçûëàðû ýÿòèðäèì âÿ îíà îõóìàüà áàøëàäûì. Ëàêèí ùÿìèí øÿõñ, ôþâðÿí, ãàáàüûíà áèð øöøÿ àðàã ãîéóá, íîüóë-ìÿçÿ äÿ ýÿòèðòäèðèá, äàëáàäàë àðàã è÷ìÿêëÿ ìÿøüóë îëäó. Áåëÿ êè, áèð-èêè äÿãèãÿ ÿðçèíäÿ àüëû áàøûíäàí ýåòäè. Ìÿí ãÿëáÿí ÷îõ èíúèäèì, àììà èíúèêëèéèìè öçÿ âóðìàäûì âÿ î ãÿäÿð äþçäöì êè, êîíñóëóí íþêÿðëÿðèíäÿí áèðè îòàüà äàõèë îëóá äåäè êè: “ßáäöððÿñóë õàíû áèð íÿôÿð î áèðè îòàãäà ÷àüûðûð”. ßáäöððÿñóë õàí áó õÿáÿðè åøèäÿí êèìè äÿðùàë äèê àòûëûá ýåòäè. Ìÿí áèëäèì êè, îíóí ö÷öí ôàùèøÿ ýÿòèðìèøëÿð. Ùàëáóêè, êîíñóëõàíà ÿäàëÿò ìÿùêÿìÿñèäèð âÿ áèð íþâ ìöãÿääÿñ éåð ñàéûëûð. Îíà ýþðÿ äÿ áåëÿ áèð éåðÿ ùÿð ýåäèá-ýÿëÿí ö÷öí ôàùèøÿ ýÿòèðìÿê ìÿíèì ôèêðèìúÿ ÿúíÿáè õàëãëàð ýþçöíäÿ ÷îõ ÷èðêèí ÿìÿëëÿðäÿí ñàéûëûð. 94
Ùÿð ùàëäà, ìÿí éàçûëàðû îõóìàüû äàéàíäûðûá, ÿñÿáè ùàëäà îòóðäóì. Áèð ãÿäÿð ñîíðà ßáäöððÿñóë õàí ïÿðèøàí âÿ øàøãûí ùàëäà ãàéûäûá äåäè: “Ôèëàíêÿñ, éàçûëàðûíû îõó, ãóðòàð!” Ìÿí äåäèì: “Ìÿí éàçûëàðûìû àíúàã åëÿ áèð àäàìà îõóéàðàì êè, áàøûíäà àüëû îëà, ãÿëáèíäÿ àðàìû. Ñèçèí èñÿ èíäè è÷äèéèíèç àðàüûí òÿñèðèíäÿí íÿ áàøûíûçäà àüûë âàð, íÿ äÿ ôàùèøÿíèí ýÿëìÿñè ìöíàñèáÿòèëÿ ãÿëáèíèçäÿ àðàì”. Êîíñóë ßëè õàí äåäè: “Ôèëàíêÿñ, ùàãëûñûíûç! Éàçûëàðû îõóìàã áàøãà áèð àñóäÿ âàõòà ãàëñûí. ßáäöððÿñóë õàíà èúàçÿ âåðèí, àéúàìàëëû ãûçûí éàíûíà ýåòñèí!” Ìÿí äåäèì: “Áóéóðñóí!..” ßáäöððÿñóë õàí äÿðùàë ãàëõûá, òÿðñà ãûçûíûí éàíûíà ýåòäè. Áèð íå÷ÿ äÿãèãÿäÿí ñîíðà îíëàðûí îëäóüó îòàãäàí ãàëìàãàë ñÿñè åøèäèëäè. Ìÿëóì îëäó êè, “øÿíè éöêñÿê îëàí” õàí, ãûçûí öñòöíÿ ãóñìóø âÿ îíóí ïàëòàðûíû áóëàìûøäûð. Ãûç øèêàéÿòÿ áàøëàìûø âÿ ìèí úöð ñþéöø âÿ íàëàéèã ñþçëÿðëÿ îíóí éàíûíäàí ãà÷ìûøäûð. Õàíûí èñÿ íÿ þçöíäÿí õÿáÿðè âàð, íÿ äÿ ãûçäàí. Ñÿðõîø âÿ àüëû èòìèø ùàëäà þëö êèìè îòàüûí ôÿðøèíÿ äöøöá ãàëìûøäû. Åëÿ êè ìÿí áó ÿùâàëàòû ýþçöìëÿ ýþðäöì âÿ åâÿ ãàéûòäûì; ùÿìèí ýåúÿ áó áåéòëÿðè ßáäöððÿñóë õàíûí âÿñôèíäÿ éàçäûì. *** Ìÿíèì ÿçÿìÿòëè àüàì! Ñèç áèëèðñèíèç êè, ìÿí øÿð-øöð àäàì äåéèëÿì. Ëàêèí ÿýÿð áèð íÿôÿð ùþðìÿòèìè ñàõëàìàéûá, þçöíö ìÿíèì ãàðøûìäà ßáäöððÿñóë õàí êèìè ÿäÿáñèç ýþñòÿðÿðñÿ, ìÿí îíà íèôðÿò åäÿðÿì âÿ ùàããûíäà ïèñ äàíûøìàãäàí þçöìö ñàõëàéà áèëìÿðÿì. Õÿëÿú àëàéûíûí1 êîìàíäèðè ñÿðùÿíý Ìàùìóäàüàíûí ãàðäàøû, Êèðìàí àëàéûíûí êîìàíäèðè ñÿðùÿíý ßëèàüà äà Òåùðàíäà áó àäàìû òöðêúÿ ùÿúâÿ ãîéìóøäóð. Îíà ýþðÿ äÿ, áÿçè ìèñðàëàðäà ßëèàüàéà õèòàá îëóíóð. Îíóí ùÿúâèíäÿêè áÿçè ìèñðàëàðûí ìÿçìóíó ìöíàñèáÿòèëÿ áó ìèñðàëàð ýþñòÿðèëÿí øÿðù èëÿ Òÿáðèçäÿ âÿ Òåùðàíäà ÿëäÿí-ÿëÿ ýÿçÿúÿêäèð. ßçÿìÿòëè àüàì! Ñèç ìÿíèì ïîëêîâíèê îëìàüûì ìöíàñèáÿòèëÿ ùÿëÿ ìÿíÿ òÿáðèê éàçìàìûøñûíûç. Éàçûã Ñöðóø âÿôàò åòìèøäèð. Èíäè îíóí ùàããûíäàêû òÿíãèäè Òåùðàíà ýþíäÿðìÿê îëàð. Þç âÿçèééÿòèíèçäÿí áèð ãÿäÿð éàçûí, ýþðöì íÿ èøëÿ ìÿøüóëñóíóç. Åøèòäèéèìÿ ýþðÿ, áó ñÿòèðëÿðè éàçàíûí ÿñÿðèíè ÷àï åäèáñèíèç. ×îõ éàõøû èøäèð âÿ ìÿäÿíèééÿò ñàùÿñèíäÿ àòûëàí èëê àääûìäûð. Åëÿúÿ äÿ ìÿëóì îëóð êè, “Íàïîëåîí ãàíóíëàðû”íû ôàðñúàéà òÿðúöìÿ åäèðñèíèç. 95
Âàëëàù, éàëòàãëàíìàäàí âÿ ðèéàñûçëûãëà äåéèðÿì êè, ñèçèí áó èøëÿðèíèçÿ öðÿêäÿí ñåâèíèð âÿ ùöììÿòèíèçÿ èõòèéàðñûç ïÿðÿñòèø åäèðÿì. Êàø ìÿí äÿ ñèçèí éàðûíûç ãÿäÿð èøýöçàð îëàéäûì. Íÿ ôàéäà êè, áàøûìäà ÷îõëó úîøãóí ôèêèðëÿð âàðñà äà, îíëàðû éàçìàã èøèíäÿ òÿíáÿëÿì âÿ þçöì äÿ þç òÿíáÿëëèéèìäÿí øèêàéÿò÷èéÿì. Áÿëêÿ äÿ ìÿíèì òÿíáÿëëèéèìÿ ñÿáÿá þç õàëãûìà ìÿíñóá îëàíëàðûí ìÿíè òÿøâèã åòìÿìÿñèäèð. Àëòû àéäàí ÷îõäóð êè, ÿëèôáà ùàããûíäà Òåùðàíà åëÿ áèð ìöôÿññÿë âÿ ùÿêèìàíÿ èçàùàò ýþíäÿðìèøÿì êè, ìÿíèì ôèêðèìúÿ ÿýÿð Àôðèêà âÿ Àìåðèêà âÿùøèëÿðèíÿ éàçñàéäûì, ìöòëÿã òÿñèð åäÿðäè. Ëàêèí áóíëàð Òåùðàíäàêû äþâëÿò áàø÷ûëàðûíûí òÿáèÿòèíÿ ÿñëà òÿñèð åòìèð, áó ýöíÿ ãÿäÿð îíëàð ìÿíÿ úàâàá áåëÿ âåðìÿìèøëÿð. Ìÿí éàçûã íÿ åäèì? ßëàúûì áèðúÿ îíà ãàëìûøäûð êè, ñèç Òåùðàíà ýåäÿñèíèç, éà ìààðèô íàçèðè, éà òèúàðÿò íàçèðè, éà äà òÿíçèìàò íàçèðè îëàñûíûç êè, áÿëêÿ ìÿíèì èøëÿðèì áóíóí ñàéÿñèíäÿ èðÿëèëÿìÿéÿ áàøëàñûí. Áó ýöíëÿðäÿ áàáèëÿðèí òîïëàøìàñû íÿòèúÿñèíäÿ Òåùðàíäà áàøãà áèð ãîâüà éàðàíìûøäûð. Ýþðÿê, èøèí ñîíó íÿ èëÿ áèòÿúÿêäèð. Ýþçöìöí íóðó Ùöñåéí õàíûí âÿçèééÿòèíäÿí éàçûí ýþðöì íÿ èøäÿäèð âÿ íÿ èëÿ ìÿøüóëäóð? Ìÿíèì Ðÿøèäèì áåøèíúè ñèíôè áèòèðèá, àëòûíúû ñèíôÿ êå÷ìèøäèð. Ôðàíñûç äèëè öçðÿ áó èë èðÿëèëÿìÿñè àéäûí ýþðöíöð. Àäðåñ: Úÿëàë ñàùèáè, ÿçÿìÿòëè àüàì, äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí Ôðàíñàäàêû ñÿëàùèééÿòëè ñÿôèðè Ìèðçÿ Éóñèô õàí úÿíàáëàðû ìöòàëèÿ áóéóðñóíëàð. Äàðöññÿëòÿíåéè-Ïàðèñäÿ. Ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè 1869-úó èë, àâãóñò àéû. Ãîúóð éàéëàüû
ßÇÈÇ ÃÀÐÄÀØÛÌ ÌÖÍÈÔ ßÔßÍÄÈ! Èñòàíáóëäà îëäóüóì ýöíëÿðäÿ ñèçèí âÿ ÿçèç ãàðäàøûì Àðèô áÿéèí ùàããûìäà ýþñòÿðäèéèíèç ìÿùÿááÿò âÿ ìåùðèáàíëûã ùå÷ áèð âÿúùëÿ éàäûìäàí ÷ûõìàìûøäûð âÿ åëÿ áèð ýöí îëìóð êè, ñèçèí éàõøûëûüûíûçäàí äàíûøìàéûì. Ëàêèí òÿÿññöô êè, ñîíðàëàð ìÿñàôÿíèí óçàãëûüû ìÿíè ñèçèí ÿçèç âöúóäóíóçó ýþðìÿêäÿí ìÿùðóì åòìèøäèð. Ùàçûðäà Èñòàíáóëäà éàøàéàí ÿçèç ãàðäàøûì Ìåëêóì õàí, êå÷ÿí èë èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê ö÷öí þçöíöí äöçÿëòìèø îëäóüó ùÿðôëÿðèí øÿêèëëÿðèíè ÷àï åòäèðÿðÿê, àðàìûçäà îëàí ìþùêÿì äîñòëóüà ÿñàñÿí ðÿéèìè áèëìÿê ö÷öí ìÿíÿ ýþíäÿðìèøäè. Îäóð êè, ìÿí áó éåíè øÿêèëëÿðèí öñòöí 96
úÿùÿòèíè ìöøàùèäÿ åäèá, áÿçè íþãñàíëàðûíû äà ýþðÿðÿê, áó èêè úÿùÿò ùàããûíäà ÿòðàôëû èçàùàò éàçûá ùÿìèí øÿêèëëÿðëÿ áèðëèêäÿ Èðàí äþâëÿòè íàçèðëÿðèíèí ìöçàêèðÿñè ö÷öí ýþíäÿðäèì âÿ õàùèø åòäèì êè, áó ìÿñÿëÿéÿ äèããÿò éåòèðèá, áèð òÿäáèð ýþðñöíëÿð êè, êþùíÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê éîëó èëÿ Øÿðã äèëëÿðèíè þéðÿíìÿê èøèíäÿ ìöñÿëìàí áàëàëàðû ÷ÿòèíëèê âÿ ìÿøÿããÿòäÿí õèëàñ îëñóíëàð. Èíäè Èðàí íàçèðëÿðè ìÿíèì ùÿìèí èçàùàòûìûí ìöãàáèëèíäÿ áó úàâàáû éàçìûøëàð êè, åéíè èëÿ ñèçÿ éàçûðàì: “ßí ÿëâåðèøëè âÿ ÿí ëàéèãëè èø áó îëàðäû êè, Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ, èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê áàðÿäÿ þç ôèêèðëÿðèíè Îñìàíëû äþâëÿòè áàø÷ûëàðûíà ÿðç åòìèø îëñóí. ×öíêè áó ôèêðèí ìöçàêèðÿñè ÿââÿëäÿí î äþâëÿòäÿ àïàðûëìûøäûð. Áèç Èðàí ìèëëÿòèíèí ÿëèôáàìûçû äÿéèøäèðìÿéÿ ÿñëà åùòèéàúû éîõäóð. ×öíêè áèçèì ö÷ úöð õÿòòèìèç âàðäûð: íÿñòÿëèã, øèêÿñòÿ âÿ íÿñõ êè, ýþçÿëëèê âÿ éàðàøûã úÿùÿòäÿí áöòöí éåð öçöíäÿ ìþâúóä îëàí õÿòëÿðèí ùàìûñûíäàí öñòöíäöð. Áèç ùå÷ áèð âÿúùëÿ áó õÿòëÿðèìèçè òÿðê åòìÿéÿúÿéèê, Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ âÿ éà Ìåëêóì õàíûí éåíè õÿòòèíè òÿòáèã åòìèðèê âÿ åòìÿéÿúÿéèê äÿ. Áåëÿ îëäóãäàí ñîíðà ìÿí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ ëàçûì áèëèðÿì êè, ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê áàðÿäÿ éàçäûüûì ùÿìèí ÿòðàôëû èçàùàòûí ñóðÿòèíè Îñìàíëû äþâëÿò áàø÷ûëàðûíûí õèäìÿòèíÿ ÿðç åäèì. ßëáÿòòÿ, î ìÿãñÿäëÿ éîõ êè, îíó èúðà åòñèíëÿð, áÿëêÿ äÿ ýþñòÿðèø âåðñèíëÿð êè, áó éåíè ôèêðèìèçè éåíÿ äÿ Îñìàíëû Úÿìèééÿòè-åëìèééÿñè ìöçàêèðÿ åäèá, ÷àï åòäèðñèíëÿð êè, èñëàì õàëãëàðûíûí ýÿëÿúÿê íÿñèëëÿðè ö÷öí áèð ñÿíÿä îëàðàã ãàëñûí âÿ îíëàð áèëñèí êè, áèç èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿéèí âàúèáëè èø îëäóüóíó àíëàäûã, ëàêèí ìöàñèðëÿðèìèç áóíà ðàçûëûã âåðìÿäèëÿð âÿ ýöíÿøäÿí àéäûí îëàí áó ìÿñÿëÿíè ëöçóìóíó, ãÿáóëåäèëìÿç áèð ñûðà äÿëèëëÿðëÿ èíêàð åòäèëÿð âÿ áóíà ýþðÿ äÿ ìèí òÿÿññöôëÿ âÿ ùÿñðÿòëÿ áó äöíéàäàí ýåòäèê. Áÿëêÿ äÿ ýÿëÿúÿêäÿ áèçèì ìÿäÿíèééÿò äàèðÿñèíÿ ãÿäÿì ãîéàúàã þâëàäëàðûìûç áó ìÿãñÿäèìèçè àðçóäàí ÿìÿëÿ ÷åâèðñèíëÿð. ßçèç ãàðäàøûì îëàí ñèç Ìöíèô ÿôÿíäèäÿí, äîñòëóã âÿ ãàðäàøëûã íàìèíÿ, ìÿíèì ÿðèçÿìè, éóõàðûäà ãåéä åòäèéèì èçàùàòëà áÿðàáÿð, øÿðàôÿòëè ñÿðêàð ñÿäð-ÿçÿìèí õèäìÿòèíÿ éåòèðèá, ìÿíèì ôèêèðëÿðèìèí Îñìàíëû Úÿìèééÿòè-åëìèééÿñèíäÿ ìöçàêèðÿ âÿ íÿøð åäèëìÿñè ö÷öí î úÿíàáäàí èúàçÿ àëìàüûíûçû õàùèø åäèðÿì. Áó ìÿñÿëÿ ùàããûíäà øÿðàôÿòëè ñÿðêàð ñÿäð-ÿçÿì òÿðÿôèíäÿí âåðèëÿúÿê ùÿð úöð òàïøûðûüû Òèôëèñäÿêè Îñìàíëû êîíñóëó âàñèòÿñèëÿ ìÿíÿ õÿáÿð âåðìÿéèíèçè ðèúà åäèðÿì. ßýÿð áó ìÿñÿëÿ Îñìàíëû Úÿìèééÿòè-åëìèééÿñèíäÿ 97
ìöçàêèðÿ âÿ íÿøð åäèëÿðñÿ, ÷àïäàí ÷ûõäûãäàí ñîíðà îíäàí èêè íöñõÿ ìÿíÿ ýþíäÿðèí. Åéíè çàìàíäà, íÿçÿðèíèçÿ ÷àòäûðìàüû ëàçûì áèëèðÿì êè, þç øÿêëèìè âÿ ùàáåëÿ öçÿðèíäÿ Áÿùðàìûí éåääè ãÿñðèíèí òÿñâèðè ÷ÿêèëìèø ãûçûë äàâàòëû âÿ ìèíàëàíìûø áèð ãÿëÿìäàíû éàäèýàð îëàðàã ñèçÿ òÿãäèì åäèðÿì. Áóíäàí áàøãà, øÿêëèìäÿí áåø íöñõÿ äÿ ÿëàâÿ ýþíäÿðèðÿì. Îíëàðäàí áèðèíè ÿçèç ãàðäàøûì Àðèô áÿéÿ âåðèá, ñàëàìûìû îíà ÷àòäûðûí! Áèðèíè èñÿ ìÿí îðàäà îëäóüóì çàìàí Îñìàíëû Úÿìèééÿòè-åëìèééÿñèíäÿ èøòèðàê åäÿí ýÿíúÿ òÿãäèì åäèí! Ìÿí îíóí àäûíû óíóòìóøàì. Õàòèðèíèçÿ ñàëûðàì êè, îíóíëà ìÿíè ñèç òàíûø åòäèíèç âÿ äåäèíèç êè, ßðçóðóì âàëèñèíèí îüëóäóð. Øÿêèëëÿðäÿí ö÷öíö èñÿ ÿëèôáà ìÿñÿëÿñèíèí âàúèá ìÿñÿëÿ îëäóüóíó åòèðàô åäÿí Îñìàíëû äþâëÿòèíèí ìÿñóë èø÷èëÿðèíÿ âåðèí! Áóíëàðäàí áàøãà ùÿìèí ìÿêòóáóìëà áÿðàáÿð, ñèçÿ Ñöàâè ÿôÿíäèíèí ÿãèäÿñèíÿ ãàðøû éàçäûüûì òÿíãèäè ìÿêòóáó äà ýþíäÿðèðÿì. Îíó äà Îñìàíëû Åëìè úÿìèééÿòèíäÿ ÷àï åòäèðèá, éàéìàüûíûçû õàùèø åäèðÿì êè, åëì âÿ ñàâàä ñàùèáëÿðè áèëñèíëÿð êè, êþùíÿ ÿëèôáàíûí èñëàùû ùàããûíäà Ñöàâè ÿôÿíäèíèí ôèêèð âÿ ìÿñëÿùÿòëÿðè àüûëñûç âÿ ìÿíàñûçäûð! ßçèç ãàðäàøûì Ìöíèô ÿôÿíäè! Áèð äÿ þç õàùèøèìè òÿêðàð åäèðÿì êè, êþùíÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäà âÿ éåíè ÿëèôáàíûí òÿòáèãè èøèíäÿ ñÿéèíèçè ÿñèðýÿìÿéÿñèíèç. Áó õöñóñäà ùÿð ýöí äàíûøìàã âÿ ÷àëûøìàã ñèçÿ ìöìêöíäöð. Éÿãèí åäèíèç êè, áóíäàí ñîíðà äöíéàäà éöç èë éàøàñàíûç áåëÿ, áóíäàí éàõøû áèð èø ýþðÿ áèëìÿéÿúÿêñèíèç. ßýÿð àâðîïàëûëàðû áó ìÿñÿëÿ èëÿ òàíûø åòìÿê ìÿãñÿäèëÿ Èñòàíáóëäà ÷ûõàí ôðàíñûçúà ãÿçåòëÿðäÿí áèðèíäÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäà ìÿãàëÿ éàçûëàðñà, ÷îõ éàõøû îëàð. Îëà áèëñèí êè, àâðîïàëûëàð áó èøäÿ áèçÿ êþìÿê åòñèíëÿð. Ùÿð ùàëäà, áåëÿ áèð èøèí éàõøû íÿòèúÿñè îëà áèëÿð. Èñòàíáóëäàí éîëà äöøÿðêÿí, ñèçÿ äèëúàâàáû øèêàéÿò åòäèéèì îðàäàêû äöøìÿíèìè úÿíàáûíûç éàõøû òàíûéûðñûíûç. Ìÿí áó ìÿñÿëÿäÿ îíóí áÿäõàùëûüûíäàí, ôèòíÿ âÿ ôÿñàä òþðÿòìÿéÿúÿéèíäÿí éåíÿ äÿ õàòèðúÿì äåéèëÿì. Áèð äÿ úÿíàáûíûç ìÿíÿ ñþç âåðìèøñèíèç êè, òöðêúÿ ÷àï åäèëìèø ÿñÿðëÿðèìè îñìàíëû äèëèíÿ òÿðúöìÿ åòäèðèá, íÿøð åäÿúÿêñèíèç. Áó âÿäèíèç ùÿëÿ äÿ íÿòèúÿñèç ãàëûð. Ñîí çàìàíëàðäà åøèäèðÿì êè, Èñòàíáóëäà òåàòð áèíàñû òèêèëèð. ßýÿð áåëÿ îëàðñà, ìÿíèì ÿñÿðëÿðèìèí î òåàòðäà òàìàøàéà ãîéóëìàñû ìöíàñèá áèð èø îëàð. Áó õöñóñäà äà ìÿíÿ éàçûá áèëäèðìÿéèíèçè õàùèø åäèðÿì. Êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ Òèôëèñ, 1870-úè èë, éàíâàð àéû
98
ÃÀÔÃÀÇ ÚÀÍÈØÈÍËÈÉÈ ÁÀØ ÈÄÀÐßÑÈ ÄÅÏÀÐÒÀÌÅÍÒÈÍÈÍ ÌÖÒßÐÚÈÌÈ ÏÎÄÏÎËÊÎÂÍÈÊ ÌÈÐÇß ÔßÒßËÈ ÀÕÓÍÄÇÀÄßÍÈÍ ÉÀÇÛËÛ ÌßÐÓÇßÑÈ Ãàôãàç úàíèøèíè Áàø èäàðÿñè äåïàðòàìåíòèíèí äèðåêòîðó ùÿãèãè äþâëÿò ìöøàâèðè êàâàëåð Íèêîëàé Èâàíîâè÷ Áàðàíîâñêè ùÿçðÿòëÿðèíÿ 28 éàíâàð 1870-úè èë, Òèôëèñ øÿùÿðè
Ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçÿ ìÿëóì îëäóüó êèìè êå÷ÿí èë éàçäà ìÿí ùÿì ìöñÿëìàíëàðûí þçö ö÷öí âÿ ùÿì äÿ àâðîïàëûëàð ö÷öí Øÿðã ÿäÿáèééàòûíû þéðÿíìÿê èøèíè àñàíëàøäûðìàã ìÿãñÿäè èëÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäà òÿðòèá åòäèéèì áèð ëàéèùÿíè Òåùðàíäà Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ ýþíäÿðìÿê ö÷öí áóðàäà îëàí Èðàí áàø êîíñóëó ñÿðòèï ßëè õàíà âåðìÿê ùàããûíäà Ãàôãàç úàíèøèíëèéèíèí Áàø èäàðÿñè ðÿèñè çàòè-àëèíèçäÿí èúàçÿ àëìûøàì. Î çàìàí ìÿí ñèçÿ áèëäèðìèøäèì êè, ùÿìèí ëàéèùÿ 1863-úö èëäÿ ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí Êîíñòàíòèíîïîëà àïàðûëìûø âÿ îðàäàêû Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíäà ìöçàêèðÿ åäèëìèøäèð. Ùàçûðäà ìÿí Èðàí Ìààðèô Íàçèðëèéèíäÿí ìÿëóìàò àëìûøàì êè, áó íàçèðëèê ìöõòÿëèô ñÿáÿáëÿðÿ ýþðÿ ìÿíèì ôèêðèìè ùÿéàòà êå÷èðìÿéè ìöìêöí ùåñàá åòìèð. Áóíà ýþðÿ äÿ éåíè ëàéèùÿìè éåíÿ äÿ Òöðêèéÿ Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíûí ìöçàêèðÿñèíÿ ýþíäÿðìÿéè òÿêëèô åäèð. Ìÿíèì áó ôèêðèì Êîíñòàíòèíîïîëäà îëàí ñàüëàì äöøöíúÿëè ìöñÿëìàíëàðûí øöóðóíäà àðòûã þçöíÿ éåð ñàëìûøäûð âÿ îðàäà íÿøð åäèëÿí æóðíàëëàð òåç-òåç þç ñÿùèôÿëÿðèíäÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿéèí ëàçûìè èø îëìàñû ùàããûíäà ìÿãàëÿëÿð äÿðú åäèá, ìöçàêèðÿ à÷ûð âÿ áó ôèêðèí òÿðÿôäàðëàðûíûí ñàéû ýöíäÿí-ýöíÿ àðòìàãäàäûð. Ìÿí áó ôàéäàëû ôèêðèí áèðèíúè òÿøÿááöñ÷öñö îëäóüóìà ýþðÿ, ùàçûðäà áåëÿ áèð ãÿðàðà ýÿëìèøÿì êè, ÿââÿëêè ëàéèùÿìÿ íèñáÿòÿí ÿùÿìèééÿòëè äÿðÿúÿäÿ ñàäÿëÿøäèðèëìèø éåíè ëàéèùÿìè áóðàäàêû Òöðêèéÿ êîíñóëóíóí âàñèòÿñèëÿ éåíÿ äÿ Êîíñòàíòèíîïîëäàêû Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíûí ìöçàêèðÿñèíÿ ýþíäÿðèì. Ìÿí áó ôèêèðäÿéÿì êè, áóíóíëà áÿðàáÿð, Òöðêèéÿ ñÿäð-ÿçÿìèíäÿí áó ëàéèùÿíè ùÿìèí ìöÿññèñÿäÿ ìöçàêèðÿ åòìÿê ö÷öí ýþñòÿðèø âåðìÿñèíè äÿ õàùèø åäèì. Ìÿí áöòöí ìÿêòóáëàðûìû ñÿäð-ÿçÿìÿ âÿ äàùà ñîíðà Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíà âåðìÿê ö÷öí ùÿìèí àêàäåìèéàíûí öçâö îëàí äîñòóì Ìöíèô ÿôÿíäèíèí öíâàíûíà ýþíäÿðÿúÿéÿì. 99
Áóíà ýþðÿ äÿ ñèçèí çàòè-àëèíèçÿ ìöðàúèÿò åäÿðÿê, àúèçàíÿ õàùèø åäèðÿì êè, Ãàôãàç úàíèøèíëèéè Áàø èäàðÿñè ðÿèñèíäÿí áó èø ö÷öí ìÿíÿ èúàçÿ àëàñûíûç âÿ éàèíêè, çàòè-àëèëÿðè ðÿèñèí êå÷ìèøäÿ âåðäèéè èúàçÿéÿ ÿñàñÿí, þçöíöç áó èúàçÿíè ìÿíÿ âåðìÿêëÿ, äöíéàíûí áöòöí ìèëëÿòëÿðè âÿ õàëãëàðû ö÷öí ÿë÷àòìàç ñàéûëàí Øÿðã ÿäÿáèééàòûíäàêû áó ÷îõÿñðëè ìàíåÿíè àðàäàí ãàëäûðìàãäàí þòðö ñîíóíúó òÿøÿááöñäÿ îëìàüûì ö÷öí ìÿíÿ èìêàí éàðàäàñûíûç. Ïîäïîëêîâíèê Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
ÄÞÂËßÒÈ-ßËÈÉÉÅÉÈ-ÎÑÌÀÍÈÍÈÍ ÑßÄÐ-ßÇßÌÈ ØßÐÀÔßÒËÈ ÑßÐÊÀÐ ÀËÈ ÏÀØÀÍÛÍ ÕÈÄÌßÒÈÍß Ãàôãàç úàíèøèíè Ãðàíäóê Ìèõàèë ùÿçðÿòëÿðèíèí õèäìÿòèíäÿ Øÿðã äèëëÿðèíèí ìöòÿðúèìè îëàí êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿäÿí
ßÐÈÇß
Ùàçûðäà Èñòàíáóëäà îëàí ÿçèç ãàðäàøûì Ìåëêóì õàí êå÷ÿí èë èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿéÿ äàèð òÿðòèá åäèá ÷àï åòäèðäèéè ùÿðôëÿðèí øÿêèëëÿðèíè, àðàìûçäà îëàí äîñòëóüà ÿñàñÿí, ðÿéèìè áèëìÿê ö÷öí ìÿíÿ ýþíäÿðìèøäè. Ìÿí èñÿ Ìåëêóì õàíûí äöçÿëòäèéè øÿêèëëÿðèí éàõøû úÿùÿòëÿðèíè âÿ îíëàðäàêû áÿçè íþãñàíëàðû äà ýþðöá, ùÿð èêè úÿùÿò áàðÿäÿ ôèêðèìè ìöôÿññÿë áèð ìÿêòóáäà éàçûá, ëàéèùÿíè Èðàí äþâëÿòè íàçèðëÿðèíèí ìöçàêèðÿñèíÿ ýþíäÿðäèì. Ìÿí îíëàðäàí õàùèø åòìèøäèì êè, áó ìÿñÿëÿíèí ÿùÿìèééÿòèíè íÿçÿðÿ àëàðàã, åëÿ áèð òÿäáèð ýþðñöíëÿð êè, êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê éîëó èëÿ, Øÿðã äèëëÿðèíè þéðÿíìÿê èøèíäÿ ìöñÿëìàí áàëàëàðû ÷ÿòèíëèê âÿ ÿçàáäàí õèëàñ îëñóíëàð. Èíäè ìÿíÿ ìÿëóì îëäó êè, Èðàí äþâëÿòèíèí íàçèðëÿðè ìÿíèì î ìöôÿññÿë ìÿêòóáóìóí ìöãàáèëèíäÿ áó úàâàáû âåðìèøëÿð êè, åéíèëÿ áóðàéà êþ÷öðöðÿì: “ßí ÿëâåðèøëè âÿ ÿí ëàéèãëè èø áó îëàðäû êè, Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ, èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê áàðÿäÿ þç ôèêèðëÿðèíè Îñìàíëû äþâëÿòè áàø÷ûëàðûíà ÿðç åòìèø îëñóí. ×öíêè áó ôèêðèí ìöçàêèðÿñè ÿââÿëäÿí î äþâëÿòäÿ àïàðûëìûøäûð. 100
Áèç Èðàí ìèëëÿòèíèí ÿëèôáàìûçû äÿéèøäèðìÿéÿ ÿñëà åùòèéàúûìûç éîõäóð. ×öíêè áèçèì ö÷ úöð õÿòòèìèç âàðäûð: íÿñòÿëèê, øèêÿñòÿ âÿ íÿñõ êè, ýþçÿëëèê âÿ éàðàøûã úÿùÿòäÿí áöòöí éåð öçöíäÿ îëàí õÿòëÿðèí ùàìûñûíäàí öñòöíäöð. Áèç, ùå÷ áèð âÿúùëÿ áó õÿòëÿðèìèçè òÿðê åòìÿéÿúÿéèê. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ âÿ éà Ìåëêóì õàíûí éåíè õÿòòèíè òÿòáèã åòìèðèê âÿ åòìÿéÿúÿéèê äÿ!”. Áåëÿ îëäóãäàí ñîíðà ìÿí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè, ùÿìèí î ìöôÿññÿë ìÿêòóáóí öçöíö ÷ûõàðàðàã øÿðàôÿòìÿäàð âÿ âÿêàëÿòïÿíàù ñÿðêàðûíûçûí õèäìÿòèíÿ ýþíäÿðèðÿì. ßëèôáàíûí äÿéèøäèðèëìÿñè ùàããûíäà âÿêàëÿòïÿíàù, øÿðàôÿòëè ñÿðêàðûíûçäàí àíúàã áóíó õàùèø åäèðÿì êè, òàïøûðàñûíûç: áó ìÿñÿëÿíè Îñìàíëû Úÿìèééÿòè-åëìèééÿñèíäÿ ìöçàêèðÿ åäèá, ëàéèùÿíè íÿøð åòäèðñèíëÿð, ãîé ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê èøè áöòöí õàëã àðàñûíäà éàéûëñûí êè, äþâëÿò áàø÷ûëàðû âàõòû ìöíàñèá ýþðäöêäÿ, áöòöí äöíéà õàëãëàðûíûí ùàçûðäà éèéÿëÿíìÿê èñòÿäèéè ìÿäÿíèééÿò øÿðòëÿðèíèí òÿëÿáè öçðÿ êþùíÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿéèí âàúèá áèð èø îëäóüóíó áàøà äöøñöíëÿð. Êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ 1870-úè èë, éàíâàð àéû, Òèôëèñ øÿùÿðè
ÐÓÙÈ ÐßÂÀÍÛÌ, ÐÓÙÖË-ÃÖÄÑ! Ñèçèí àïðåë àéûíûí 25-äÿ éàçäûüûíûç ìÿêòóá ýþéäÿí íàçèë îëàí áèð ôÿðìàí êèìè ìÿíÿ ÷àòäû âÿ ãÿëáèìèí ñåâèíú âÿ ôÿðÿùèíè àðòûðäû. Ñÿìèìè äîñòóìóç úÿíàá Ìèðçÿ Éóñèô õàí Òèôëèñÿ ÷àòäûüû áèðèíúè ýåúÿäÿ ñèçèí “Ìöêàëèìÿ” êèòàáûíûçû ìÿíÿ, Òèôëèñäÿêè Èðàí êîíñóëó ßëè õàíà âÿ Ãàôãàç Øåéõöëèñëàìûíà îõóäó. Êèòàá÷àíûí úèëäëÿíìÿäèéèíäÿí èñòèôàäÿ åäÿðÿê, ùÿìèí ýåúÿ îíó ö÷ ùèññÿéÿ áþëöá, êàòèáëÿðÿ âåðäèê. Èêè ýöíöí ÿðçèíäÿ îíóí öçöíö êþ÷öðäöëÿð. Ùàçûðäà ùÿð áèðèìèçèí ÿëèíäÿ êèòàá÷àíûçäàí áèðÿð íöñõÿ âàðäûð. Êèòàá÷àíûí ìÿíÿ íÿ ãÿäÿð õîø ýÿëäèéèíè âÿ ôèêðèìÿ íÿ ãÿäÿð ãöââÿò âåðäèéèíè òÿñâèð åòìÿê ö÷öí ñþç òàïìûðàì. Áó öìèäñèçëèê ýöíëÿðèìäÿ ìÿíè áó äÿðÿúÿäÿ øàä åòäèéèíÿ ýþðÿ, Àëëàù ñèçÿ áþéöê ÿúð âåðñèí! Ìÿíèì áöòöí äöøìÿíëÿðèìÿ âÿ áÿäõàùëàðûìà ñöáóò åòìèøñèíèç êè, èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäà ìÿíèì ôèêèðëÿðèì ïó÷ âÿ ìÿíàñûç äåéèëäèð. Êîíñóë ßëè õàí êèòàá÷àíû äþíÿ-äþíÿ îõóéàðàã, ñèçè òÿãäèð åäèð âÿ àôÿðèíëÿð ñþéëÿéèð. Êèòàá÷à ýåúÿ âÿ ýöíäöç Øåéõöëèñëàìûí ìèçèíèí öñòöíäÿäèð. Ùÿð áèð øöóð âÿ çþâã ñàùèáèíè ýþðäöêäÿ, Øåéõöëèñëàì þçöíÿ õàñ 101
îëàí ôèòðè ôÿñàùÿò âÿ áÿëàüÿòëÿ êèòàá÷àíû îõóéóð âÿ ìÿçìóíóíó îíëàðà èçàù åäèð. Îíóí âÿúäèíèí ñîíó éîõäóð. Áó ìÿêòóáóìäà îíóí ñàëàìûíû ñèçÿ éåòèðìÿéè âÿ îíóí ñèçèí êèìè ãèéìÿòëè áèð âöúóäà áÿñëÿäèéè ìÿùÿááÿòè áèëäèðìÿéèìè ìÿíäÿí õàùèø åòìèøäèð. Õîø ùàëûíûçà, íÿ ãÿäÿð õîøáÿõò àäàìñûíûç! Àäûíûç ùÿð éåðäÿ äèëëÿð ÿçáÿðè îëìóø, ñèçè ýþðìÿê àðçóñóíäà îëàíëàðûí ñàéû ìèíëÿðëÿäèð. Äöíéàäà ùÿãèãè õîøáÿõò àäàì âàðñà, î äà ñèçñèíèç. Õîøáÿõò àäàì ìèí ëèðÿ éûüûá, þç áÿõòèíÿ ýöâÿíÿí ìÿíèì äöøìÿíèì äåéèëäèð. Îíóí íÿ þâëàäû âàð, íÿ äÿ õåéèðõàùëàðû! Àðâàäû áàøãàëàðûíûí ãóúàüûíäàäûð, þçö äÿ ïàõûëëûã âÿ ùÿñÿäèí ýöúöíäÿí ùÿìèøÿ òèð-òèð ÿñèð: “Åé ïàõûë, þë, áÿëêÿ ãóðòàðàñàí. ×öíêè áó äÿðäèí ÿçàáûíäàí àíúàã þëöìëÿ ãóðòàðìàã îëàð”1.
Ìÿíèì íÿçÿðèìäÿ, áöòöí äöíéàíûí ÿí áÿäáÿõò àäàìû áó êèøèäèð. Àëëàù ìÿíÿ î ãÿäÿð þìöð âåðÿéäè êè, äåñïîòóí îíóí ëèðÿëÿðèíè íåúÿ ÿëèíäÿí àëäûüûíû âÿ îíó ùÿñðÿò âÿ ïåøìàíëûüà äö÷àð åòäèéèíè ýþðÿéäèì. Ñèçèí êèòàá÷àíûçû îõóäóãäàí ñîíðà ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, éàçûìûçû ñîëäàí-ñàüà éàçìàã øÿðòèëÿ, ÿëèôáàìûçû äÿéèøäèðìÿê ÿçìèíäÿñèíèç. Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, ìÿùç áóíà ýþðÿ äÿ êèòàá÷àíûçäà ÿëèôáàäà îëàí ö÷ åéáè Øåéõÿ èçàù åòìÿéè ëàçûì ýþðìÿìèøñèíèç. ßýÿð ìÿíèì çÿííèì äöçäöðñÿ, ÿýÿð ñèçèí áåëÿ ìÿãñÿäèíèç âàðñà, íÿ îëóð îëñóí ÷àëûøûí âÿ èðàäÿëè îëóí! Ìÿí áóíà çèää äåéèëÿì. ßçèç ãàðäàøûì Ìöíèô ÿôÿíäèéÿ ýþíäÿðäèéèì êèòàá÷àíûí ìÿçìóíóíäàí àéäûí áèð ñóðÿòäÿ ýþðÿúÿêñèíèç êè, ìÿí äÿ éàçûíûí ñîëäàí-ñàüà éàçûëìàñûíûí ìÿñëÿùÿò îëäóüóíó ñþéëÿìèøÿì. ßýÿð éàçûìûç ñîëäàí-ñàüà éàçûëàðñà, ñèçèí òÿðòèá åòäèéèíèç ôàñèëÿëè éàçûëàí ùÿðôëÿðèí ùå÷ áèð åéáè ãàëìàéàúàã, íþãòÿëÿð äÿ àòûëàúàã âÿ áöòöí åðàá (ñàèòëÿð) ùÿðôëÿðèí ñûðàñûíà äàõèë îëàúàã, áåëÿëèêëÿ äÿ, ùÿðôëÿð àðàñûíäà áèð ñûðà îõøàðëûãëàð àñàíëûãëà àðàäàí ãàëäûðûëàúàãäûð. Íÿòèúÿäÿ, îõóìàüûí, éàçìàüûí âÿ ÷àï èøëÿðèíèí àñàíëûüûíäàí èáàðÿò îëàí ùÿð ö÷ ìÿãñÿäèìèç ÿëäÿ åäèëÿúÿêäèð. Ëàêèí ÿëèôáàìûç äÿéèøèëÿðêÿí éàçûìûç ÿââÿëêè êèìè ñàüäàí-ñîëà éàçûëàðñà, î çàìàí, ñèçÿ ýþíäÿðäèéèì êèòàá÷àäà ãåéä åòäèéèì êèìè, ñèçèí òÿðòèá åòäèéèíèç ôàñèëÿëè éàçûëàí ùÿðôëÿðèí áÿçè íàãèñ úÿùÿòëÿðè éåíÿ äÿ ãàëàúàãäûð. Ñþçöí äöçö, ñèçèí êèòàáûíûçû îõóäóãäàí ñîíðà ìÿí êþùíÿ öñóëà, éÿíè ñàüäàí-ñîëà éàçìàã öñóëóíà òàìàìèëÿ íèôðÿò åäèðÿì. ßýÿð ñèç éàçûíû ñîëäàí-ñàüà éàçìàã òÿêëèôèíè èðÿëè ñöðìÿéÿ úÿñàðÿò åòìÿñÿíèç, áó èøÿ ìÿí þçöì úÿñàðÿò åäÿúÿéÿì. Áó áàðÿäÿ þç ôèêðèìè éåíÿ äÿ Îñìàíëû 102
Åëìè úÿìèééÿòèíÿ éàçàðàã, áó öñóëóí öñòöíëöéöíö ãåéä åäÿúÿéÿì. Íÿ îëóð îëñóí, íÿ èñòÿéèðëÿðñÿ äåñèíëÿð, ñîíó áóäóð êè, ìÿíè òÿêôèð åäÿúÿêëÿð. Ãîé åòñèíëÿð! Ãîðõóì éîõäóð! ßýÿð éàçûìûç ñîëäàí-ñàüà éàçûëàðñà, î çàìàí áèçèì ÿëèôáàìûç áöòöí õàëãëàðûí ÿëèôáàñûíäàí öñòöí îëàúàãäûð. ×öíêè õàëãëàðûí ùÿð ùàíñû ÿëèôáàñûíû àëñàã, àç-÷îõ íàãèñ îëäóüóíó ýþðÿðèê. Ëàêèí áèçèì ÿëèôáàìûçäà ùå÷ áèð íþãñàí îëìàéàúàãäûð. ×öíêè áèç îíó äöøöíÿ-äöøöíÿ, àíëàéà-àíëàéà, áèëÿ-áèëÿ òÿðòèá åäèðèê. ßçèç ãàðäàøûì Ìöíèô ÿôÿíäèäÿí ùÿëÿ äÿ úàâàá àëìàìûøàì. Ìÿíèì ìÿêòóáóìóí úàâàáûíû îíäàí èñòÿéèí! Àëÿìèí Àëëàùû âÿêàëÿòïÿíàù áàø íàçèðÿ óçóí þìöð âåðñèí êè, áó öìèäñèçëèê ýöíëÿðèíäÿ îíóí ùèìàéÿñè âÿ èëòèôàòû ìÿíèì ãÿëáèìÿ òÿñÿëëè âåðèð. Äöíéàíû éàðàäàí Àëëàùà ìèí äÿôÿ øöêöð îëñóí êè, ùàçûðêû ÿñðäÿ áèçèì õàëãûí è÷ÿðèñèíäÿí äÿ áåëÿ áèð åëìëè, áèëèêëè, áàúàðûãëû, ñàüëàì äöøöíúÿëè, ãÿòèééÿòëè âÿ èðàäÿëè âöúóä éöêñÿê ñÿäðëèê ìÿãàìûíà ÷àòìûøäûð. Èêñèð êèìè ìèñëè îëìàéàí áó øÿõñèí âàðëûüû èëÿ ùÿìèøÿ ôÿõð åòìÿëèéèê. Ìÿíèì øÿêëèìè èñòÿìèøäèíèç. Èíäèëèê ìöìêöí îëìàäû. ×öíêè ìÿí ùàçûðäà àèëÿìëÿ áèðëèêäÿ Ãîúóð éàéëàüûíäà éàøàéûðàì. Áöòöí øÿêèëëÿðèì Òèôëèñ øÿùÿðèíäÿ àüçû ãûôûëëû ñàíäûãäà ãàëìûøäûð. Àëëàù ãîéñà, àâãóñò àéûíûí ñîíóíäà øÿùÿðÿ ãàéûäàðêÿí ýþíäÿðÿðÿì. Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! ßëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäà “Êîíñòàíòèíîïîë” ãÿçåòèíäÿ ôðàíñûçúà ìÿãàëÿ äÿðú åòäèðìÿê ìöìêöíäöðìö? ßýÿð ìöìêöíñÿ, ñèç àëëàù, çÿùìÿòèíèçè ÿñèðýÿìÿéèá áèð øåé éàçàðàã, îðàäà äÿðú åòäèðèí âÿ ìÿãàëÿíèçäÿ ìÿíèì àäûìû, þç àäûíûçû, áèçèì ìöòòÿôèãëÿðèìèç âÿ òÿðÿôäàðëàðûìûçûí àäëàðûíû, ùàáåëÿ âÿêàëÿòïÿíàù ñÿäð-ÿçÿì úÿíàáëàðûíûí ôèêðèìèçè òÿñäèã âÿ ùèìàéÿ åòäèéèíè ãåéä åäèí! Ìÿñÿëÿíèí íÿ éåðäÿ îëäóüóíó, áó èøäÿ ìöâÿôôÿã îëóá-îëìàäûüûìûçû à÷ûãäàí-à÷ûüà éàçûí! Ìÿãàëÿ ÷àï åäèëäèêäÿí ñîíðà ãÿçåòäÿí áèð íå÷ÿ íöñõÿñèíè áóðàäà, Òèôëèñäÿ áþéöêëÿðèìÿ ýþñòÿðìÿê ö÷öí ìÿíÿ ýþíäÿðèí. ×öíêè áó èøèí èðÿëè ýåòìÿñè ìÿãñÿäèëÿ Îñìàíëû þëêÿñèíÿ éàçûëàð ýþíäÿðìÿê èñòÿðêÿí, ãóëëóüóìóí òÿëÿáèíÿ ýþðÿ áþéöêëÿðèìäÿí èúàçÿ èñòÿðêÿí, îíëàð èøèí íÿ éåðäÿ îëäóüóíó âÿ çÿùìÿòëÿðèìèí íÿ íÿòèúÿ âåðäèéèíè ìÿíäÿí ñîðóøóðëàð. Áåëÿ îëàðêÿí, ëàçûì ýÿëèð êè, èøèí áèð íÿòèúÿ âåðÿúÿéèíè âÿ çÿùìÿòèìèí ùÿäÿð ýåòìÿéÿúÿéèíè îíëàðà ñþéëÿéèì. Áó úöð ùàëëàðäà ñþçöìöí òÿñäèãè ö÷öí, ÿëáÿòòÿ, ÿëèìäÿ áèð ñÿíÿä îëìàëûäûð. ßýÿð èñòÿäèéèì ìÿãàëÿ ôðàíñûç äèëèíäÿ ÷àï îëóíàðñà, ÷îõ éàõøû îëàð. Àíúàã áèð õàùèøèì âàð êè, áó ìÿãàëÿäÿ ïîëèòèêà-ìîëèòèêà ñþçöíö áèð éàíà ãîéàñûíûç! 103
Áèð äÿ éàçìûøñûíûç êè, ìÿíèì ÿñÿðëÿðèìè, ùÿòòà “Êÿìàëöääþâëÿ”íè ÷àï åòäèðÿúÿêñèíèç. Áó áàðÿäÿ ñèçäÿí ñîí äÿðÿúÿäÿ ìÿìíóíàì. Äîüðóäàíìû “Êÿìàëöääþâëÿ”íè äÿ ÷àï åòäèðÿúÿêñèíèç? Åëÿ èñÿ ãîéóí, îíóí ìöêÿììÿë íöñõÿñèíè ñèçÿ ýþíäÿðèì êè, ùÿìèí ìöêÿììÿë íöñõÿíèí ÿñàñûíäà ÷àï åòäèðÿñèíèç. Ñèçäÿ îëàí íöñõÿ íàãèñäèð. “Êÿìàëöääþâëÿ”íèí ìöêÿììÿë íöñõÿñè ìÿíèì þçöìäÿäèð. ßýÿð ÷àï åòäèðìÿê ëàçûì ýÿëÿðñÿ, ìöòëÿã ìÿíäÿêè íöñõÿíèí öçöíäÿí îëìàëûäûð. Ëàêèí “Êÿìàëöääþâëÿ”íèí ìöêÿììÿë íöñõÿñèíè íÿ âàñèòÿ èëÿ âÿ ùàíñû èíàíûëìûø àäàìëà ñèçÿ ýþíäÿðÿ áèëÿðÿì? Õàùèø åäèðÿì êè, áåëÿ áèð àäàìû þçöíöç ìÿíÿ íèøàí âåðÿñèíèç. Àíúàã “Êÿìàëöääþâëÿ”íè ÷àï åäÿðêÿí, îëìàéà-îëìàéà ìÿíèì àäûìû ãåéä åäÿñèíèç! ßýÿð Ñöðóø ùàããûíäà éàçäûüûì òÿíãèäèí ñóðÿòè éîõóíóçäóðñà, éàçûí îíóí äà ñóðÿòèíè ñèçÿ ýþíäÿðèì. ßçèç ãàðäàøûì Ìöíèô ÿôÿíäèäÿí úàâàá àëäûãäàí ñîíðà, ãåéä åòäèéèì ãÿçåò ÷àòäûãäàí ñîíðà, ñèçèí õàùèøèíèçÿ ÿñàñÿí, ÿëèôáà ùàããûíäà éåíÿ áèð øåé äöøöíöá Èñòàíáóëà éàçàúàüàì êè, úÿíàá Ìöíèô ÿôÿíäèíèí âàñèòÿñèëÿ âÿêàëÿòïÿíàù ñÿäð-ÿçÿì úÿíàáëàðûíûí íÿçÿðèíÿ ÷àòäûðûëûá, Îñìàíëû Úÿìèééÿòè-åëìèééÿñèíäÿ ÷àï åäèëñèí. ßââÿëëÿð Ïàðèñäÿ ñÿëàùèééÿòëè íàçèð îëàí ñèçèí Ùÿñÿíÿëè õàí ãÿðèáÿ ñÿôåù àäàììûø! Òèôëèñ êîíñóëó ßëè õàíûí àäàìû Òåùðàíäà íàçèðëèéÿ ýåäÿðêÿí ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäà ìÿíèì éàçûëàðûìà úàâàá âåðèëìÿñèíè îíäàí õàùèø åòìèøäèð. Ùÿñÿíÿëè õàí èñÿ àúûãëàíûá î àäàìà äåìèøäèð êè: “À êèøè, äÿëè îëóáñàí íÿäèð, ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê íÿ äåìÿêäèð?! Ñÿíèí àüàí ßëè õàíûí áàøãà èøè éîõäóðìó êè, äèâàíÿëÿðèí ñþçöíÿ ãóëàã àñûð âÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäà îíëàðûí éàçûëàðûíû àëûá Òåùðàíà ýþíäÿðÿðÿê, ùÿëÿ áèð áóíëàðà úàâàá äà èñòÿéèð? Ìÿýÿð î áèëìèð êè, äÿëèëÿðèí úàâàáûíäà àíúàã ñóñìàã ëàçûìäûð?!” Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Èíäè ñèç äåéèí ýþðÿê, áèçèì ùàíñûìûç äÿëèéèê? Äÿëè Ùÿñÿíÿëè õàíäûð, éà ìÿí? Äîüðóäóð, áèð úÿùÿòäÿí ìÿí äÿ äÿëèéÿì êè, Òåùðàíûí íàçèðëèéèíÿ ëàéèùÿ ýþíäÿðìèøÿì... Ãÿðèáÿ áóðàñûäûð êè, Õàíûêîâ äà ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿéèí ÿëåéùèíÿäèð. Òÿÿññöô êè, ìÿí îíó èíäèéÿ ãÿäÿð àüûëëû àäàì ùåñàá åòìèøÿì. Ëàêèí Êàçûì áÿé ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ôèêðèíè òÿñäèã åäèð. Áó àäàìû ùÿãèãè àëèì, ñàüëàì ôèêèð ñàùèáè âÿ ùþðìÿòÿëàéèã áèð èíñàí ùåñàá åòìÿê ëàçûìäûð. Ãîúóð éàéëàüûíà éîëà äöøÿðêÿí, ýþðöøìÿê ö÷öí Ãàôãàç Øåéõöëèñëàìûíûí ùöçóðóíà ýåòìèøäèì. Ìÿíÿ áóéóðäó: “Ðóùöë-ãöäñÿ éàçàðñàí êè, äîüðóäóð, ìÿí äÿ Øåéõöëèñëàìàì, ëàêèí Ðóùöë-ãöäñöí ÿãèäÿëÿðèíè èíêàð 104
åäÿí Èñòàíáóë Øåéõöëèñëàìû êèìè äåéèëÿì. Ìÿí, áóíó îíóí âÿçèðëÿ ìöáàùèñÿñèíäÿí àíëàìûøàì. Ìÿí èñÿ Ðóùöë-ãöäñöí ÿãèäÿëÿðèíè ùÿð úÿùÿòäÿí, èñòèñíàñûç òÿñäèã åäèá, îíëàðûí äîüðóëóüóíó åòèðàô åäèðÿì”. Ñèçèí ñåâèíäèðèúè úàâàáûíûçû ýþçëÿéèðÿì. Ìÿíèì àðçó åòäèéèì âÿ ôðàíñûç äèëèíäÿ éàçàúàüûíûçà öìèä áàüëàäûüûì ìÿãàëÿäÿ êþùíÿïÿðÿñò âÿ ìöùàôèçÿêàð àäàìëàðûí áèçÿ ãàðøû ìöõàëèôÿòèíäÿí âÿ îíëàðûí ýÿòèðäèêëÿðè ÿñàññûç äÿëèëëÿðäÿí äÿ áÿùñ åäèí! Ãîúóð éàéëàüûíäà, ãàðäàøûíûç êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû. 1870-úè èë, èéóí àéû
ÍßÂÂÀÁÈ-ßØÐßÔ, ÉÖÊÑßÊ Âß ÁÞÉÖÊ ÀËÈÍßÑßÁ ØÀÙÇÀÄß ÚßËÀËßÄÄÈÍ ÌÈÐÇß ÙßÇÐßÒËßÐÈÍß ßÐÇ ÅÄÈÐßÌ ÀËËÀÙ ÎÍÓÍ ÞÌÐÖÍÖ ÓÇÓÍ ÅÒÑÈÍ!
Áó èëèí ñÿôÿðöë-ìöçÿôôÿð àéûíäà êþíëöì çÿìàíÿíèí ìÿíèìëÿ äöç ýÿëìÿäèéèíäÿí ïÿðèøàí èäè âÿ ìÿí ìöàñèðèì îëàí ãöäðÿò ñàùèáè ùÿìâÿòÿíëÿðèìèí, ùÿìõàëãëàðûìûí âÿ ùÿììÿçùÿáëÿðèìèí åëì âÿ ñÿíàéå ñàùÿñèíäÿ òÿðÿããè åòìÿëÿðè íàìèíÿ èðÿëè ñöðäöéöì áèð ñûðà òÿäáèðëÿðè ãÿáóë åòìÿêäÿí áîéóí ãà÷ûðäûãëàðûíà ýþðÿ ôèêèð âÿ ãÿì äÿðéàñûíà äàëàðàã îòóðìóø âÿ þç õÿéàëûìäà áó áåéòëÿðè îõóéóðäóì: Áó äàèìè îëìàéàí äöíéàäà ìÿíèì þìðöì Ùÿñðÿò âÿ ãöññÿ èëÿ áàøà ÷àòäû. Âÿòÿí ñåâýèñè ÷îõëóüóíóí öçöíäÿí, ×îõ òÿäáèðëÿðÿ ÿë àòäûì, Àíúàã ñÿéèì áèð íÿòèúÿ âåðìÿäè. Áó ÿñðäÿ áèð êþíöë ñàùèáè ýþðìÿäèì. Òöðêëÿðèí âÿ Èðàí òîðïàüûíûí áþéöêëÿðè Ùàìûñû ×èí õàëãû êèìè éàòìûøëàð. Úàâàíëûüûì ýåòäè, ãöââÿì ïó÷ îëäó, Çþâãëö âÿ åùòèðàñëû áèð úàâàí ýþðìÿäèì. Äÿíèç éîëó èëÿ Ðóìà ñÿôÿð åòäèì Éåíè ÿëèôáàíû î þëêÿäÿ – Áöòöí äþâëÿò áàø÷ûëàðûíà ýþñòÿðäèì. 105
Ôèêðèì ÷èé äåéèëäè, ÷îõ ïèøêèí èäè. Áèðÿð-áèðÿð ìÿíÿ “Éöç ñàü îë!” äåäèëÿð. Äöíéà ýþçöìäÿ áåùèøò áàüûíà äþíäö, Ìÿíÿ áþéöê úÿëàë äöçÿëòäèëÿð, Øàùà ëàéèã ïåøêÿøëÿðëÿ ÿçèçëÿäèëÿð. Äöíéà ìóðàäûìúà èäè, ôÿëÿê ìåùðèáàíäû. Ìÿíèìëÿ ãÿëÿáÿ àðàñûíäàêû ôàñèëÿ áèð àääûì èäè. Áèðäÿí áèð ñàðû öçëö êèøèúèê – Ìÿíèì àðçó ïèéàëÿìÿ çÿùÿð äàìûçäûðäû. Îíóí âÿçèðëÿðèí éàíûíà éîëó âàðäû, Ìÿíè äèíèí âÿ äþâëÿòèí äöøìÿíè êèìè ãÿëÿìÿ âåðäè, Î, òöðêëÿðè äÿùøÿòÿ ñàëäû, Äþâëÿò øóðàñû áàø÷ûëàðûíû (ãîðõóòäó). ×àðÿñèç Ðóì òîðïàüûíäàí ãàéûòäûì, Îðàäà ãàëìàã ìÿíèì ö÷öí óüóðñóç èäè. Áó íÿòèúÿñèç ýåäèá ýÿëìÿê ùàããûíäà – Îðàäàí Òåùðàíà õÿáÿð ýþíäÿðäèì. Åëìëÿð âÿçèðèíèí àäûíà – Öðÿéÿéàòàí áèð ìÿêòóá éàçäûì. Éåíè ÿëèôáàíû îíà íèøàí âåðäèì, Îíóí ö÷öí áåùèøòÿ éåíè áèð ãàïû à÷äûì. Òÿÿññöô êè, áó âÿçèð ìÿíÿ úàâàá âåðìÿäè, Àðçó åòäèéèì êèìè ÿëèìäÿí òóòìàäû. Áÿõòèí ãàïûñû öçöìÿ à÷ûëìàäûüûíà ýþðÿ, Áó ÿë÷àòìàç àðçóäàí ÿë ÷ÿêäèì. Áó èøè, áó çÿùìÿò âÿ ÿçèééÿòè áàøà ÷àòäûðìàüû Ýÿëÿúÿê íÿñëÿ òàïøûðäûì.
Áèðäÿí àëèýþâùÿð úàâàíëàðäàí îëàí úÿííÿòìÿêàí Íèçàìöääþâëÿíèí îüëó ßëè õàíûí íþêÿðè îíóí òÿðÿôèíäÿí ìÿíÿ áåëÿ áèð ìÿêòóá ýÿòèðäè: “Äöíéà ìÿäÿíèééÿòèíäÿí õÿáÿðäàð îëóá, ýþðêÿìëè àëèì ñàéûëàí ùÿçðÿòÿøðÿô, àëèíÿñÿá øàùçàäÿ Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿ ñèçè õàòûðëàéûá áàøûíûçû óúàëòìûø âÿ ùÿäèééÿ îëàðàã ñèçÿ áèð êèòàá ýþíäÿðìèøäèð. Îäóð êè, ùÿìèí ãèéìÿòëè êèòàáû ýþðìÿê ö÷öí ýÿðÿê çÿùìÿò ÷ÿêèá ìÿíèì ìÿíçèëèìÿ ýÿëÿñèíèç!” Òÿÿúúöá åäÿðÿê, þç-þçöìÿ äåäèì: – ßúÿáà, ñöáùàí-àëëàù! Áó íÿ õÿáÿðäèð? Ìÿýÿð ìÿíèì õàëãûìûí è÷ÿðèñèíäÿ äÿ åëÿ áèð àäàì òàïûëà áèëÿðìè êè, äöíéà ìÿäÿíèééÿòèíäÿí õÿáÿðäàð îëóá, ãåéðÿò âÿ òÿÿññöáÿ ìàëèê îëìóø îëñóí? Âÿòÿíïÿðâÿðëèê âÿ õàëãñåâÿðëèê íÿøÿñèíè áàøà äöøñöí? Áåëÿ èñÿ ìÿí íÿ ö÷öí áó õàëãäàí íàöìèäÿì? 106
Áó ñþçëÿðè äåäèêäÿí ñîíðà âÿúäÿ ýÿëäèì, ïÿðèøàí êþíëöì ñåâèíúäÿí ÷è÷ÿêëÿíäè. Àéàüà ãàëõäûì âÿ ßëè õàíûí ìÿíçèëèíÿ ýåäèá, ìöáàðÿê êèòàáûíûçû çèéàðÿò åòäèì. Ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçèí ìÿêòóáóíó îõóéóá ìèí äèëëÿ þç ìèííÿòäàðëûüûìû áèëäèðèá ÷îõ òÿÿññöô åäèðÿì êè, èíäèéÿ ãÿäÿð ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçè ýþðìÿìèøÿì. Ëàêèí áèð øåéäÿ þçöìÿ òÿñÿëëè âåðèðÿì êè, ñèçèí ÿçèç àäûíûçû äèëèìäÿ ÿçáÿð åòìÿê âÿ ãèéìÿòëè ùÿäèééÿíèç îëàí áó ìöáàðÿê êèòàáû ùÿð äÿãèãÿ ýþçöìöí ãàðøûñûíäà ñàõëàìàãëà ñèçè éàä åäÿúÿéÿì. Ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçèí õèäìÿòèíÿ ÿðç åäèðÿì êè, êèòàá âÿ ìÿêòóáóíóç ÷àòûíúàéà ãÿäÿð ìÿí ñèçèí ôÿçèëÿò âÿ êÿìàëûíûç, ùàáåëÿ âÿçèééÿòèíèç ùàããûíäà îëàí ùÿãèãÿòëÿðäÿí î ãÿäÿð äÿ õÿáÿðäàð äåéèëäèì. Ñèçèí ùàããûíûçäà áèðèíúè äÿôÿ ìÿíÿ àëèúÿíàá úàâàíëàðäàí îëàí ßëè õàí î ãÿäÿð éöêñÿê ìÿëóìàò âåðìèøäèð êè, ýåúÿ-ýöíäöç ñèçè ýþðìÿê ùÿñðÿòèíäÿéÿì. Áèëìèðÿì, ñèçèí ÿçèç âöúóäóíóçó ýþðìÿéÿ þìðöì âÿôà åäÿúÿêäèðìè? Ýþðÿñÿí åëÿ áèð âàñèòÿ îëàúàãäûðìû êè, ñèçèí ÿçèç âöúóäóíóçó ýþðìÿê øÿðÿôè âÿ ñåâèíúè ìÿíÿ ãèñìÿò îëñóí? Ñèçèí ýþíäÿðäèéèíèç ÿçèç êèòàáûí ìÿíÿ õîø ýÿëìÿñè ùàããûíäà àíúàã þç òÿðèô âÿ òÿãäèðèìè ñþéëÿéÿ áèëÿðÿì. Áó êèòàá õöñóñèëÿ îíà ýþðÿ òÿãäèðÿ âÿ òÿðèôÿëàéèãäèð êè, ùÿçðÿòÿøðÿôèíèç [áó ÿñÿðè éàçàðêÿí] ÿðÿá ñþçëÿðèíè áöòöíëöêëÿ ôàðñ äèëèíäÿí àòìûøñûíûç. Êàø, áàøãàëàðû äà ñèçèí êèìè åäÿéäèëÿð âÿ äöíéàíûí ÿí øèðèí äèëëÿðèíäÿí îëàí äèëèìèçè ÿðÿá äèëèíèí èñòèëàñûíäàí àçàä åäÿéäèëÿð. Ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèç ôàðñ äèëèíè ÿðÿá äèëèíèí èñòèëàñûíäàí àçàä åäèðñèíèç. Ìÿí äÿ õàëãëàðûìûçû ÿðÿá ÿëèôáàñûíûí ÿñàðÿòèíäÿí àçàä åòìÿéÿ ÷àëûøûðàì. Êàø ö÷öíúö áèð àäàì äà òàïûëàéäû êè, õàëãëàðû ÿðÿáëÿðèí ýÿòèðäèéè áèð ÷îõ ïèñ àäÿòëÿðäÿí àçàä åòìÿéÿ ÷àëûøàéäû. Áó ÿðÿáëÿð áèçèì ìèíèëëèê òàðèõè îëàí éöêñÿê øþùðÿòÿ ìàëèê ÿäàëÿòëè äþâëÿòèìèçè çàâàëà óüðàòäûëàð; éåð öçöíöí úÿííÿòè ñàéûëàí âÿòÿíèìèçè õàðàáàçàðà äþíäÿðäèëÿð, áèçè áó úöð çÿëèë, áàøûàøàüû åäèá, êþëÿ âÿ ìèñêèí âÿçèééÿòÿ ñàëäûëàð. Êàø, åëÿ áèð øÿõñ îëàéäû êè, áèçè áó âÿçèééÿòäÿí àçàä åäÿéäè. Ëàêèí áó øÿõñ ìÿíèì òÿáèÿòèìÿ çèää îëàí ïåéüÿìáÿðëèê, èìàìëûã éîëó èëÿ äåéèë, ôèëîñîôëóã, àëèìëèê éîëó èëÿ ìåéäàíà ÷ûõàéäû. Èíäè êè, ãåéðÿòèí ÷îõëóüóíäàí ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèç áåëÿ áèð ÷ÿòèí èøÿ, éÿíè ÿñÿð éàçìàã èøèíÿ ÿë àòìûñûíûç, ìÿí àðçó åäèðÿì êè, ÿýÿð ìöìêöí åòñÿíèç, áèçèì áàáàëàðûí éàäèýàðû îëàí Éÿçä àòÿøïÿðÿñòëÿðèíèí éàçûëàðûíäàí âÿ òàðèõè êèòàáëàðûíäàí áÿçè òàðèõè õÿáÿðëÿðè âÿ ðÿâàéÿòëÿðè ÿëäÿ åäÿðÿê, îíëàðû äà áåøèíúè êèòàá àäû èëÿ ÿñÿðèíèçÿ äàõèë åäÿéäèíèç. 107
ßðÿáëÿðèí èñòèëàñû íÿòèúÿñèíäÿ áó éàçûãëàðûí áàøûíà íÿ ìöñèáÿòëÿð ýÿëäèéèíè áèç ùÿëÿ ìöôÿññÿë øÿêèëäÿ áèëìèðèê. Áó òàéôàíûí ãÿäèì âÿçèééÿòè, îíëàðûí ïàäøàùëàðûíûí ùàêèìèééÿò öñóëó âÿ ãàíóíëàðû ùàããûíäà áèçèì áèëäèêëÿðèìèç àíúàã èúìàëäàí èáàðÿòäèð. Àòÿøïÿðÿñòëÿðèí þç êèòàáëàðûíäàí àëûíàí òàðèõè õÿáÿðëÿð îõóúóëàð ö÷öí ùÿì éåíè, ùÿì äÿ ìàðàãëû îëà áèëÿð. Éÿçä ìàùàëûíäà éàøàéàí àòÿøïÿðÿñòëÿðèí þç äèëëÿðèíäÿ âÿ þç ÿëèôáàëàðû èëÿ êèòàáëàðûíûí îëóá-îëìàäûüûíû áèëìèðÿì. Åøèòäèéèìÿ ýþðÿ àòÿøïÿðÿñòëÿðäÿí áèð ãÿäÿðè Ùèíäèñòàíäà éàøàéûð. Îíëàðûí êÿúÿðàòè äèëèíäÿ êèòàáëàðû âàðäûð. Éÿçä ìàùàëûíäà éàøàéàí àòÿøïÿðÿñòëÿðèí äÿ êÿúÿðàòè äèëèíäÿ êèòàáëàðà âÿ êÿúÿðàòè ÿëèôáàñûíà ìàëèê îëìàëàðû åùòèìàë îëóíóð. Áó ìÿñÿëÿíè éàçäûüûìà ýþðÿ ìÿíè áàüûøëàéûí! ×öíêè ñèç ìÿêòóáóíóçäà ìÿíÿ õÿéàëûìà íÿ ýÿëÿðñÿ, éàçìàüûìû áóéóðìóøäóíóç. Îíà ýþðÿ äÿ áó ìÿñÿëÿíè éàçäûì, áàøãà áèð øåé ôèêðèìÿ ýÿëìÿäè. Áèð äÿ ìÿíèì áÿçè ÿñÿðëÿðèì âàð êè, äîüðóäàí äà ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçèí ìöòàëèÿñèíÿ ëàéèã ýþðöëÿ áèëÿð. Ëàêèí òÿÿññöô êè, áÿçè ñÿáÿáëÿðÿ ýþðÿ îíëàðûí ÷îõó ùÿëÿ ÷àï åäèëìÿìèøäèð. Îíëàðäàí áèðè ìÿíèì òöðêúÿ “Òÿìñèëàò”ûìäûð. Áó ÿñÿðëÿðè éàçìàãäàí ìÿãñÿäèì, þç õàëãûìû Àâðîïàäà ìÿìóë îëàí äðàì âÿ òåàòð ñÿíÿòè èëÿ òàíûø åòìÿê èäè êè, áÿëêÿ ìÿíèì áàøãà ùÿìâÿòÿíëÿðèì äÿ ñîí äÿðÿúÿ ôàéäàëû îëàí áó ýþçÿë ñÿíÿòèí øÿðòëÿðè âÿ òÿëÿáàòû èëÿ òàíûø îëóá, áó úöð ÿñÿðëÿð éàçìàüà áàøëàñûíëàð. Áó ìÿãñÿäëÿ äÿ þç êîìåäèéàëàðûìäàí áèð íöñõÿñèíè ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçÿ ýþíäÿðèðÿì. Ìöìêöíäöð êè, áóðàäà îëàí áÿçè ÿñÿðëÿðè Àâðîïà òåàòðëàðûíäà îëäóüó êèìè, õöñóñè ýåéèìëÿðëÿ áÿçÿíäèðèëìèø ïåðñîíàæëàðûí âàñèòÿñè èëÿ ùÿðäÿíáèð äîñòëàðûí éûüûíúàüûíäà òàìàøàéà ãîéäóðóá, ùÿçç àëàñûíûç. Áóíäàí áàøãà, îõóíìàñû ìàðàãëû îëàí Ñöðóø ùàããûíäà éàçäûüûì òÿíãèäèí äà ñóðÿòèíè ñèçÿ ýþíäÿðèðÿì. Áèð äÿ ÿýÿð ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèç ñèçÿ èõëàñû îëàí ìÿíèìëÿ èëòèôàò öçöíäÿí ìÿêòóáëàøìàüû äàâàì åòäèðÿðÿê, þç ôèêèð âÿ ïëàíëàðûíûç ùàããûíäà ùÿðäÿíáèð ìÿíÿ éàçñàíûç, þçöìö õîøáÿõò àäàìëàðäàí áèðè ùåñàá åäÿðÿì. Ìÿí äÿ þç íþâáÿìäÿ, ñèçèí ùÿð áèð ìÿêòóáóíóçà äÿðùàë úàâàá éàçûá, ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçèí ãèéàáè ìÿðùÿìÿòè èëÿ êÿäÿðëè êþíëöìÿ òÿñÿëëè âåðÿúÿéÿì. Ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû. 15 èéóí 1870-úè èë, Òèôëèñ øÿùÿðè
108
ÒÅÙÐÀÍÀ, ÔßÒßËÈ ØÀÙ ÃÀÚÀÐÛÍ ÎÜËÓ ØÀÙÇÀÄß ÚßËÀËßÄÄÈÍ ÌÈÐÇß ÙßÇÐßÒËßÐÈÍß 1870-úè ÈË ÑÅÍÒÉÀÁÐ ÀÉÛÍÛÍ ÑÎÍËÀÐÛÍÄÀ ÉÀÇÛËÌÛØ ÈÊÈÍÚÈ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ
Ùÿçðÿò-ÿøðÿô, éöêñÿê âÿ áþéöê, àëèíÿñÿá øàùçàäÿ Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿíèí ùöçóðóíà ÿðç åäèðÿì. Ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçèí ÿçèç ìÿêòóáó èéóë àéûíäà éåòèøÿðÿê, ñîíñóç ìèííÿòäàðëûüûìà ñÿáÿá îëäó. Òÿÿññöô åäèðÿì êè, ìÿí ìÿêòóáëàðûìû ñèçèí êèìè, ÿðÿá ñþçëÿðèíèí ãàðûøûüû îëìàäàí õàëèñ ôàðñ äèëèíäÿ éàçà áèëìèðÿì. ×öíêè óøàãëûãäàí ôàðñ äèëèíè áåëÿ þéðÿíìèøÿì. Èíäè èñÿ áó àäÿòè òÿðê åòìÿê ìÿíèì ö÷öí ÷îõ ÷ÿòèíäèð. Ìÿíäÿ ýöíàù éîõäóð. ßðÿáëÿðèí åâè éûõûëñûí! Áó áàðÿäÿ ìÿíè áàüûøëàìàëûñûíûç. Ñèçèí ìÿêòóáóíóçó ÿââÿëäÿí àõûðà ãÿäÿð äþíÿ-äþíÿ îõóäóì. ßùâàëûíûçäàí òàìàìèëÿ õÿáÿðäàð îëäóì. Ñèçèí ùöììÿòèíèçÿ, çþâãöíöçÿ âÿ èíúÿ íöêòÿëÿðè àíëàìàã ãàáèëèééÿòèíèçÿ âÿ ùÿð èøäÿí àýàù îëìàüûíûçà àôÿðèíëÿð ñþéëÿäèì. Çÿðäöøòèëÿðèí ÿùâàëàòûíû, ÿëáÿòòÿ, íåúÿ êè, ìÿñëÿùÿò ýþðöðñöíöç, åëÿúÿ äÿ éàçàúàüûíûçû öìèä åäèðÿì1. Áóíäàí áàøãà, ÿýÿð ìÿíèì éàçûëàðûìäà áÿçè ôðàíñûç êÿëìÿëÿðèíèí èìëàñû ÿñëèíäÿ îëäóüó êèìè éàçûëìûðñà, áóíóí ñÿáÿáè îäóð êè, áèð òÿðÿôäÿí, ìÿí þçöì ôðàíñûç äèëèíè áèëìèðÿì, äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ áèð ÷îõ ãöñóðëàðû îëàí áèçèì ÿëèôáàìûç õàðèúè äèëëÿðäÿí àëûíàí êÿëìÿëÿðè äöçýöí èôàäÿ åäÿ áèëìèð. Öìèä åäèðÿì êè, áó ìÿñÿëÿäÿ äÿ ìÿíè áàüûøëàéàúàãñûíûç. Ëàêèí ìÿí ðóñ äèëèíè éàõøû áèëèðÿì. Ùàçûðêû ÿñðäÿ ðóñ äèëè ùÿì èíøà úÿùÿòäÿí, ùÿì äÿ áàøãà úÿùÿòëÿðäÿí ýöíäÿí-ýöíÿ òÿðÿããè åäèð âÿ èíúÿ ìÿòëÿáëÿðèí èôàäÿñè ö÷öí äîüðóäàí äà ìèñèëñèç áèð äèëäèð. Èíäè èñÿ ìÿòëÿá öñòöíÿ ýÿëÿê. Êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿéèí äèí, äþâëÿò, þëêÿ âÿ õàëã ö÷öí íÿ ãÿäÿð ôàéäàëû áèð èø îëäóüóíà äàèð áó ìÿêòóáäà ìöôÿññÿë äÿëèëëÿð ýÿòèðìÿêëÿ áàøûíûçû àüðûòìàã èñòÿìèðÿì. Ùÿëÿ èíèøèë áó ìÿñÿëÿéÿ äàèð éàçûá òÿðòèá åòäèéèì áèð íå÷ÿ ëàéèùÿ âÿ êèòàá÷àíû Òèôëèñäÿêè Èðàí êîíñóëõàíàñû âàñèòÿñèëÿ Òåùðàíà, Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ ýþíäÿðìèøÿì. Áó ýöíÿ ãÿäÿð ìÿíÿ úàâàá âåðìÿìèøëÿð. Áèëìèðÿì, áó ñÿíÿäëÿð Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ ÷àòìûø âÿ ìÿíè úàâàáñûç ãîéìóøëàð, éà îíëàðà ÷àòìàìûøäûð. Õàùèø åäèðÿì êè, úÿíàáûíûç ëöòô åäèá, ýóéà ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí äåéèë, áàøãà áèð âàñèòÿ èëÿ õÿáÿð òóòìóø àäàì êèìè áó ìÿñÿëÿíè þéðÿíÿñèíèç êè, êèòàá÷à ÷àòìûøñà, úàâàáûíûí âåðèëìÿñèíÿ íÿ êèìè áèð ùàäèñÿ âÿ éà íÿ êèìè ôèêèð ñÿáÿá îëìóøäóð?! 109
Éàçìûøñûíûç êè, “ÿðÿáëÿðèí ÿëèíäÿí ãÿëáèì ãàíà äþíìöøäöð”. Äöçäöð, ìÿí äÿ ñèçèí ñþçöíöçÿ øÿðèêÿì. Áÿñ íÿ ö÷öí áó ôèêðèíèçè ÿðÿáëÿðè öëóùèééÿò ìÿãàìûíûí øÿðèêè ùåñàá åäÿí êèðìàíëû Ùàúû Êÿðèì õàí Ãàúàðà äåìèðñèíèç? Áàüûøëàéûí, áóíó éàçìàãäà ñÿùâ åäèðÿì. ×öíêè ñèç áóéóðìóøñóíóç êè, äîäàüûíûçû òÿðïÿòìÿéÿ áåëÿ èõòèéàðûíûç éîõäóð. Áåëÿ èñÿ, ñèçèí ãÿëáèíèçÿ òÿñÿëëè âåðìÿê ö÷öí áèð íÿôÿð àäàìû ñèçÿ íèøàí âåðèðÿì êè, ùÿðäÿíáèð îíóíëà ñþùáÿò åòìÿêëÿ äÿðä-ãÿìèíèçè äàüûäàñûíûç. Ñîí çàìàíëàðäà Èðàíûí Ïàðèñäÿ îëàí ñÿëàùèééÿòëè íàçèðè Ìèðçÿ Éóñèô õàí Òåùðàíà ÷àüûðûëìûøäûð. Ùàçûðäà îðàäàäûð. Ìÿíèì íÿçÿðèìäÿ, áó øÿõñ äöíéàíûí áöòöí ìþáèäëÿðè, àüûëëûëàðû âÿ ôèëîñîô òÿáèÿòëè àäàìëàðû è÷ÿðèñèíäÿ ÿâÿçñèç áèð èíñàíäûð. Ìÿíèì åòèãàäûìúà, èíäèêè äþâðäÿ Èðàí øàùûíûí áåëÿ áèð ôÿðàñÿòëè, äöøöíúÿëè, èíàìëû âÿ äþâëÿòñåâÿí ãóëëóã÷óñó éîõäóð. Úÿíàáûíûç ùÿìèí Ìèðçÿ Éóñèô õàíëà òàíûø îëóá, îíóí Èðàí äþâëÿòèíèí ìÿíàôåéè âÿ èñëàì õàëãëàðûíûí òÿðÿããèñèíÿ àèä éàçìûø îëäóüó êèòàá÷àëàðûíû îõóéóí! Ñèç “Âÿçèð âÿ ðÿôèã”2 êèòàá÷àñûíû äà îíäà ýþðÿ áèëÿðñèíèç. Áó êèòàá÷àíûí íöñõÿñè ìÿíäÿ éîõäóð. ßýÿð îíóíëà õöñóñè äîñòëóã éàðàòìûø îëñàíûç, “Ùèäàéÿòëÿ ñþùáÿò”3 âÿ åùòèìàë åäèëÿ áèëÿí áÿçè áàøãà øåéëÿðè äÿ îíóí éàíûíäà òàïà áèëÿðñèíèç. Ðóùöë-ãöäñ ùÿçðÿòëÿðè Ìèðçÿ Éÿãóá õàíûí îüëó Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíäûð êè, îíóí ÿñÿðëÿðèíè îõóéàðêÿí ìÿíÿ öç âåðÿí ñîíñóç ñåâèíú, âÿúä òÿñèðèíèí íÿòèúÿñèíäÿ áó ëÿãÿáè îíà ìÿí âåðìèøÿì. “Âÿçèð âÿ ðÿôèã” êèòàá÷àñû îíóí ÿñÿðèäèð. Ðóùöë-ãöäñ áó ñîí ýöíëÿðäÿ èñëàì ÿëèôáàñûíûí äÿéèøäèðèëìÿñèíÿ äàèð áèð êèòàá÷à éàçìûøäûð êè, îíóí ùÿãèãÿòè ñþéëÿéÿí ìÿçìóíóíó îõóìàãäàí èíñàí ìÿíÿâè ëÿççÿò àëûð. Àðçó åäèðÿì êè, øàùçàäÿ ùÿçðÿòëÿðè Ðóùöë-ãöäñöí áó êèòàá÷àñûíû îõóéóá, áó õöñóñäà þç ôèêðèíè âÿ òÿÿññöðàòûíû ìÿíÿ éàçñûíëàð. Áó êèòàá÷àäàí Ìèðçÿ Éóñèô õàíäà âàðäûð. Äþâëÿòè õèäìÿò èøëÿðèíäÿ Ìèðçÿ Éóñèô õàíûí âÿçèééÿòè áèð ãÿäÿð ïÿðèøàí èäè. Áó úÿùÿòäÿí ÷îõ íèýàðàíàì. ßýÿð îíóí èøëÿðè éàõøû íÿòèúÿ èëÿ áàøà ÷àòìûøñà, öìèä åäèðÿì êè, îíóí ìöæäÿñèíè éàçûá, ìÿíè òÿøâèøäÿí ãóðòàðìàãëà, ùÿìèøÿ þçöíöçÿ ìèííÿòäàð åäÿúÿêñèíèç. Âÿä åòäèéèíèç äàñòàíûí ýÿëèá ÷àòàúàüûíûí èíòèçàðûíäàéàì. Ùàçûðäà Òèôëèñ øÿùÿðèíäÿ øèääÿòëè âÿáà õÿñòÿëèéè âàðäûð. Ìÿí äÿ áó ýöíÿ ãÿäÿð òÿê-òÿíùà Ãîúóð éàéëàüûíäà ãàëìûøàì âÿ õÿñòÿëÿíìÿéèí ãîðõóñóíäàí øÿùÿðÿ ãàéûäà áèëìèðÿì. Éàéëàãäà èñÿ ñîéóã áèçè ñèíñèäèá âÿ ãÿëáèìèçè ïÿðèøàí åäèá. Ìÿêòóáó óçàòìàã èñòÿéèðäèì. Ëàêèí éåíè âÿ ìàðàãëû áèð ìÿòëÿá õàòèðèìÿ ýÿëìÿäè. Ñèçÿ èõëàñû îëàí êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû. 1870-úè èë, ñåíòéàáðûí ñîíëàðûíäà, Ãîúóð éàéëàüûíäà
110
ÐÓÙÈ-ÐßÂÀÍÛÌ ÐÓÙÖË-ÃÖÄÑ! Áó èëèí 25 àïðåëèíäÿ éàçäûüûíûç ìÿêòóáóí úàâàáûíû ùÿìèí èëèí èéóí àéûíäà, êå÷ìèøäÿ Ìöíèô ÿôÿíäèéÿ ìÿêòóá ýþíäÿðäèéèì Ñòåïàí ÿôÿíäèíèí âàñèòÿñèëÿ ýþíäÿðìèøäèì. Áèëìèðÿì, î ìÿêòóá ñèçÿ éåòèøìèøäèð, éà éîõ? ßýÿð éåòèøìèøñÿ, îíóí úàâàáûíû ýþíäÿðìÿéèíèçè ýþçëÿéèðÿì. ßýÿð ìÿêòóá ÷àòìàìûøñà, Ñòåïàí ÿôÿíäèäÿí îíó òÿëÿá åäèí! Ùÿð ùàëäà, ìÿí ñèçèí úàâàáûíûçû ýþçëÿéèðÿì. Ìÿíè íèýàðàí÷ûëûãäàí ãóðòàðûí! Áèð äÿ ìÿí áèð ìÿñÿëÿ ùàããûíäà ñîí äÿðÿúÿ òÿøâèøÿ äöøìöøÿì êè, ãÿëáÿí ñåâäèéèì âÿ ñîíñóç èíàíäûüûì Ìöíèô ÿôÿíäè íÿ ö÷öí ýÿðÿê ìÿíèì éàçûëàðûìà úàâàá ýþíäÿðìÿñèí. Ùÿòòà, ìÿí áó õöñóñäà îíà òåëåãðàì ýþíäÿðèá úàâàáûíûí ïóëóíó äà Òèôëèñäÿ âåðäèì âÿ òÿúèëè úàâàá âåðìÿñèíè õàùèø åòäèì. Ëàêèí éåíÿ äÿ úàâàá àëìàäûì. Áó ìÿñÿëÿ ìÿíè ÷îõ òÿøâèøÿ âÿ ùåéðÿòÿ ñàëìûøäûð êè, úÿíàá Ìöíèô ÿôÿíäèíèí ìÿíÿ ãàðøû áåëÿ åòèíàñûçëûüûíûí ñÿáÿáè íÿäèð? Ìöíèô ÿôÿíäèíèí áó úöð ìöíàñèáÿòèíèí ñÿáÿáèíè ìÿíÿ òåçëèêëÿ õÿáÿð âåðèá, íèýàðàí÷ûëûãäàí ãóðòàðìàüû àúèçàíÿ ñóðÿòäÿ ñèçäÿí õàùèø åäèðÿì. ßëèôáà ùàããûíäà ìÿí þç êþìÿê âÿ õèäìÿòèìè ñèçäÿí ÿñèðýÿìÿéÿúÿéÿì. Áó õöñóñäà ôèêðèìÿ ýÿëÿí ùÿð áèð øåéè, î þëêÿíèí ãàíàúàãëû àäàìëàðû âÿ áó ìÿñÿëÿíèí òÿðÿôäàðëàðû íÿçÿðèíäÿ àéäûíëàøäûðàúàüàì. Þçöíöç áèëèðñèíèç êè, ìÿíèì ÿëèôáà ùàããûíäàêû ôèêðèìèí ìöâÿôôÿãèééÿòëÿ áàøà ÷àòìàñûíäàí ãåéðè ùå÷ áèð àðçóì éîõäóð. Ëàêèí äîñòëàð ìÿêòóáëàðûìà úàâàá ýþíäÿðìÿäèêäÿ ãÿëáèì ñûõûëûð. Àõû, ìÿí äîñòëàðûìûí õåéðèíè èñòÿéèðÿì. ßýÿð ìÿí õåéèðõàù àäàì äåéèëÿìñÿ, íÿ ö÷öí ñèçèí òÿðÿããèíèç, åëìëÿðè þéðÿíìÿéèíèç, ìÿäÿíèééÿòÿ éèéÿëÿíìÿéèíèç ö÷öí îí èëäÿí àðòûãäûð êè, ùåé áàüûðûðàì: ãàðäàøëàðûì, ÿëèôáàíûçû äÿéèøäèðèí! Áåëÿ îëäóãäà ìÿíèì ìÿêòóáëàðûìû úàâàáñûç ãîéìàã ðÿâàäûðìû? Èéóí àéûíäà ÿëèôáà ìÿñÿëÿñèíÿ äàèð úÿíàáûíûçà áèð ìÿêòóá éàçìûøäûì. Ùÿìèí ìÿêòóáäà ñèçäÿí êè÷èê áèð øåéè, éÿíè ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿéèí ëàçûì âÿ äöçýöí áèð èø îëìàñûíà äàèð ôðàíñûç äèëèíäÿ áèð ìÿãàëÿ éàçûá, “Êîíñòàíòèíîïîë” ãÿçåòèíäÿ ÷àï åòäèðìÿéè õàùèø åòìèøäèì. Áó ýöíÿ ãÿäÿð î ìÿêòóáóìóí ñèçÿ ÷àòìàñûíà äàèð ìÿëóìàò àëìàìûøàì. Èéóí àéûíäà éàçäûüûì ìÿêòóá ÷îõ âàúèáëè èäè. Îíóí ÷àòìàñûíà äàèð õÿáÿð àëìàäûüûìà ýþðÿ ÷îõ íèýàðàíàì. Áÿëêÿ î ìÿêòóá èòìèøäèð? ßýÿð äîüðóäàí äà ìÿêòóá ñèçÿ ÷àòìàìûøñà, éàçûá áèëäèðèíèç êè, ñóðÿòèíè ÷ûõàðòäûðûá ñèçÿ ýþíäÿðèì. Õöëàñÿ, úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Ñèçè àíä âåðèðÿì ãÿëáèìäÿ ñèçÿ áÿñëÿäèéèì ìÿùÿááÿòÿ, Ìöíèô ÿôÿíäèíèí ìÿíèì ìÿêòóáëàðûìà úàâàá éàçìà111
ìàñûíûí ñÿáÿáëÿðè âÿ èéóí àéûíäà ýþíäÿðäèéèì ìÿêòóáóí ñèçÿ ÷àòûá÷àòìàìàñû ùàããûíäà õÿáÿð âåðìÿêëÿ, ìÿíè òåçëèêëÿ íèýàðàí÷ûëûãäàí õèëàñ åäèí! Ìÿí áó õöñóñäà ÷îõ íèýàðàíàì. Èéóí àéûíäà éàçäûüûì ìÿêòóáäà øÿêëèìè ýþíäÿðÿúÿéèìè ñèçÿ âÿä åòìèøäèì. Îäóð êè, ùÿìèí çÿðôèí è÷ÿðèñèíäÿ ýþíäÿðèðÿì. Ãàðäàøûíûç êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû. 1870-úè èë, 25 îêòéàáð, Òèôëèñ øÿùÿðè
ÌÈÐÇß ÔßÒßËÈ ÀÕÓÍÄÇÀÄßÍÈÍ 1870-úè ÈËÄß ÔßÒßËÈ ØÀÙ ÃÀÚÀÐÛÍ ÎÜËÓ ØÀÙÇÀÄß ÚßËÀËßÄÄÈÍ ÌÈÐÇßÉß ÝÞÍÄßÐÄÈÉÈ ÀÇßÐÁÀÉÚÀÍÚÀ “ÒßÌÑÈËÀÒ”ûí ÁÈÐ ÑßÙÈÔßÑÈÍÄß ÉÀÇÌÛØ ÎËÄÓÜÓ ÌßÒËßÁÈÍ ÑÓÐßÒÈ
Áó úöð ÿñÿðëÿðèí ÿñàñ ìÿãñÿäè ÿõëàãû éàõøûëàøäûðìàãäûð. Àâðîïàíûí ìöòÿôÿêêèðëÿðè âÿ ôèëîñîôëàðû àíëàìûøëàð êè, èíñàíëàðûí òÿáèÿòèíäÿí âÿ òèíÿòèíäÿí åéáëÿðè âÿ ïèñ ÿìÿëëÿðè àíúàã ìÿñõÿðÿ âÿ èñòåùçà âàñèòÿñèëÿ ðÿô åòìÿê îëàð. Áóíà ýþðÿ äÿ, îíëàðûí èñòèëàùûíúà äðàì ôÿííè àäëàíàí áó úöð ÿñÿðëÿð éàçìàüà áàøëàäûëàð âÿ áóíäàí ñîíðà òåàòð àäû èëÿ ìÿúëèñëÿð âÿ úÿìèééÿòëÿð òÿñèñ åòäèëÿð êè, åéèá âÿ ïèñ ÿìÿë ñàùèáëÿðèíèí ñóðÿòèíè õàëãûí ãàðøûñûíäà ýþñòÿðèá, éàðàìàç àäàìëàðûí ÷èðêèí èøëÿðèíè ìöúÿññÿì åòñèíëÿð êè, úàìààò îíëàðäàí èáðÿò àëûá, ïèñ âÿ ÷èðêèí ÿìÿëëÿðäÿí óçàãëàøñûí. ßýÿð ÿñëèíäÿ ôàðñ îëóá, òöðêúÿíè ëàçûìûíúà áèëÿí Òåùðàí çèéàëûëàðûíäàí áèðè áó “Òÿìñèëàò”û êèòàáäà ýþñòÿðèëÿí øÿðòëÿð âÿ ãàéäàëàð öçðÿ, áèð øåé ÿñêèëòìÿäÿí, ñþç÷öëöéÿ âÿ ãàôèéÿïÿðäàçëûüà éîë âåðìÿäÿí, ôàðñëàðûí éàçû ãàéäàëàðûíà äåéèë, äàíûøûã ãàéäàëàðûíà ÿñàñÿí, ñàäÿ áèð øèâÿ èëÿ òöðê äèëèíäÿí ôàðñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ âÿ ÷àï åäèá éàéàðñà, ùÿì õàëãà áþéöê õèäìÿò åòìèø îëàð, ùÿì äÿ þçö áó êèòàáû ñàòìàã éîëó èëÿ ÷îõëó ãàçàíú ÿëäÿ åäÿ áèëÿð.
112
[ÌÈÐÇß ÌÅËÊÓÌ ÕÀÍÀ] Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! “Êÿìàëöääþâëÿ”íèí ìöêÿììÿë íöñõÿñèíè ñèçÿ ýþíäÿðìÿê èñòÿéèðÿì. Ëàêèí îíó ñèçèí þçöíöçöí ìÿñëÿùÿò ýþðäöéöíöç øÿõñäÿí áàøãà, ñèçÿ ýÿòèðìÿê ö÷öí ùå÷ êÿñÿ òàïøûðà áèëìÿðÿì. Áèð äÿ ñèçèí èêèíúè ìÿêòóáóíóçäàí ìÿí âÿ Øåéõöëèñëàì ñèçèí Èñòàíáóëäàêû ùàçûðêû âÿçèééÿòèíèçè áàøà äöøäöê êè, íÿäÿíñÿ, ãÿëáèíèç áèð ãÿäÿð êÿäÿðëÿíìèøäèð. ßëáÿòòÿ, áó öðÿê ñûõûíòûñûíûí áàøãà áèð ñÿáÿáè éîõäóð. Ñÿáÿá àíúàã îäóð êè, ñèçèí ìöàñèðëÿðèíèç ôèêðèíèçè âÿ ñþçëÿðèíèçè áàøà äöøìöðëÿð âÿ ëàçûì îëàí ùöììÿò âÿ ãåéðÿòÿ ìàëèê äåéèëäèðëÿð. Ìÿí þçöì äÿ îí èëäÿí àðòûãäûð êè, áåëÿ áèð öðÿê ñûõûíòûñûíà ìöáòÿëàéàì. Éàäûíûçäàäûðìû, ìÿí Èñòàíáóëà ýÿëäèêäÿ ñèçäÿí áàøãà áèð íÿôÿð äÿ îëñóí ìÿíè òàíûäûìû êè, êèìÿì, íÿ ö÷öí ýÿëìèøÿì âÿ íÿ äåéèðÿì? Ùÿòòà áÿçè éåðëÿðäÿ, õöñóñèëÿ Èðàí ñÿôàðÿòõàíàñûíäà ìÿíèì ôèêðèìÿ ýöëäöëÿð äÿ. Íÿùàéÿò, Èðàí ñÿôèðè ìÿíè òþùìÿòëÿíäèðäè äÿ! Èñòàíáóëäàí ìÿí êÿäÿð âÿ òÿÿññöôëÿ ãàéûòäûì. Áóíóíëà áåëÿ, éåíÿ äÿ þç ôèêðèìäÿí ÿë ÷ÿêÿ áèëìÿäèì. Ìÿí âÿ ñèç áåëÿ áèð òÿáèÿòäÿ éàðàíìûøûã. Áèç ýÿðÿê þìðöìöçöí ñîíóíà ãÿäÿð áó éîëëà ýåäÿê. Ìÿíÿ âÿ ñèçÿ, òÿáèÿòèìèçèí õöñóñèééÿòèíÿ ýþðÿ áàøãà áèð éîëëà ýåòìÿê ö÷öí èìêàí éîõäóð. Êàø, àíàäàí äîüóëìàéàéäûã! Äîüóëñàã äà, êàø áàøãàëàðû êèìè îëàéäûã êè, éåìÿêäÿí, è÷ìÿêäÿí, ýåéèíìÿêäÿí ëÿççÿò àëûá, íÿòèúÿñèç þç àãèáÿòè îëìàéàí àðçó âÿ ìÿãñÿäëÿð àðäûíúà ýåäÿéäèê! Âàëëàù, ìöàñèðëÿðèìèí âåúñèç îëìàñû íÿòèúÿñèíäÿ éàøàéûø ìÿíÿ ùàðàì îëìóøäóð. Çÿùÿðäÿí àúû áèð ùÿéàò êå÷èðèðÿì. Ìÿíèì ö÷öí ñèçèí êèòàá÷àíûçäàí äàùà éàõøû âÿ äàùà éöêñÿê âÿ ùÿâÿñëÿíäèðèúè áèð øåé îëà áèëìÿç. ßëèôáà ìÿñÿëÿñè, õàùèø åòäèéèì êèìè, “Êîíñòàíòèíîïîë” ãÿçåòèíäÿ ÷àï åäèëäèêäÿí ñîíðà ñèçÿ áÿçè áàøãà øåéëÿð äÿ éàçàúàüàì êè, éåðè ýÿëäèêúÿ, çèêð åäÿñèíèç. Õöëàñÿ, ùÿð úöð ìöâÿôôÿãèééÿòñèçëèéÿ äþçìÿê âÿ ãàòëàøìàã ëàçûìäûð. Ñÿáð åòìÿê ëàçûì ýÿëèð êè, ÿúÿë ýÿëèá ÷àòñûí, áó äöíéàíû òÿðê åäÿí âÿ áÿäáÿõò õàëãûìûçûí òàìàìèëÿ þëöá îðòàäàí ýåòìÿñèíè ùå÷ îëìàçñà, þç ýþçöìöçëÿ ýþðìÿéÿê! Ìÿíèì áó ìÿêòóáóìóí ùàíñû âàñèòÿ èëÿ ñèçÿ éåòèøäèéèíè Èðàí ñÿôàðÿòõàíàñûíà áèëäèðìÿéèí! Ìÿí äîüðóñó, ñÿôèðäÿí ÷îõ øöáùÿëÿíèðÿì. 113
Îëà áèëñèí êè, ñÿôàðÿòõàíàäàí Ñòåïàí ÿôÿíäèíè ùÿäÿëÿéèá òàïøûðìûøëàð êè, ìÿíèì ìÿêòóáëàðûìû ñèçÿ ÷àòäûðìàñûí. Ùÿð ùàëäà ñèç ìÿíèì êå÷ìèø ìÿêòóáëàðûìû àõòàðûí! ×öíêè èêèíúè ìÿêòóáóìäà øÿêëèìè äÿ ñèçÿ ýþíäÿðìèøäèì. Ãàðäàøûíûç êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû. 1870-úè èë äåêàáðûí 27-äÿ. Òèôëèñ øÿùÿðè
ßÇßÌßÒËÈ ÀÜÀÌ, ÁÞÉÖÊ ßÌÈÐËßÐ ÍßÒÈÚßÑÈ, ÕÀÃÀÍÀ ÉÀÕÛÍ ÎËÀÍ ÌÞÒßÌßÍÖÑÑÓËÒÀÍ, ÉÖÊÑßÊ ÌßÍÑßÁËÈ, ÚßËÀË ÑÀÙÈÁÈ, ÙÞÐÌßÒËÈ ÕÀÐÈÚÈ ÈØËßÐ ÍÀÇÈÐÈÍÈÍ ÁÈÐÈÍÚÈ ÌÖÀÂÈÍÈ ÌÓÑÒÀÔÀ ÕÀÍ, ÀËËÀÙ ÎÍÓÍ ÈÃÁÀËÛÍÛ ÄÀÈÌÈ ÅÒÑÈÍ, ÌÖËÀÙÈÇß ÁÓÉÓÐÀÚÀÃËÀÐ ßçÿìÿòëè àüàì Ìèðçÿ Ìóñòàôà õàí, Àëëàù úÿëàëûíûçû àðòûã åëÿñèí! Ñîí äÿðÿúÿäÿ òÿÿññöô åäèðÿì êè, ìÿñàôÿíèí óçàãëûüû âÿ áèçè áèðáèðèìèçëÿ ýþðöøäöðÿ áèëÿúÿê âàñèòÿëÿðèí âÿ òÿñàäöôëÿðèí îëìàñû ìÿíè ñèçèí ÿçèç âöúóäóíóçó ýþðìÿêäÿí ìÿùðóì åòìèøäèð. Ëàêèí úÿíàáûíûç, ôèòðè íÿúàáÿòèíèçèí òÿëÿáè èëÿ âÿ òÿáèè ùöñí-ÿõëàãûíûçëà ìÿíè ýþðìÿäÿí âÿ òàíûìàäàí, óçàãäàí-óçàüà éàä åäèá ìÿíèì òÿðÿôäàðûì, ôèêèðëÿðèìèí ìöäàôèÿ÷èñè îëìóøñóíóç. Áó íÿúèá ìöíàñèáÿòèíèçèí ìöãàáèëèíäÿ ñèçÿ òÿøÿêêöð åäèðÿì; ùÿì äÿ òÿêúÿ òÿøÿêêöðëÿ êèôàéÿòëÿíìÿéèá, ñèçèí ÿçèç àäûíûçû éåíè ÿëèôáàíûí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè óüðóíäà ìöáàðèçÿ àïàðàíëàð, âÿ ìÿíÿ êþìÿê åäÿíëÿðèí àäëàðûíûí ñûðàñûíäà ãåéä åäÿðÿê ìöàñèðëÿðèìèçèí òàíûìàñû, îüóëëàðûíûç âÿ íÿâÿëÿðèíèçèí ýÿëÿúÿê ÿñðëÿðäÿ õåéèðëÿ éàä åòìÿñè ö÷öí þç ñàüëûüûìäà íÿøð åòäèðÿúÿéÿì. ×öíêè ñèçèí êèìè àäàìëàðûí êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê óüðóíäà ñÿðô åòäèéè çÿùìÿòëÿð áèçèì þëìöø ìèëëÿòèìèçèí éåíèäÿí äèðèëìÿñèíÿ ñÿáÿá îëäóüó ö÷öí, ñèçÿ òÿøÿêêöð åäèá âÿ ñèçè òÿðèôëÿìÿê ö÷öí âàúèá áèð èø ñàéûëàúàãäûð. Úÿíàáûíûçûí áó ìÿñÿëÿ áàðÿñèíäÿêè ñÿéëÿðèíèç ùàããûíäà àëèíÿñÿá âÿ ýþçÿë õàñèééÿòäÿ îëàí úàâàíëàðäàí ßëè õàí áó ýöíëÿðäÿ ìÿíÿ ìöôÿññÿë ìÿëóìàò âåðìèøäèð. Áó òàðèõäÿí åòèáàðÿí ìÿí ñèçèí ñÿéëÿðèíèçèí èñòÿíèëÿí íÿòèúÿëÿðè âåðìÿñè öìèäè èëÿ ìèí úöð ñåâèíú âÿ ðóù éöêñÿêëèéè èëÿ éàøàéàúàüàì. Ñèçäÿí õàùèø åäèðÿì êè, Äàðöë-õèëàôÿäÿ (Òåùðàíäà) ñèçèí ìÿíçèëèíèçäÿ òÿøêèë åäèëÿúÿê ïàéòàõò çèéàëûëàðûíûí ìÿúëèñèíäÿ äÿ ìöøàâè114
ðÿéÿ áàøëàìàçäàí ÿââÿë èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿéèí ëöçóìó ùàããûíäà Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíûí éàçìûø îëäóüó êèòàá÷àíû îõóéàñûíûç. Áó êèòàá÷à ùàçûðäà ìöãÿððÿáöë-õàãàí Ìèðçÿ Éóñèô õàíäà âàðäûð. Áóíäàí ñîíðà ìÿúëèñ öçâëÿðèíèí ìÿñëÿùÿò ýþðÿúÿéè ùÿð áèð ãÿðàðû ùÿéàòà êå÷èðÿðñèíèç. ßçÿìÿòëè àüàì ßëè õàíäàí ÷îõ-÷îõ ðàçûéàì êè, ìÿíè úÿíàáûíûçëà òàíûø åòäè. Î ìÿíè Èðàíûí ñèçèí êèìè áèð ÷îõ íÿúèá âÿ áþéöê àäàìëàðû èëÿ òàíûø åòìèøäèð. Òÿÿññöô åäèðÿì êè, Òèôëèñ áåëÿ áèð úàâàíûí ìèñèëñèç âöúóäóíäàí ìÿùðóì îëäó. Îíóí áóðàäàí ýåòìÿñè ùàìûéà ÷îõ áþéöê òÿñèð åòìèøäèð. Î, êîíñóë âÿçèôÿñèíäÿ ÷àëûøäûüû ùàëäà, áþéöê Ðóñèéà äþâëÿòèíèí ùàêèì äàèðÿëÿðèíäÿ þçöíö ëÿéàãÿò âÿ ÿçÿìÿò úÿùÿòäÿí áöòöí íàçèðëÿðäÿí âÿ ñÿôèðëÿðäÿí äàùà éöêñÿê òàíûòäûðìûøäûð. Î, Ðóñèéàäà éàõøû áèð àä ãîéóá ýåòäè âÿ ùÿãèãè àðèñòîêðàòëûüûí ìÿíàñûíû áó âèëàéÿòèí áþéöêëÿðèíÿ ëàéèãèíúÿ àíëàòäû. Äîüðóäóð, áó èøèí îíóí þç êèñÿñèíÿ áþéöê çÿðÿðè âàð èäè. Ëàêèí Àëëàù êÿðèìäèð. Î, äèðùÿì âÿ äèíàð òÿìÿííàñûíäà îëìàéûá, þç äþâëÿòèíèí àäûíû âÿ øþùðÿòèíè éöêñÿëòìÿéè ñåâèðäè. Êàø, äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí áöòöí õàðèúè þëêÿëÿðäÿ õàñèééÿòèíèí éàõøûëûüû, ùöììÿòèíèí éöêñÿêëèéè, äöíéàíûí èøëÿðèíäÿí ýåíèø õÿáÿðäàðëûüû, èø áàúàðàíëûüû âÿ ñàüëàì ôèêèð ñàùèáè îëìàñû èëÿ ßëè õàíà îõøàéàí áèð ÷îõ ìÿìóðëàðû îëàéäû... Àëëàù ñèçè ùèôç åòñèí âÿ ñèçÿ êþìÿê îëñóí! Êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû. Ùèúðè 1287-úè èë, øÿââàë àéûíäà [éàíâàð, 1871-úè èë]
ßÇßÌßÒËÈ ÀÜÀÌ ßËÈ ÕÀÍ! ÀËËÀÙ ÚßËÀËÛÍÛÇÛ ÄÀÈÌÈ ÅÒÑÈÍ!
Ðàìàçàí àéûíûí 16-äà éàçäûüûíûç ìÿêòóá íÿ øèðèí ìÿêòóá èäè. Îíó îõóìàãäàí àëäûüûì ëÿççÿò ùÿëÿ äÿ äàìàüûìäàäûð. Ïàê àëëàù ùÿçðÿòëÿðè ñèçè äöíéàäà êàìà ÷àòäûðñûí êè, áó ìÿéóñëóã ýöíëÿðèìäÿ ìÿíÿ öìèä ìöæäÿñè âåðäèíèç. ßëèôáà ìÿñÿëÿñèíè, ÿëáÿòòÿ, ñÿðêàðûí áóéóðäóüó êèìè, ñîíà ÷àòäûðàúàãñûíûç âÿ ìÿíè ñîíñóç ñåâèíúÿ âÿ ìèííÿòäàðëûüà íàèë åäÿúÿêñèíèç. Áóíóíëà äà ñèç, õàëãûìûç ö÷öí äöíéàäà õåéèð áèð èøèí áèíàñûíû ãîéàúàãñûíûç. 115
Úÿíàáûíûçà ìÿëóì åäèðÿì êè, Ðóùöë-ãöäñöí êèòàá÷àñûíû îõóäóãäàí ñîíðà, ìÿí ñþçëÿðèí òÿðêèáèíäÿ áèðè äèýÿðèíäÿí àéðû âÿ ôàñèëÿëè ùÿðôëÿðèí áèòèøÿí ùÿðôëÿðäÿí ÷îõ öñòöí îëäóüóíó éÿãèí åäÿðÿê, òÿñäèãëÿéèðÿì êè, ÿëèôáàìûç õà÷ïÿðÿñòëÿðèí ÿëèôáàñû êèìè ñîëäàí-ñàüà éàçûëûá âÿ îõóíìàëûäûð. Áóíà ýþðÿ äÿ ìÿí ñèçÿ ìÿñëÿùÿò ýþðöðÿì êè, ÿýÿð áó õöñóñäà ìöøàâèðÿ ÷àüûðñàíûç, îðàäà èøòèðàê åäÿíëÿðÿ òÿêëèô åäÿñèíèç êè, éàçìàã, îõóìàã âÿ ùàáåëÿ êèòàá ÷àï åòìÿê èøëÿðèíè àñàíëàøäûðìàã õàòèðèíÿ Ìåëêóì õàí òÿðÿôèíäÿí áèð àç ÿââÿë òÿðòèá åäèëìèø âÿ íöìóíÿëÿðè ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ ýþíäÿðèëìèø ñîëäàí-ñàüà éàçûëàí ôàñèëÿëè âÿ áèòèøìÿéÿí ùÿðôëÿðè ãÿáóë åòñèíëÿð. ßýÿð ìöøàâèðÿíèí èøòèðàê÷ûëàðû Ìåëêóì õàíûí èõòèðà åòäèéè ùÿðôëÿðè ãÿáóë åäÿðëÿðñÿ, Òåùðàíäà ãÿáóë åäèëÿí ÿëèôáàíûí éàçûëûøû èëÿ Èñòàíáóëäà ãÿáóë åäèëÿúÿê èñëàì ÿëèôáàñû àðàñûíäà áèð óéüóíëóã ÿìÿëÿ ýÿëÿúÿê âÿ áåëÿëèêëÿ äÿ èñëàì éàçûñû ùÿð èêè þëêÿäÿ áèð ãàéäà èëÿ éàçûëàúàãäûð. Ñèç áó ìÿñÿëÿíè åëìëè àäàìëàðûí ìÿúëèñèíäÿ øÿõñÿí þçöíöç èçàù åäèí, ñîíðà èñÿ èøèí íÿòèúÿñèíè âÿ ÿëèôáàíûí èñëàùû, éà äÿéèøäèðèëìÿñè ãàéäàëàðûíû îíëàðûí þç èõòèéàðûíà âÿ ìÿñëÿùÿòèíÿ âåðèíèç! Ìÿíèì ìÿãñÿäèì êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíûí äÿéèøäèðèëìÿñè âÿ éà èñëàùûäûð. Ãîé, ôÿçèëÿò ñàùèáè îëàí àäàìëàð áó èøè þç ñÿëèãÿëÿðèíÿ óéüóí, íåúÿ êè, áèëèðëÿð, î úöð äÿ ùÿéàòà êå÷èðñèíëÿð. ßçÿìÿòëè àüàì! Âàâåéëà, âàìöñèáÿòà! Äåéèðëÿð êè, áó ýöíëÿðäÿ Ìöøèðöääþâëÿ úÿíàáëàðû ïàäøàùëà áÿðàáÿð ïàéòàõòà ýÿëèá. Áèëìèðÿì, úàíûìà áÿëà êÿñèëìèø áó àäàìûí ÿëèíäÿí ùàðàéà ãà÷ûì âÿ êèìèí ãîëòóüóíà ñûüûíûì?! ßýÿð î, Òåùðàíà ýÿëÿðñÿ, ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ìÿñÿëÿñèíè íåúÿ ùÿéàòà êå÷èðìÿê îëàð? Õöëàñÿ, áó èøèí äÿ ÷àðÿñèíè éåíÿ äÿ úÿíàáûíûç òàïìàëûñûíûç. ßýÿð î, Òåùðàíà ýÿëÿðñÿ, ìÿíèì ùàããûìäà éåíÿ äÿ áþùòàíëàð âÿ èôòèðàëàð óéäóðàúàãäûð. Îíóí ñàéÿñèíäÿ îíèëëèê çÿùìÿòèì ùÿäÿðÿ ýåòäè, Ôÿðéàäûì éåðäÿí ýþéÿ éöêñÿëäè. Ïàê Àëëàù ìÿíèì äàäûìà ÷àòñûí, Ãèéàìÿòèí ýöíö ìÿíèì ãèñàñûìû îíäàí àëñûí.1
Çÿðôèí è÷èíäÿ Ìèðçÿ Ìóñòàôà õàíà äà áèð ìÿêòóá éàçûðàì âÿ îíà ÷àòäûðìàüûíûçû õàùèø åäèðÿì. Ìÿêòóáóí ìÿçìóíóíäàí õÿáÿðäàð îëìàüûíûç ö÷öí îíóí ñóðÿòèíè äÿ ñèçÿ ýþíäÿðèðÿì. Áóíäàí áàøãà, àëèíÿñÿá, éöêñÿê ìÿãàìëû øàùçàäÿ Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿ ùÿçðÿòëÿðèíÿ òÿøÿêêöðöìö âÿ ìèííÿòäàðëûüûìû áèëäèðèðÿì êè, ìÿíèì êîìåäèéàëàðûìûí òÿðúöìÿ åäèëìÿñè áàðÿäÿ ýþñòÿðèø âåðìèøëÿð. Ùàáåëÿ 116
áó çÿùìÿòè þùäÿñèíÿ ýþòöðäöéö ö÷öí Ìèðçÿ Úÿôÿðäÿí ÷îõ ðàçûéàì. Îíóí òÿðúöìÿëÿðèíè èñëàù åòìÿê çÿùìÿòèíè ãÿáóë åòìèø Èìàìãóëó õàíà äà þç ðàçûëûüûìû áèëäèðèðÿì. Áó ìÿñÿëÿäÿ ãûçüûí ùöììÿò âÿ ãåéðÿò ýþñòÿðÿí úÿíàáûíûçà äà ñîí äÿðÿúÿ ìèííÿòäàðàì. Èíøàëëàù òÿðúöìÿëÿð ÷àïäàí ÷ûõäûãäàí ñîíðà éà ñèç þçöíöç, éà äà ìöãÿððÿáöë-õàãàí Ìèðçÿ Éóñèô õàíûí âàñèòÿñèëÿ îíäàí ùÿäèééÿ îëàðàã 3-4 íöñõÿ ìÿíÿ ýþíäÿðÿðñèíèç. Ñèçèí Òèôëèñäÿ îëìàìàüûíûç ùàìûéà, õöñóñèëÿ ìÿíÿ ÷îõ àüûð òÿñèð åäèð. Ñèçèí ãÿäðèíèçè àéðûëäûãäàí ñîíðà áèëäèì. Ñèçèí Òèôëèñäÿ ãàëäûüûíûç ö÷ èë ÿðçèíäÿ êå÷ÿí ýöíëÿð, ìÿíèì þìðöìöí ùåñàáûíäà Ãÿäð ýåúÿñèíèí èëèí áàøãà ýåúÿëÿðèíÿ ýþðÿ ãèéìÿòëè âÿ ÿçèç îëäóüó ãÿäÿð ãèéìÿòëè âÿ ÿçèçäèð. Èíäè èñÿ, ìÿíèì ìóíèñèì Øåéõöëèñëàì úÿíàáëàðûäûð êè, ñèçÿ äîñòëóã ñàëàìû ýþíäÿðèð. Ùÿð ýöí ýþçöì ñèçèí âÿçèôÿéÿ òÿéèí îëóíìàüûíûçûí ìöæäÿñèíè ýÿòèðÿí ãàñèäèí éîëóíó ýþçëÿéèð. Ðÿøèä ïàøà ñèçÿ ñàëàì ÿðç åäèá ÿëèíèçè þïöð. Ìÿíèì àðâàäûì âÿ áþéöê ãûçûì ñèçèí ìþùòÿðÿì àðâàäûíûçà ÷îõëó ñàëàì éåòèðèð. Íèñÿ õàíûì ñèçèí ãûçëàðûíûçà äîñòëóã ñàëàìû ýþíäÿðèð âÿ îíëàðû áèð àí äà îëñóí óíóäà áèëìèð. Ýþçöìöí èøûãëàðû îëàí Ùöñåéí ïàøàíû âÿ Íÿññóëëàù õàíû ÿâÿçèìäÿí þïöí! Õóäàâÿíäè-àëÿì îíëàðû ñÿàäÿòÿ âÿ óçóí þìðÿ íàèë åòñèí! Ôðàíñûçëàðûí âÿçèééÿòèíäÿí ÷îõ äà íàöìèä îëìàéûí. Áó ýöíëÿðäÿ îíëàðûí èøè éàõøûëûüà äîüðó ýåäèð. Èíøàëëàù áó éàõûíëàðäà îíëàðûí íèúàò òàïìàñûíûí ìöæäÿñèíè åøèäÿúÿêñèíèç. ßçÿìÿòëè àüàì! Ãÿðèáÿ áèð ùàäèñÿ öç âåðìèøäèð êè, ìÿíèì öðÿéèìè ÷îõ ñûõûð. Ìöãÿððÿáöë-õàãàí Ìèðçÿ Éóñèô õàíûí Ìèðçÿ ßñÿäóëëà õàíà éàçìûø îëäóüó ìÿêòóáäàí ýþðöíöð êè, ìÿíèì èêè-ö÷ ýåúÿ ñèçèí ìÿíçèëèíèçäÿ ýþðäöéöì âÿ Ìèñèðäÿ âÿçèôÿéÿ òÿéèí îëóíìóø Ìèðçÿ Ñàäèã Êàøè Òÿáðèçäÿí êå÷ÿðêÿí, êèì èñÿ îíà ùàããûíäà éàçûëìûø áèð ùÿúâè íèøàí âåðèá äåìèøäèð êè, áó ùÿúâè ýóéà ìÿí, Ìèðçÿ Ôÿòÿëè éàçìûøàì. Éÿãèí, ñèçèí ÿçèç õàòèðèíèçäÿäèð êè, Ãîúóðäà Ùàúû Ìèðçÿ ßáöëôÿç áó àäàì ùàããûíäà áÿçè-áÿçè ñþçëÿð äàíûøûðäû. Ùÿòòà äåéèðäè êè: “Øàìèëèí Ãóðàíûíû îüóðëàìûøäûð”. Ìÿí èñÿ åòèðàç åäèðäèì âÿ ðàçû îëìóðäóì êè, î Ùàúû áó éàçûã àäàì ùàããûíäà î úöð ñþçëÿð äàíûøñûí. Íå÷ÿ îëà áèëÿð êè, ìÿí ãÿðÿçñèç ùàëäà øÿðáàç àäàì îëóì? Ìÿíÿ éàðàøàí èøìèäèð êè, ýöíàùñûç àäàìëàð ùàããûíäà, õöñóñèëÿ áåëÿ áèð ôàüûð âÿ ïåéüÿìáÿð þâëàäû îëàí àäàì ùàããûíäà ùÿúâíàìÿ éàçûì? Ñèç Òèôëèñäÿ îëäóüóíóç ìöääÿòäÿ ìÿí åëÿ áèð øåé éàçìàìûøàì êè, ñèçÿ îõóìàìûø âÿ éà ýþñòÿðìÿìèø îëàì. Ìÿí áó éàçûã èíñàí ùàããûíäà íÿ çàìàí ùÿúâíàìÿ éàçìûøàì?! 117
Ñèç þçöíöç øàùèäñèíèç êè, ìÿí ùÿìèøÿ ñèçèí éàíûíûçäà îíóí áÿäáÿõòëèéèíÿ öðÿêäÿí àúûéûá ùåéôñèëÿíèðäèì. Õàùèø åäèðÿì êè, þç øàùèäëèéèíèç âàñèòÿñèëÿ ìÿíè öñòöìÿ àòûëàí áó áþùòàíäàí õèëàñ åòìÿéÿ ÷àëûøàñûíûç. Úÿíàá Ìèðçÿ Éóñèô õàíû âÿ áàøãàëàðûíû äà èíàíäûðûí êè, ùÿúâíàìÿäÿí ìÿíèì ùå÷ áèð õÿáÿðèì éîõäóð. Àëëàùà ïÿíàù! Íÿ ÷èðêèí áèð áþùòàíäûð êè, ìÿíèì öñòöìÿ àòìûøëàð! Ñèçÿ ñÿàäÿò âÿ úàíñàüëûüû àðçó åäèðÿì. Ñèçèí ñÿìèìè äîñòóíóç Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû. 1287-úè èë, ùèúðè, øÿââàë àéûíäà [Û-1871]
[ÌÈÐÇß ÌÅËÊÓÌ ÕÀÍÀ] Ðóùè-ðÿâàíûì, Ðóùöë-ãöäñ! Íÿùàéÿò, ìÿíÿ ìÿëóì îëäó êè, ìÿêòóáëàðûìû ñèçÿ ÷àòìàüà ãîéìóðëàð. Áóíóí ñÿáÿáè íÿäèð? Áó áÿäáÿõò àäàìûí êèì îëäóüóíó áèëìèðÿì, ñèç þçöíöç îðàäà àðàéûá àõòàðûí. Áó ãÿäÿð äåìÿëèéÿì êè, ìÿí âÿçèééÿòè îëäóüó êèìè âÿ ìöôÿññÿë ñóðÿòäÿ ñèçÿ éàçûðàì. 1287-úè èë ðàìàçàí àéûíûí 25-äÿ Àüà Ìèðçÿ Ùÿñÿíëÿ ýþðöøäöêäÿí ñîíðà éàçäûüûíûç ìÿêòóá éåòèøäè. Ìÿëóìóíóç îëñóí êè, Ìèðçÿ Éóñèô õàí Òèôëèñäÿí êå÷èá ýåòäèêäÿí ñîíðà àïðåë àéûíûí 25-äÿ éàçìûø îëäóüóíóç ìÿêòóáóíóçó àëûá, úàâàáûíû èéóí àéûíäà Òèôëèñäÿêè Îñìàíëû êîíñóëóíóí ìöàâèíè Çÿðè ÿôÿíäèíèí âàñèòÿñèëÿ Ñòåïàí ÿôÿíäèéÿ ýþíäÿðäèì. Ìÿí âàõòèëÿ ìåùðèáàí ãàðäàøûì Ìöíèô ÿôÿíäèíèí ìÿêòóáóíó äà ùÿìèí øÿõñ âàñèòÿñèëÿ ýþíäÿðìèøäèì. Ëàêèí î, ìÿêòóáó ñèçÿ ÷àòäûðìàìûøäûð. Èíäè èéóí àéûíäà éàçäûüûì ùÿìèí ìÿêòóáóí ñóðÿòèíè ñèçÿ ýþíäÿðèðÿì. Áèð ìÿêòóá äà 1870-úè èë îêòéàáðûí 25-äÿ ùÿìèí Çÿðè ÿôÿíäèíèí âàñèòÿñèëÿ ñèçèí þç àäûíûçà ýþíäÿðìèøÿì. Áó ìÿêòóá äà ñèçÿ ÷àòìàìûøäûð. Ùàëáóêè ìÿí ùÿð èêè ìÿêòóáó “èñòðàõîâè”, éÿíè ïî÷ò èäàðÿñèíèí ìÿñóëèééÿòè àëòûíäà ýþíäÿðìèøäèì. Ìÿí îêòéàáð àéûíäà ýþíäÿðäèéèì ìÿêòóáóí äà ñóðÿòèíè ùàçûðäà ñèçÿ ýþíäÿðèðÿì. ßýÿð ìÿíèì ìÿêòóáëàðûì ñèçÿ ÷àòàðñà, îíëàðûí ìÿçìóíóíà ÿìÿë åäèíèç! ßýÿð áó ìÿêòóáëàð îíëàðûí àäðåñèíÿ ýþíäÿðäèéèì øÿõñèí âàñèòÿñèëÿ ñèçÿ ÷àòìûø îëàðñà, úàâàáëàðûíû äà ùÿìèí øÿõñÿ âåðèí êè, çÿðôèí è÷ÿðèñèíäÿ ãàðäàøûíà ýþíäÿðñèí êè, î äà ìÿíÿ ÷àòäûðñûí. Ìÿíèì áèðèíúè õàùèøèì îíäàí èáàðÿòäèð êè, ÿëèôáà ìÿñÿëÿñèíè èéóë àéûíäà éàçäûüûì ìÿêòóáäà ýþñòÿðäèéèì êèìè, ôðàíñûç äèëèíäÿ éàçûá “Êîíñòàíòèíîïîë” ãÿçåòèíäÿ ÷àï åòäèðÿñèíèç. 118
Ñèçèí ö÷öíúö ìÿêòóáóíóç ìÿíÿ éåòèøìÿìèøäèð. Îíóí äà ñóðÿòèíè ÷ûõàðûá ýþíäÿðèíèç. Åéíè çàìàíäà, ìÿíèì ìÿêòóáëàðûìûí, øÿêèëëÿðèìèí âÿ Ðóñèéà ïî÷òó èëÿ ýþíäÿðäèéèì ãÿëÿìäàí âÿ äàâàòûìûí ìåùðèáàí ãàðäàøûì Ìöíèô ÿôÿíäè úÿíàáëàðûíà ÷àòûá-÷àòìàäûüûíû ìÿíÿ éàçûá áèëäèðèí! Ìÿí Ðóñèéà ïî÷òóíäà áó úöð íèçàì-èíòèçàìñûçëûüûí áàø âåðäèéèíÿ òÿÿúúöá åäèðÿì. Ìåùðèáàí ãàðäàøûì Ìöíèô ÿôÿíäèäÿí úàâàá ýþçëÿéèðÿì âÿ ìÿíèì ýþíäÿðäèéèì øÿêèëëÿðè àäëàðûíû éàçäûüûì àäàìëàðà ÷àòäûðûá÷àòäûðìàäûüûíû áèëìÿê èñòÿéèðÿì. Ðóùè-ðÿâàíûì, Ðóùöë-ãöäñ! Áèð äÿ ñèç ùÿì àïðåë òàðèõëè, ùÿì äÿ ðàìàçàí òàðèõëè ìÿêòóáëàðûíûçäà ìÿíäÿí ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäà ôèêðèìè éåíèäÿí éàçàðàã, äÿëèëëÿðëÿ áÿðàáÿð, âÿêàëÿòïÿíàù ñÿäð-ÿçÿì úÿíàáëàðûíà áèð ÿðèçÿ èëÿ ýþíäÿðìÿéèìè õàùèø åòìèøñèíèç. Áó õöñóñäà ìÿí ñèçÿ éàçìàëûéàì êè, áèðèíúè äÿôÿ âÿêàëÿòïÿíàù ñÿäð-ÿçÿì úÿíàáëàðûíà ÿðèçÿ éàçìàã èñòÿðêÿí, ìÿí þç ãóëëóã âÿçèôÿìèí òÿëÿáèíÿ ýþðÿ áþéöêëÿðèìäÿí, éÿíè ãöäðÿòëè Ðóñèéà äþâëÿòèíèí áàø÷ûëàðûíäàí èúàçÿ èñòÿìèøäèì. Áóíäàí ñîíðà äà ùÿð äÿôÿ áó õöñóñäà áþéöêëÿðèìäÿí èçàúÿ èñòÿìÿéÿ ìÿúáóðàì. Áóíà ýþðÿ äÿ ìÿí âÿêàëÿòïÿíàù ñÿäð-ÿçÿì úÿíàáëàðûíà áóíäàí ñîíðà õöñóñè ÿðèçÿ ýþíäÿðÿ áèëìÿéÿúÿéÿì. Îíà ýþðÿ äÿ ÿëèôáà ùàããûíäà ôèêðèìÿ ýÿëÿí ìÿñÿëÿëÿðè ñèçÿ éàçàúàüàì. Ñèç èñÿ ìÿíèì éàçäûãëàðûìû âÿêàëÿòïÿíàù ñÿäð-ÿçÿìèí ùöçóðóíäà îõóéóá îíóí úàâàáûíû ìÿíÿ éàçûí! Ùÿëÿëèê, õàùèø åäèðÿì êè, ìÿíèì ùÿð èêè ìÿêòóáóìóí ñóðÿòèíè âÿ èíäè ýþíäÿðäèéèì øåéëÿðè îíóí ùöçóðóíà àïàðûá îõóéàñûíûç. Èñëàì ÿëèôáàñûíûí äÿéèøäèðèëìÿñèíèí ëöçóìóíà äàèð áöòöí ñÿáÿáëÿð âÿ äÿëèëëÿð ñèçèí êèòàáûíûçäà éàçûëûá âÿ áó ìÿñÿëÿ áèòìèø ùåñàá îëóíóð. Ìÿíèì ÿãèäÿìúÿ, áóíäàí ñîíðà áó õöñóñäà ùÿð úöð äÿëèë àõòàðìàã àðòûãäûð. Ñèç áèðòÿùÿð åäèíèç êè, âÿêàëÿòïÿíàù ñÿäð-ÿçÿì úÿíàáëàðû ñèçèí áó êèòàá÷àíûçû ÿââÿëäÿí àõûðà ãÿäÿð éà äèíëÿñèí, éà äà þçö îõóñóí. Áèð äÿ äîñòëàðûí êþìÿéè èëÿ ÿëèôáà ùàããûíäà Òåùðàíäà ÷îõ áþéöê áèð ùÿíýàìÿ ãàëäûðìûøàì. ßýÿð ùàçûðäà øàùûí ðèêàáûíäà Áàüäàääàí Òåùðàíà ýÿëìÿêäÿ îëàí Ìöøèðöääåâëÿ úÿíàáëàðû áó èøÿ õÿëÿë éåòèðìÿñÿ âÿ áöòöí òÿäáèðëÿðèìèçè çàé åòìÿñÿ, [èøëÿð éàõøûäûð]. Ùàçûðäà ñèçè õÿáÿðäàð åòìÿê ö÷öí ÿëèôáà ìÿñÿëÿñèíÿ äàèð ìÿíèìëÿ áÿçè øÿõñëÿð àðàñûíäà ýåäÿí éàçûøìàíûí ñóðÿòèíè ùÿìèí ìÿêòóáëà ñèçÿ ýþíäÿðèðÿì. Áèðèíúè îëàðàã, ìöãÿððÿáöë-õàãàí Ìèðçÿ Éóñèô õàíà éàçäûüûì ìÿêòóáó ýþíäÿðèðÿì.
119
ÌÈÐÇß ÉßÃÓÁ ÕÀÍ ÎÜËÓ ÌÈÐÇß ÌÅËÊÓÌ ÕÀÍÀ 1871-úè ÈËÈÍ 8 ÌÀÐÒÛÍÄÀ ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Ðóùè-ðÿâàíûì, Ðóùöë-ãöäñ! Áèëìèðÿì, íÿ åäèì êè, ìÿêòóáëàðûì ñèçÿ ÷àòñûí? Àüà Ìèðçÿ Ùÿñÿíèí äåäèéèíÿ ýþðÿ, ìÿíÿ ýþíäÿðäèéèíèç ìÿêòóá ÷àòäûãäàí ñîíðà, ÿââÿëëÿð ñèçÿ ýþíäÿðäèéèì âÿ ñèçÿ ÷àòìàéàí áöòöí ìÿêòóáëàðûí ñóðÿòèíè ÷ûõàðàðàã, ùÿìèí èë éàíâàð àéûíûí 1-äÿ ìþùêÿì áèð çÿðôèí è÷ÿðèñèíäÿ Ðóñèéà áóõàð ýÿìèëÿðèíèí ñûüîðòà úÿìèééÿòèíèí Òèôëèñäÿêè êàíòîðóíà òÿãäèì åòäèì êè, ñèçÿ ÷àòäûðìàã ö÷öí ùÿìèí úÿìèééÿòèí Èñòàíáóëäàêû êàíòîðóíà ýþíäÿðñèíëÿð. Áó ýöíÿ ãÿäÿð ñèçäÿí î ìÿêòóáóí úàâàáûíû äà àëìàìûøàì. Ýþðöíöð, áó ìÿêòóá äà ñèçèí ÿëèíèçÿ ÷àòìàìûøäûð. Îíà ýþðÿ äÿ õàùèø åäèðÿì êè, áó ìÿêòóá ÷àòàí êèìè, ùÿìèí úÿìèééÿòèí Èñòàíáóëäàêû êàíòîðóíóí ðÿèñè Åäóàðä Ðóäîëôîâè÷ Åëåøòèýåðèí éàíûíà ýåäèá îíóíëà ýþðöøÿðÿê, çÿðôè îíäàí èñòÿéÿñèíèç. ßýÿð èòìÿìèø îëñà, úàâàáûíû òåçëèêëÿ ìÿíÿ ýþíäÿðÿñèíèç! Ìÿí þçöì äÿ áó èë ìàðò àéûíûí 8-äÿ áó õöñóñäà áàðîí Åëåøòèýåðÿ ìÿêòóá éàçìûøàì. ßýÿð áó ìÿêòóá èòìèø îëñà, ìÿíÿ áèëäèðèí êè, ìÿêòóáëàðûí ñóðÿòèíè òÿçÿäÿí ÷ûõàðàðàã, ñèçÿ ýþíäÿðèì. Áó ìÿêòóáó ÷îõ óçàòìûðàì. ×öíêè áöòöí ìÿñÿëÿëÿð î çÿðôèí è÷ÿðèñèíäÿ òÿôñèëàòû èëÿ éàçûëìûøäûð. Çÿðô ÿëèíèçÿ ÷àòàðñà, ÿëèôáà ùàããûíäà áöòöí ìÿñÿëÿëÿðëÿ òàíûø îëàúàãñûíûç. Ùÿìèí çÿðô ùàããûíäà éàíâàðûí 15-äÿ Ìÿêêÿ çèéàðÿòèíÿ ýåäÿí Øåéõ Ìÿùÿììÿä Òåùðàíèíèí âàñèòÿñèëÿ ñèçÿ ôðàíñûç äèëèíäÿ éàçûá áèëäèðìèøäèì. Áèëìèðÿì, ñèçÿ ÷àòìûøäûð, éà éîõ? Ùÿòòà ìÿí î àäàìäàí ãÿáç àëìûøàì âÿ ìþùêÿì ñþç âåðìèøäèð êè, ìÿêòóáóìó ìöòëÿã ñèçÿ ÷àòäûðàúàãäûð. Ìÿíèì ôèêðèìúÿ, ìÿêòóáëàðûìûí ñèçÿ ÷àòìàìàñûíûí ñÿáÿáè ðóñ ïî÷òó äåéèë, Èðàí ñÿôèðè Ìöøèðöääþâëÿíèí ôèòíÿ-ôÿñàäûäûð. Àëëàùà ÷îõ øöêöð êè, ùàçûðäà Èñòàíáóë îíóí ìóðäàð âÿ õÿáèñ âöúóäóíóí ÷èðêàáûíäàí òÿìèçëÿíìèøäèð. Áÿøÿðèééÿòèí äöøìÿíè, äåñïîòóí ðÿçèë íþêÿðè, ìÿäÿíèééÿò éîëóíóí ÿíýÿëè, þç øÿõñè âÿ íÿôñè ìÿíàôåéèíèí ãóëó, åëìñèç, ñàâàäñûç, ôÿçèëÿòñèç áèð àäàì êèìè, ùàãëû îëìàäàí éöêñÿê ìþâãå âÿ úàù-úàëàë òÿìÿííàñûíäà îëàí áó àäàì, ìÿùç þç éàëàí÷ûëûüû, ìÿêðè, ùèéëÿñè, ðÿçàëÿòè, ýöúëö âÿ øöúàÿòëè àäàìëàð ìöãàáèëèíäÿ òöëêöëöéö, çÿèôëÿð ìöãàáèëèíäÿ èñÿ úàíàâàð êèìè éûðòûúûëûüû èëÿ þçöíö èñëàì õàëãëàðûíûí õåéèðõàùëàðûíäàí ñàéûð. Î, ìÿíè èðàíëûëàðûí âÿ îñìàíëûëàðûí áÿäõàùû àäëàíäûðûð. Àé áàáà, ìÿíèì èðàíëû âÿ îñìàíëû èëÿ íÿ èøèì âàðäûð?! Ìÿí äÿðâèøìÿñëÿê âÿ áÿøÿðèééÿòè ñåâÿí áèð èíñàíàì. ùÿð êÿñ èíñàíëàðû ñåâèá, ìÿäÿíèééÿòèí òÿðÿããèñèíÿ êþìÿê åäÿðñÿ, ìÿí îíóí äîñòó âÿ òÿðÿôäàðûéàì. Ìÿí 120
áÿøÿðèééÿòèí äöøìÿíè îëàí âÿ ìÿäÿíèééÿòèí èíêèøàôûíäà ÿíýÿë òþðÿäÿíëÿðäÿí êÿíàðäà âÿ óçàãäàéàì. Ùÿð ùàëäà, åëÿ áèð òÿäáèð ýþðöí êè, áóíäàí ñîíðà ìÿíèì áöòöí ìÿêòóáëàðûì ýåúèêìÿäÿí ñèçèí ÿëèíèçÿ ÷àòñûí! Áåëÿ îëàðñà, ìöìêöíäöð êè, ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ìÿãñÿäè áèçèì áèðýÿ ñÿéèìèç âÿ èòòèôàãûìûç íÿòèúÿñèíäÿ áàø òóòàð âÿ çÿùìÿòëÿðèìèç ùÿäÿðÿ ýåòìÿç. Âÿññàëàì! Òèôëèñäÿ ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû. Ìàðò, 1871
Ìöíèô ÿôÿíäèíèí ìÿêòóáëàðûíû ÷àòäûðàí Ñòåïàí ÿôÿíäè âàñèòÿñèëÿ êå÷ÿí èë ñèçÿ áèð ìÿêòóá ýþíäÿðìèøÿì, îíó òÿëÿá åäèí! Áàøãà áèð ìÿêòóá äà þç ÿêñèìëÿ áèðëèêäÿ Òèôëèñäÿêè Çÿðè ÿôÿíäè âàñèòÿñèëÿ ñèçèí þç àäûíûçà ýþíäÿðìèøÿì. Îíó äà àõòàðûá òàïûí! ßõëàãûíû âÿñô åòäèéèìèç àäàì áó ýöí Òåùðàíäà ÿäëèééÿ íàçèðè îëìóøäóð. Þçö äÿ äåñïîòóí éàõûí àäàìëàðûíäàíäûð. Äåñïîòóí òÿáèÿòèíèí òåçòåç äÿéèøìÿñè âÿ îíóí âÿçèééÿòè êå÷ìèø íàçèðëÿðèí ñÿðýöçÿøòèíäÿí ñèçÿ ìÿëóìäóð. Áåëÿ îëäóüóíà ýþðÿ áó àäàìûí áÿäáÿõòëèéèíè âÿ þëöìöíö ÷îõ éàõûí çàìàíëàðäà, ñàíêè þç ýþçöìëÿ ìöøàùèäÿ åäèðÿì. Ìÿí âÿ ñÿí ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ôèêðèíè èðÿëè ñöðìÿêëÿ þç áîðúóìóçó áÿøÿðèééÿò ãàðøûñûíäà âÿ ìÿäÿíèééÿòèí èíêèøàôû óüðóíäà éåðèíÿ éåòèðìèøèê. Áèçèì àäûìûç ùÿìèøÿ òàðèõäÿ ãàëàúàã âÿ þâëàäëàðûìûç òÿðÿôèíäÿí ùþðìÿò âÿ èôòèõàðëà ãåéä åäèëÿúÿêäèð. Áèç èñòÿéèðèê êè, ãöäðÿò âÿ ñÿðâÿò ñàùèáè îëàí ìöàñèðëÿðèìèç áó ôèêðè ùÿéàòà òÿòáèã åòìÿê éîëó èëÿ ýÿëÿúÿê íÿñèëëÿð éàíûíäà èôòèõàð ÿëäÿ åòñèíëÿð. ßýÿð îíëàð èñòÿð Èðàíäà, èñòÿðñÿ äÿ Îñìàíëûäà áàøãà èøëÿðè âÿ áàøãà ôèêèðëÿðè ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ôèêðèíäÿí âàúèá âÿ öñòöí ùåñàá åäèá, áó ôèêðè ùÿéàòà òÿòáèã èøèíäÿ èðàäÿñèçëèê âÿ ãåéðÿòñèçëèê ýþñòÿðñÿëÿð, þçëÿðèíè ýÿëÿúÿê íÿñèëëÿð éàíûíäà õàð åäèá, áó ìÿñÿëÿíèí ùÿéàòà òÿòáèãèíèí èôòèõàðûíû îíëàðà òÿðê åäÿúÿêëÿð. ×öíêè áèçèì þâëàäëàðûìûç, øöáùÿñèçäèð êè, áó ôèêðèí èúðàñûíû þëêÿäÿ ùÿð úöð áàøãà òÿäáèðëÿðèí âÿ ãàéäà-ãàíóíëàðûí èúðàñûíäàí öñòöí òóòàúàã âÿ áó ôèêðèí âàúèáëèéèíè âÿ ÿùÿìèééÿòèíè áàøà äöøìÿéÿí ìöàñèðëÿðèìèçèí àüûë âÿ çÿêàñûíûí àçëûüûíà òÿÿññöô åäÿúÿêëÿð. Äåéèðëÿð êè, Ìèðçÿ Íÿáè õàíûí îüëó Òåùðàíäà ãàíóíëàð éàçìàüà áàøëàìûøäûð. Áèëìèðÿì, äÿëèäèð íÿäèð! Áèð ùàëäà êè, õàëã òàìàìèëÿ âÿ áàøäàí-áàøà íÿéèíêè åëìñèç âÿ áèëèêñèçäèð, ùÿòòà ñàâàäñûçäûð, áó ãàíóíëàðû êèì îõóéàúàãäûð? Áèð þëêÿäÿ ãàíóíëàðûí âÿ òÿíçèìàòûí òÿòáèãè ö÷öí áèð íå÷ÿ íÿôÿðèí ñàâàäëû îëìàñû êèôàéÿòäèðìè? Òóòàã êè, Èðàíäà òÿõìè121
íÿí 14 ìèëéîí ÿùàëè éàøàéûð. Áó 14 ìèëéîí è÷ÿðèñèíäÿ ñàâàäëûëàðûí ñàéû éàðûì ìèëéîíà äà ÷àòìûð. ßýÿð éöç ìèí ìÿêòÿá âÿ ìÿäðÿñÿ éàðàòñàëàð äà, êþùíÿ ÿëèôáàíûí ñàéÿñèíäÿ éåíÿ äÿ ñàâàäëûëàðûí ñàéû éàðûì ìèëéîíà ÷àòìàéàúàãäûð. Áèçèì çÿìàíÿìèçäÿ, ùÿòòà îðäóíóí ÿñýÿðëÿðè áåëÿ àëìàí îðäóñóíóí ÿñýÿðëÿðè êèìè ñàâàäëû îëìàëûäûð. Ùàëáóêè Èðàíûí ùÿòòà ùàêèìëÿðè, åëáÿéèëÿðè, êÿíäõóäàëàðû âÿ äþâëÿò õèäìÿò÷èëÿðèíèí ÿêñÿðèééÿòè íÿèíêè åëìäÿí âÿ áèëèêäÿí, ùÿòòà àäè ñàâàääàí áåëÿ ìÿùðóìäóðëàð. Êîðëàð ö÷öí ãàíóíëàðûí éàçûëûá-éàçûëìàìàñûíûí íÿ ôÿðãè âàðäûð? Áó áàðÿäÿ Îñìàíëû äþâëÿòèíèí âÿçèééÿòè Èðàíäàí äà ãàò-ãàò ïèñäèð. Áó äþâëÿòèí ðÿèééÿòëÿðè îëàí ñÿùðàíèøèí ÿðÿáëÿðèí, òöðêëÿðèí âÿ êöðäëÿðèí ùàìûñû ñàâàäñûçäûðëàð. Øÿùÿðëÿðäÿ ñàâàäëûëàðà òÿñàäöô åäèëèðñÿ äÿ, áóíëàðûí áþéöê ÿêñÿðèééÿòè ÷îõ éàðûòìàç ñàâàäà ìàëèêäèðëÿð. ßýÿð áó þëêÿäÿ îëàí áöòöí ñàâàäëûëàðû ñàâàäñûç êöòëÿëÿðèí ìèãäàðû èëÿ ìöãàéèñÿ åòñÿê, ñàâàäëûëàð ñàâàäñûçëàð éàíûíäà ãàðà àòûí àëíûíäàêû àü ãàøãà êèìè ýþðöíÿð. Îñìàíëû äþâëÿòèíäÿ éàøàéàí òàéôàëàðûí áó úöð ñàâàäñûçëûüûíûí áèðèíúè ñÿáÿáè éàçû öñóëóíóí ÷ÿòèíëèéè âÿ ÿëèôáàíûí ãöñóðëàðûäûð. Äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ áó ÷ÿòèíëèêëÿ áÿðàáÿð, îíëàð þçëÿðèíèí òöðê äèëèíäÿ ñàâàäëû îëìàëàðû ö÷öí ìöòëÿã ö÷ äèëè áèëìÿëèäèðëÿð. ßëáÿòòÿ, ÿýÿð ÿëèôáà àñàíëàøàðñà, ö÷ äèëè þéðÿíìÿê î ãÿäÿð äÿ ÷ÿòèí äåéèëäèð. ßñàñ ÷ÿòèíëèê ÿëèôáàíûí ãöñóðëàðû öçöíäÿíäèð.
1871-úè ÈË ÌÀÉÛÍ 20-äÿ ØÀÙÇÀÄß ÚßËÀËßÄÄÈÍ ÌÈÐÇßÉß ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Íÿââàá-ÿøðÿô-ÿìúÿä, àëèíÿñÿá øàùçàäÿ Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿíèí, Àëëàù îíóí þìðöíö óçóí åëÿñèí, ùöçóðóíà ÿðç åäèðÿì. ßââÿëà, ïàê Àëëàùà ÷îõ øöêöð îëñóí êè, ýþçëÿðèíèçèí àüðûñû êå÷ìèøäèð âÿ áó äà ñèçÿ èõëàñû îëàí ìÿíèì ñîíñóç ñåâèíúèìÿ ñÿáÿá îëìóøäóð. Õóäàâÿíäè-àëÿì áóíäàí ñîíðà ñèç âàëàùÿçðÿòÿ äÿðä âåðìÿñèí êè, ñèç õÿìèðÿñè ïàê îëàí áèð âöúóä âÿ íàäèð ýþðöíÿí èíñàíñûíûç. Çÿìàíÿ ñèçèí êèìè éöêñÿê ùöììÿòëè áèð àëèìè âÿ ùàìûéà õîø ýÿëÿí ãåéðÿò ñàùèáèíè áó äöíéàäà, õöñóñèëÿ ñÿëòÿíÿò àèëÿñèíäÿ óçóí èëëÿð ÿðçèíäÿ âöúóäà ýÿòèðÿ áèëìÿç. Èêèíúè, “Íàìåéè-õîñðîâàí” ÿñÿðèíèí èêèíúè úèëäèíè ìÿíèì áàøûìû óúàëòìàã ö÷öí ýþíäÿðìèøäèíèç, àëäûì âÿ ùÿääèíäÿí àðòûã ìÿìíóí îëäóì. Ìÿêòóáóí àõûðûíäà àäûíû éàçàúàüûì øÿíèéöêñÿê äîñòëàðäàí áèðèñè èëÿ çÿðäöøòèëÿðèí ÿùâàëàòûíû îõóéóá ëÿççÿò àïàðäûã. Õöñóñèëÿ ìÿíèì õîøóìà ýÿëÿí Òàùèðèí çÿðäöøòèëÿðëÿ ðÿôòàðû ùåêàéÿñèäèð êè, áó ùåêàéÿ ìÿíè âÿñôÿýÿëìÿç äÿðÿúÿäÿ ñåâèíäèðäè. Îíó îëäóüó êèìè, ÿñÿðëÿðèìäÿí áèðèíäÿ 122
ìöíàñèá ýþðäöéöì éåðÿ ÿëàâÿ åòäèì. ×öíêè ÷îõ ãÿðèáÿ ùåêàéÿäèð. Ìÿí èñëàì òàðèõëÿðèíèí ùå÷ áèðèíäÿ îíó ýþðìÿìèøäèì. Áèç áó ýöíÿ ãÿäÿð åëÿ áèëèðäèê êè, ÿðÿáëÿð àíúàã Ìèñèð êèòàáõàíàëàðûíû éàíäûðìàãëà ãÿäèì åëì âÿ ìÿäÿíèééÿòè ïó÷à ÷ûõàðìûøëàð. Èíäè ìÿëóì îëäó êè, áó çàëûìëàð ïàðñëàðûí äà êèòàáëàðûíû âÿ éàçûëàðûíû éàíäûðìûøëàð. Áó ãþâì áèçèì âÿòÿíèìèçèí áàøûíà åëÿ ìöñèáÿòëÿð ýÿòèðìèøëÿð âÿ îíóí õàðàáàëûüûíà ñÿáÿá îëìóøëàð êè, îíëàðû õàòûðëàäûãäà ùÿð áèð àüûëëû èíñàíû àüëàìàã òóòóð. Íÿ èñÿ, îëàíëàð îëóá êå÷èáäèð. Áóíäàí ñîíðà áó ãþâìöí äèíè âÿ ÿìÿëëÿðèíèí íÿòèúÿñè îëàí ìöñèáÿòëÿðèí ýÿëÿúÿêäÿ ðÿää åäèëìÿñèíÿ ÷àëûøìàã âÿ ùÿìâÿòÿíëÿðèìèçè ýÿëÿúÿê áÿëàëàðäàí ãîðóìàã ëàçûìäûð. Ýþíäÿðäèéèíèç èêèíúè úèëäè úèëä÷èéÿ âåðäèì. Èíäè øàùçàäÿíèí ÿñÿðëÿðèíäÿí èêè úèëäè ìÿíäÿ âàðäûð. Áàøãà úèëäëÿðèí éîëóíó ýþçëÿéèðÿì êè, èëòèôàò åäèá ýþíäÿðÿúÿêñèíèç. Îüëóì Ðÿøèä ôàðñ äèëèíè áó èêè úèëääÿí âÿ Ôèðäîâñèíèí “Øàùíàìÿ”ñèíäÿí þéðÿíèð. ×èíýèç õàíäàí òóòìóø Ñÿôÿâèëÿðÿ ãÿäÿð ïàäøàùëàðûí øÿêëèíè àõòàðûðàì. ßýÿð òàïñàì, ýþíäÿðìÿéè ÿñèðýÿìÿéÿúÿéÿì. Àììà ÷ÿòèí êè, òàïûëñûí. Åéíè çàìàíäà ìÿíèì ÿãèäÿìÿ ýþðÿ áó ïàäøàùëàðûí ëÿéàãÿòè éîõäóð, îíëàðûí øÿêëè ñèçèí ÿñÿðèíèçäÿ ÷àï åäèëñèí. Øàùçàäÿ! Èêèíúè úèëä ìÿíÿ ÷àòàí ýöí, åéíè çàìàíäà, àéðûúà áèð çÿðôäÿ Äÿðâèø-ôàíè ëÿãÿáëè Ìàíóêúè Ñàùèá Êÿéàíèíèí ñÿéàùÿòíàìÿñè äÿ ìÿêòóáñóç ìÿíÿ ÷àòäû. Áåëÿ ýöìàí åäèðÿì êè, áó êèòàá÷àíû äà ùÿçðÿò-ÿøðÿô ìÿíÿ ýþíäÿðìèøäèð. Ùÿð ùàëäà ÷îõ-÷îõ øàä îëäóì, øÿíèéöêñÿê îëàí äîñòóìëà îíó ÿââÿëäÿí àõûðà ãÿäÿð îõóäóã, éàçûã çÿðäöøòèëÿðèí ÿùâàëàòûíäàí õÿáÿðäàð îëäóã. Ìàíóêúè Ñàùèáèí Øåéõ Ìöðòÿçàéà âåðäèéè ñóàëëàðû òÿùëèë åäÿðÿê, Øåéõèí úàâàáëàðûíû äà ýþðöá, òÿÿññöô åòäèê. Èíäè ùÿçðÿò-ÿøðÿô øàùçàäÿäÿí õàùèø åäèðÿì êè, Ìàíóêúè Ñàùèáè ùöçóðóíà ÷àüûðûá, ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí îíà ñàëàì éåòèðñèí âÿ ìÿíèì äèëèìäÿí àøàüûäàêû ìÿòëÿáè îíà ñþéëÿñèí: Åé Ìàíóêúè Ñàùèá! Øåéõ Ìöðòÿçà âÿ îíóí êèìèëÿðè ñèçèí âÿ ùÿìäèíëÿðèíèçèí ãåéäèíÿ ãàëà áèëìÿçëÿð. Àëëàù îíëàðà åëÿ áèð ôÿðàñÿò âåðìÿìèøäèð êè, ñèçèí êèì îëäóüóíóçó, Èðàíûí íåúÿ èäè, íåúÿäèð âÿ íåúÿ îëàúàüûíû àíëàéà áèëñèíëÿð, ñèçèí çèëëÿòèíèçèí, Èðàíûí âèðàíëûüûíûí âÿ èðàíëûëàðûí áÿäáÿõòëèéèíèí ñÿáÿáèíè áàøà äöøñöíëÿð... Àëëàù 1280 èëäÿí ñîíðà ùàëûíûçà ðÿùì åäèá èëòèôàò ýþñòÿðìèø, Ôÿòÿëè øàù Ãàúàðûí îüëó Úÿëàëÿääèí âÿ Þâðÿíý-Çèáè-Áÿðëàñûí îüëó Êÿìàëöääþâëÿéÿ èëùàì âåðìèøäèð êè, áöòöí ùèúðè òàðèõ áîéóíúà ãàðàíëûã ïÿðäÿ äàëûíäà ýèç123
ëÿíÿí ùÿãèãÿò ñèðëÿðèíè êÿøô åäèá ìåéäàíà ãîéñóíëàð, þç ÿñÿðëÿðè âàñèòÿñèëÿ þç ùÿìâÿòÿíëÿðèíè ñèçèí âÿçèééÿòèíèç âÿ Èðàíûí ÿùâàëû èëÿ òàíûø åòñèíëÿð, îíëàðû ãÿôëÿò éóõóñóíäàí îéàäàðàã, úÿùàëÿò çöëìÿòèíäÿí ìÿðèôÿò èøûãëûüûíà ÷ûõàðñûíëàð. Åé Ìàíóêúè Ñàùèá! Úÿëàëÿääèíèí ÿñÿð éàçìàã éîëó à÷ûãäûð âÿ õàëã àðàñûíäà áó ÿñÿðè éàéìàã ö÷öí ùàçûðäà ùå÷ áèð ìàíåÿ éîõäóð. Ëàêèí Êÿìàëöääþâëÿíèí ÿñÿðèíèí éîëó ùÿëÿ áàüëûäûð. ×öíêè Êÿìàëöääþâëÿíèí þçö äÿ ýèçëÿíèð âÿ ýóøÿíèøèíäèð. Áó ÿñÿðè ÷àï åòäèðìÿê ö÷öí îíóí þçöíöí èìêàíû éîõäóð. Ëàêèí îíóí äîñòëàðû âÿ ùÿìôèêèðëÿðè ÷îõ-÷îõäóð. Äöíéàíûí ùÿð òÿðÿôèíäÿ îíóí äîñòëàðû ÿñÿðëÿðèíèí íöñõÿëÿðèíè àëìûøëàð. ×îõ ÷ÿêìÿç êè, äîñòëàðû îíóí ÿñÿðèíè áèð éåðäÿ ÷àï åòäèðèá áöòöí äöíéàéà éàéàðëàð. Åé Ìàíóêúè Ñàùèá! Þç ùÿììÿçùÿáëÿðèíèçÿ ìöæäÿ âÿ ýþçàéäûíëûüû âåðèá à÷ûã äåéèí êè, Êÿìàëöääþâëÿíèí ÿñÿðëÿðè ÷àï åäèëäèêäÿí ñîíðà îíëàðûí öçöíÿ ñÿàäÿò âÿ õîøáÿõòëèê íÿñèìè ÿñÿúÿêäèð âÿ ùÿð éåðäÿ îëóðëàðñà îëñóíëàð, ÿçèç âÿ ùþðìÿòëè ñàéûëàúàãëàð. Áó ýöí îíëàðäàí úèçéÿ àëàí âÿ îíëàðû þç íàçèðëÿðèíÿ “òéóë” (ïåøêÿø) îëàðàã áàüûøëàéàí èñëàì øàùëàðû îíëàðû þç þâëàäëàðû êèìè ÿçèçëÿéÿúÿêëÿð. Íÿèíêè îíëàðäàí úèçéÿ àëìàéàúàã âÿ îíëàðû ãóë êèìè áàüûøëàìàéàúàãëàð, áÿëêÿ äÿ, îíëàðûí ùÿð áèðèíèí ùÿð éåðäÿ õîø ýöçÿðàí âÿ éàõøû âÿçèééÿòäÿ éàøàìàñû ö÷öí ëàçûìè øÿðàèò éàðàäàúàãëàð. ×öíêè îíëàð áèçèì áàáàëàðûìûçûí éàäèýàðûäûðëàð âÿ ÿýÿð îíëàðûí íÿñëè áöòöí éåð öçöíäÿ éàéûëìàçñà, åé Ìàíóêúè Ñàùèá, çöëì âÿ èñòèáäàäûíäàí êèòàá÷àäà äàä ÷ÿêäèéèí èñëàì òàéôàñûíäàí îëàí ãóëäóðëàð âÿ ëîòóëàð àðàäàí ýåòìÿéÿúÿêëÿð. Åé Ìàíóêúè Ñàùèá! Êÿìàëöääþâëÿíèí ñÿíèí ùÿììÿçùÿáëÿðèíÿ àòàäàí, ãàðäàøäàí ìåùðèáàí îëìàñûíà èíàí! Îíóí ÿñÿðè ÷àï åäèëäèêäÿí ñîíðà áöòöí Èðàí ÿùëè òÿÿññöô åäÿúÿê êè, íÿ ö÷öí áó ýöíÿ ãÿäÿð ñèçè òàíûìàìûøëàð âÿ áöòöí ùèúðè òàðèõè áîéó ÿðÿáëÿðè, éÿíè þçëÿðèíèí úàíûíûí, ìàëûíûí äöøìÿíëÿðèíè, îíëàðûí âÿòÿíèíè õàðàáà ãîéàí, îíëàðû çÿëèë âÿ áÿäáÿõò åäÿí áèð òàéôàíû ìöäàôèÿ åòìèøëÿð. Úÿùàëÿò öçöíäÿí ñèçÿ þç ãàðäàøëàðûíà, ùÿìäèë âÿ ùÿìâÿòÿíëÿðèíÿ, ïàê âÿ ìÿëÿêòÿáèÿòëè áàáàëàðûíûí éàäèýàðëàðûíà çöëì âÿ úÿôàíû ðÿâà ýþðìöøëÿð. Åé Ìàíóêúè Ñàùèá! 1280 èë äþçìöøñöíöç, áèð íå÷ÿ èë äÿ äþçöí êè, ìÿíèì áó ñþéëÿäèêëÿðèìèí íÿòèúÿñèíè ýþðÿñèíèç. Èíäèéÿ ãÿäÿð ñèçèí ùàããûíûçäà îëàí áöòöí ùàãñûçëûãëàð úÿùàëÿò öçöíäÿí âÿ ùÿãèãÿò ñèðëÿðèíè áèëìÿìÿçëèê öçöíäÿí ÿìÿëÿ ýÿëìèøäèð. Áó úÿùàëÿòèí öçöíäÿí ïÿðäÿíè ýþòöðìÿê âÿ ùÿãèãÿò ñèðëÿðèíè à÷ûá ìåéäàíà ãîéìàüûí ëöçóìó, ùèúðÿòäÿí áó ýöíÿ ãÿäÿð ùå÷ êÿñèí àüëûíà 124
ýÿëìÿìèøäèð. Íÿùàéÿò, áàüûøëàéàí Àëëàù áó èøäÿ Úÿëàëÿääèíè âÿ Êÿìàëöääþâëÿíè ìöâÿôôÿã åòìèøäèð. Åé Ìàíóêúè Ñàùèá! “Ïåéìàíè-ôÿðùÿíý”èí, ìÿùáàäèëÿðèí ãàíóíëàðûíûí, Çÿðäöøò äèíèíèí, àòÿøïÿðÿñòëÿðèí ãàíóíëàðûíûí âÿ êÿéàíèëÿð äþâëÿòèíèí åùéàñû Èðàíäà áóíäàí ñîíðà àüëàñûüàí èø äåéèëäèð. ×öíêè äþâëÿòëÿðèí âÿ äèíëÿðèí þçöíÿìÿõñóñ þìðö âàðäûð. Èíñàíëàðûí þìðö ìöÿééÿí âàõò áàøà ÷àòäûüû êèìè, äèí âÿ äþâëÿò úÿùÿòäÿí ñèç äÿ þìðöíöçö áàøà ÷àòäûðìûøñûíûç. Äöíéàíûí âÿçèééÿòèíäÿí âÿ õàëãëàðûí ìÿäÿíèééÿòèíäÿí éàõøû õÿáÿðäàð îëäóüóíóçà ýþðÿ, ñèç áó õöñóñäà òÿìÿííàëàðûíûçäàí ÿë ÷ÿêìÿëèñèíèç. Ùÿëÿëèê, Èðàíäà èñëàì äèíè éàøàéûá áÿðãÿðàð îëàúàãäûð. ×öíêè èñëàì äèíèíèí þìðö ùÿëÿ áàøà ÷àòìàìûøäûð. Ëàêèí áó äèí ÿââÿëêè âÿçèééÿòäÿ âÿ ÿââÿëêè ãàéäàäà éàøàìàéàúàãäûð. Ñèç èñÿ, Èðàíäà îëàí ìöñÿëìàíëàðûí éàíûíäà ùÿð êÿñäÿí àðòûã ùþðìÿòëè âÿ ÿçèç îëàúàãñûíûç. Åëÿ îëàúàã êè, ìöùàúèðÿòäÿ îëàí ñèçëÿð þç àòà-áàáà âÿòÿíëÿðèíèçÿ, úÿííÿòìèñàë Èðàíà ãàéûäàúàãñûíûç. Ùÿçðÿò-ÿøðÿô øàùçàäÿäÿí éåíÿ õàùèø åäèðÿì êè, áó ñþçëÿðèìè îõóäóãäàí ñîíðà Ìàíóêúè Ñàùèáèí ôèêðèíè þéðÿíèá éàçñûíëàð. Éóõàðûäà ãåéä åòäèéèì øÿíèéöêñÿê äîñòóì Ãàôãàçûí Øåéõöëèñëàìû Àõóíä Ìîëëà ßùìÿä Ùöñåéíçàäÿäèð. Î, ùöììÿòëè âÿ ãåéðÿòëè ùÿçðÿòÿøðÿôèíèçèí áèëèéèíäÿí âÿúäÿ ýÿëèð. Ùÿð éåðäÿ ñèçÿ äóà åäèá òÿðèôëÿéèð. Ìöõòÿëèô åëìëÿð âÿ ôÿíëÿð ñàùÿñèíäÿ: àñòðîíîìèéà, úîüðàôèéà, ùåñàá, ðèéàçèééàò, ùåéÿò, òàðèõ, ùèêìÿò âÿ õöñóñèëÿ ôèãù åëìè ñàùÿñèíäÿ áöòöí Ãàôãàç þëêÿñèíäÿ Øåéõöëèñëàìûí òàéû-áÿðàáÿðè éîõäóð. Áóíóíëà áåëÿ, î, ôèëîñîô òÿáèÿòëè âÿ ëèáåðàë ìÿñëÿêëè áèð àäàìäûð. Îíóí ôÿçèëÿòëÿðè ùàããûíäà ÿçÿìÿòëè àüàìûç Ìèðçÿ Éóñèô õàíäàí ñîðóøà áèëÿðñèíèç. Ùÿð ýåúÿ Øåéõöëèñëàì úÿíàáëàðû èëÿ áèð éåðäÿ ÿéëÿøÿðÿê ñþùáÿò åäèðèê. Ùÿçðÿòÿøðÿô øàùçàäÿíèí, Ìèðçÿ Éóñèôèí âÿ úÿíàá Ðóùöë-ãöäñöí àäëàðû ùÿìèøÿ áèçèì ìÿúëèñèìèçÿ çèíÿò âåðèð. Øåéõöëèñëàì ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçÿ ãàèáàíÿ ìÿùÿááÿò áÿñëÿéèð âÿ ñèçÿ ñàëàì éåòèðèð. Î, ñèçÿ ìÿêòóá ýþíäÿðÿðäè, ëàêèí þç âÿçèôÿñèíÿ ýþðÿ ìöãÿééÿääèð. Ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ 20 ìàé 1871-úè èë, Òèôëèñ øÿùÿðè Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿéÿ ìÿêòóáóí öíâàíû: Íÿââàáû-ÿøðÿô-ÿìúÿä, âàëà àëèíÿñÿá øàùçàäÿ Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿ úÿííÿòìÿêàí Ôÿòÿëè øàù Ãàúàðûí îüëóíà, Àëëàù îíóí ñÿàäÿòèíè äàèìè åòñèí!
125
ÀÉÐÛÚÀ ÂßÐßÃßÍÈÍ ÑÓÐßÒÈ
Øàùçàäÿ! Àâðîïà úàìààòûíûí èñòèëàùûíäà ùÿãèãè ïàäøàù àäû î øÿõñÿ ëàéèã ýþðöëöð êè, ãàíóíà òàáå îëóá, âÿòÿíèí àáàäëûüû, ÿìèí-àìàíëûüû âÿ õàëãûí òÿðáèéÿ âÿ òÿðÿããèñèíèí ôèêðè èëÿ éàøàñûí. ßðÿáëÿðèí ãÿëÿáÿñè, ôàðñëàð äþâëÿòèíèí çÿâàëû “Ïåéìàíè-ôÿðùÿíý” âÿ ìÿùáàäèëÿð ãàíóíëàðûíûí ëÿüâèíäÿí ñîíðà Èðàí ìÿìëÿêÿòèíäÿ ùÿãèãè ñÿëòÿíÿò îëìàìûøäûð. Áöòöí ùèúðè òàðèõè áîéó áó þëêÿíèí ùþêìäàðëàðû ùàìûëûãëà äåñïîò âÿ ùÿðàìèáàøûëàðûí òàéû îëìóøëàð. Áóíà ýþðÿ äÿ ìÿí éàçûðàì êè, ùÿìèí ïàäøàùëàðûí ëÿéàãÿòè éîõäóð êè, øÿêèëëÿðè ñèçèí ÿñÿðèíèçäÿ ÷àï îëóíñóí.
ÀÉÐÛÚÀ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Øàùçàäÿ! Ñÿìèì-ãÿëáäÿí ñèçÿ òÿøÿêêöð åäèðÿì êè, ìÿíèì ìÿêòóáóìó çÿðäöøòèëÿð äàñòàíûíûí ìöãÿääèìÿñèíäÿ ÷àï åòäèðèáñèíèç. Îðàäà éàçûëìûø áåéòëÿð ìöôÿññÿë áèð ìÿíçóìÿäÿíäèð êè, áöòöíëöêëÿ ýþíäÿðìÿéèí éåðè äåéèëäè. Áó ãÿäÿð äÿ êàôèäèð. “Ñàðûñèôÿò êèøèúèéèí” êèì îëäóüó øàùçàäÿ ùÿçðÿòëÿðèíèçÿ ìÿëóì îëäó, éà õåéð? Àëëàùà àíä îëñóí, ùÿð çàìàí êè, ùÿìâÿòÿíëÿðèìèç âÿ ùÿììÿçùÿáëÿðèìèçèí âÿçèééÿòèíè âÿ îíëàðûí úÿùàëÿòäÿ ãàëìàñûíû õàòûðëàéûðàì, òÿÿññöô àòÿøèíèí òöñòöñö ãÿëáèìäÿí áåéíèìÿ âóðóð. Áó âÿçèééÿòèí âÿ úÿùàëÿòèí ñÿáÿáè åëìñèçëèê âÿ ñàâàäñûçëûãäûð. Åëìñèçëèê âÿ ñàâàäñûçëûã èñÿ èñëàì ÿëèôáàñûíûí ÷ÿòèíëèéèíèí íÿòèúÿñèäèð êè, áóíóí äà ÿëàúû ÿí àñàí áèð ÷àðÿ – éÿíè èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿêäèð. Áó ÷àðÿíè Îñìàíëû äþâëÿòèíèí áàø÷ûëàðûíà íèøàí âåðäèì, àíëàìàäûëàð... Íÿ áàøëàðûíäà çÿêà, íÿ äÿ öðÿêëÿðèíäÿ àòÿø âàðäûð. Ñîíðà îíó Èðàí äþâëÿò áàø÷ûëàðûíà òÿãäèì åòäèì. Èðàíëûëàðà çÿêàñûç, àòÿøñèç äåìÿê îëìàç. Àíúàã îíëàð äà ëÿúëèê, áÿäýöìàíëûã, èíàä, õóäïÿñÿíäëèê, òÿêÿááöð öçöíäÿí áàøãàëàðûíûí àüûëëû âÿ ùàãã ñþçöíö áèëÿ-áèëÿ äèíëÿìÿê èñòÿìèðëÿð âÿ àüûëëû ìÿñëÿùÿòëÿðÿ ÿìÿë åòìèðëÿð. Èðàíëûëàðûí òÿáèÿòèíäÿ áåëÿ áèð õöñóñèééÿò äÿ âàðäûð êè, þç áèëäèêëÿðèíÿ àðõàëàíûá, áàøãàñûíäàí ùå÷ úöð ìÿñëÿùÿò ãÿáóë åòìèðëÿð. Áóíà ýþðÿ äÿ áó ýöíÿ ãÿäÿð ìÿäÿíè õàëãëàðäàí ýåðèäÿ ãàëìûøëàð. 126
Àé áàáà, èíñàí ýÿðÿê ÿââÿëúÿ òÿãëèä÷è, èãòèáàñ÷û îëà âÿ àíúàã åëìëÿðè âÿ ôÿíëÿðè ìöêÿììÿë þéðÿíäèêäÿí ñîíðà áàøãàëàðûíà ìöúòÿùèä âÿ ðÿùáÿð îëìàã ôèêðèíÿ äöøÿ! Àâðîïà õàëãëàðû åëìëÿðè âÿ ôÿíëÿðè áèðè-äèýÿðèíäÿí èãòèáàñ åäÿ-åäÿ òÿêàìöëöí áó äÿðÿúÿñèíÿ ÷àòìûøäûð. Õöëàñÿ, áèð èëäÿí àðòûãäûð êè, Òåùðàíûí Ìààðèô Íàçèðëèéèíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê áàðÿäÿ ñÿíÿäëÿð ýþíäÿðìèøÿì. Áó ýöíÿ ãÿäÿð íàçèð ùÿëÿ ìÿíÿ úàâàá âåðìÿìèøäèð. Áèëìèðÿì, ñèçèí áó ìààðèô íàçèðèíèç íÿ èøëÿ ìÿøüóëäóð. ßýÿð íàçèðëèê õàëãûí òÿðáèéÿñè ö÷öí òÿñèñ îëóíìóøñà, áÿñ íÿ ö÷öí õàëãû òÿðáèéÿ åòìÿê ôèêðèíäÿ äåéèëäèð? Áÿñ íÿ ö÷öí ýþðìöð êè, 14 ìèëéîíëóã Èðàí ÿùàëèñè è÷ÿðèñèíäÿ ñàâàäëûëàðûí ñàéû éàðûì ìèëéîíäàí àðòûã äåéèëäèð âÿ áó éàðûì ìèëéîíóí äà ÿêñÿðèééÿòèíèí ñàâàäû ÷îõ ãöñóðëó âÿ íàãèñäèð. Íÿ ö÷öí áèëìèð êè, ñàâàäñûç àäàì ùåéâàíàòäàí áèð î ãÿäÿð äÿ ôÿðãëÿíìÿç? Ñàâàäñûçëàð è÷ÿðèñèíäÿí ìöòÿôÿêêèðëÿð, àëèìëÿð âÿ ôèëîñîôëàð ÷ûõìàç. Ùàëáóêè õàëã àíúàã áó êèìè âöúóäëàðûí òÿäáèðëÿðè èëÿ ýöíäÿí-ýöíÿ èíêèøàô åäÿ áèëÿð. Íÿ ö÷öí àíëàìûð êè, ñàâàäñûçëàð ìöõòÿëèô ñÿíàéå âÿ òåõíèêàíû éàðàäà áèëìÿç âÿ áóíëàðñûç âÿòÿí, þëêÿ àáàä îëóá, íèçàìà äöøÿ áèëìÿç, ñÿðâÿò âÿ ãöäðÿò ñàùèáëÿðè ìåéäàíà ýÿëìÿç? Ùÿð ùàëäà, ùÿçðÿò-ÿøðÿô øàùçàäÿ ùÿçðÿòëÿðèíèçäÿí õàùèø åäèðÿì êè, ÿýÿð õÿñòÿëèéèíèç êå÷ìèøñÿ, úÿíàá Ðóùöë-ãöäñöí èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäàêû êèòàá÷àñûíû ÿçÿìÿòëè àüàì Ìèðçÿ Éóñèô õàíäàí èñòÿéèá àëûí âÿ áèð íÿôÿðÿ áóéóðóí êè, îíó ñèçèí ìöáàðÿê ùöçóðóíóçäà îõóñóí êè, ìÿçìóíóíó äèíëÿéèá áèëÿñèíèç êè, èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê ëöçóìó íÿ ãÿäÿð áþéöêäöð. Çàëûì ÿúÿë äÿ ÷àòìûð êè, (Êÿáÿíèí Àëëàùûíà àíä îëñóí êè, õèëàñ îëäóì) äåéèì. Íåúÿ êè, ßëè èáí-ßáóòàëèá åëÿéùèññÿëàì Ìöàâèéÿíèí ÿëèíäÿí òÿíýÿ ýÿëäèéè ö÷öí Èáí-Ìöëúÿìèí çÿðáÿòèíè éåäèêäÿ äåìèøäè: ÿúÿë ÷àòñàéäû, þëöá, ùöììÿòñèç âÿ ìöðöââÿòñèç ìöàñèðëÿðèìèí ìÿíèìëÿ ìöõàëèôÿòèíèí íÿòèúÿñè îëàí ãÿì âÿ ãöññÿäÿí õèëàñ îëàðäûì. Õöñóñèëÿ êè, áàøãà ìöñèáÿòëÿð äÿ ùÿéàòûìû ùÿëàùèë çÿùÿðèíäÿí àúû åòìèøäèð. Èêè éàøûíäà êè÷èê áèð ãûçûì âàðäû êè, ìÿùÿááÿòèíÿ ñîíñóç äÿðÿúÿäÿ êþíöë áàüëàìûøäûì. Òÿñàäöôÿí áó ýöíëÿðäÿ þëäö. Èíäè îíóí ôÿðàüûíäà àüëàéûðàì, éàíûðàì.
127
1871-úè ÈË ÌÀÉÛÍ 20-äÿ ÈÐÀÍ ÄÞÂËßÒÈÍÈÍ ÈÑÒÀÍÁÓËÄÀÊÛ ÑßËÀÙÈÉÉßÒËÈ ÑßÔÈÐÈ ÙßÑßÍßËÈ ÕÀÍÛÍ ÂÀÑÈÒßÑÈËß ÚßÍÀÁ ÐÓÙÖË-ÃÖÄÑß ÝÞÍÄßÐÄÈÉÈÌ ÌßÊÒÓÁÄÀ ÁÓ ÌßÑßËßËßÐ ÉÀÇÛËÌÛØÄÛÐ Áèðèíúèñè, ÿçÿìÿòëè àüà Ùÿñÿíÿëè õàíûí äà ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ìÿñÿëÿñèíÿ çèää îëìàñû ùàããûíäà ìÿíÿ Òåùðàíäàí éàçìûøäûëàðñà äà, ëàêèí îíóíëà ýþðöøäöêäÿí ñîíðà ìÿëóì îëäó êè, áó õÿáÿðèí ãÿòèééÿí ÿñëè éîõäóð âÿ áöòöíëöêëÿ èôòèðàäûð. Èêèíúèñè, úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Âÿçèð âÿ Øåéõèí ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäàêû ñóàë-úàâàáûíû îõóäóãäàí ñîíðà ìÿí éåíè ÿëèôáàíûí õà÷ïÿðÿñòëÿðèí ÿëèôáàñû êèìè ñîëäàí-ñàüà éàçûëìàñûíûí ëàçûì âÿ âàúèá îëäóüó ãÿðàðûíà ýÿëìèøÿì âÿ þçöìöí áó õöñóñäàêû äÿëèëëÿðèìè éàçàðàã, êå÷ÿí ìÿêòóáëàðûìäà ñèçÿ ýþíäÿðìèøÿì. Ö÷öíúöñö, ìÿëóìóíóç îëñóí êè, Òåùðàíà ýþíäÿðäèéèì ìÿêòóáëàðäà ìÿí àøàüûäàêû ñþçëÿðè äÿ éàçìûøàì: “Äÿìèð éîëó âàúèáäèð; àììà ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê îíäàí ÷îõ âàúèáäèð. Òåëåãðàô âàúèáäèð, àììà ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê îíäàí ÷îõ âàúèáäèð. Äþâëÿò ãàíóíëàðûíû òÿòáèã åòìÿê âàúèáäèð, àììà ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê îíäàí äàùà ÷îõ âàúèáäèð”. Áó ñþçëÿðäÿí àéäûí îëóð êè, ìÿí äþâëÿò ãàíóíëàðûíûí òÿòáèã îëóíìàñûíà ùå÷ äÿ ìöõàëèô äåéèëÿì. Àíúàã ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿéè îíäàí äàùà âàúèá ùåñàá åäèðÿì. Îíà ýþðÿ êè, õàëãû òÿðáèéÿ åòìÿäÿí, ãàíóíëàðûí ùå÷ áèð ôàéäàñû îëà áèëìÿç. Áó ýöí Ìèðçÿ Íÿáè õàíûí îüëó Òåùðàíäà ÿëèôáàíû äÿéèøìÿéèí ëöçóìóíà ìÿùÿë ãîéìàäàí, ãàíóíëàðûí òÿòáèãèíÿ áàøëàìûøäûð. Ìÿí ñèçè õÿáÿðäàð åòìÿê èñòÿéèðÿì êè, áó èø áàø òóòìàéàúàãäûð. Äþðäöíúöñö, ñèçäÿí õàùèø åäèðÿì êè, öðÿêäÿí ñåâäèéèì ÿçèç ãàðäàøûì úÿíàá Ìöíèô ÿôÿíäèíèí ìÿíèì ìÿêòóáëàðûìà íÿéÿ ýþðÿ úàâàá âåðìÿìÿñèíèí ñÿáÿáèíè ìÿíÿ áèëäèðÿñèíèç. Áåøèíúè, Ãàôãàçûí Øåéõöëèñëàì úÿíàáëàðû ñèçÿ ÷îõëó ñàëàì éåòèðèð âÿ õàùèø åäèð êè, îíóí Èñòàíáóë Øåéõöëèñëàìû êèìè òÿðÿããèíèí äöøìÿíè îëäóüóíó çÿíí åòìÿéÿñèíèç.
128
1871-úè ÈË ÈÉÓÍÓÍ 2-äÿ ÌÅËÊÓÌ ÕÀÍÀ ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Ñèçÿ áèëäèðèðÿì êè, ãöäðÿòëè Ðóñèéà äþâëÿòèíèí áàø÷ûëàðû Äàüûñòàíû ÿëÿ êå÷èðèá Øàìèëè òóòäóãäàí ñîíðà, éÿíè èêè-ö÷ èë áóíäàí ãàáàã áèð íå÷ÿ íÿôÿð éöêñÿê ôÿçèëÿòëè àëèìëÿðèí ñÿéè èëÿ àâàð, ÷å÷åí âÿ ÷ÿðêÿç äèëëÿðè ö÷öí ëàòûí ÿëèôáàñûíà îõøàéàí âÿ ñîëäàí-ñàüà éàçûëàí õöñóñè áèð ÿëèôáà òÿðòèá åòìèøëÿð. Èíäè èêè-ö÷ èëäèð êè, äþâëÿòèí õÿðúè èëÿ Äàüûñòàíûí äàü êÿíäëÿðèíèí ùÿð áèðèñèíäÿ ìÿêòÿáëÿð âÿ ìÿäðÿñÿëÿð à÷ûëìûø âÿ áó éåíè ÿëèôáàíû ðóñ ÿëèôáàñû èëÿ áÿðàáÿð, ìöñÿëìàí áàëàëàðûíà þéðÿäèðëÿð. Áó ýöí áöòöí äàüûñòàíëû óøàãëàð àðòûã ñàâàäëàíìûøëàð. Áó éåíè ÿëèôáà èëÿ îíëàð àâàð, ÷å÷åí âÿ ÷ÿðêÿç äèëèíäÿ áèð-áèðèíÿ ìÿêòóáëàð éàçûá-îõóéóð âÿ àíëàéûðëàð. Îíëàð áÿçè èñëàì êèòàáëàðûíû äà áó ÿëèôáàéà êþ÷öðöðëÿð. Ùÿòòà Äàüûñòàí óøàãëàðû Ãóðàíû âÿ Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿêè éàçûëàðû äà, áÿçÿí éåíè ÿëèôáà èëÿ éàçûá îõóéóðëàð. Ùàëáóêè, áóíäàí ÿââÿë Äàüûñòàí úàìààòû è÷ÿðèñèíäÿ áèð íå÷ÿ íÿôÿð ìîëëà âÿ ÿôÿíäèäÿí áàøãà éàçûá-îõóìàüû áàúàðàíëàð éîõ èäè. ×îõ êå÷ìÿç êè, ÿââÿëëÿð ñàâàäñûç ñàéûëàí áöòöí Äàüûñòàí úàìààòû âÿ äàüëàðäà éàøàéàí ÿùàëè åëëèêúÿ ñàâàäëû âÿ áèëèê ñàùèáè îëàð. Ëàêèí èêè ìèëéîíäàí àðòûã îëàí Ãàôãàç ìöñÿëìàíëàðû êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíûí éàðàìàçëûüû íÿòèúÿñèíäÿ ùÿëÿ äÿ êîð âÿ ñàâàäñûç ãàëìûøëàð âÿ èñëàì äþâëÿòëÿðèíèí áàø÷ûëàðû îíà íèúàò âåðìÿê ãÿðàðûíà ýÿëìÿçñÿ, áóíäàí ñîíðà äà ÿñðëÿð áîéó áåëÿ ãàëàúàãëàð. Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Áó ìÿñÿëÿíè ñÿäð-ÿçÿì úÿíàáëàðûíûí ãóëëóüóíà ÿðç åòìÿéè âÿ áó õöñóñäà Èñòàíáóë íàçèðëÿðèíè áàøà ñàëìàüû Ñèçäÿí õàùèø åäèðÿì.
1871-úè ÈË ÈÉÓÍÓÍ 2-äÿ ÉÀÇÛËÌÛØ ÀÉÐÛÚÀ ÂßÐßÃßÍÈÍ ÑÓÐßÒÈ Ðóùè-ðÿâàíûì, Ðóùöë-ãöäñ! Õàùèø åäèðÿì êè, áó ìÿêòóá éåòèøäèêäÿí ñîíðà âÿêàëÿòïÿíàù ñÿäðÿçÿìèí, Àëëàù îíóí úÿëàëûíû äàèìè åëÿñèí, ùöçóðóíà ýåäèá, ìÿíèì äèëèìäÿí áó ìÿñÿëÿíè î úÿíàáà ÿðç åäÿñèíèç. 1280-úè èë ùèúðèäÿ, ìÿí èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê ìÿãñÿäèëÿ Äàðöëñÿàäÿò Èñòàíáóëà âàðèä îëäóì. ßââÿëúÿ âÿêàëÿòïÿíàù ñÿäð-ÿçÿìèí, ñîíðà èñÿ ìÿðùóì Ôóàä ïàøàíûí ùöçóðëàðûíà øÿðÿôéàá îëóá õàùèø åòäèì êè, 129
ìÿíèì éåíè ÿëèôáàìû Èñòàíáóë àëèìëÿðèíèí éûüûíúàüûíäà ìöçàêèðÿéÿ ãîéñóíëàð. Î çàìàí áó èêè áþéöê øÿõñèééÿòèí ôÿðìàéèøèíÿ ýþðÿ, ìÿíèì ÿëèôáàìû Îñìàíëû Åëìè Úÿìèééÿòèíèí áèð íå÷ÿ éûüûíúàüûíäà ìöçàêèðÿ âÿ òÿñäèã åäèá, ÿëèôáàíûí äÿéèøäèðèëìÿñèíè âàúèá ìÿñÿëÿëÿðäÿí ñàéàðàã, îíóí äÿéèøäèðèëìÿñèíäÿ ìöãÿääÿñ øÿðèÿòÿ ìöõàëèô îëàí áèð øåé òàïìàäûëàð. Íÿùàéÿò, äåäèëÿð êè, áèòèøÿí ùÿðôëÿð ÷àï èøèíäÿ ÿí áþéöê ÷ÿòèíëèéÿ ñÿáÿá îëóá âÿ ÷àï èøèíè äÿ îõóìàã èøè êèìè àñàíëàøäûðìàã ö÷öí áèòèøÿí ùÿðôëÿð áèòèøìÿç ùÿðôëÿðëÿ ÿâÿç åäèëìÿëèäèð. Åëìè Úÿìèééÿò ùÿìèí ãÿðàðûíû õöñóñè êèòàá÷à øÿêëèíäÿ ÷àï åòäèðèá, Îñìàíëû þëêÿñèíèí ùÿð éåðèíäÿ éàéäû. Áóíóíëà äà, Îñìàíëû äþâëÿòèíèí áöòöí áèëèê âÿ ôÿçèëÿò ñàùèáëÿðèíÿ, íàçèðëÿðèíÿ âÿ âÿêèëëÿðèíÿ Åëìè Úÿìèééÿòèí ìöçàêèðÿñèíèí íÿòèúÿëÿðèíäÿí àéäûí âÿ àøêàð îëäó êè, êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê ìöãÿääÿñ øÿðèÿòÿ çèää îëàí áèð èø äåéèë âÿ îíó äÿéèøäèðìÿê äÿ ëàçûìäûð. Àíúàã áó øÿðò èëÿ êè, áèòèøÿí ùÿðôëÿð áèòèøìÿç ùÿðôëÿðëÿ ÿâÿç åäèëìèø îëñóí. Ìÿùç áóíà ýþðÿ äÿ Úÿìèééÿòè-åëìèééÿíèí ìÿñëÿùÿòè ÿñàñûíäà, ìÿíèì ãàðäàøûì Ìèðçÿ Ìåëêóì õàí áþéöê çÿùìÿò ñÿðô åäÿðÿê, ÷îõëó õÿðú ÷ÿêäèêäÿí ñîíðà, êþùíÿ ÿëèôáàíûí áèòèøÿí ùÿðôëÿðèíè áèòèøìÿç ùÿðôëÿðëÿ ÿâÿç åòìèøäèð. Ìÿí äÿ îíóí èøèíè òÿñäèãëÿéèá, áèòèøìÿç ùÿðôëÿðèí öñòöíëöéöíö ÿòðàôëû áèð ñóðÿòäÿ éàçûá âÿêàëÿòïÿíàù úÿíàáëàðûíà èçàù åòìèøÿì. Áèç áó èøè ìÿùç Îñìàíëû Úÿìèééÿòè-åëìèééÿñèíèí ìÿñëÿùÿòè èëÿ åòìèøèê. Áÿñ èíäè Èñòàíáóë íàçèðëÿðè íÿ äÿëèë èëÿ âÿ ùàíñû ñÿíÿäÿ ÿñàñÿí äåéèðëÿð êè, èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê ìöãÿääÿñ øÿðèÿòÿ çèää îëàí áèð èøäèð âÿ õÿòò ýóéà èñëàì äèíèíèí áèð úöçöäöð?! Âÿ íÿéÿ ÿñàñÿí äåéèðëÿð êè, áèòèøìÿç ùÿðôëÿð ïèñäèð âÿ àâðîïàëûëàðûí ùÿðôëÿðèíÿ îõøàéûð? ßýÿð ãÿäèì éàçûíû äÿéèøäèðìÿê ìöãÿääÿñ øÿðèÿòèí ÿëåéùèíÿ èäèñÿ, îíäà Úÿìèééÿòè-åëìèééÿ þç êèòàá÷àñûíäà ùàìàí òàðèõäÿ íÿ ö÷öí àéäûíúàñûíà éàçäû êè, ãÿäèì éàçûíû äÿéèøäèðìÿê ÿñëÿí âÿ ãÿòèééÿí ìöãÿääÿñ øÿðèÿòÿ çèää äåéèëäèð. ßýÿð áèòèøìÿç ùÿðôëÿð àâðîïàëûëàðûí ùÿðôëÿðèíÿ îõøàäûüûíà ýþðÿ øÿðèÿòèí ÿëåéùèíÿäèðñÿ, îíäà Úÿìèééÿòè-åëìèééÿ î òàðèõäÿ íÿ ö÷öí áèòèøìÿç ùÿðôëÿðè òàì àéäûí áèð øÿêèëäÿ öñòöí ùåñàá åäèá, îíó úàèç áèëäè? Áèç ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ìÿñÿëÿñèíäÿ þç òÿðÿôèìèçäÿí ùå÷ áèð èø ýþðìÿìèøèê, éàëíûç Úÿìèééÿòè-åëìèééÿ íÿéÿ èúàçÿ âåðèáñÿ, îíó åòìèøèê. Áåëÿ îëäóãäà âÿêàëÿòïÿíàù úÿíàáûíûçäàí õàùèø åäèðÿì êè, áèçëÿ Èñòàíáóë íàçèðëÿðè àðàñûíäà ìöíñèô îëàñûíûç âÿ áóéóðàñûíûç êè, áó èø éåíèäÿí Îñìàíëû àëèìëÿðèíèí íÿçÿðèíÿ ÷àòäûðûëñûí. Áó øÿðòëÿ êè, î àëèìëÿðèí ùàìûñû 130
Àâðîïà äèëëÿðèíäÿí áèðèíè áèëÿí àäàìëàðäàí îëñóíëàð. Áóíäàí ñîíðà î àëèìëÿðäÿí èáàðÿò îëàí èúëàñûí ùþêìö íÿ îëàðñà, èúðà åäèëñèí âÿ Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíà èúàçÿ âåðèëñèí êè, þç áàñìàõàíàñûíû áó éåíè õÿòëÿ èøÿ ñàëñûí, ùÿì äÿ êþùíÿ ÿëèôáà ëÿüâ åäèëìÿñèí âÿ þç ÿââÿëêè âÿçèééÿòèíäÿ ãàëñûí. Éåíè õÿòò ìÿøùóðëàøûá, àñàíëûüû âÿ ìÿíôÿÿòèíè ìèëëÿò äÿðê åòäèêäÿí ñîíðà êþùíÿ õÿòò þç-þçöíÿ, ùå÷ êÿñ òÿëÿá åòìÿäÿí òÿðê îëóíàúàãäûð. Àéäûíäûð êè, ãÿäèì èñëàì õÿòòè åëìèí âÿ õàëãûí òÿðÿããèñèíÿ ìàíåÿäèð. ßýÿð áó õÿòò äÿéèøèëìÿñÿ, èñëàì ìèëëÿòè äöíéàíûí ñîíóíà ãÿäÿð úÿùàëÿò çöëìÿòèíäÿ ãàëàúàãäûð. Èñòàíáóë íàçèðëÿðè øÿðè ìÿñÿëÿëÿðÿ áÿëÿä äåéèëäèðëÿð. Ãÿäèì õÿòòè äÿéèøäèðìÿê øÿðèÿòÿ ÿñëà çèää äåéèëäèð. Àááàñè õÿëèôÿëÿðè êóôè õÿòòè íÿñõ õÿòòè èëÿ ÿâÿç åòäèëÿð âÿ àëèìëÿð äÿ áóíà èúàçÿ âåðäèëÿð. Éàçûíû ñîëäàí-ñàüà éàçìàã äà øÿðèÿòÿ çèää äåéèëäèð. Îíà ýþðÿ êè, áèç ùàëùàçûðäà ùÿíäÿñè ðÿãÿìëÿðè, éÿíè ñàéëàðû àâðîïàëûëàð êèìè ñîëäàí-ñàüà éàçûðûã âÿ ìöãÿääÿñ øÿðèÿò áóíà ÿñëà ìàíå îëìóð. Åëì ñàùÿñèíäÿ õàëãûí òÿðÿããèñèíÿ õèäìÿò åäÿí áèòèøìÿç ùÿðôëÿðèí ñàüäàí ñîëà éàçûëûøû ÿëâåðèøëè îëìàçñà, õà÷ïÿðÿñòëÿðäÿ îëäóüó êèìè ñîëäàí-ñàüà éàçìàüà äà èúàçÿ âåðìÿê îëàð, íåúÿ êè, ùÿíäÿñè ðÿãÿìëÿðè éàçûðûã. Õàëãëàðûí òàðèõèíäÿ ÿëèôáàëàðû äÿéèøäèðìÿê íàäèð áàø âåðÿí ùàëëàðäàí äåéèë. Áó èø ùå÷ áèð çàìàí äþâëÿòèí çàâàëûíà ñÿáÿá îëà áèëìÿç. Ðóñëàðûí êþùíÿ ÿëèôáàñûíûí õàëãûí òÿðÿããèñèíÿ ìàíå îëäóüóíó ýþðäöêäÿ, Ïéîòð îíó ëàòûí ÿëèôáàñû èëÿ ÿâÿç åòäè âÿ äþâëÿòè íÿèíêè çàâàëà óüðàìàäû, ùÿòòà àâàì úàìààòûí, êåøèøëÿðèí âÿ ðóùàíèëÿðèí áó áàðÿäÿ ìöõàëèôÿòÿ ãàëõûøìàñûíà áàõìàéàðàã, Ðóñèéà äþâëÿòè ýöíäÿí-ýöíÿ òÿðÿããè åòäè. Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Âÿêàëÿòïÿíàù ñÿäð-ÿçÿì úÿíàáëàðûíûí âåðäèéè úàâàáû ìÿíÿ éàçìàüûíûçû õàùèø åäèðÿì. Ãàðäàøûíûç Ìèðçÿ Ôÿòÿëè
1871-úè ÈË ÈÉÓÍÓÍ 2-äÿ ÉÀÇÛËÌÛØ ÀÉÐÛÚÀ ÂßÐßÃßÍÈÍ ÑÓÐßÒÈ Ðóùè-ðÿâàíûì, Ðóùöë-ãöäñ! Ìÿí î ùÿðèôëÿðäÿí äåéèëÿì êè, äöøìÿí ãàðøûñûíäà äèç ÷þêöá îíëàðûí ÿìðèíÿ òàáå îëàì. Íÿ ãÿäÿð êè, ñàüàì, Èñòàíáóë íàçèðëÿðè èëÿ ãÿëÿìèìëÿ âóðóøàúàüàì. Ìÿí âÿ ìÿíèì éàâÿðèì îëàí ñèç þëäöêäÿí ñîíðà áèçèì ìöàñèðëÿðèìèçèí íÿ äÿðÿúÿäÿ øöóðñóç îëäóüóíó ýþðÿí ýÿëÿúÿê íÿñèë, ìèíëÿðúÿ äÿôÿ ùàëûìûçà ùåéèôñèëÿíÿúÿê, áèçèì ôèêèðëÿðèìèçè ùÿéàòà êå÷èðÿúÿê âÿ ãÿáðèìèçèí öçÿðèíäÿ ùåéêÿëëÿð ãîéàúàãëàð. 131
Áèð çàìàí Ãÿçíÿ øÿùÿðèíèí úàìààòû Ñóëòàí ßëàÿääèí Ùöñåéí Úàùàíñóçè-Ãóðè ãàðøûñûíäà ìöõàëèôÿò áàéðàüû ãàëäûðìûøäûëàð. Ñóëòàí áó áåéòè éàçûá îíëàðà ýþíäÿðìèøäè. “ßýÿð ìÿí Ãÿçíÿíè ýþçöíäÿí äàüûòìàñàì, Ùÿñÿí îüëó Ùöñåéíèí îüëó Ùöñåéí äåéèëÿì”.
Áó èñëàì äèíè ÿëèôáàíûí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè éîëóíäà ñÿää îëäóüó ö÷öí: “ßýÿð ìÿí áó äèíè êþêöíäÿí ìÿùâ åòìÿñÿì Ùÿñÿí îüëó Òàüûíûí îüëó ßëè äåéèëÿì”.
“Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íûí áèð ÷îõ íöñõÿëÿðè äöíéàíûí ùÿð òÿðÿôèíäÿ ìÿíèì äîñòëàðûìûí âÿ ùÿìôèêèðëÿðèìèí ÿëèíäÿ ìþâúóääóð. Î ãÿäÿð ÷ÿêìÿç êè, äîñòëàðûì áó êèòàáû áèð éåðäÿ ÷àï åòäèðèá, Àñèéà âÿ Àôðèêàíûí ùÿð òÿðÿôèíäÿ éàéàðëàð. Î çàìàí ýþðÿê, Èñòàíáóë íàçèðëÿðè þç äèíëÿðèíè íåúÿ ñàõëàéàúàãëàð! Î âàõò îíëàðûí äèíè ÿëäÿí ýåäÿúÿê, ìÿúáóðÿí áèçèì ÿëèôáàíû ãÿáóë åòìÿéÿ ðàçû îëàúàãëàð âÿ õàëãëàðûí ñÿàäÿò âÿ õîøáÿõòëèê ýöíëÿðè áàøëàíàúàãäûð. Î çàìàí îíëàð, ùàçûðäà áèçÿ ðÿâà ýþðäöêëÿðè ðÿôòàðëàðûíäàí ïåøìàí îëàðàã áèçäÿí öçð èñòÿéÿúÿêëÿð. ×öíêè îíëàðûí ìÿíàñûç ÿãèäÿëÿðèíèí ÿñàñûíûí ñàðñûëìàñû þçëÿðèíèí úÿùàëÿò ãàðàíëûüûíäàí õèëàñ îëìàñûíà âÿ éöêñÿê äÿðÿúÿëÿðÿ òÿðÿããè åòìÿëÿðèíÿ áàèñ îëàúàãäûð. Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Þçöìöí âÿ Ãàôãàç Øåéõöëèñëàìû úÿíàáëàðûíûí äèëèíäÿí ñèçÿ éàçûðàì êè, Èñòàíáóë íàçèðëÿðèíèí ùÿðÿêÿòèíäÿí ïÿðèøàí âÿ áÿäáèí îëìàéûí! Þç èøèíèçäÿ ìÿðä-ìÿðäàíÿ îëóí! Íàçèðëÿðèí ìöõàëèôÿòè ìÿíàñûç âÿ éåðñèçäèð. Îíëàðëà ÷îõ ìöëàéèìëèêëÿ ìöáàùèñÿéÿ ýèðèøèí âÿ ìöíàñèá ýþðäöéöíöç ìþâãåäÿ îíëàðûí ùÿð áèðèñèíÿ ÿëèôáàíûí äÿéèøäèðèëìÿñèíèí ëöçóìó ùàããûíäà éàçäûüûíûç “Âÿçèð âÿ Øåéõèí ñóàë-úàâàáû” êèòàá÷àíûçû äà îõóéóí âÿ åëÿ åäèíèç êè, âÿêàëÿòïÿíàù ñÿäð-ÿçÿì úÿíàáëàðû äà áó êèòàá÷àíû éà îõóñóí âÿ éà äèíëÿñèí êè, áÿëêÿ îíóí ãÿëáèíäÿ ñþíìöø ùöììÿò àòÿøè ñèçèí ãÿëÿìèíèçèí òÿñèðè èëÿ àëîâëàíñûí. ßýÿð ñèç áó êèòàá÷àíû éàçìàñàéäûíûç, ìÿí ãöññÿäÿí þëÿðäèì. ×öíêè î çàìàí ùå÷ êÿñ ìÿíèì ôèêðèìèí ùàãã îëäóüóíó áàøà äöøìÿçäè. Àíúàã èíäè òÿñÿëëè òàïìûøàì. Êèòàá÷àäàí 3-4 íöñõÿ Òèôëèñäÿ âàðûìûçäûð. Áèð íå÷ÿ íöñõÿ äÿ Òåùðàíà ýþíäÿðìèøèê. ßëèìÿ êå÷ÿí ùÿð áèð øÿõñèí áó êèòàá÷àíû îõóìàäàí éàõàñûíäàí ÿë ÷ÿêìèðÿì. Ùÿòòà Ùÿñÿíÿëè õàí Òèôëèñÿ ÷àòàí ýåúÿ éîðüóí îëìàñûíà áàõìàéàðàã, ìÿúáóð åòäèì êè, êèòàá÷àíû îõóéóì, ãóëàã àññûí. Úÿíàá Øåéõöëèñëàì äà áó êèòàá÷àíû àüûë âÿ äÿððàêÿ ñàùèáè îëàí àäàìëàðà îõóìàãäà áþéöê ùöììÿò ñÿðô åäèð. Àììà íÿ åòìÿëèéèê êè, àüûë âÿ äÿððàêÿ ñàùèáëÿðèíèí ñàéû ÷îõ àçäûð. 132
Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Íÿ ãÿäÿð êè, ìÿí ñàüàì, ÿëèôáà ôèêðèíäÿí âÿ îíó ùÿéàòà êå÷èðìÿê àðçóñóíäàí àéðûëà áèëìÿéÿúÿéÿì. Ñèç áó éîëäà ÷îõ çÿùìÿò ÷ÿêèá, áþéöê ïóëëàð õÿðúëÿäèéèíèç êèìè, ìÿí äÿ îí èëäÿí àðòûãäûð êè, áó éîëäà àüûð çÿùìÿòëÿðÿ âÿ áþéöê õÿðúëÿðÿ ãàòëàøìûøàì. Èøèí áàøëàíüûúûíäà, ñåâèíäèéèìäÿí ùÿð áèð òÿëÿáÿéÿ áèð ÿøðÿôè, äÿôòÿðèìäÿ ãåéä åòäèéèìÿ ýþðÿ, ÿíàì àäû èëÿ úÿìè ùÿøòàä ÿøðÿôè áàüûøëàìûøàì êè, éåíè ÿëèôáàíû þéðÿíñèíëÿð. Áèð áó ãÿäÿð ïóë äà õîøõÿò ìèðçÿëÿðÿ âåðìèøÿì êè, éåíè ÿëèôáàíûí áèð ÷îõ ñóðÿòëÿðèíè ÷ûõàðñûíëàð. Èñòàíáóëà ýåäèá-ýÿëìÿê ö÷öí áåø éöç ìàíàò õÿðúèì ÷ûõìûøäûð. Ùÿòòà áó ýöí áåëÿ, áó ìÿñÿëÿ èëÿ ÿëàãÿäàð îëàí éàçûëàðà, ïî÷ò âÿ êàòèáëÿðÿ ÿëìóçäóíà ýåäÿí õÿðúëÿðäÿí áèð ýöí äÿ îëñóí, àñóäÿ âÿ ðàùàò äåéèëÿì. Áóíäàí ñîíðà äà áó éîëäà íÿ ãÿäÿð çÿùìÿò âÿ ìÿõàðèú ëàçûì ýÿëÿðñÿ, ñÿìèì-ãÿëáäÿí ãÿáóë åäÿúÿéÿì êè, þç ùÿìâÿòÿíëÿðèìè ãàðàíëûãäàí èøûãëûüà ÷ûõàðûì âÿ áóíóí ìÿíÿâè ëÿççÿòèíè äàäûì. Ìÿíèì ùÿìâÿòÿíëÿðèì õåéðè øÿðäÿí àéûðìàã ãàáèëèééÿòèíÿ ìàëèê äåéèëäèðëÿðñÿ äÿ, òÿðÿããè âÿ éöêñÿê àä íÿøÿñèíäÿí ìÿùðóìäóðëàðñà äà, ñèçäÿí ÷îõ-÷îõ õàùèø åäèðÿì êè, Ùÿñÿíÿëè õàí âàñèòÿñèëÿ éàçäûüûì êèìè, èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäà ôðàíñûç äèëèíäÿ áèð ìÿãàëÿ éàçûá, “Êîíñòàíòèíîïîë” ãÿçåòèíäÿ âÿ éà áàøãà áèð ãÿçåòäÿ ÷àï åòäèðÿñèíèç. Ñèç î ìÿãàëÿäÿ ìÿíèì àäûìû âÿ áó ìÿñÿëÿäÿí þòðö Èñòàíáóëà ýÿëìÿéèìè âÿ þç àäûíûçû, ùàáåëÿ, áöòöí ìöòòÿôèãëÿðèìèçèí âÿ òÿðÿôäàðëàðûìûçûí àäûíû, áó ìÿñÿëÿäÿ áèçèì ôèêðèìèçè òÿñäèã åäÿí âÿ éàðäûì ýþñòÿðÿí âÿêàëÿòïÿíàù ñÿäð-ÿçÿì úÿíàáëàðûíûí àäûíû à÷ûã âÿ àéäûí éàçìàëûñûíûç. Ìÿñÿëÿíèí ùàçûðäà íÿ âÿçèééÿòäÿ îëäóüóíó ãåéä åäèí! Ìÿãàëÿ ÷àïäàí ÷ûõàíäàí ñîíðà ùÿìèí ãÿçåòäÿí áèð íå÷ÿ íöñõÿñèíè ìÿíÿ ýþíäÿðèí. Áóðàäà ðóñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ åäèá, “Êàôêàç” ãÿçåòèíäÿ âÿ Ïåòåðáóðã ãÿçåòëÿðèíäÿ ÷àï åòäèðÿúÿéÿì. Ëàêèí áó ìÿñÿëÿäÿ ïîëèòèêà-ìîëèòèêà ñþçöíö êÿíàðà ãîéìàëûñûíûç. Àíúàã ôðàíñûçúà öíñöðëÿðèí ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê èøèíÿ ÿíýÿë òþðÿòäèêëÿðèíè âÿ áóíóí ö÷öí ýÿòèðäèêëÿðè äÿëèëëÿðè äÿ ãåéä åòìÿëèñèíèç. Áóíäàí ñîíðà ìÿêòóáëàðûíûçû áèëàâàñèòÿ ìÿíèì àäûìà éàçàðàã, ïî÷òà âåðèíèç êè, èòìÿñèí! ßýÿð èñòÿéèðñèíèçñÿ, ìÿêòóáëàðû “ñòðàõîâè”, éÿíè ôðàíñûçúà “àñóðå” (ñèôàðèøè) ýþíäÿðèíèç. Ìÿí äÿ þç ìÿêòóáëàðûìû ñèçèí àäûíûçà “àñóðå” ýþíäÿðÿúÿéÿì. Áèð äÿ, úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! À÷ûã âÿ àéäûí éàçàðàã ìÿíÿ áèëäèðèí ýþðöì, òàì ñÿìèìèééÿòèì îëàí ÿçèç ãàðäàøûì Ìöíèô ÿôÿíäè íÿéÿ ýþðÿ âÿ íÿäÿí ãîðõàðàã ìÿíÿ úàâàá éàçìûð? Ýþðÿê, âÿêàëÿòïÿíàù ñÿäðÿçÿì úÿíàáëàðû ìÿíèì ÿðèçÿì ùàããûíäà íÿ ñÿðÿíúàì âåðìèø âÿ íÿ áóéóðìóøäóð. Ìöíèô ÿôÿíäè ìÿíèì øÿêèëëÿðèìè êèìëÿðÿ âåðìèøäèð? 133
Áèð äÿ áó ìÿñÿëÿíè þç òÿðÿôèíèçäÿí ìÿíÿ éàçûí ýþðöì, ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ìÿñÿëÿñè ÿëàùÿçðÿò Ñóëòàíûí ãóëàüûíà ÷àòìûøäûðìû, éà éîõ? Ùàáåëÿ éåíÿ äÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ìÿñÿëÿñè Ìèñèð õÿäèâè Èñìàéûë ïàøàíûí ãóëàüûíà ÷àòäûðûëìûø, éà éîõ? Èñòàíáóë íàçèðëÿðè ÿëèôáàíûí ùàãã èø îëäóüóíó èíêàð åòäèêëÿðèíÿ ýþðÿ, áó áàðÿäÿ Èñìàéûë ïàøàéà äà éàçìàã èñòÿéèðÿì. Ùÿð ùàëäà, áöòöí áóíëàð ñèçèí ìÿñëÿùÿòèíèçäÿí àñûëûäûð. Áóíëàðûí þçö äÿ áèð øåéäèð. ßýÿð Èñìàéûë ïàøà òÿêëèôèìèçè ãÿáóë åòñÿ äÿ, ìÿí Èñòàíáóë íàçèðëÿðèíèí éàõàñûíäàí, îíëàðû òÿñëèì îëìàüà âàäàð åäèá, þç ìóðàäûìà ÷àòìàéûíúà, ÿë ÷ÿêìÿéÿúÿéÿì. Úÿíàá Øåéõöëèñëàì Èñòàíáóë íàçèðëÿðèíäÿí ÷îõ-÷îõ íàðàçûäûð. Áó ýöíäÿí åòèáàðÿí î, ñöííèëÿðèí þç êèòàáëàðûíäà êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøìÿëÿðèíèí øÿðèÿòÿ ìöõàëèô îëìàäûüûíà äàèð áèð ôèòâà àõòàðìàüà áàøëàìûøäûð. Áó äÿëèë ùàçûð îëàí êèìè ñèçÿ ýþíäÿðÿúÿéÿì. Ãàðäàøûíûç Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
1871-úè ÈË ÈÉÓÍÓÍ 8-äÿ ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÀ ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ ßçÿìÿòëè àüàì, Àëëàù ñÿàäÿòèíèçè äàèìè åòñèí! Áó ýöíëÿðäÿ úÿíàá Ðóùöë-ãöäñäÿí êÿäÿðëÿíäèðèúè áèð ìÿêòóá àëäûì. Ðóùöë-ãöäñ éàçûð êè, èñëàì éàçûñû âÿ êþùíÿ ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðèá, éåíè ÿëèôáà ãÿáóë åòìÿéÿ äàèð òÿøêèë åäèëìèø ñîíóíúó èúëàñäà Èñòàíáóë íàçèðëÿðè àéàüà ãàëõàðàã áèð àüûçäàí áàüûðìûøëàð êè: – “Åéâàé, Ìåëêóì áèçèì äèëèìèçè ìÿùâ åòìÿê, áèçèì äèíèìèçè êîðëàìàã, áèçèì äþâëÿòèìèçè éûõìàã èñòÿéèð. Î, áèçÿ åëÿ áèð ÿëèôáà ýþñòÿðèð êè, ôðàíñûç ÿëèôáàñûíà îõøàéûð. Î áèëèðìè êè, áèçèì ÿëèôáàìûç äèíèìèçèí áèð úöçöäöð? Áèç äèíèìèçè ÿëäÿí âåðìÿê èñòÿìèðèê! Âàâåéëà, âàìöñèáÿòà! Áó íÿ òÿêëèôäèð êè, áèçÿ åäèð?.. Âÿññàëàì”. ßçÿìÿòëè àüàì! Ðóùöë-ãöäñ éàçûð êè, áèð íå÷ÿ èëëèê çÿùìÿòèì âÿ ÷îõëó õÿðúèì òàìàìèëÿ ùÿäÿðÿ ýåòäè. Éåíè ÿëèôáàíû, î ãÿäÿð ìöêÿììÿë âÿ íþãñàíñûç äöçÿëòìèøäèì êè, ýþðñÿéäèíèç ìöòëÿã éöç ìèí äÿôÿ àôÿðèí ñþéëÿðäèíèç. Ùÿòòà õöñóñè ìÿòáÿÿ àëÿòëÿðè âÿ ëÿâàçèìàòûíû äà ùàçûðëàìûøäûì. Ìÿí áó àõìàãëàðà ùå÷ äÿ òÿêëèô åòìèðäèì êè, êþùíÿ ÿëèôáàäàí òàìàìèëÿ ÿë ÷ÿêèí âÿ ìÿíèì ÿëèôáàìû ãÿáóë åäèí. Ìÿí îíëàðäàí òÿêúÿ áóíó õàùèø åäèð134
äèì êè, ùàçûðäà åðìÿíèëÿð, éóíàíëàð, ôðàíñûçëàð Îñìàíëû òöðêúÿñèíäÿ îíëàðúà ãÿçåò ùàçûðëàéûá, þç ÿëèôáàëàðû èëÿ ÷àï åòäèêëÿðè êèìè, ìÿí äÿ þçöìöí èõòèðà åòäèéèì éåíè ÿëèôáà èëÿ Îñìàíëû äèëèíäÿ áèð ãÿçåò ÷àï åäèá éàéìàã èúàçÿñèíÿ ìàëèê îëóì. Õöëàñÿ, íàçèð ùÿçðÿòëÿðè ìÿíèìëÿ áåëÿ ðÿôòàð åòäèëÿð âÿ ÿëèôáàíû äÿéèøìÿê ìÿñÿëÿñèíäÿ ìÿíè òàìàìèëÿ íàöìèä åòäèëÿð. Õóäàâÿíäè-àëÿì áèçèìëÿ îíëàðûí àðàñûíäà ùÿêÿì îëñóí! Áèç áó àõìàãëàðûí òÿðÿããè âÿ ñÿàäÿòèíè èñòÿéèðèê. Îíëàð èñÿ áèçèì êàôèð îëìàüûìûçà ùþêì âåðèð âÿ áèçÿ ëÿíÿò éàüäûðûðëàð. Àììà áèð âàõò ýÿëÿúÿê êè, ãÿáðèìèçèí öçÿðèíÿ çèéàðÿòÿ ýÿëÿúÿêëÿð. ßçÿìÿòëè àüàì! Ñèçäÿí õàùèø åäèðÿì êè, ÿýÿð ìöíàñèá áèëñÿíèç, áó ìÿòëÿáè ìààðèô íàçèðè Åòèçàäöññÿëòÿíÿ úÿíàáëàðûíà ñþéëÿéèí, ëÿççÿò àïàðñûí âÿ áèëñèí êè, ìèëëÿòè êîðëóãäà, úÿùàëÿòäÿ, âÿùøèëèêäÿ ñàõëàìàã èøèíäÿ î, òÿê äåéèëäèð. Þçëÿðèíè äöíéàíûí àüûëëûëàðû âÿ ôèëîñîôëàðû àäëàíäûðàí Èñòàíáóë íàçèðëÿðè äÿ áó èøäÿ âÿ ÿãèäÿäÿ îíóíëà øÿðèêäèðëÿð. ßçÿìÿòëè àüàì! Èñòàíáóë íàçèðëÿðèíèí áó úöð ðÿôòàðû ìÿíè òÿçÿäÿí çÿùìÿòÿ ñàëäû. Ãÿëÿì ÿëèìäÿí äöøìöð. Èñòàíáóëà ýþíäÿðìÿê ö÷öí åëÿ øåéëÿð éàçûðàì êè, ñÿðò ãàéàéà òîõóíñà, ÿçèá-òþêÿð. ßëèôáà ôèêðèíäÿí àéðûëìàã ìÿíèì ö÷öí òÿñÿââöðÿ ýÿëÿí øåé äåéèëäèð âÿ íÿ ãÿäÿð êè ñàüàì, Èñòàíáóë íàçèðëÿðèíÿ ãàðøû ãÿëÿìëÿ âóðóøàúàüàì. Ýþðöðñöíöçìö, ñöííèëÿðèí äèíè ÿëèôáàíûí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè éîëóíäà ìàíåÿ òþðÿäèð?! Åëÿ èñÿ áóíäàí ñîíðà ùå÷ êÿñ äåìÿñèí êè, äèí åëì âÿ ìÿäÿíèééÿòÿ ìàíåÿ òþðÿòìèð! Ëàêèí áóíóíëà áåëÿ ìÿí ñèçè ÿìèí åäèðÿì êè, ÿëèôáà ìÿñÿëÿñè íÿùàéÿò áàø òóòàúàãäûð. ßýÿð áó ýöí îëìàñà, ñàáàù, ñàáàù îëìàñà äà, áèðèñè ýöí áàø òóòàúàãäûð! Áþéöê Ïéîòð ýþðäö êè, ðóñëàðûí ãÿäèì ÿëèôáàñû õàëãûí òÿðÿããèñèíÿ âÿ åëìëÿðèí éàéûëìàñûíà ìàíå îëóð, îíó ëÿüâ åäÿðÿê, ëàòûí ùÿðôëÿðè ÿñàñûíäà éåíè áèð ÿëèôáà èúàä åòäè. Àììà àâàì úàìààò, êåøèøëÿð âÿ þëêÿíèí ÿéàíû îíà ãàðøû ìöõàëèôÿòÿ ãàëõäûëàð âÿ äåäèëÿð: “Äèíèìèç ÿëäÿí ýåäÿúÿê, äþâëÿòèìèç çàâàëà óüðàéàúàãäûð”. Ëàêèí Áþéöê Ïéîòð àõìàãëàðûí ñþçöíÿ ùå÷ äÿ åòèíà åòìÿéèá, þç èøè öçÿðèíäÿ éåíèëìÿç èðàäÿ èëÿ ìÿðä-ìÿðäàíÿ äàéàíäû. Íÿòèúÿäÿ íÿèíêè äèí õàëãûí ÿëèíäÿí ýåòìÿäè âÿ äþâëÿò çàâàëà óüðàìàäû; ÿêñèíÿ, þëêÿ ùÿìèí éåíè ÿëèôáàíûí ñàéÿñèíäÿ ýöíäÿí-ýöíÿ òÿðÿããèéÿ öç ãîéäó. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
135
1871-úè ÈË ÈÉÓÍÓÍ 8-äÿ ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÀ ÉÀÇÛËÌÛØ ÀÉÐÛÚÀ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ ßçÿìÿòëè àüàì, Àëëàù ñèçèí þìðöíöçö óçóí åëÿñèí! Äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí Èñòàíáóëäàêû ñÿëàùèééÿòëè íàçèðè Ùÿñÿíÿëè õàí Ýÿððóñè Òèôëèñ éîëó èëÿ ãóëëóã éåðèíÿ ýåäèðäè. Òèôëèñÿ ÷àòäûüû ýåúÿ ýþðöøöíÿ ýåòäèì. Ìåùðèáàíëûã åäèá ÿùâàë ñîðóøäóãäàí ñîíðà ùÿð òÿðÿôäÿí ñþùáÿò à÷ûëäû âÿ ðÿâàéÿòëÿð ñþéëÿíèëäè. Î úöìëÿäÿí, àäûíû ÷ÿêäèéèì ÿçÿìÿòëè øÿõñ áóéóðäó êè: “Ìÿìóíóí õèëàôÿòè çàìàíû, ùÿëÿ îíóí ïàéòàõòû Õîðàñàíäà îëäóüó äþâðäÿ, ßìèð ßëè àäëû áèð øÿõñ Ùÿìÿäàí ìàùàëûíäà ùàêèì ìÿíñÿáè èëÿ áàøûóúà îëìóøäó. Ùÿìèí ßìèð ßëè Ùÿñÿíÿëè õàíûí áþéöê áàáàñûäûð. ßìèð ßëè èñÿ ÿðÿá ÿìèðëÿðèíäÿí Ñÿñÿÿ èáí-Ãÿãà àäëû áèð ñÿðäàðûí îüëó èìèø. Òÿñàäöôÿí, Ìÿìóíóí äÿâÿòè èëÿ ùÿçðÿò èìàì Ðèçà ÿëåéùèññÿëàì êè, áþéöê úÿëàë âÿ äÿáäÿáÿ èëÿ Ìÿäèíÿäÿí Õîðàñàíà ýåäèðìèø, ßìèð ßëèíèí ùàêèì îëäóüó éåðäÿí ýöçàðû äöøìöø âÿ îíóí åâèíäÿ ãîíàã îëìóøäóð. ßìèð ßëè ÿñðèí èìàìûíûí îíóí åâèíäÿ ìÿíçèë åòìÿñè íÿòèúÿñèíäÿ íàèë îëäóüó áþéöê ñÿàäÿòèí ãàðøûñûíäà þç ìèííÿòäàðëûüûíû áèëäèðìÿê ö÷öí èêè îüëóíäàí áèðèíè èìàìûí àéàüû àëòûíäà ãóðáàí êÿñìÿê èñòÿìèøäèð. Èìàì èñÿ áóíó ãÿáóë åòìÿìèø, ßìèð ßëèéÿ õåéèð-äóà åäèá, îíóí îúàüûíà áÿðÿêÿò âÿ ñÿàäÿò ýþíäÿðìÿéè èççÿò ñàùèáè îëàí Àëëàùäàí èñòÿìèøäèð. ßçÿìÿòëè àüàì! Áó ùåêàéÿäÿí ìÿëóì îëäó êè, Ùÿñÿíÿëè õàí þç íÿñÿáèíè ÿðÿáëÿðÿ éàïûøäûðûð. Î þçöíö Ñÿñÿÿ èáí-Ãÿãàíûí íÿñëèíäÿí ÿìÿëÿ ýÿëÿí áèð ÿðÿá ñàéûð. Òÿÿññöô êè, áèç èíäèéÿ ãÿäÿð îíó êöðä îüëó êöðä áèëìèøèê. Èíäè àéäûí îëäó êè, ìÿëóì íöñõÿ1 íÿ ö÷öí îíóí õîøóíà ýÿëìÿìèøäèð âÿ íÿ ñÿáÿáÿ îíó Ïàðèñäÿ ãîéóá ýÿëìèøäèð? Áèëìèðÿì, ñèçèí, éÿíè ßäëèééÿ Íàçèðëèéèíèí ýþðäöéö òÿäáèðëÿð îíóí õîøóíà ýÿëèð, éà éîõ?! ßëáÿòòÿ, áó ìÿòëÿáè ñèçÿ éàçìàüûìäàí áàøãà áèð íÿòèúÿ ÷ûõàðìàéûí! ×öíêè áèçèì, éÿíè ìÿíèìëÿ Ùÿñÿíÿëè õàíûí àðàñûíäà òàì áèð éàõûíëûã âàðäûð. ßçÿìÿòëè àüàì! Ñèçèí ìÿêòóáóíóç âÿ àçàäÿ øàùçàäÿ Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿíèí òàðèõ êèòàáû éåòèøäè. Ñèçèí ìÿêòóáóíóç ÷îõ ìöõòÿñÿð èäè. Áèëèðÿì êè, ñèçèí þçöíöçöí èøèíèç ÷îõäóð. Ìÿýÿð ñèçèí èäàðÿíèçäÿ áàøû àéûã îëàí ìèðçÿëÿð éîõäóð? Âàðñà, îíëàðà òàïøûðûí êè, ñèçèí þç âÿçèééÿòèíèçäÿí âÿ Òåùðàíäà áàø âåðÿí ùàäèñÿëÿðäÿí ÿòðàôëû ñóðÿòäÿ áèð ìÿêòóá éàçûá áèçèì ö÷öí ýþíäÿðñèíëÿð. Ìÿí âÿ úÿíàá Øåéõöëèñëàì ùÿìèøÿ ñèçèí âÿçèééÿòèíèçäÿí õÿáÿð òóòìàã âÿ ñèçèí èãäàì åòäèéèíèç èøëÿðèí èðÿëè ýåòìÿñèíèí àðçóñóíäàéûã. 136
Ìåùðèáàí ãàðäàøûì Ìèðçÿ Úÿôÿðÿ2 ñàëàì ýþíäÿðèðÿì. Õöñóñè áèð ìÿòëÿá îëìàäûüûíà ýþðÿ áó äÿôÿ îíà àéðûúà ìÿêòóá éàçìàäûì. Ìÿí þçöìöí îíóíëà áèð íþâ åëëè, éÿíè öíêöòëö3 îëäóüóìó áèëäèêäÿ, ùÿääèíäÿí àðòûã õîøùàë îëäóì. ×öíêè ùÿð èêèìèç Äÿðþâöò ÷àéûíûí4 ñóéóíäàí è÷ìèøèê. ßäëèééÿ Íàçèðëèéè ùàããûíäà Òèôëèñäÿ áèð ñûðà õîøàýÿëìÿéÿí õÿáÿðëÿð éàéûëûð. Áó õöñóñäà äîüðó õÿáÿðè þçöíöç éàçûí êè, âÿçèééÿò áèçÿ ìÿëóì îëñóí! Úÿíàá Øåéõöëèñëàì ñèçÿ ÷îõëó ñàëàì ýþíäÿðèá, ÿùâàëûíûçû ñîðóøóð. Ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè
1871-úè ÈË ÈÉÓÍÓÍ 8-äÿ ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÀ ÉÀÇÛËÌÛØ ÁÀØÃÀ ÁÈÐ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ ßçÿìÿòëè àüàì! Î áèðè ìÿêòóáäà Öíêöò êÿëìÿñèíè éàçàðêÿí, áàøãà áèð ìÿòëÿá éàäûìà äöøäö. Öíêöò åëèíäÿ éàøàäûüûìûç çàìàíëàð, áèç ùÿð èë éàéäà ßëèïÿíúÿñè àäëàíàí éàéëàüà ýåäÿðäèê. ßìèì Àõóíä Ìîëëà ßëÿñýÿðèí àðâàäûíûí Øàùñåâÿí òàéôàñûíäà ãîùóìëàðû âàð èäè. Îíëàðûí éàéëàüû Ñàâàëàí äàüûíûí ÿòÿéèíäÿ èäè. Áèð èë ãîùóìëàðûìûçû ýþðìÿéÿ ýåòìÿê èñòÿäèê. Êþ÷-êöëôÿòëè ßëèïÿíúÿñè éàéëàüûíäà äöøÿðÿê, Ìåøêèí éîëó èëÿ Ñàâàëàí äàüûíûí ÿòÿêëÿðèíÿ äîüðó éîëëàíäûã. Éîëäà ìöõòÿëèô èñòè ñóëàð ýþðäöê êè, âÿñôÿ ýÿëìÿç. Î úöìëÿäÿí áèð ùîâóç âàð èäè êè, îíó “Ãîòóð ñóéó” àäëàíäûðûðäûëàð. Îðàäàí ÷ûõàí ñó òÿõìèíÿí áèð äÿéèðìàíû èøëÿäÿ áèëÿðäè. Ñèç áó ýöí Èðàíäà ÷îõ íàäèð ýþðöíìöø èøëÿðÿ ÿë ãàòäûüûíûçà ýþðÿ, íÿ îëàðäû êè, äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíà áèð ëàéèùÿ òÿãäèì åäÿéäèíèç êè, 2-3 íÿôÿð àâðîïàëû ùÿêèìè Ñàâàëàí äàüû ÿòÿéèíäÿ îëàí áó èñòè ñó ìÿíáÿëÿðèíè éîõëàìàüà âÿ îíëàðûí ÿùÿìèééÿòèíè òÿéèí åòìÿéÿ ýþíäÿðÿéäè, ñîíðà èñÿ î, èñòè âÿ êöêöðäëö ñóëàðûí éàíûíäà áèíàëàð òèêèëÿéäè âÿ õÿñòÿëÿð ìöàëèúÿ îëóíàéäû! Õÿñòÿëÿðèí îðàéà ýåòìÿñè ö÷öí éîëëàð òÿìèð îëóíàðñà, äåìÿê îëàð êè, ùÿð èë áó èñòè ñóëàðäàí àüëàýÿëìÿéÿí ìèãäàðäà ìÿäàõèë ÿëäÿ åäèëÿ áèëÿð. Ùÿòòà àâðîïàëû ñÿééàùëàð âÿ õÿñòÿëÿð äÿ ìöàëèúÿ âÿ òàìàøà ö÷öí Ñàâàëàíà ýÿëÿðëÿð. Àç áèð çàìàíäà î èñòè ñóëàðûí ñàéÿñèíäÿ î òÿðÿôëÿð âÿñôÿýÿëìÿç äÿðÿúÿäÿ àáàäëàøàð âÿ ýþçÿëëÿøÿð. Åùòèìàë åòìÿê îëàð êè, õöñóñè áèð øèðêÿò òàïûëûá, áó ñóëàðû èúàðÿéÿ ýþòöðÿð. 137
Åéâàé, ìÿíèì ÿçÿìÿòëè àüàì! Áó éåðäÿ éåíÿ äÿ Ðóùöë-ãöäñöí áèð ñþçö éàäûìà äöøäö: “Ìÿúëèñèí ñÿäðè: – Õàðèúè äþâëÿòëÿð èñòÿéèðëÿð êè, Èðàí òîðïàãëàðûíà òÿúàâöç ÿëèíè óçàòñûíëàð, íÿ åòìÿê ëàçûìäûð? Ìÿúëèñèí öçâëÿðè: – Àçÿðáàéúàí éîëëàðûíû ãàéûðìàìàã ëàçûìäûð!” Ãîðõóðàì êè, ìÿíèì ìÿñëÿùÿòèìè åøèäÿí ìÿúëèñ öçâëÿðè äÿ äåñèíëÿð êè: “Íåúÿ îëà áèëÿð êè, áèç Ñàâàëàí éîëëàðûíû äöçÿëäèá, äöøìÿíëÿðèìèç ö÷öí þç ÿëèìèçëÿ éîë à÷àã? Áó íÿ õÿéàëäûð?”. Âàëëàù-áèëëàù, òàëëàù, ñèç íÿçÿðäÿ òóòäóüóíóç õàðèúè äþâëÿòëÿðèí ìèí ñÿáÿáÿ ýþðÿ ùÿëÿëèê Èðàí òîðïàüûíäà òàìàùû éîõäóð. ßýÿð òàìàùû îëñà, èñòÿð ñèç éîë äöçÿëäÿñèíèç, èñòÿðñÿ äÿ äöçÿëòìÿéÿñèíèç, áó òîðïàãëàðû òóòàúàãëàð. Íÿ ö÷öí áîø òÿñÿââöðëÿðëÿ þç èñòè ñóëàðûíûçû âÿ ìÿäÿíëÿðèíèçè áÿùðÿñèç ãîéàðàã èøÿ ñàëìûðñûíûç? Ìèðçÿ Ôÿòÿëè
1871-úè èë ÈÉÓÍÓÍ 8-äÿ ÌÅËÊÓÌ ÕÀÍÀ ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Ðóùè ðÿâàíûì, Ðóùöë-ãöäñ! Èéóí àéûíûí 2-äÿ ýþíäÿðäèéèì ìÿêòóáäà éàçìûøäûì êè, ãöäðÿòëè Ðóñèéà äþâëÿòèíèí áàø÷ûëàðû àâàð âÿ ÷å÷åí äèëëÿðè ö÷öí ÿëèôáà äöçÿëòìèøëÿð âÿ Äàüûñòàí âèëàéÿòèíèí ùÿð òÿðÿôèíäÿ äþâëÿò õÿðúè èëÿ ìÿêòÿáëÿð âÿ ìÿäðÿñÿëÿð à÷ûá, äàüëû ìöñÿëìàí áàëàëàðûíà îíëàðûí þç àíà äèëëÿðèíè îõóòäóðóðëàð. Äàüûñòàí ÿùëèíèí óøàãëàðû éàõûí ýÿëÿúÿêäÿ åëì âÿ ñàâàä ñàùèáè îëàúàãëàð. Ãàôãàçûí ýåíèø ÿðàçèñèíäÿ éàøàéàí áèçëÿð èñÿ, ÿðÿáëÿðèí éàðàìàç ÿëèôáàñû ñàéÿñèíäÿ äöíéàíûí ñîíóíà ãÿäÿð êîð êèìè úÿùàëÿòäÿ ãàëàúàüûã. Èíäè ùÿìèí ÷å÷åí ÿëèôáàñûíäàí áèð íöñõÿ Òèôëèñäÿí òàïûá ñèçÿ ýþíäÿðèðÿì. Åéíè çàìàíäà Äàüûñòàíà éàçìûøàì êè, àâàð ÿëèôáàñûíäàí äà áèð íöñõÿ ýþíäÿðñèíëÿð. Àëàí êèìè îíó äà ñèçÿ ýþíäÿðÿúÿéÿì. Èíäè ñèçäÿí õàùèø åäèðÿì, âÿêàëÿòïÿíàù ñÿäð-ÿçÿì úÿíàáëàðûíà äåéÿñèíèç êè, Äàüûñòàí úàìààòû âÿ ÷å÷åíëÿð 1280 èëäèð êè, èñëàì äèíèíè ãÿáóë åòìèøëÿð âÿ ÿðÿá ÿëèôáàñûíûí éàðûòìàçëûüû íÿòèúÿñèíäÿ áó ýöíÿ ãÿäÿð ñàâàäñûç, ìÿäÿíèééÿòñèç ãàëìûøëàð. Áþéöê Ðóñèéà äþâëÿòè èñÿ éàëíûç áèð íå÷ÿ ýöíäöð êè, áó òîðïàãëàðû ÿëÿ êå÷èðìèø âÿ ÿñëà ýåúèêìÿäÿí, ôöðñÿòè ôþâòÿ âåðìÿäÿí Äàüûñòàíäà éàøàéàí òàéôàëàðûí òÿëèì âÿ òÿðáèéÿñèíÿ áàøëàìûøäûð. Äþâëÿòëÿðèí þç òÿáÿÿëÿðè ãàðøûñûíäà áîðúó äà áóíäàí èáàðÿòäèð. 138
Éÿíè îíëàð ýÿðÿê þç òÿáÿÿëÿðèíèí ùÿð áèð ôÿðäèíèí òÿðáèéÿñèëÿ ìÿøüóë îëñóíëàð âÿ îíëàðû ãàðàíëûãäàí èøûüà ÷ûõàðòñûíëàð. Áóíóí ìöãàáèëèíäÿ ñèç íåúÿ ðàçû îëà áèëÿðñèíèç êè, 300 ìèëéîíëóã èñëàì õàëãëàðû áèçèì êþùíÿ ÿëèôáàìûçûí éàðàìàçëûüû íÿòèúÿñèíäÿ ÿáÿäè îëàðàã êîð îëóá úÿùàëÿòäÿ ãàëñûíëàð? 1280 èëäèð êè, úÿùàëÿòäÿ ãàëìûøûã, êèôàéÿòäèð! Èíäè êè äÿðäèìèçèí ÿëàúûíû òàïìûøûã, íÿ ö÷öí ýÿëÿúÿêäÿ äÿ åëì âÿ ìÿðèôÿò ãàïûëàðûíû öçöìöçÿ áàüëàìàã èñòÿéèðñèíèç? Íÿ ö÷öí êþùíÿ èñëàì éàçû ãàéäàëàðûíû âÿ ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿéÿ ìàíå îëóðñóíóç? Áþéöê Ðóñèéà äþâëÿòèíèí ùöììÿòè âÿ ñÿéè ñàéÿñèíäÿ, 50 èëäÿí ñîíðà Äàüûñòàíûí áöòöí ÿùàëèñè ñàâàä âÿ áèëèê ñàùèáè îëàúàãäûð. Îíëàðûí éåíèéåòìÿ ýÿíúëÿðè ÿðÿáúÿ îëàí äèíè, ôèãù âÿ òàðèõ êèòàáëàðûíûí ÿêñÿðèééÿòèíè ùÿìèí áó éåíè ÿëèôáàéà êå÷èðÿúÿêëÿð. Þç äèíëÿðèíè ÿââÿëêèíäÿí äàùà éàõøû ìöùàôèçÿ åäÿúÿêëÿð. Ôèãù ìÿñÿëÿëÿðèíè êå÷ìèøäÿêèíäÿí äàùà éàõøû áèëÿúÿêëÿð. Áèç éàçûãëàð èñÿ, ÿëèôáàìûç äÿéèøìÿçñÿ, éåíÿ äÿ ÿñêè úÿùàëÿòäÿ ãàëìàüà ìÿùêóìóã. Áÿçè ùåêàéÿëÿð ÿðÿáúÿäÿí ÷å÷åí äèëèíÿ òÿðúöìÿ åäèëèá, ùÿìèí ÿëèôáà èëÿ éàçûëìûøäûð. ßðÿáúÿ êèòàáëàðûí ÿêñÿðèééÿòèíè äÿ ñþçñöçøöáùÿñèç áèð àç ñîíðà ÷å÷åíëÿð ùÿìèí éåíè ÿëèôáàäà éàçûá-îõóéàúàã âÿ áó èø îíëàðûí äèíèíÿ çÿððÿ ãÿäÿð äÿ õÿëÿë éåòèðìÿéÿúÿêäèð. Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Õàùèø åäèðÿì áó ìÿñÿëÿíè äÿ Èñòàíáóëóí ãàíìàç íàçèðëÿðèíÿ áàøà ñàëûí âÿ îíëàðà áåëÿ áèð ñóàë âåðèí: Ñóàë – Íàçèð ùÿçðÿòëÿðè! Õàëèñ ìöñÿëìàí, øàôåè-ìÿçùÿá âÿ ãèáëÿ ÿùëè îëàí ÷å÷åí òàéôàñû áó ýöí þç äèëèíäÿ éàçûëàðû êþùíÿ õÿòò âÿ ùÿðôëÿðëÿ äåéèë, àâðîïàëûëàðûí éàçûñûíà îõøàéàí, ùÿì äÿ ñîëäàí-ñàüà éàçûëàí, áàõ, ñèçÿ ýþñòÿðäèéèì áó ÿëèôáà èëÿ éàçûð, îõóéóð âÿ åëìëÿðè þéðÿíèð. Åé íàçèðëÿð! Äåéèí ýþðÿê, ñèçèí ôèêðèíèçúÿ áó ÷å÷åí òàéôàñû êàôèðäèðìè, éà éîõ? Îíëàð èñëàì äèíèíäÿí ÷ûõûá, ìöðòÿä, êàôèð âÿ ìÿëóí îëìóøëàð, éà éîõ? ßýÿð äåñÿëÿð êè, áÿëè, êàôÿðäèðëÿð âÿ ëÿíÿòÿ ëàéèãäèðëÿð, îíäà áó ñþçëÿðè îíëàðà îõóéóí: “Ëà èëàùÿ èëëÿëëàù âÿ Ìöùÿììÿäÿí Ðÿñóëöëëàù – äåéèá, öçö ãèáëÿéÿ íàìàç ãûëàíûí ïåéüÿìáÿð ÿëåéùèññÿëàìûí äåäèéèíÿ ÿñàñÿí, òÿêôèð åäèëìÿñèíÿ èúàçÿ âåðèëìèð”. Ïåéüÿìáÿð ÿëåéùèññÿëàìûí ñþçëÿðèäèð êè: “Ãèáëÿ ÿùëèíäÿí áèð ôÿðäèí áåëÿ ùàããûíäà ëÿíÿò îõóìàã, éÿíè îíó òÿêôèð åòìÿê îëìàç”. ßýÿð äåñÿëÿð êè, õåéð, êàôÿð âÿ ìÿëóí äåéèëäèðëÿð, îíäà îíëàðäàí ñîðóø êè, åëÿ èñÿ, åé íàçèðëÿð, ñèç ùàíñû äÿëèëÿ âÿ ùàíñû ÿñàñà ýþðÿ éàçûìûçäà áèòèøìÿç ùÿðôëÿðèí èøëÿäèëìÿñèíè ôðàíñûç éàçûñûíà îõøàòìàüû âÿ 139
êþùíÿ èñëàì éàçûñûíû âÿ ÿðÿá ùÿðôëÿðèíè ëÿüâ åòìÿéè êöôð ÿëàìÿòè ùåñàá åäèðñèíèç? Ñèç ùàíñû ñÿíÿä ÿñàñûíäà ÿðÿá ÿëèôáàñûíû äèíèí áèð ùèññÿñè ñàéûðñûíûç? Ùàëáóêè, áèçèì òÿòáèã åòìÿê èñòÿäèéèìèç éåíè ùÿðôëÿðèí ùàìûñû, úöçè áèð äÿéèøèêëèê èëÿ øÿêèëúÿ ùÿìèí ñàáèã ùÿðôëÿðèìèçèí þçëÿðèíäÿí èáàðÿòäèð. Ìÿñÿëÿí: ùÿðôè, éåíè ÿëèôáàäà éåíÿ äÿ ùÿðôè îëàðàã ãàëûð. ùÿðôè ñàáèã ùÿðôè, ùÿðôè äÿ éåíÿ ùÿðôèìèçäèð êè, îíëàðûí ýþðöíöøöíäÿ úöçè äÿéèøèêëèê îëìóøäóð. Áöòöí ÿëèôáàìûçäà îëàí ùÿðôëÿðèí ùàìûñû äà áóíëàð êèìè. ßúíÿáè õàëãëàðûí ùÿðôëÿðèíäÿí ùå÷ áèð ùÿðô âÿ ùå÷ áèð ÿëàìÿò àëûíìàìûøäûð. Ùå÷ áèð âÿúùëÿ äåìÿê îëìàç êè, áó éåíè ùÿðôëÿð àâðîïàëûëàðûí ùÿðôëÿðèäèð. ßýÿð áèð íÿôÿð áèçÿ ãàðøû áåëÿ áèð òþùìÿò âóðàðñà, à÷ûã-àéäûí èôòèðà âÿ áþùòàíà ÿë àòìûø îëàð. Ðóùöë-ãöäñ! Õàùèø åäèðÿì êè, áó ìöáàùèñÿíèí íÿòèúÿñèíè éàçûá, ìÿíÿ áèëäèðÿñèíèç. ßýÿð íàçèð ùÿçðÿòëÿðè çîðàêûëûüà âÿ ùÿäÿ-ãîðõóéà ÿë àòàðëàðñà, î, òàìàìèëÿ áàøãà èøäèð. Ùÿð ùàëäà ñèç ÿëèôáà ìÿñÿëÿñèíÿ äàèð ôðàíñûç äèëèíäÿ áèð ìÿãàëÿ éàçûá ÷àï åòäèðèí âÿ ãÿçåòäÿí áèð íå÷ÿ íöñõÿñèíè ìÿíÿ ýþíäÿðèí! Ìÿí äÿ, úÿíàá Øåéõöëèñëàì äà õàùèø åäèðèê êè, ìöêÿììÿë òÿðòèá åòäèéèíèç éåíè ñàìèò âÿ ñàèò ùÿðôëÿðèíèçèí øÿêèëëÿðèíè ÷àï íöñõÿñè îëàðñà, ÷àï îëóíìóø ùàëäà îëìàçñà, ãÿëÿìëÿ éàçûëìûø ùàëäà ÷îõ çÿùìÿòÿ ñÿáÿá îëàí òÿôñèëàò èëÿ äåéèë, áèð-èêè ñÿùèôÿäÿ éàçûá áèçÿ ýþíäÿðÿñèíèç êè, íÿçÿðäÿí êå÷èðÿê. Ìÿíèì áöòöí ìÿêòóáëàðûìû ÿââÿëäÿí àõûðà ãÿäÿð õöñóñè áèð äÿôòÿðÿ êþ÷öðöá ñàõëàéûí êè, áèç þëäöêäÿí ñîíðà ýÿëÿúÿê íÿñèëëÿð ö÷öí òàðèõè âÿ ÿíòèãÿ ñÿíÿäëÿð îëàúàãäûð. Ãàðäàøûíûç Ìèðçÿ Ôÿòÿëè
ÔßÒßËÈ ØÀÙ ÃÀÚÀÐÛÍ ÎÜËÓ ØÀÙÇÀÄß ÚßËÀËßÄÄÈÍ ÌÈÐÇßÉß ÝÞÍÄßÐÈËÌÈØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Ùÿçðÿò-ÿøðÿô, àëèíÿñÿá, àçàäÿ øàùçàäÿ Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿ, Àëëàù îíóí þìðöíö óçóí åëÿñèí, ùöçóðóíà ÿðç åäèðÿì. Ìöáàðÿê ìÿêòóáóíóç éåòèøäè. Ñîí äÿðÿúÿäÿ ñåâèíú âÿ áàøûóúàëûüûìà ñÿáÿá îëäó. Øàùçàäÿ íàõîøëóãäàí ñàüàëäûüû ö÷öí ùÿäñèç äÿðÿúÿäÿ øàä îëäóì. Õÿáÿð âåðìèøñèíèç êè, Àëëàùûí åâèíè çèéàðÿò åòìÿê ãÿðàðûíà ýÿë140
ìèøñèíèç. Õàùèø åäèðÿì êè, ùÿì ýåäÿíäÿ, ùÿì äÿ ýÿëÿíäÿ Òèôëèñ éîëó èëÿ êå÷èá, áÿíäÿíèçèí åâèíäÿ ìÿíçèë åäÿñèíèç êè, ãîíàãïÿðâÿðëèê âÿçèôÿìèçè éåðèíÿ éåòèðÿê âÿ áèð íå÷ÿ ýöí áóðàäà ãàëìàüûíûç ôöðñÿòèíäÿí èñòèôàäÿ åäÿðÿê, ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçèí ìöáàðÿê ýþðöøö âÿ ñþùáÿòèíäÿí øàä âÿ õîøùàë îëàã. Øàùçàäÿíèí äþâëÿòèíäÿí, éàðàøûãëû âÿ ñÿëèãÿëè ÷îõëó îòàãëàðûì âàðäûð êè, ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçèí ìÿíçèë åòìÿñèíÿ ëàéèã îëà áèëÿð. Êÿðèì Àëëàù áèð ïàð÷à ÷þðÿê ÿòà åòìèøäèð êè, ñèçèí êèìè ÿçèç âÿ øÿíèéöêñÿê ãîíàãëàðûí ãàðøûñûíäà õÿúàëÿò ÷ÿêèá áàøûàøàüû îëìàéàã. Õàùèø åäèðÿì êè, éîëà äöøÿúÿéèíèç âàõòû ÿââÿëúÿäÿí éàçûá ìÿíÿ áèëäèðÿñèíèç. Ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçèí ìÿêòóáóíó “Íàìåéè-õîñðîâàí”ûí èêè úèëäè èëÿ áèðëèêäÿ Øåéõöëèñëàì úÿíàáëàðûíà ÷àòäûðäûì. Ìÿí ùàçûðäà éàéëàãäàéàì. Øåéõöëèñëàì øÿùÿðäÿ ãàëõìûøäûð. Ýþðöøöìöçäÿí ñîíðà úàâàáûíû ùÿçðÿòÿøðÿôÿ éàçàðàì. ßëèôáà ùÿëÿëèê ÷àï îëóíìàìûøäûð. Áèð ÷îõ ìÿñÿëÿëÿð âÿ ìàíåÿëÿð ìåéäàíà ÷ûõìûøäûð. ßùâàëàòûí íÿ éåðäÿ îëäóüóíó ÿçÿìÿòëè àüàì Ìèðçÿ Éóñèô õàí úÿíàáëàðûíà éàçìûøàì. Î, ÿëáÿòòÿ, ùÿçðÿò-ÿøðÿôÿ íÿãë åäÿúÿêäèð. Éàçûã Ðóùöë-ãöäñ ìÿíÿ éàíûãëû áèð ìÿêòóá éàçìûøäûð. Ìöàñèðëÿðèíèí òÿðñëèéèíäÿí, éîëàýÿëìÿçëèéèíäÿí äàä ÷ÿêèá, ôÿðéàä åäèð. Ýþðÿê, èøèí ñîíó íÿ îëàúàãäûð. “Ñàðûñèôÿò êèøèúèê” ùÿìèí àäàìäûð êè, òàïìûøñûíûç. “Íàìåéè-õîñðîâàû”ûí èêèíúè úèëäèí àëäûãäàí ñîíðà, áèð ýöí Èðàíûí äþâëÿò õàäèìëÿðèíäÿí áèðè Òèôëèñ éîëó èëÿ ùàðà èñÿ ýåäèðäè. ßââÿëäÿí òàíûø îëäóüóìóçà ýþðÿ ýþðöøöíÿ ýåòäèì âÿ ñþùáÿòàðàñû ùÿìèí ìÿíçóìÿíè îõóäóì. Åëÿ êè: “Áèðäÿí ñàðûñèôÿò áèð êèøèúèê ìÿíèì ìóðàä ïèéàëÿìÿ çÿùÿð ãàòäû...” áåéòèíÿ ÷àòäûì, ìöñàùèáèì “Ñàðûñèôÿò êèøèúèéèí” êèì îëäóüó áàðÿäÿ ìÿíèì èçàùàòûìà ìàúàë âåðìÿäÿí äåäè: “Áèðäÿí ñàðûòöê êèøèúèê î îëàð êè, èíäè Èðàíà éîëëàíìûøäûð. Î íàòÿìèç îüëóíóí øÿðèíäÿí Àëëàù þç áÿíäÿëÿðèíè ñàõëàñûí!”. Ìÿí îíóí àüûë âÿ ôÿðàñÿòèíÿ ÿùñÿí äåäèì. Òèôëèñ éàõûíëûüûíäàêû Ãîúóð éàéëàüûíäà ùÿçðÿò-ÿøðÿôÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû. 29 èéóë 1871-úè èë
ßçèç äîñòóì Ìàíóêúè Ñàùèáèí ìÿêòóáóíó à÷ûã ãîéóðàì êè, úÿíàáûíûç äà îõóéàñûíûç. 141
ÇßÐÄÖØÒÈËßÐÈÍ ÒÅÙÐÀÍÄÀ ÉÀØÀÉÀÍ ÐßÙÁßÐÈ ßÇÈÇ ÄÎÑÒÓÌ ÌÀÍÓÊÚÈ ÑÀÙÈÁß ÉÀÇÛËÌÛØ 29 ÈÉÓË 1871-úè ÈË ÒÀÐÈÕËÈ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Ìÿíèì ÿçèç âÿ ìåùðèáàí äîñòóì Ìàíóêúè Ñàùèá! Àëëàù þìðöíöçö àðòûðñûí! Ñèçèí êþíöëà÷àí ìÿêòóáóíóç ÷àòäû, ùÿäñèç ñåâèíú âÿ øàäëûüûìà ñÿáÿá îëäó. Ùÿð øåéäÿí ÿââÿë, ùÿçðÿò-ÿøðÿô øàùçàäåéè-àçàäÿ Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿäÿí ñîí äÿðÿúÿäÿ ðàçû âÿ ìÿìíóíàì êè, ìÿíè ñèçèíëÿ òàíûø åòìèøäèð. Áóíäàí áàøãà, ñèçèíëÿ äîñò îëìàãäàí îíà ýþðÿ ôþâãÿëàäÿ øàäàì êè, ñèç áèçèì áàáàëàðûìûçûí éàäèýàðûñûíûç. ßñðëÿðäÿí áÿðèäèð êè, âÿòÿíèìèçèí äöøìÿíëÿðè âàñèòÿñèëÿ áèç ñèçäÿí î äÿðÿúÿäÿ óçàãëàøìûøûã êè, èíäè ñèç áèçè áàøãà áèð õàëã âÿ áàøãà áèð ìÿçùÿáäÿ îëàí àäàìëàð ùåñàá åäèðñèíèç. Ìÿí áó çèääèééÿòèí àðàäàí ãàëõìàñûíû àðçó åäèðÿì. Ãîé áöòöí èðàíëûëàð áèð ùÿãèãÿòè áàøà äöøÿðÿê äåñèíëÿð êè, áèç ïàðñëàðûí þâëàäûéûã, Èðàí áèçèì âÿòÿíèìèçäèð. Ùöììÿò ñàùèáè îëìàã, öëâèééÿò àõòàðìàã, ãåéðÿò âÿ íàìóñ ñàùèáè îëìàã áèçäÿí þç ùÿìíÿñèëëÿðèìèç, ùÿìäèëëÿðèìèç âÿ ùÿìâÿòÿíëÿðèìèçèí òÿÿññöáöíö ÷ÿêìÿéè òÿëÿá åäèð. Áèç éàäëàðûí, éîëêÿñÿíëÿðèí, ãàíè÷ÿíëÿðèí òÿÿññöáöíö ÷ÿêìÿìÿëèéèê! Áèç ÿúíÿáèëÿðèí úÿùÿííÿìÿ îõøàð òîðïàüûíûí äåéèë, áåùèøòÿ áÿðàáÿð îëàí âÿòÿíèìèçèí øÿðÿôèíè åùéà åòìÿëèéèê. Áàáàëàðûìûç ÿäàëÿò ñàùèáè âÿ ìÿëÿêòÿáèÿòëè àäàìëàð îëìóøëàð. Îíëàðûí þâëàäû îëàí áèçëÿð äÿ áó ýþçÿë ñèôÿòëÿðäÿ îíëàðûí àðäûíúà ýåòìÿëèéèê. Çàëûìëàðûí, ÿùðèìÿíëÿðèí ýþñòÿðäèéè éîëëà ýåòìÿìÿëèéèê. Ìÿí þçöì çàùèðÿí òöðê îëñàì äà, ÿñëèì ïàðñëàð íÿñëèíäÿíäèð. Óëó áàáàì Ùàúû ßùìÿä Ðÿøòäÿí ýÿëèá, Àçÿðáàéúàíäà âÿòÿí òàïìûøäûð. Àòàì Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿä Òÿãè âÿ ìÿí þçöì Àçÿðáàéúàíäà äîüóëóá áþéöìöøöê. Ëàêèí ìÿí ñèçèí áèð ÿãèäÿíèçëÿ ðàçûëàøà áèëìèðÿì. Ñèç áåëÿ áèð ÿãèäÿäÿñèíèç êè, øÿðàðÿò âÿ ïèñ ÿìÿë ñàùèáëÿðè ùå÷ áèð çàìàí àüûëëû âÿ õåéèð èø ýþðÿí àäàìëàð îëà áèëìÿçëÿð; ßùðèìÿíäÿí ìÿëÿê ÷ûõìàç. Ñèçÿ õàòûðëàòìàëûéàì êè, áó øÿðàðÿò âÿ ïèñ ÿìÿë ñàùèáëÿðè ìèí èêè éöç íå÷ÿ èë áóíäàí ãàáàã àüûëëû âÿ õåéèðõàù àäàìëàð èäèëÿð êè, ñîíðàäàí øÿðèð âÿ áÿäÿìÿë àäàìëàð îëìóøëàð. Éÿíè îíëàð ìÿëÿê èäèëÿð. ßùðèìÿí îëìóøëàð. Ìàäàì êè, ìÿëÿê ßùðèìÿí îëà áèëÿð, ßùðèìÿí äÿ ìÿëÿê îëà áèëÿð. Áèç ùÿð øåéèí ñÿáÿáèíè íÿçÿðäÿ òóòìàëûéûã. Íÿ ñÿáÿáÿ ýþðÿ, ìÿëÿê ßùðèìÿí îëìóøäóð? ßýÿð áó ñÿáÿá àðàäàí ãàëäûðûëàðñà, ßùðèìÿí òÿçÿäÿí äþíöá ìÿëÿê îëàúàãäûð! Êÿìàëöääþâëÿíèí þç ÿñÿðèíè éàçìàãäà ÿñàñ ìÿãñÿäè ùÿìèí áó ñÿáÿáè àðàäàí ãàëäûðìàãäûð. Ñèç äåéèðñèíèç: ßðäÿøèðè-Áàáÿêàí âÿ ôÿðùÿíý 142
ñàùèáè Êåéõîñðîâ ëàçûìäûð êè, ßùðèìÿí ìÿëÿê îëñóí. Ìÿí èñÿ äåéèðÿì êè, õåéð, ìÿëóì ñÿáÿáè àðàäàí ãàëäûðìàã ëàçûìäûð êè, ßðäÿøèðè-Áàáÿêàí, ôÿðùÿíý ñàùèáè Êåéõîñðîâ ìåéäàíà ýÿëñèí âÿ ßùðèìÿíè ìÿëÿêÿ äþíäÿðñèíëÿð. Íÿ ãÿäÿð êè, î ñÿáÿá éåðèíäÿäèð, äöíéà äóðäóãúà íÿ ßðäÿøèð, íÿ ôÿðùÿíý ñàùèáè Êåéõîñðîâ ìåéäàíà ýÿëÿ áèëÿúÿêäèð. Áó úöð øàùëàðûí, ùàáåëÿ Ôèðèäóíóí âÿ ßíóøèðÿâàíûí ìåéäàíà ýÿëìÿñè “Ïåéìàíè-ôÿðùÿíý”èí ñàéÿñèíäÿ èäè. Èðàí òîðïàüû þç õàñèééÿòèíè äÿéèøäèðìÿìèøäèð. Èðàí ÿââÿëäÿ îëäóüó êèìè, éåíÿ äÿ áåùèøò êèìè áèð þëêÿäèð. Ëàêèí áèçÿ ìÿëóì îëàí ñÿáÿá îíóí ÿùàëèñèíèí òÿáèÿòèíè õàðàá åòìèø, õàðàá åäèð âÿ íÿ ãÿäÿð êè, î, àðàäàí ãàëäûðûëìàìûø, éåíÿ äÿ õàðàá åäÿúÿêäèð. Áèðèíúè äÿôÿ ñèç “Ñÿéàùÿòíàìÿ” êèòàáûíûçû ýþíäÿðÿðêÿí, ìÿí ñèçäÿí ìÿêòóá àëìàìûøäûì. Èíäè ìÿëóì îëóð êè, ìÿêòóá éàçìûøñûíûç, ëàêèí êèòàá÷àíû ýþíäÿðäèéèíèç âàõò éàääàí ÷ûõûá Òåùðàíäà ãàëìûøäûð. Èíäè èñÿ ñóðÿòèíè îõóéóá ÷îõ-÷îõ øàä îëäóì. Ñèçèí ìÿíÿ îëàí ìÿùÿááÿò âÿ ìåùðèáàíëûüûíûçäàí ÷îõ ðàçûéàì. Ñèçäÿí áèð õàùèøèì âàð: éàçûá ìÿíÿ áèëäèðèí ýþðöì, “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íû ùàðàäà, ùàíñû øÿùÿðäÿ ÷àï åòäèðìÿê ìöìêöíäöð? Áîìáåéäÿ âÿ éà Èðàíûí þçöíäÿ áó èøè ýþðìÿê ìöìêöíäöðìö? Ùÿð ùàëäà, ÿýÿð áåëÿ áèð èø ìöìêöí îëàðñà, î çàìàí õàùèø åäèðÿì êè, íàãèñ îëàí áàøãà íöñõÿëÿðè äåéèë, ìÿíèì þçöìäÿ îëàí ìöêÿììÿë íöñõÿíè ÷àï åòäèðìÿéÿ ÷àëûøàñûíûç. Ìÿí “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íûí ìöêÿììÿë íöñõÿñèíè ñèçÿ ýþíäÿðìÿê èñòÿéèðÿì. Àììà åëÿ áèð åòèáàðëû àäàì òàïà áèëìèðÿì. Éàçûðñûíûç êè, áÿçè ñÿáÿáëÿðÿ ýþðÿ, Êÿìàëöääþâëÿ àäûíû Èãáàëöääþâëÿ1 éàçìûøñûíûç. Ìÿí åòèðàç åòìèðÿì. Ëàêèí áó ãÿäÿð äåìÿê èñòÿéèðÿì êè, àäû äÿéèøäèðìÿêäÿí ñèçèí ìÿãñÿäèíèç íÿäèð? Ùÿð ùàëäà, êèòàáäà îëàí ìÿñÿëÿëÿð, ñþçëÿð, öñëóá ùå÷ áèð âÿúùëÿ äÿéèøäèðèëìÿìÿëèäèð. Ñèçèí ìÿíÿ ìÿêòóá ýþíäÿðìÿê éîëóíóç ùÿìèí âàñèòÿäèð êè, øàùçàäÿ2 þç ìÿêòóáëàðûíû ýþíäÿðèð. Ñèç äÿ ìÿêòóáëàðûíûçû ùÿìèí âàñèòÿ èëÿ ýþíäÿðèíèç! Ìÿí èñÿ ìÿêòóáëàðûìû ùÿçðÿò-ÿøðÿô øàùçàäÿ âàñèòÿñèëÿ ýþíäÿðÿúÿéÿì êè, øÿõñÿí þç ÿëèíèçÿ ÷àòñûí. Çÿðäöøòèëÿðèí âÿçèééÿòè ùàããûíäà ÿòðàôëû éàçìàüûíûçû âÿä åòìèøäèíèç. Áó âÿäèíèçè éåðèíÿ éåòèðÿúÿéèíèçÿ ÿìèíÿì. “ßíúöìÿí-àðàéå-ùóøÿíý” êèòàáûíû äà ýþíäÿðèíèç. Ìÿí ùàçûðäà éàéëàãäàéàì. Úÿíàá Øåéõöëèñëàì øÿùÿðäÿ ãàëìûøäûð. Îíóíëà ýþðöøÿíäÿ ñàëàìûíûçû éåòèðèá, úàâàáûíû ñèçÿ éàçàúàüàì. Òèôëèñ éàõûíëûüûíäà, Ãîúóð éàéëàüûíäà, äîñòóíóç Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû. 29 èéóë 1871-úè èë
143
1871-úè ÈËÈÍ ÑÅÍÒÉÀÁÐ ÀÉÛÍÄÀ ÙßÇÐßÒ-ßØÐßÔ ØÀÙÇÀÄß ÚßËÀËßÄÄÈÍ ÌÈÐÇßÉß ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Ùÿçðÿò-ÿøðÿô âÿ ÿìúÿä-âàëà, àëèíÿñÿá øàùçàäÿ Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿíèí, Àëëàù îíóí þìðöíö óçóí åëÿñèí, ùöçóðóíà ÿðç åäèðÿì: Áèðèíúè, 29 èéóë òàðèõèíäÿ êå÷ÿí ìöáàðÿê ìÿêòóáóíóçóí úàâàáûíû ÿçèç äîñòóì Ìàíóêúè Ñàùèáèí ìÿêòóáóíóí úàâàáû èëÿ áèðëèêäÿ ñèçÿ ýþíäÿðìèøÿì. Ìÿêòóáëàðûí ýåú ÷àòìàñûíûí ñÿáÿáèíè áèëìèðÿì. Èêèíúè, ÿçèç âöúóäëàðäàí îëàí Ìèðçÿ Òàüû Òÿáèáèí âàñèòÿñèëÿ ìÿíèì áàøûìû éöêñÿëòìÿê ö÷öí ýþíäÿðäèéèíèç ìÿêòóáó îõóéàðàã, íÿââàáèìöñòÿòàáûí ñÿëàìÿòëèéè âÿ ýþç àüðûñûíûí êå÷ìÿñè ìöíàñèáÿòèëÿ ãàò-ãàò ñåâèíúèì àðòäû. Ìèðçÿ Òàüûíûí ñþéëÿäèéèíÿ ýþðÿ, ñèçÿ Ìÿêêÿéÿ ýåòìÿê èúàçÿñè âåðèëìèøäèð. Áó õÿáÿðè åøèäÿðêÿí ñèçè ýþðìÿê àðçóëàðûìûí àòÿøè ãÿëáèìäÿ àëîâëàíäû. Ùàçûðäà ñèçÿ ÿòðàôëû ìÿêòóá éàçìàã ö÷öí áèð äÿãèãÿ äÿ âàõòûì âÿ ìàúàëûì éîõäóð. Ãèñìÿò îëàðñà, áèð àç ñîíðà þëêÿíèí âÿçèééÿòè âÿ þç ôèêèðëÿðèìèçèí âÿ èøëÿðèìèçèí ýåäèøè ùàããûíäà, ùàáåëÿ Ðóùöë-ãöäñöí íÿ âÿçèééÿòäÿ îëìàñû âÿ Èñòàíáóëäà îíóí ÿëèôáàñûíà ãàðøû ÷ûõàíëàðûí íåúÿ áþéöê ùÿíýàìÿ òþðÿòìÿñèíÿ äàèð ìöôÿññÿë ìÿêòóá éàçûá ýþíäÿðÿúÿéÿì. Áó êè÷èê ìÿêòóáóìäà àíúàã øàùçàäÿ ùÿçðÿòëÿðèíÿ Ìèðçÿ Òàüûíû ìÿíÿ íèøàí âåðäèéè ö÷öí þç òÿøÿêêöðöìö âÿ ìèííÿòäàðëûüûìû áèëäèðìÿê èñòÿéèðÿì. Ìÿí îíó þç ôèêðèìÿ âÿ òÿáèÿòèìÿ ÷îõ óéüóí áèð àäàì êèìè òàíûäûì. Þçöìÿ ùÿìôèêèð ùåñàá åäèá, äöøöíäöêëÿðèìè îíà ñþéëÿäèì âÿ ñîí äÿðÿúÿ øàäàì êè, íÿùàéÿò, áó õàðàáà ãàëìûø øÿùÿðäÿ åëÿ áèð àäàìà ðàñò ýÿëäèì êè, áèð íå÷ÿ ñààòëûüà äà îëñóí, îíóíëà ñÿðáÿñò ñþùáÿò åäÿ áèëäèì. Ìèðçÿ Òàüû ùöçóðóíóçà ýÿëÿðêÿí òÿôñèëàòû ñèçÿ ñþéëÿéÿúÿêäèð. Îíóí âàñèòÿñèëÿ âÿ îíóí õÿòòè èëÿ éàçûëìûø áÿçè ÿëàâÿëÿðè õèäìÿòèíèçÿ ýþíäÿðèðÿì âÿ õàùèø åäèðÿì êè, îíëàðû ãîéäóüóì èøàðÿëÿðÿ ÿñàñÿí, ìÿëóì íöñõÿíèí ëàçûìè éåðëÿðèíÿ ÿëàâÿ åäÿñèíèç êè, ñèçäÿêè íöñõÿ òÿêìèëëÿøìèø îëñóí. Áó ÿëàâÿëÿð îëìàäàí, ñèçäÿêè íöñõÿ íàãèñ ùåñàá îëóíóð. ßçèç äîñòóì Ìàíóêúè Ñàùèáÿ ìÿíèì ñàëàìûìû éåòèðìÿéèíèçè õàùèø åäèðÿì. Îíà äåéèíèç êè, éåíÿ äÿ þç “Ñÿéàùÿòíàìÿ”ñèíè ìÿíÿ ýþíäÿðìèøäèð. Î áó êèòàáû êå÷ìèøäÿ äÿ ìÿíÿ ýþíäÿðìèøäè. Èíäè õàùèø åäèðÿì êè, “ßíúöìÿí àðàéå-ùóøÿíý” êèòàáûíû ìÿðùóì àòàìûç ëÿëÿáàøû Ðçàãóëó õàí Ùèäàéÿòèí éàçäûüû ãÿäèì ôàðñ ëöüÿòè èëÿ áÿðàáÿð, ìÿíÿ ýþíäÿðñèí. Áó êèòàáëàðû ýþíäÿðìÿéè î, þçö ìÿíÿ âÿä åòìèøäèð. Áóíäàí áàøãà îíà 144
äåéèíèç êè, Ìèðçÿ Òàüûíûí ýÿòèðäèéè ÿëàâÿëÿðè î äà þç ÿëèíäÿ îëàí íöñõÿéÿ ÿëàâÿ åòñèí! Åéíè çàìàíäà, áó ÿñÿðè ÷àï åòäèðìÿê ùàããûíäà þç ôèêðèíè âÿ ìÿíèì êå÷ÿí ìÿêòóáóìóí úàâàáûíû òåçëèêëÿ éàçñûí! ßýÿð ìÿêòóáóì îíà ÷àòìàìûøäûðñà, ìÿíÿ áèëäèðñèí êè, ñóðÿòèëÿ éàçûì ýþíäÿðèì. Ùÿð ùàëäà úàâàá ýþçëÿéèðÿì. Ìàíóêúè Ñàùèá áó äÿôÿ äÿ þç “Ñÿéàùÿòíàìÿ”ñèíè ìÿêòóáñóç ýþíäÿðìèøäèð.
ÌÈÐÇß ÌÅËÊÓÌ ÕÀÍÀ Ðóùè-ðÿâàíûì, Ðóùöë-ãöäñ! Àâðîïà òÿãâèìè èëÿ ñåíòéàáðûí 16-äà ýþíäÿðäèéèíèç ìÿêòóá éåòèøäè. Éåíè éàçû öñóëó èëÿ éàçûëìûø âÿðÿãÿ ÷å÷åí ÿëèôáàñû èäè. Ùÿìèí ÿëèôáàíû õöñóñè ìÿêòóáëà Ðóñèéà ñÿôàðÿòõàíàñûíûí äÿôòÿðõàíàñû âàñèòÿñèëÿ ñèçÿ ýþíäÿðìèøäèì. Áóíäàí áàøãà, ïî÷ò âàñèòÿñèëÿ ñèçÿ áàøãà áèð ìÿêòóá äà ýþíäÿðìèøÿì. Ñÿôàðÿòõàíàíûí äÿôòÿðõàíàñûíäàí âÿ ïî÷òäàí ùÿð èêè ìÿêòóáó àëìûøñûíûç, éà éîõ? Áó õöñóñäà ìÿíÿ áèð ãÿäÿð àéäûí âÿ àøêàð éàçûíûç! Ïî÷ò âàñèòÿñèëÿ ýþíäÿðäèéèì çÿðô ñèçèí Àâðîïà òÿãâèìè èëÿ ìàéûí 28-äÿ éàçäûüûíûç ìÿêòóáóí úàâàáûäûð. Éàçûðñûíûç êè, ñîí ýöíëÿðäÿ íàçèðëÿð ùåéÿòè ñèçè òàìàìèëÿ ìÿéóñ åòìèøäèð âÿ ýóéà áèð àüûçäàí áàüûðìûøëàð êè: “Åéâàé, Ìåëêóì áèçèì äèëèìèçè çàé åòìÿê, äèíèìèçè êîðëàìàã, äþâëÿòèìèçè ìÿùâ åòìÿê èñòÿéèð âÿ èëàõûð”. Ìÿíèì áó ìÿêòóáà ýþíäÿðäèéèì úàâàáû ïî÷òäàí àëìûøñûíûç, éà éîõ? Èíäè ìÿòëÿá öñòöíÿ ýÿëÿê. Éàçûðñûíûç êè, Àëè ïàøà þëìöøäöð âÿ éåíè ñÿäð-ÿçÿì èñÿ áèçèì ôèêèðëÿðèìèçäÿí ÷îõ óçàãäûð âÿ áèçèì ìÿãñÿäëÿðèìèçè äÿðê åäÿ áèëÿí àç àäàì âàðäûð. Ùàáåëÿ Èñòàíáóëóí ìþòÿáÿð íàçèðëÿðèíäÿí èêèñè áèçèì áþéöê äöøìÿíëÿðèìèç îëóáëàð, ÷ûüûð-áàüûð ñàëûáëàð êè, êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê èñëàì äþâëÿòèíèí ìÿùâèíÿ ñÿáÿá îëàúàãäûð. Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Ýþðöðÿì êè, áþéöê áèð ùÿíýàìÿ ãîïìóøäóð. Âÿçèééÿò î ãÿäÿð ýÿðýèíäèð êè, ñèçèí èðàäÿíèçäÿ áåëÿ ñàðñûíòû ìöøàùèäÿ îëóíóð, ÿëèôáà ìÿñÿëÿñèíèí èðÿëè ýåòìÿñè èøèíäÿ äÿ öìèäñèçëèê ùèññèíÿ ãàïûëìûøñûíûç. Áåëÿ îëàðñà, ìöáàðèçÿ âÿ ìöõàëèôÿòëÿ èøè èðÿëèéÿ àïàðà áèëìÿéÿúÿéèê. Ýÿðÿê äöøìÿíëÿðèìèçëÿ ñöëù âÿ áàðûøûã éîëó èëÿ ðÿôòàð åäÿê! Îíëàðûí òÿáèÿòèíÿ áàøãà âàñèòÿëÿðëÿ òÿñèð ýþñòÿðÿê! Áóíà ýþðÿ äÿ, ìÿí ùÿìèí èêè íÿôÿð áþéöê äöøìÿíèìèçÿ þç òÿðÿôèìäÿí áèð ìÿêòóá éàçûðàì âÿ î ìÿêòóáó ñèçÿ 145
ýþíäÿðèðÿì. ßýÿð ìÿñëÿùÿò áèëñÿíèç, ìÿêòóáó îíëàðà âåðèí âÿ áàüûøëàäûüû òÿñèð ùàããûíäà ìÿíè õÿáÿðäàð åäèí! Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Úÿíàá Ìöíèô ÿôÿíäè Èñòàíáóëäà ìÿíè Îñìàíëû Úÿìèééÿòè-åëìèééÿñèíÿ äÿâÿò åòäèéè ýöí ùÿìèí ìÿúëèñ ÿùëèíèí áÿçèëÿðèíèí éàíûíäà ìÿíÿ áåëÿ áèð ñóàë âåðäè: – Ìèðçÿ Ôÿòÿëè, ñèç þç éåíè éàçû öñóëóíóçäà íþãòÿëÿðè òàìàìèëÿ àòìûøñûíûç âÿ áöòöí ùÿðÿêÿëÿðè ùÿðôëÿð ñûðàñûíà äàõèë åòìèøñèíèç. Ëàêèí ñþçëÿðèí òÿðêèáèíäÿ ùÿðôëÿðèí áèòèøèêëèéèíè ÿââÿëêè ãàéäàäà ñàõëàìûøñûíûç. ßëèôáàíû äÿéèøäèðìÿêäÿí ìÿãñÿä îõóéóá-éàçìàüû àñàíëàøäûðìàãäûðñà, íÿ ö÷öí áó èøäÿ àéðûëàí, áèòèøìÿéÿí ùÿðôëÿðèí ìöðÿêêÿá âÿ áèòèøÿí ùÿðôëÿðäÿí öñòöí îëäóüóíó íÿçÿðäÿ òóòìàìûøñûíûç? Ìÿí îíà áó úàâàáû âåðäèì: – Àéðû-àéðû âÿ ôàñèëÿëè îëàí ùÿðôëÿð ùÿð úÿùÿòäÿí ìöðÿêêÿá âÿ áèòèøèê éàçûëàí ùÿðôëÿðäÿí öñòöíäöð. Áó ìÿñÿëÿ ìÿíèì ö÷öí ýèçëè äåéèëäè. Ëàêèí ìÿí ãîðõäóì êè, ÿýÿð éåíè ÿëèôáàäà ôàñèëÿëè âÿ áèòèøìÿç éàçûëàí ùÿðôëÿðè ãÿáóë åòñÿê, éåíè ãàéäà èëÿ êþùíÿ ãàéäà àðàñûíäà ÿñàñëû ôÿðã ÿìÿëÿ ýÿëÿúÿêäèð êè, áó äà õàëãûí ãîðõóéà äöøìÿñèíÿ ñÿáÿá îëà áèëÿð. Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Éàäûìà ýÿëèð êè, áèð çàìàí Èñòàíáóëäà äà ñèçèí áó õöñóñäà âåðäèéèíèç ñóàëà åéíè úàâàáû âåðìèøäèì. Ùÿòòà áèð äÿôÿ êè÷èê áèð êàüûçûí öçÿðèíäÿ êàðàíäàøëà éàçûá ñèçÿ áèëäèðìèøäèì êè, éåíè ÿëèôáà ëàéèùÿñèíäÿ ìÿí êþùíÿ èñëàì ùÿðôëÿðèíèí øÿêëèíÿ çèää îëàí éåíè áèð òÿêëèô èðÿëè ñöðìÿìèøÿì âÿ áóíóí ñÿáÿáèíè äÿ áèð íå÷ÿ êÿëìÿ èëÿ ñèçÿ ñöáóò åòäèì. Áóíóí ñÿáÿáè àíúàã ìöñÿëìàíëàðûí ãîðõóá-ùöðêìÿñèíäÿí ÷ÿêèíìÿéèì èäè. Èíäè èñÿ ìÿíèì ýöìàí âÿ øöáùÿ åòìÿêäÿ ùàãëû îëìàüûì àøêàðà ÷ûõûð. Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Éàçûðñûíûç êè, áóðàäàêû ãÿçåòëÿð áèçèì ìÿñÿëÿìèç ÿòðàôûíäà ôðàíñûç äèëèíäÿ ìöôÿññÿë øÿðùëÿð éàçìûøëàð âÿ øèääÿòëè ìöáàùèñÿëÿð îðòàéà ÷ûõìûøäûð. Áó øÿðùëÿðèí ÷àï åäèëäèéè áöòöí ãÿçåò íþìðÿëÿðèíè ìÿíÿ ýþíäÿðìÿéèíèçè õàùèø åäèðÿì. Ìÿíèì ñèçäÿí åòäèéèì õàùèø àíúàã áóíäàí èáàðÿò èäè. Ìÿíèì âÿ éà ñèçèí àäûíûçûí îíëàðäà ÷ÿêèëèá-÷ÿêèëìÿìÿñè âàúèá äåéèëäèð. Ìàäàì êè, ìÿòëÿá âàðäûð, ìöòëÿã ýþíäÿðèí! Åéíè çàìàíäà, ìÿðùóì ñÿäð-ÿçÿìèí õöñóñè êàòèá òÿðÿôèíäÿí îíóí öíâàíûíà éàçûëûá ÷àï åäèëÿí éåíè ÿëèôáà ùàããûíäàêû ôðàíñûç äèëèíäÿ îëàí ìÿãàëÿíè äÿ ìÿíÿ ýþíäÿðèí. 146
Åé Ðóùöë-ãöäñ, Àëëàù ðèçàñûíà, ìÿíè Áîìáåéäÿ ùàêèì îëàí î èíýèëèñèí áöòöí éàçûëàðûíûí âÿ ùàáåëÿ ÿëèôáàéà äàèð éàçàí î èòàëèéàëû ôèëîñîôóí ìÿãàëÿëÿðèíèí ëÿççÿòèíäÿí ìÿùðóì åòìÿéèí! Îíëàðûí ùàìûñûíû ìÿíÿ ýþíäÿðèí! Õöñóñèëÿ îíóí ñèçèí àäûíûçà éàçûá ùÿäèééÿ åòäèéè êèòàá÷àñûíû ýþíäÿðèí! Îüëóì Ðÿøèä ôðàíñûç äèëèíè áèëèð, îíëàðûí ùàìûñûíû îõóéàúàã âÿ ìÿçìóíóíó ìÿíÿ ñþéëÿéÿúÿêäèð. Úÿíàá Ðóùóë-ãöäñ! Òåùðàíûí àðèô àäàìëàðû è÷ÿðèñèíäÿ “Êÿìàëöääþâëÿ” òÿñÿââöðÿ ýÿëìÿç áèð ùÿéÿúàí éàðàòìûøäûð. Òåùðàí àðèôëÿðèíèí ùàìûñû îíóí ñóðÿòèíè êþ÷öðìöøëÿð. Òÿÿññöô åäèðÿì êè, ñèç “Êÿìàëöääþâëÿ”íèí ìöêÿììÿë íöñõÿñè èëÿ òàíûø äåéèëñèíèç âÿ èíàíûëìûø áèð àäàì òàïà áèëìèðÿì êè, îíó ñèçÿ ýþíäÿðèì. Úÿíàá Ùÿñÿíÿëè õàíà ìÿíäÿí ÷îõëó ñàëàì ñþéëÿéèí âÿ äåéèí êè: “Áèðäÿí ñàðûòöêëö áèð êèøèúèê êè, èíäè Èðàíà òÿðÿô éîëà äöøöáäöð, Àëëàù þç áÿíäÿëÿðèíè áó ùàðàìçàäàíûí øÿðèíäÿí ñàõëàñûí”, èíäè Èðàíûí ñèïÿùñàëàðû-ÿçÿìè îëóáäóð. Ùÿñÿíÿëè õàíûí ýþçö àéäûí! Áó ýöíëÿðäÿ Ùÿìçÿ Ìèðçÿ åë÷è ñèôÿòèëÿ Òèôëèñÿ ýÿëìèøäè. Ùÿìèí “êèøèúèê” îíóí öðÿéèíÿ äÿ äàü ãîéìóøäóð. Èìïåðàòóðè-ÿçÿì ÿëàùÿçðÿòëÿðèíèí âåðäèéè áàð ìÿúëèñèíäÿ ìÿí Ùÿìçÿ Ìèðçÿíèí ìöòÿðúèìè èäèì; îíóí áÿéàíàòûíû âÿ ìÿêòóáóíó ÷îõ òÿíòÿíÿëè áèð ñóðÿòäÿ ðóñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ åòäèì. Èìïåðàòóðè-ÿçÿìèí áèð ìÿúëèñèíäÿ Îñìàíëû åë÷èñèíèí ìöòÿðúèìè äÿ ìÿí èäèì. Îñìàíëû åë÷èñè ÷îõ õîøàýÿëÿí, èøáèëÿí, ñàâàäëû, íÿúèá õàñèééÿòëè âÿ òÿáèÿòúÿ ñÿõàâÿòëè áèð øÿõñ èäè. Ëàêèí êþùíÿïÿðÿñò âÿ ìöùàôèçÿêàð àäàìëàðäàí èäè. Ìÿí éåíè ÿëèôáàíûí ùàãã áèð èø îëäóüóíó îíà èñáàò åäÿ áèëìÿäèì. Î, ÿëèôáàíûí äÿéèøäèðèëìÿñèíèí ëöçóìóíó øèääÿòëÿ èíêàð åòäè. Ñèçèí éåíè äîñòóíóç áèçèì áþéöê àüàëàðäàíäûð. Èñòàíáóëäà îëäóüóì çàìàí îíó ýþðìÿê àðçóñóíäà èäèì âÿ áó àðçó èëÿ äÿ Èñòàíáóëäàí ãàéûòäûì. Îíà ÷àòäûðìàã ö÷öí éåðëèìèç òàúèð àüà ßëÿêáÿðÿ áèð ìÿêòóá âåðäèì. Áèëìèðÿì, ýþíäÿðìèøäèð, éà éîõ? Ùÿð ùàëäà, èíäè ùÿð ýåúÿ Øåéõöëèñëàìëà îíóí çèêðè-õåéðèíè åäèðèê, îíó ýþðìÿê ùÿñðÿòè èëÿ äöíéàäàí ýåäÿúÿéèê. Áàðû, áèçèì ýþðöøöíö íÿ äÿðÿúÿäÿ àðçó åòäèéèìèçè àëè úÿíàáëàðûíà ñþéëÿéèí! Úÿíàá Øåéõöëèñëàì ñèçè ýþðìÿê àðçóñóíäàäûð. Éÿãèí êè, äîñòóìóç Ìöíèô ÿôÿíäè äöøìÿíëÿðäÿí ãîðõóð âÿ ìÿíÿ ìÿêòóá éàçà áèëìèð. Ùå÷ îëìàçñà, ìÿíèì ñàëàìûìû îíà éåòèðèíèç. Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Áèçèì ãàðøûìûçäà èêè éîëäàí áèðè äóðóð: éà ýÿðÿê öìèäèìèçè êÿñÿðÿê éåíè ÿëèôáàíûí òÿòáèãè ôèêðèíäÿí áèðäÿôÿëèê ÿë ÷ÿêÿê, éà äà áàøãà òÿäáèðëÿð âàñèòÿñèëÿ ôèêðèìèçè ùÿéàòà êå÷èðìÿéÿ âÿ ãàðøûìûçà ÷ûõàí ìàíåÿëÿðè ãàëäûðìàüà áèðëèêäÿ ùöììÿò âÿ ãåéðÿò ñÿðô åäÿê. 147
Éåíè ÿëèôáà ôèêðèíäÿí äàøûíìàã ìÿíèì ãöââÿìäÿí õàðèúäèð. Ìÿí áó ôèêðÿ åëÿ áàüëàíìûøàì êè, îíäàí ÿë ÷ÿêìÿê ìÿíèì ö÷öí ÷îõ ÷ÿòèíäèð. Ìÿí ñèçèí äÿ áó áàðÿäÿ èðàäÿñèçëèê ýþñòÿðìÿìÿéèíèçè àðçó åäèðÿì. Ùÿð ùàëäà, ÿëàúñûçëûãäàí ìÿí áó òÿäáèðÿ ÿë àòûðàì. Ìÿí ãàðøûäà äóðàí âÿ ìàíåÿëÿðëÿ äîëó îëàí áèð ãàëàéà áàøãà éîëëà ùöúóì åäèðÿì. Ýþðöì, áó ãàëàíû àëìàã âÿ îíà éèéÿëÿíìÿê ìÿíÿ ìöéÿññÿð îëàúàãäûð, éà éîõ? ßýÿð áó òÿäáèðèì äÿ áàø òóòìàçñà âÿ áó ùöúóìóì äà ðÿää åäèëÿðñÿ, éåíÿ äÿ áàøãà òÿäáèðëÿðÿ ÿë àòàúàüàì. Ìÿýÿð ñèç áèëìèðñèíèç êè, èíñàíûí êÿëëÿñèíäÿ îëàí áèð îâóú áåéèí íÿ ãÿäÿð ìöõòÿëèô âÿ ìöðÿêêÿá ôèêèðëÿðèí õÿçèíÿñèäèð?! Èíñàíûí ôèêèð âÿ õÿéàëûíûí âöñÿòè ãàðøûñûíäà éåíè éîëëàð òàïìàã ùå÷ äÿ ÷ÿòèí äåéèëäèð. ×îõ ìöìêöíäöð êè, áó òÿäáèðëÿðèìèçèí ùå÷ áèðèíèí òÿñèðè îëìàñûí. Ëàêèí éåíè ôèêèð òàïìàã éåíÿ äÿ ÷ÿòèí äåéèëäèð. Ùå÷ îëìàçñà, þìðöìöçöí ñîíóíà ãÿäÿð áèð èøëÿ, áèð àðçó èëÿ éàøàéàðàã îíäàí ëÿççÿò àïàðàúàüûã. Íÿ åéáè âàðäûð? Ñîíó áó îëàúàãäûð êè, úàìààò äåéÿúÿêäèð êè, áó Ìèðçÿ Ôÿòÿëè âÿ Ìåëêóì ÿúÿá ñÿôåù àäàìëàðäûð, èñòÿéèðëÿð êè, áó þëìöø ìèëëÿòè éåíèäÿí äèðèëòñèíëÿð!.. Äöøìÿíëÿðèìèçÿ éàçäûüûì ìÿêòóá ñèçèí íÿçÿðèíèçäÿ ìÿíàñûç âÿ úÿôÿíý ýþðöíÿðñÿ, îíó ùå÷ êÿñÿ âåðìÿéèí, ìÿíÿ õàòûðëàäûí êè, áàøãà úöð ìÿêòóá éàçûì! Ùÿð ùàëäà, ìÿí ùÿð úÿùÿòäÿí ñèçèí ôèêèðëÿðèíèçè, èøàðÿëÿðèíèçè âÿ òàïøûðûãëàðûíûçû éåðèíÿ éåòèðìÿéÿ ùàçûðàì. Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Äöøìÿíëÿðèìèçèí öíâàíûíà éàçäûüûì ìÿêòóá õîøóíóçà ýÿëñÿ âÿ ìÿñëÿùÿò áèëñÿíèç, éàçûí, îíó Òåùðàíà ýþíäÿðäèì êè, áèð øåé àðòûðûá-ÿñêèëòìÿäÿí, îðàäà ãÿçåòäÿ äÿðú åòñèíëÿð. ×öíêè Ìèðçÿ Íÿáè õàíûí îüëó äà Òåùðàíäà äåìèøäèð êè: “Èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê Èðàíäà ãàúàðëàð ñöëàëÿñè äþâëÿòèíèí çÿâàëûíà ñÿáÿá îëàúàãäûð”. Áó ýöí þçëÿðèíè Èðàíäà äþâëÿò áàø÷ûëàðûíäàí ùåñàá åäÿí àâàðà ëîòóëàð äà îíóí ñþçöíÿ ãóëàã àñàðàã, ÿëèôáà õöñóñóíäà àüûçëàðûíà ñó àëìûøëàð. Áó õÿáÿðè åøèòäèêäÿí ñîíðà öðÿéèì éàíäû, áèð ìÿíçóìÿ éàçäûì êè, áèðèíúè áåéòè áåëÿäèð: “Ìÿíèì þìðöì áó ôàíè çÿìàíÿäÿ êÿäÿð âÿ ãöññÿ èëÿ áàøà ÷àòäû”. Ãàðäàøûíûç êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû. 14 îêòéàáð 1871-úè èë, Òèôëèñ
148
ÀÉÐÛÚÀ ÂßÐßÃß Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Îëìàéà-îëìàéà áåëÿ çÿíí åäÿñèíèç êè, ìÿí äîüðóäàí äà áó ôèêèðäÿéÿì êè, õàëã öñéàí åäÿúÿê âÿ ãîâüà äöçÿëäÿúÿêäèð. Êöë áåëÿ ìèëëÿòèí áàøûíà! Áó ÿñðäÿ ìèëëÿòäÿ î ùàë ãàëìàìûøäûð êè, ÿëèôáàíûí äÿéèøäèðèëìÿñè öñòöíäÿ ìöùàðèáÿéÿ ãàëõûøñûí. Áó õöñóñäà ìÿíèì ÿãèäÿì, åéíèëÿ îäóð êè, ñèç áó áàðÿäÿ Øåéõèí úàâàáûíäà äåìèøñèíèç: Øåéõ – Íåúÿ éÿíè! Ñèç áåëÿ áèð äàèðÿíè íåúÿ ëÿüâ åäÿ áèëÿðñèíèç; ìÿýÿð áó çàðàôàòäûð! Ìèëëÿò áèçèì äÿðèìèçè ñîéàð. Âÿçèð – Ìèëëÿòèí øöóðó áàðÿäÿ ãÿðèáÿ ÿãèäÿíèç âàðäûð. Èíäèéÿ ãÿäÿð íåúÿ... èëàõûð... Äöøìÿíëÿðèìèç éà àíëàìûðëàð, éà äà êè, àíëàéûðëàð, àììà ñèçèí áàðÿíèçäÿ òÿðñëèê âÿ ïàõûëëûã åäèðëÿð. Ìÿí îíëàðà íÿ éàçìûøàìñà, ÿëàúñûçëûã âÿ ùÿéÿúàí öçöíäÿí éàçìûøàì. ßýÿð äöøìÿíëÿðÿ éàçäûüûì êàüûçû âåðìÿëè îëñàíûç, êàüûçûí áàøûíäà îíëàðûí àäûíû ëàéèãëè ëÿãÿáëÿðëÿ éàçûá, çÿðôèí ìþùðöíö éàïûøäûðûá âåðèíèç! Ìèðçÿ Ôÿòÿëè
ÎÑÌÀÍËÛ ÍÀÇÈÐËßÐÈÍÄßÍ ÈÊÈ ÍßÔßÐÈÍß ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ 1871-úè èë 14 îêòéàáð òàðèõèíäÿ Ìèðçÿ Ôÿòÿëè òÿðÿôèíäÿí
Áþéöê àüàëàðûì! Àëëàù þìðöíöçö óçóí åëÿñèí! Ìÿí ñèç úÿíàáëàðëà ýþðöøöá òàíûø îëìàã øÿðÿôèíÿ íàèë îëìàìûøàì. Ëàêèí äîñòëàðûì Èñòàíáóëäàí õÿáÿð âåðèðëÿð êè, èñëàì ÿëèôáàñû ìÿñÿëÿñèíäÿ ñèçèí ÿãèäÿíèç áàìáàøãàäûð. Ñèçèí íÿçÿðèíèçäÿ åëÿ ýþðöíöð êè, êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê, éÿíè êþùíÿ èñëàì õÿòòèíè äÿéèøäèðìÿê èñëàì äþâëÿòèíèí çÿâàëûíà ñÿáÿá îëàúàãäûð. Áóíà ýþðÿ äÿ ìÿí ñèçÿ ùÿìèí ìÿêòóáó éàçìàüà úÿñàðÿò åäèðÿì. Ìÿí öìóìèééÿòëÿ ñèçèí ôèêðèíèçèí ùàãëû îëäóüóíà øÿðèêÿì âÿ ãàáàãúàäàí ñèçÿ äåéèðÿì êè, ÿëèôáàíûí âÿ êþùíÿ èñëàì õÿòòèíèí äÿéèøäèðèëäèéè òÿãäèðäÿ íÿ êèìè áèð ùÿíýàìÿ ãîïàúàãäûð. Ìöñÿëìàí òàéôàëàðûíûí ÿêñÿðèééÿòè ñàâàäñûç âÿ äöíéàíûí âÿçèééÿòèíäÿí âÿ õàëãëàðûíûí òàðèõèíäÿí õÿáÿðñèçäèðëÿð. Ùÿòòà, áèçèì ðóùàíè àëèìëÿðèìèçèí áåëÿ, äöíéà ìÿäÿíèé149
éÿòèíäÿí õÿáÿðëÿðè éîõäóð. Áåëÿ áèð âÿçèééÿòäÿ ÿýÿð áèç ÿëèôáàíû âÿ êþùíÿ èñëàì õÿòòèíè äÿéèøäèðìÿéÿ èãäàì åòñÿê âÿ àâðîïàëûëàðûí õÿòòèíÿ îõøàð áèð ÿëèôáà ãÿáóë åòñÿê, ÿââÿëúÿ ðóùàíèëÿð âÿ îíëàðûí àðäûíúà áöòöí õàëã áàø ãàëäûðûá ôÿðéàä ãîïàðàúàãëàð êè: “Èñëàì äþâëÿòèíèí áàø÷ûëàðû áèçèì õÿòòèìèçè äÿéèøèðëÿð, äèíèìèçÿ ðÿõíÿ ñàëûðëàð, èñëàìèééÿòè àðàäàí ãàëäûðûðëàð, áèçè àâðîïàëûëàðûí ðöñóì âÿ àäÿòëÿðèíÿ òàáå åäèðëÿð”. Áó úöð ãûøãûð-áàüûðûí íÿòèúÿñè äÿ áó îëàúàãäûð êè, ìöäàôèÿ îëóíàí ìÿìëÿêÿòëÿðèí1 ùÿð éåðèíäÿ, ùÿð ýóøÿñèíäÿ, õöñóñèëÿ ßðÿáèñòàíäà, Éÿìÿíäÿ, Ìèñèðäÿ, Ìÿüðèá-Çÿìèíäÿ, Àôðèêà âÿ Àñèéàíûí áàøãà éåðëÿðèíäÿ ãîâüàëàð âÿ öñéàíëàð áàø âåðÿúÿê, ùÿíýàìÿëÿð ãîïàúàã, ôèòíÿëÿð áàøëàéàúàã âÿ ãàíëàð òþêöëÿúÿêäèð êè, ãÿëÿìëÿ âÿñôèíè åòìÿê ÷ÿòèíäèð. Áó ùàäèñÿëÿð áàø âåðäèêäÿ, íÿèíêè øàùëûã âÿ äþâëÿò òÿùëöêÿ ãàðøûñûíäà ãàëàúàã, áÿëêÿ äÿ åùòèìàë êè, èñëàì õàëãëàðû àðàñûíäà ãàí òþêìÿê èøè ùÿòòà éöç èë áóíäàí ñîíðà áåëÿ äàéàíäûðûëà áèëìÿéÿúÿêäèð. Êþùíÿ èñëàì õÿòòè äÿéèøäèðèëäèéè òÿãäèðäÿ áåëÿ áèð âÿçèééÿòèí éàðàíàúàüûíû ìÿí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òàì éÿãèíëèéè èëÿ ãàáàãúàäàí ìöøàùèäÿ åäèðÿì. ßýÿð Ìåëêóì õàí âÿ êþùíÿ õÿòòèí äÿéèøäèðèëìÿñèíÿ òÿðÿôäàð îëàí áàøãàëàðû áó ÿãèäÿíè èíêàð åäÿðëÿðñÿ, îíëàðà äåéÿ áèëÿðñèíèç êè, Èáí-Ìóãëÿ èñëàì õÿëèôÿëÿðèíÿ éàõûí îëäóüó ùàëäà, íàçèð ðöòáÿñèíÿ ìàëèê îëäóüó ùàëäà, êóôè õÿòòèíè íÿñõ õÿòòè èëÿ ÿâÿç åòìÿê ãÿðàðûíà ýÿëäèéè çàìàí, àâàì úàìààòûí âÿ öìóìè ãàðìàãàðûøûãëûüûí ãîðõóñóíäàí áó èøÿ áèðäÿí-áèðÿ úÿñàðÿò åäÿ áèëìèðäè. Áóíà ýþðÿ äÿ ìöäàôèÿ îëóíàí áöòöí èñëàì ìÿìëÿêÿòëÿðèíäÿ áåëÿ áèð øàéèÿ éàéûá åëàí åòäè êè, ýóéà ßëè èáí-ßáóòàëèá, Àëëàù îíäàí ðàçû îëñóí, îíóí éóõóñóíà ýÿëìèø âÿ êóôè õÿòòè íÿñõ èëÿ ÿâÿç åòìÿéÿ îíó ìÿìóð åòìèøäèð. Õàëã îíóí éóõóñóíà èíàíäû. ×öíêè Èáí-Ìóãëÿ äèíäàð, Ãóðàíûí öçöíö êþ÷öðÿí áèð àäàì èäè, ðóùàíèëÿðèí âÿ àâàì úàìààòûí åòèìàä âÿ åòèáàðûíû ãàçàíìûøäû. Áó éóõó, úöðáÿúöð âÿ ìöõòÿëèô áÿëàëàð ãàðøûñûíäà Èáí-Ìóãëÿ ö÷öí áèð ãàëõàí îëóá, îíó ìöäàôèÿ åòäè. Õàëã îíó áþéöê èìàìûí ìÿìóðó çÿíí åòäè âÿ ýþðÿúÿéè èøÿ ðàçûëûã âåðèá ñóñäóëàð. Áó éóõóíóí ñàéÿñèíäÿ èäè êè, Èáí-Ìóãëÿíèí ùÿðÿêÿòè öñéàí âÿ ãîâüàéà ñÿáÿá îëìàäû. Èáí-Ìóãëÿíèí éóõó ýþðìÿñè âÿ êóôè õÿòòè äÿéèøäèðìÿñè ÿùâàëàòû, ìÿí éàçäûüûì ùÿìèí øÿêèëäÿ “Ñöëåéìàíèééÿ” êèòàáûíäà øÿðù åäèëìèøäèð. Îëà áèëñèí êè, áó ìÿòëÿá áàøãà êèòàáëàðäà äà ôÿçèëÿò ñàùèáëÿðèíèí íÿçÿðèíÿ ÷àòìûøäûð. Ìÿí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ âÿ ùàáåëÿ Ìåëêóì õàí âÿ êþùíÿ èñëàì õÿòòèíè äÿéèøäèðìÿê òÿðÿôäàðû îëàí áàøãàëàðû, àéäûíäûð êè, ýöíàùêàð 150
àäàìëàðäàíûã. Áèç çàùèäëèê âÿ ìöãÿääÿñëèê èääèàñûíäà îëà áèëìÿðèê. Àâàì úàìààò âÿ ðóùàíèëÿð áèçÿ èíàíìàç. Èáí-Ìóãëÿíèí ýþðäöéö éóõóíó áèç ýþðÿ áèëìÿðèê, ýþðñÿê äÿ, ùå÷ êÿñ áèçÿ èíàíìàç. Áóíóíëà áåëÿ, áèç èñòÿéèðèê êè, êþùíÿ èñëàì õÿòòèíè àâðîïàëûëàðûí èøëÿòäèéè õÿòò èëÿ ÿâÿç åäÿê. Åëÿ èñÿ, åùòèìàë îëóíàí øöáùÿñèç áÿëàëàðäàí þçöìöçö ãîðóìàã, öñéàíëàðû âÿ ãîâüàëàðû àðàäàí ãàëäûðìàã ö÷öí ùàíñû ñèïÿð âÿ íÿ êèìè âàñèòÿëÿðèìèç âàðäûð? Ùå÷ íÿ! Áóíóíëà äà, ìÿí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí, Ìåëêóì õàíûí âÿ áàøãàëàðûíûí àðçó åòäèéèìèç òÿðçäÿ êþùíÿ èñëàì õÿòòèíè äÿéèøäèðìÿê ãåéðèìöìêöí èøëÿðäÿí ùåñàá îëóíóð âÿ áåëÿ áèð èøÿ ÿë ãàëäûðäûãäà áþéöê ùàäèñÿëÿðèí áàø âåðÿúÿéè àéäûíäûð. Îíà ýþðÿ äÿ ìÿí ñèçèí äþâëÿò äîñòó îëìàüûíûçà, äèíäàðëûüûíûçà, âÿòÿíïÿðâÿðëèéèíèçÿ, óçàãýþðÿíëèéèíèçÿ àôÿðèíëÿð ýþíäÿðèá, òÿãäèðëÿð éàçûðàì. Ëàêèí, åé ìÿíèì áþéöê àüàëàðûì! Äèýÿð òÿðÿôäÿí äÿ, ñèç èñëàì õàëãëàðûíûí áàø÷ûëàðûíäàí îëäóüóíóçà ýþðÿ âàúèá ùåñàá åäèðÿì êè, ìöñÿëìàíëàðûí âÿçèééÿòèíè âÿ ÿùâàëûíû éàõøûëàøäûðìàã áàðÿäÿ ôèêèðëÿøÿñèíèç âÿ õàòûðëàéàñûíûç êè, áöòöí ùèúðè òàðèõ áîéóíúà, èñëàì õàëãûíû ìÿäÿíè õàëãëàðäàí ýåðè ñàëàí ñÿáÿáëÿð íÿäèð âÿ ùàíñû òÿäáèðëÿð âàñèòÿñèëÿ áó õàëãû òÿðÿããèëÿðÿ ÷àòäûðìàã îëàð êè, íÿòèúÿäÿ ôèòíÿëÿð áàø âåðìèø îëìàñûí? Òÿðÿããè éîëóíóí ÿñàñ ìàíåÿëÿðèíäÿí áèðè, èñëàì ÿëèôáàñûíûí ÷ÿòèíëèéèäèð. Îí ìèí íÿôÿð ìöñÿëìàí è÷ÿðèñèíäÿí áèð íÿôÿð ñàâàäëû òàïìàã îëìóð. Ãàäûíëàðûí ùàìûñû ñàâàäñûçäûð. Áèçèì ñàâàäëû ñàéûëàíëàðûìûçûí äà ÷îõóíóí ñàâàäû íàãèñ âÿ éîõ äÿðÿúÿñèíäÿäèð. Áåëÿ îëäóãäà, ðÿâàäûðìû êè, äþâëÿò âÿêèëëÿðè âÿ áàø÷ûëàðû èñëàì õàëãûíûí áó âÿçèééÿòèíÿ éàíìàñûíëàð? Îíóí õîøáÿõòëèéè âÿ òÿðÿããèñè ö÷öí ñÿé âÿ ãåéðÿò ýþñòÿðìÿñèíëÿð? Áó äöíéà ôàíèäèð! Äöíéàäà éàøàìàüûí éåýàíÿ ëÿççÿòè éàõøû àä ãàçàíìàãäûð êè, î äà õåéèð ÿìÿëëÿðèí ñàéÿñèíäÿ ÿëäÿ åäèëÿ áèëÿð. ßýÿð õóäàâÿíä-àëÿì áèçäÿí ñîðóøñà êè, ñèçÿ äöíéàäà éåòìèøùÿøäàò èë òàì ãöäðÿòëè þìöð âåðäèì, áó ìöääÿòäÿ áÿíäÿëÿðèìÿ íÿ êèìè õåéèð èøëÿð ýþðäöíöç? Î çàìàí íÿ úàâàá âåðÿúÿéèê? Ýÿëèí ÿë-ÿëÿ âåðÿê, Àëëàù áÿíäÿëÿðè áàðÿäÿ, èñëàì õàëãûíûí õîøáÿõòëèéè áàðÿäÿ äöøöíÿê! Äåìÿéèí êè, Ìèðçÿ Ôÿòÿëè, ñÿíÿ íÿ âàð?! Ìåëêóì õàí, ñÿíÿ íÿ âàð?!. Èíñàíëàð òÿáèÿòèíÿ ýþðÿ ùå÷ áèð øåéè áàøãàñûíà âåðìÿê èñòÿìèðëÿð. Îíëàð òÿêúÿ áèð øåéè, þç áèëèêëÿðèíè áàøãàëàðûíà âåðìÿéÿ ùÿðèñäèðëÿð. Áèëèê åëÿ áèð øåéäèð êè, áàøãàëàðûíà áàüûøëàíûëìàçñà, îíóí ñàùèáè äÿðäÿ äöøÿð, þìðö ãöññÿ âÿ êÿäÿð è÷èíäÿ êå÷ÿð. 151
Ìÿí âÿ Ìåëêóì õàí èñëàì õàëãûíûí íàõîø îëäóüóíó ýþðöðöê, îíóí äÿðäèíèí ÿëàúûíû äà áèëèðèê âÿ áèçäÿ îëàí áÿøÿð òÿáèÿòèíèí òÿëÿáàòû öçöíäÿí áó ÿëàúû õàëãäàí ýèçëè ñàõëàéà áèëìèðèê. ßýÿð ýèçëÿòñÿê, þçöìöç äÿ íàõîø îëàúàüûã. Èñëàì õàëãûíûí òÿðÿããèñèíè òÿìèí åäèá, åéíè çàìàíäà ôèòíÿ âÿ ôÿñàäà ñÿáÿá îëà áèëìÿéÿí éåýàíÿ òÿäáèð, ìÿíèì ôèêðèìúÿ, áóíäàí èáàðÿòäèð êè, èñëàì ÿëèôáàñû ìÿñÿëÿñè èëÿ ìÿøüóë îëìàã ö÷öí Èñòàíáóëäà õöñóñè áèð ìÿúëèñ òÿñèñ îëóíñóí. Î ìÿúëèñ áåëÿ áèð ãÿðàð ÷ûõàðñûí êè, êþùíÿ èñëàì õÿòòè Ãóðàíè-øÿðèô, ôèãù êèòàáëàðû âÿ áöòöí äèíè êèòàáëàð ö÷öí ÿñëà äÿéèøèëìèð âÿ ðóùàíè àëèìëÿðèìèç ùÿìèøÿ äèíè åëìëÿðè áó ÿëèôáà èëÿ þéðÿíìÿëè, îõóìàëû âÿ þéðÿòìÿëèäèðëÿð. Ëàêèí äèíè èøëÿðÿ ÿñëà äÿõëè îëìàéàí äöíéÿâè åëìëÿð âÿ ìöõòÿëèô ñÿíÿòëÿðÿ àèä îëàí êèòàáëàð ö÷öí õöñóñè ìÿúëèñ éåíè áèð ÿëèôáà òÿòáèã åòìÿëèäèð êè, ïåøÿêàðëàðûí, ãîøóí ÿùëèíèí âÿ áàøãà äþâëÿò ìÿìóðëàðûíûí óøàãëàðû äþâëÿòè ìÿêòÿáëÿðäÿ åëìëÿðè âÿ áèëèêëÿðè ùÿìèí ÿëèôáà èëÿ þéðÿíñèíëÿð. Õöñóñè ìÿúëèñ áöòöí õàëãû áàøà ñàëìàã ö÷öí äàèìà ãÿçåòëÿðäÿ à÷ûãàéäûí éàçûá åëàí åòìÿëèäèð êè, êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñû þç éåðèíäÿ ãàëûð. Áóíó äà éàçìàëûäûð êè, êþùíÿ ÿëèôáà äÿéèøäèðèëÿðñÿ, ôèòíÿ âÿ ôÿñàä áàø âåðÿ áèëÿð. Äþâëÿòè-ÿëèééÿ âÿ äèí àëèìëÿðè îíóí äÿéèøäèðèëìÿñèíÿ ùå÷ áèð âÿúùëÿ ðàçû îëìàéàúàãëàð. Àíúàã êþùíÿ ÿëèôáàíûí ÷ÿòèíëèéè öçöíäÿí îíó þéðÿíìÿéÿ ãöäðÿòè, âàõòû âÿ èìêàíû îëìàéàí éîõñóëëàð, ïåøÿêàðëàð, ãîøóí ÿùëè âÿ áàøãà äþâëÿò ãóëëóã÷óëàðû ö÷öí äþâëÿòè-ÿëèééÿ õöñóñè ìÿúëèñèí ìÿñëÿùÿòè èëÿ éåíè âÿ àéðûúà áèð ÿëèôáàíûí òÿòáèãèíÿ èúàçÿ âåðìèøäèð êè, ùÿìèí òÿáÿãÿëÿðäÿí îëàí àäàìëàð áó éåíè ÿëèôáàíûí êþìÿéè èëÿ àç áèð çàìàí ÿðçèíäÿ ñàâàäëàíìàüà ãàäèð îëóá, ñîíðà ùÿð áèðèñè þç ìÿèøÿò èøëÿðèëÿ ìÿøüóë îëà áèëñèíëÿð. Áó éåíè âÿ àéðûúà õÿòòè èñÿ, èñëàì õÿòòè àäëàíäûðìàéàúàüûã! Áó éåíè õÿòò, ðÿññàìëûã âÿ ñàèðÿ êèìè, ñÿíÿòèí áèð íþâöäöð. Íåúÿ êè, ßáäöððÿùìàí èáí-Õÿëäóí äà þç òàðèõèíèí áèðèíúè úèëäèíäÿ õÿòòè ñÿíÿò íþâëÿðèíäÿí ùåñàá åäèá éàçìûøäûð: “Éàçû âÿ õÿòòèí èíñàíëàðûí éàðàòäûüû ñÿíÿò íþâëÿðèíäÿí îëìàñû ùàããûíäà ôÿñèë, î äà ùÿðôëÿðèí ãóðóëóøó âÿ øÿêèëëÿðèíäÿí èáàðÿòäèð, èëàõûð”. Ñîíðà èñÿ äåéèð: “Õÿòòè áèëìÿê êÿìàëøÿðòè äåéèë. ×öíêè õÿòò ìÿäÿíèééÿò âÿ ìÿèøÿò ñÿíÿòëÿðè íþâöíäÿíäèð. Îíóí íàãèñëèéè äèíè íþãñàí ñàéûëìàç, àíúàã ìÿèøÿò âàñèòÿëÿðèíèí íþãñàíû ñàéûëûð”. Áó éîë èëÿ äÿ éåíè âÿ àéðûúà õÿòòÿ èúàçÿ âåðèëìÿñè èëÿ öìóìè õàëã þç äèíè áàðÿäÿ ãîðõóéà âÿ òÿøâèøÿ äöøìÿéÿúÿêäèð. Áåëÿ áèð òÿäáèð ñàéÿñèíäÿ äþâëÿò âÿ ñÿëòÿíÿò ö÷öí ÿñëà ùå÷ áèð òÿùëöêÿ åùòèìàë îëóíìàéàúàãäûð. Ìÿí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí âÿ Ìåëêóì õàíûí éåíè õÿòòèí èõòèðà âÿ òÿòáèãèíÿ ìöäàõèëÿ åòìÿñèíÿ ÿñëà åùòèéàú éîõäóð. Ãîé, õöñóñè ìÿúëèñ 152
þçö éåíè ÿëèôáàíûí éåýàíÿ èõòèðà÷ûñû âÿ òÿòáèãåäèúèñè îëñóí! Àíúàã áó øÿðòëÿ êè, éåíè éàçûäà ÿáÿäà íþãòÿ îëìàñûí, ùÿðôëÿð íþãòÿëÿðèí êþìÿéè îëìàäàí áèð-áèðèíäÿí ñå÷èëñèíëÿð, ùÿðÿêÿëÿð âÿ ñàèòëÿð òàìàìèëÿ âÿ ùàìûëûãëà ùÿðôëÿðèí ñûðàñûíà äàõèë åäèëñèíëÿð; ùÿðôëÿð èñÿ ñþçëÿðèí òÿðêèáèíäÿ áèòèøìÿç âÿ àéðû-àéðû éàçûëñûíëàð. Áó öñóë ãÿðèáÿ áèð èø âÿ éà òÿêúÿ àâðîïàëûëàðà õàñ îëàí öñóë äåéèëäèð. Àéðû-àéðû éàçûëûá áèòèøìÿéÿí ùÿðôëÿð, êóôè õÿòòè ìåéäàíà ýÿëìÿçäÿí ÿââÿë ÿðÿáëÿðäÿ, Ùèìéÿð òàéôàñûíäà äà ìþâúóä îëóá èøëÿíèëèðäè. Íåúÿ êè, ßáäöððÿùìàí èáí-Õÿëäóí þç òàðèõèíèí áèðèíúè úèëäèíäÿ, éóõàðûäà ãåéä åäèëÿí áÿùñäÿ éàçûð: “Ùèìéÿð òàéôàñûíäà áèð õÿòò âàð èäè êè, “ìÿñíÿä” àäëàíûðäû, ùÿðôëÿðè èñÿ áèòèøìÿçäè”. Éåíè õÿòòè èñëàì õÿòòè àäëàíäûðìàéàúàüûã. Îíà ýþðÿ êè, èñëàì õÿòòè àíúàã äèíè åëìëÿð ö÷öí ñàõëàíûëàí õÿòäèð. Éåíè õÿòò èñÿ àéðûúà áèð ñÿíÿò íþâöäöð êè, õàëãûí ìÿèøÿòè ö÷öí îíó þéðÿíìÿéè ëàçûì áèëìèøèê. Îäóð êè, ùÿìèí ñÿíÿòèí þéðÿíèëìÿñè èøèíè àñàíëàøäûðìàã ìÿãñÿäèëÿ ùÿìèí õÿòòè ÿýÿð ñîëäàí-ñàüà éàçñàã, ùå÷ êÿñ áèçè äàíëàéûá ìÿçÿììÿò åòìÿç. Éåíè õÿòò ö÷öí ùÿðôëÿðèí øÿêèëëÿðèíè èõòèðà âÿ òÿòáèã ìÿñÿëÿñèíäÿ ãîé õöñóñè ìÿúëèñ éåð öçö õàëãëàðûíûí áöòöí ÿëèôáàëàðûíû ýþç ãàðøûñûíà ãîéñóí âÿ îíëàðäàí ùÿð ùàíñûíûí øÿêëè õîøóíà ýÿëÿðñÿ, îíó ñå÷ñèí! ßëáÿòòÿ, ýþçÿëëèêäÿ, çÿðèôëèêäÿ ìèñèëñèç îëóá. Ùÿì äÿ þç êþùíÿ ùÿðôëÿðèìèç ÿñàñûíäà äöçÿëäèêëÿðèíÿ ýþðÿ öñòöíëöéÿ ìàëèê îëàí Ìåëêóì õàíûí èõòèðà åòäèéè ùÿðôëÿðèí øÿêèëëÿðè äÿ õöñóñè ìÿúëèñèí íÿçÿðèíäÿí ãà÷ìàìàëûäûð. Íÿùàéÿò, ñèçèí êèìè áþéöê àüàëàðûí þìðöíöí óçóí îëìàñûíû àðçó åäÿðÿê, ùÿì ÿëèôáà ìÿñÿëÿñèíäÿ, ùÿì äÿ éàçûá òÿêëèô åòäèéèì òÿäáèð áàðÿäÿ øÿôãÿòëè úàâàáûíûçû àðçó åäèðÿì. Î áþéöê àüàëàðà èõëàñû îëàí êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍ ÌÖÑÒßØÀÐÖÄÄÞÂËßÉß ßçÿìÿòëè àüàì, ñÿàäÿòèíèç äàèìè îëñóí! ßçèç ìÿêòóáóíóç ìÿùÿððÿì àéûíûí 2-äÿ éåòèøäè. Ïî÷òóí ýåúèêäèéèíèí ñÿáÿáèíè áèëìèðÿì. Ùÿð ùàëäà, ñÿäð-ÿçÿìëèê òÿñèñ îëóíäóãäàí ñîíðà ñèçäÿí áàøãà òåùðàíëû äîñòëàðûìûí ùàìûñû ìÿíè áèðäÿôÿëèê óíóòìóøëàð. Ìÿíèì àëèýþâùÿð øàùçàäÿì ìÿíè äàùà éàäûíà ñàëìûð âÿ ö÷ ìÿêòóáóìà úàâàá ýþíäÿðìÿìèøäèð. Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿä Úÿôÿð Ãÿðÿúÿäàüè àðòûã êîìåäèéàëàðûí òÿðúöìÿñè áàðÿäÿ ñóñìóøäóð. ßëè õàí ìÿíè åëÿ óíóòìóøäóð êè, ýóéà ùå÷ òàíûìûðìûø. Òèôëèñÿ ýÿëÿí âÿ ìÿíèìëÿ ìÿêòóáëàøìàã 153
âÿäèíè âåðÿí êàøàíëû Ìèðçÿ Òàüû Òÿáèá áèð ýóøÿéÿ åëÿ ñûüûíìûø êè, âàðëûüûíäàí ùå÷ áèð ÿñÿð ýþðöíìöð. Ùÿòòà áèçèì äöíéàýþðìöø ãîúà äîñòóìóç çÿðäöøòèíÿñÿá Ìàíóêúè Ñàùèá äÿ âÿä åòäèéè “ßíúöìÿíàðàéå-ùóøÿíý” êèòàáûíû ýþíäÿðìÿéè áèð éàíà ãàëñûí, þçöíö åëÿ êÿíàðà ÷ÿêìèøäèð êè, ñàíêè íÿôÿñ ÷ÿêìÿéÿ úöðÿòè éîõäóð. Î äà ìÿíèì ö÷ ìÿêòóáóìà úàâàá éàçìàìûøäûð. Íÿ èñÿ, ÿââÿëëÿð âÿçèééÿò áàøãà úöð èäè, èíäè èñÿ áàøãà úöð îëìóøäóð. Âÿçèééÿò åëÿ ãàëìàäû, áåëÿ äÿ ãàëìàéàúàã! Áöòöí äîñòëàðûí ñóñìàñûíû öçöðëö ùåñàá åäèðÿì. Ñèçèí èøàðÿíèçè àíëàìàã ö÷öí ôèêèðëÿøìÿê ëàçûì äåéèëäèð. Ñîí äÿôÿ Òèôëèñÿ ýÿëäèêäÿ ñèçÿ âåðäèéèì øåèðëÿðè éÿãèí êè, îõóìóøñóíóç: “Ùàðàìçàäÿéÿ áåë áàüëàìàéûí! Çÿíúèíè éóìàãëà àüàðòìàã îëìàç”.
Òÿáèÿòëÿðèíäÿ éàëòàãëûã âÿ àë÷àãëûüûí òÿñèðè îëàí àäàìëàð áåëÿ, ìÿíèì íÿçÿðèìäÿ éöêñÿê òÿáèÿòëè âÿ ãåéðÿòëè àäàìëàðäûð. Ëàêèí áèçèì ùÿðèôèí òÿáèÿòèíÿ éàëòàãëûã âÿ àë÷àãëûã äà òÿñèð åòìèð. Ùÿð êÿñäÿí êè, ãîðõóð, ÷ÿêèíèð, þçöíö îíà õåéèðõàù ýþñòÿðèð. Àë÷àã òÿáèÿòëè, éàðàìàç, ðÿçèë âÿ ãîðõàãëàðûí õàñèééÿòè áåëÿäèð. Ñèç íÿ èø ö÷öí Áàêûéà ýÿëìèøñèíèç? Áóðàäàí ùàðàéà ýåäÿúÿêñèíèç? Áÿñ ñèçèí ßäëèééÿ Íàçèðëèéèíèç âÿ Òèôëèñäÿ ìÿíèìëÿ Øåéõöëèñëàìà ýþñòÿðäèéèíèç àâðîïàñàéàüû ãàíóí ìÿúÿëëÿíèçèí àãèáÿòè íÿ îëäó? ßäëèééÿ íàçèðè âÿçèôÿñèíè Çÿùèðöääþâëÿéÿ âåðìèøëÿð. Òèôëèñäÿ ìÿí Çÿùèðöääþâëÿäÿí ñîðóøäóì êè, ñàâàäûíûç âàðìû? Úàâàáûíäà äåäè êè: “Õåéð, ñàâàäûì éîõäóð”. Áÿñ ñàâàäñûç àäàì íåúÿ íàçèð îëàúàãäûð? Áÿñ ñèçèí ùÿìèí íàçèðëèê ùàããûíäà Òåùðàí ãÿçåòèíèí áèð íå÷ÿ íþìðÿñèíäÿ äÿðú åòäèðèá îõóúóëàðà ñàáóí êþïöéöíÿ îõøàéàí ôèêèðëÿðèíèç ùàããûíäà åëàí åòäèéèíèç î òàðàããà-òóðóãëó èñëàùàò ùàðàéà ýåòäè?! Ñèçèí ùÿéàòà êå÷èðìÿê èñòÿäèéèíèç ãàíóíëàð áóýöíêö Èðàíäà îíà îõøàéûð êè, áèð àðàáàéà áèð àò, áèð óëàã, áèð úàìûø âÿ áèð þêöçäÿí èáàðÿò ìöõòÿëèô éåðèøëè äþðä ùåéâàí ãîøàñàí. Àò ñóðÿòëè ýåäÿíäèð, óëàüûí éåðèøè îðòàäûð, úàìûø àüûð ýåäÿíäèð, þêöç èñÿ þçöíö òÿðñëèéÿ ãîéóá, áàøãàëàðûíûí äà éåðèìÿñèíÿ ìàíå îëàíäûð. Áåëÿ áèð âÿçèééÿòäÿ, ÿëáÿòòÿ, àðàáà ÿñëà èðÿëè ýåòìÿéÿúÿêäèð. Àò þç éîëäàøëàðûíà äåéÿúÿêäèð êè: “Ýÿëèí ãåéðÿò åäèí, àðàáàíû ÷ÿêÿê!” Óëàã èñòÿð-èñòÿìÿç áóíà ðàçû îëàðàã, àëàáàáàò ùÿðÿêÿò åäÿúÿêäèð. Úàìûø àòûí ñþçöíö èêðàùëà äèíëÿéÿúÿê âÿ àüûð-àüûð ùÿðÿêÿò åäÿúÿê, þêöç èñÿ íÿ àòûí ñþçöíö äèíëÿéÿúÿê, íÿ äÿ éåðèíäÿí ùÿðÿêÿò åäÿúÿêäèð. 154
Òÿôÿêêöð ñàùèáè îëàí ñèç, àðàáàíûí èðÿëè ýåòìÿñèíè èñòÿéèðñèíèç. Èðàíäàêû ëèáåðàëëàð ñèçèí õÿéàëûíûçûí òÿðÿôäàðû îëìàãëà, ìÿí äåäèéèì àò êèìèäèðëÿð. Èðàíûí éåðäÿ ãàëàí úàìààòû èñÿ óëàã, úàìûø âÿ þêöç òÿáèÿòèíäÿäèðëÿð êè, èñòÿð-èñòÿìÿç ñèçèí ôèêèðëÿðèíèçÿ éà øÿðèê îëóð âÿ éà îíó ðÿää åäèðëÿð. Áöòöí Èðàí úàìààòû àò òÿáèÿòèíäÿ îëìàëû, îíëàðûí ùàìûñû ëèáåðàë îëìàëûäûð. Î çàìàí ñèçèí àðàáàíûç éîëà äöøÿ áèëÿð. Áóíëàð ùàìûñû ñèçèí ö÷öí áèð òÿúðöáÿäèð. Ñèç áèëìÿëèñèíèç êè, íÿ ãÿäÿð êè, “Êÿìàëöääþâëÿ” ÷àï åäèëìÿìèø âÿ áöòöí ÿùàëèíèí ôèêðèíäÿ êþê ñàëìàìûøäûð, íÿ ãÿäÿð êè, áèðè äèýÿðèíäÿí àéðû éàçûëàí áèòèøìÿç ùÿðôëÿðÿ ìàëèê îëàí ÿëèôáà áèòèøèê éàçûëàí ùÿðôëÿðÿ ìàëèê ÿëèôáàíûí éåðèíè òóòìàìûøäûð, íÿ ãÿäÿð êè, êÿíäëè, øÿùÿðëè âÿ áöòöí ÿùàëè ñàâàäëàíìàìûøäûð âÿ åëì ñàùèáè îëìàìûøäûð, ñèçèí çÿùìÿòëÿðèíèç ùàìûñû ùå÷ÿ – ïó÷à ÷ûõàúàãäûð. Àâðîïàäàí ýÿòèðäèéèíèç âÿ áöòöí àéÿëÿðè âÿ ùÿäèñëÿðè þç ôèêèðëÿðèíèçèí ñöáóòó ö÷öí äÿëèë ùåñàá åòäèéèíèç êèòàá àâðîïàëûëàðûí ôèêðèíèí ìÿùñóëó èäè. Ñèç åëÿ áèëèðñèíèç êè, îíó ÿõç åòìÿêëÿ, ìÿãñÿäÿ ÷àòìàã îëàð. Ëàêèí ñèç áèëìèðñèíèç êè, ìÿíÿâè âÿ ôèêðè òÿðÿããè þëêÿäÿêè çàùèðè âÿ ÿìÿëè òÿðÿããèäÿí ÿââÿë áàø òóòìàéûáäûð. Èíñàí òÿúðöáÿ ñàùèáè âÿ àüûëëûëàðûí äöçÿëòäèéè ïëàíëàðûí ñèðëÿðèíè äÿðèíäÿí þéðÿíìÿäèêúÿ, áàøãàëàðûíûí òÿúðöáÿñèíè îëäóüó êèìè ìÿíèìñÿìÿêäÿí ùå÷ áèð íÿòèúÿ ÿëäÿ åäÿ áèëìÿç. Ñèç ýþðÿúÿêñèíèç, áèçèì ùÿðèô àõûðäà ùàðàéà ÷àòàúàãäûð. ßýÿð Ðóùöë-ãöäñ äÿ ýÿëèá þç ÿëèôáàñûíû ùÿéàòà òÿòáèã åòìÿçñÿ, îíóí áöòöí ñÿéëÿðè âÿ çÿùìÿòëÿðè íÿòèúÿñèç ãàëàúàãäûð. Ìÿýÿð áöòöí úàìààò àéÿëÿðè âÿ ùÿäèñëÿðè àíëàéûðëàð? Àéÿëÿð âÿ ùÿäèñëÿð áó èøÿ ÷àðÿ åäÿ áèëÿðìè? Èðàí úàìààòû àâðîïàëûëàðûí ôèêèðëÿðèíè ãàâðàìàã èñòåäàäûíà ìàëèê îëìàëûäûð. Àâðîïàëûëàðûí òÿúðöáÿëÿðè âÿ ùöíÿðëÿðèíè ìÿíèìñÿìÿêäÿí ÿââÿë îíëàðûí õÿéàëû èðàíëûëàðûí øöóðóíäà þçöíÿ éåð òàïìàëûäûð. Äåéÿúÿêñèíèç êè, Ìèðçÿ Ôÿòÿëè, ñÿíèí äÿ ôèêèðëÿðèí ùÿéàòà êå÷èðèëÿñè äåéèëäèð! Áÿëè, ùÿëÿëèê, áó äà äîüðóäóð. Ëàêèí ìÿíèì ôèêèðëÿðèì ùå÷ îëìàçñà ùàãäûð. Áèð çàìàí ýÿëÿúÿêäèð êè, áèçèì àðçóëàðûìûç ìÿíèì õÿéàëûìëà ùÿãèãÿòÿ ÷åâðèëÿúÿêäèð. Ñèçèí áèð äàùà Òèôëèñÿ éîëóíóç äöøÿúÿêäèð, éà éîõ? Ìÿí âÿ Øåéõöëèñëàì ñèçè ýþðìÿê ùÿñðÿòèíäÿéèê. Ðóùöë-ãöäñöí ìÿêòóáóíó ñèçÿ åëÿ áèð âàñèòÿ èëÿ ýþíäÿðäèì êè, øöáùÿñèç, ÷àòàúàãäûð. Áèëìèðÿì ìÿíÿ íÿ êèòàá ýþíäÿðìèøñèíèç. Ìÿí ñèçäÿí ùå÷ áèð êèòàá àëìàìûøàì. ßëáÿòòÿ, íÿ âàõò âÿ êèìèí âàñèòÿñèëÿ ýþíäÿðäèéèíèçè éàçûí! 155
Øåéõöëèñëàì ñèçÿ ÷îõëó ñàëàì ýþíäÿðèð. ßýÿð çÿùìÿò îëìàçñà, þçöíöçöí âÿçèééÿòèíèçäÿí, ÿùâàëàòûíûçäàí âÿ Èðàíûí éåíèëèêëÿðèíäÿí ÿòðàôëû áèð ìÿêòóá éàçûá ýþíäÿðèí! ßìèí îëóí êè, îíóí ìÿçìóíóíó ìÿíäÿí âÿ Øåéõöëèñëàìäàí áàøãà ùå÷ êèì áèëìÿéÿúÿêäèð. Áèç ñèçèí ÿùâàëàòûíûçû áèëìÿéèí òÿøíÿñèéèê. “Òåùðàí” ãÿçåòèíäÿí ÷îõ øèêàéÿòëè âÿ ðÿíúèäÿéÿì. Ìàçÿíäÿðàí ñÿôÿðè òÿÿññöðàòûíûí âÿ Äîâøàíòÿïÿ îâ ñÿôÿðèíèí ÿùâàëàòûíûí íþìðÿäÿííþìðÿéÿ êå÷ìÿñè àç ãàëìûøäûð êè, áèçè Òèôëèñäÿí ãà÷àã ñàëñûí. Îüëóì Ðÿøèä ñèçèí ÿëèíèçè þïöð. Ýèìíàçèéàíû áèòèðìèø, ùàçûðäà åâäÿ ÿðÿá âÿ ôàðñ äèëëÿðèíè þéðÿíìÿêëÿ ìÿøüóëäóð, ôðàíñûç ìöÿëëèìè äÿ âàðäûð. Èíäè ôðàíñûç äèëèíè ÷îõ éàõøû áèëèð. Ãàáèëèééÿòëè úàâàíäûð. Èñòåäàä âÿ ÿõëàãûíäàí ãÿëáÿí ÷îõ ðàçûéàì. Õóäàâÿíäè-àëÿì ýþçöìöí èøûüû Ùöñåéíè âÿ îíó þç ùèìàéÿñèíäÿ ñàõëàñûí êè, áèçäÿí ñîíðà îíëàð áèçèì éàäèýàðëàðûìûçäûð. 1872-úè èë ìàðòûí 3-äÿ Òèôëèñäÿ, ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû.
ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÀ ÈÊÈÍÚÈ ÌßÊÒÓÁ
ßçÿìÿòëè àüàì Ìèðçÿ Éóñèô õàí! Ñÿàäÿòèíèç äàèìè îëñóí! Éàçûðñûíûç êè, úÿëàë ñàùèáè ñÿäð-ÿçÿì úÿíàá ëàðû þç âÿçèôÿñèíäÿ Èðàíäà î èøëÿðè ýþðÿúÿêäèð êè, Áþéöê Ïéîòð Ðóñèéàäà ýþðìöøäöð. Öìèä âàð êè, áèçèì ùÿìâÿòÿíëÿðèìèç òÿðáèéÿñèçëèê áÿëàñûíäàí õèëàñ îëñóíëàð. Åëÿ èñÿ, ìÿí Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíèí ñèçèí úÿëàë ñàùèáè, éöêñÿê âÿ ÿçèç úÿíàáûíûçà òÿáðèê éàçìàüûìûí éåðè âàðäûð. Ëàêèí ùÿð èääèà ö÷öí äÿëèë ýþñòÿðìÿê ëàçûì ýÿëèð. Áþéöê Ïéîòð þç õàëãûíû òÿðáèéÿñèçëèê âÿ ñàâàäñûçëûüûí áÿëàñûíäàí õèëàñ åòìÿê ö÷öí ðóñëàðûí êþùíÿ ÿëèôáàñûíû ëÿüâ åäèá, éåíè áèð ÿëèôáà òÿòáèã åòìèøäèð. Ñèçèí ñÿäðÿçÿì úÿíàáëàðû èñÿ êþùíÿ ÿëèôáàíû ñàõëàéûð. Áÿñ ùàíñû âàñèòÿ èëÿ î, áèçèì õàëãûìûçû òÿðáèéÿñèçëèê âÿ ñàâàäñûçëûüûí áÿëàñûíäàí õèëàñ åäÿúÿêäèð. Éåíè ÿëèôáàíûí òÿòáèãèíäÿí âÿ ìààðèôèí ýåíèøëÿíäèðèëìÿñèíäÿí ÿââÿë Èðàí þëêÿñèíäÿ ýþðöëÿ áèëÿúÿê ùÿð úöð ìöëêè òÿäáèð íÿòèúÿñèç âÿ áÿùðÿñèç ãàëàúàãäûð. Áåëÿ áèð âÿçèééÿòäÿ Èðàíäà ýþðöëÿí ùÿð áèð òÿäáèð ãóìñàë ñÿùðàäà òèêèëÿí áèð åâÿ îõøàéûð êè, êöëÿê ãàëõäûãäà áó áèíàíû àëò-öñò åäÿðÿê, éåðëÿ éåêñàí åäÿúÿêäèð. 156
Áó î äåìÿêäèð êè, ìààðèôèí éàéûëìàñûíäàí ÿââÿë ýþðöëÿí ùÿð úöð òÿäáèðëÿð àëò-öñò îëàúàãäûð. Èðàí õàëãû áó ýöí ñèçèí ñÿäð-ÿçÿì úÿíàáëàðûíûí ôèêðèíÿ øÿðèê äåéèëäèð âÿ îíóí ôèêðèíäÿ òóòäóüó ìÿãñÿäëÿðè äÿðê åòìÿê ãàáèëèééÿòèíäÿí ìÿùðóìäóð. Ùÿð øåéäÿí ÿââÿë, áåëÿ áèð âàñèòÿ òàïìàã ëàçûìäûð êè, õàëã îíóí ôèêðèíÿ øÿðèê îëàðàã, îíóí ýþðäöéö òÿäáèðëÿðè ìöäàôèÿ åòìÿéÿ ùàçûð îëñóí! Áó âàñèòÿ èñÿ êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê, éåíè ÿëèôáàíû òÿòáèã åòìÿê éîëó èëÿ ìààðèôè éàéìàãäàí èáàðÿòäèð. ßýÿð áåëÿ îëàðñà, íÿèíêè ìÿí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè îíó òÿáðèê åäÿðÿì, ùÿòòà áöòöí äöíéà îíóí ìÿääàùû îëàð âÿ ýÿëÿúÿê íÿñèëëÿð äöíéà äóðäóãúà îíà òÿøÿêêöð åäÿðëÿð âÿ òàðèõèí ñÿùèôÿëÿðè îíóí òÿðèôè âÿ âÿñôè èëÿ äîëàð. Ëàêèí ñèçèí ñÿäð-ÿçÿì úÿíàáëàðû ìÿíÿ ãàðøû êÿìèëòèôàò îëìàñû öçöíäÿí, áó úöð öìóìè áèð ìÿíôÿÿòÿ îíà ýþðÿ ýþç éóìóá êè, êþùíÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ôèêðè ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí îðòàëûüà àòûëìûøäûð. Î, åëÿ ýöìàí åäèð êè, áóíñóç îíóí ýþðäöéö úöðáÿúöð âÿ ìöõòÿëèô áàøãà òÿäáèðëÿð äþâëÿò âÿ ìèëëÿòÿ áèð ñÿìÿðÿ âåðÿúÿê âÿ áÿùðÿ ýþñòÿðÿúÿêäèð. Ëàêèí î, áèëìÿëèäèð êè, éåíè ÿëèôáà òÿòáèã åäèëìÿçñÿ, ìààðèô éàéûëìàçñà, îíóí ýþðäöéö áöòöí òÿäáèðëÿð óçàãäàí ñó êèìè ýþðöíÿí ñÿðàáà îõøàéàð. Ìÿòëÿá äàùà àéäûí îëñóí äåéÿ, ñèçèí ö÷öí áèð ìöãÿääèìÿ ôèêèðëÿøèá éàçûðàì. Áó äà îíà ýþðÿäèð êè, ãÿì-ãöññÿíèí ÷îõëóüóíäàí þëöì àðçóëàéûðàìñà äà, ìÿíÿ ãèñìÿò îëìóð. Îäóð êè, áèð íå÷ÿ ñààòëûüà ãÿì âÿ ãöññÿíè óíóòìàã õàòèðèíÿ þçöìÿ áèð ìÿøüÿëÿ àõòàðûðàì. ×öíêè ìÿùÿððÿì àéûíûí 17-äÿ Õàíáàáà õàíûí àðâàäû îëàí ãûçûì Ñåéðÿáÿéèì ñèçÿ ìÿëóì îëàí õÿñòÿëèê íÿòèúÿñèíäÿ þëìöøäöð. Îíäàí èêè óøàã ãàëìûøäûð êè, áèðè 4 éàøûíäà ãûçäûð, èêèíúèñè 3 éàøûíäà îüëàí. Äàùà íÿ âÿçèééÿòäÿ îëäóüóìó ñîðóøìàéûí! ÌÖÃßÄÄÈÌß
Èðàí âèðàí îëìóøäóð. Ñ ó à ë – Íÿéÿ ýþðÿ? Ú à â à á – Îíà ýþðÿ êè, úàìààòû éîõñóë âÿ ôÿãèðäèð? Ñ ó à ë – Íÿ ö÷öí Èðàí úàìààòû éîõñóë âÿ ôÿãèðäèð? Ú à â à á – Îíà ýþðÿ êè, ÿêèí÷èëèê, òèúàðÿò, ìàëäàðëûã, ôÿùëÿëèê âÿ áó êèìè ïåøÿëÿðèí ãàéäà-ãàíóíëàðûíäàí õÿáÿðñèçäèðëÿð. Ñ ó à ë – Èðàí ÿùàëèñèíèí ÿêèí÷èëèê, òèúàðÿò, ìàëäàðëûã âÿ êÿñáêàðëûãäàí õÿáÿðñèç îëìàñûíûí ñÿáÿáè íÿäèð? Ú à â à á – Îíà ýþðÿ êè, ìÿèøÿò âÿ ýöçÿðàí ùàããûíäà Èðàí õàëãûíûí ÿëèíäÿ êèòàá éîõäóð. 157
Ñ ó à ë – Ìÿèøÿò âÿ ýöçÿðàíà äàèð Èðàí õàëãûíûí ÿëèíäÿ êèòàáëàðûí îëìàìàñûíûí ñÿáÿáè íÿäèð? Ú à â à á – Îíà ýþðÿ êè, Èðàíäà ùå÷ êÿñ áó úöð êèòàáëàðû éàçìàã âÿ éà òÿðúöìÿ åòìÿê èñòÿìèð. Ñ ó à ë – Íÿéÿ ýþðÿ ùå÷ êÿñ áó êèìè êèòàáëàðû éàçìàã âÿ òÿðúöìÿ åòìÿê èñòÿìèð? Ú à â à á – Îíà ýþðÿ êè, Èðàíäà ùå÷ êÿñ áó úöð êèòàáëàðû ñåâìèð âÿ îíëàðûí ìöÿëëèôè âÿ éà ìöòÿðúèìëÿðèíèí çÿùìÿòèíè ãèéìÿòëÿíäèðìèð. Ñ ó à ë – Íÿ ö÷öí ùå÷ êÿñ îíëàðû àëìûð? Úàâàá – Îíà ýþðÿ êè, êèòàáëàðû îõóéà áèëìèð. Ñ ó à ë – Íÿ ö÷öí îíëàðû ùå÷ êÿñ îõóéà áèëìèð? Ú à â à á – Îíà ýþðÿ êè, ìèíäÿ áèð íÿôÿð ìöñòÿñíà îëìàã øÿðòèëÿ, áöòöí Èðàí úàìààòû ñàâàäñûçäûð. Ñ ó à ë – Íÿéÿ ýþðÿ Èðàí úàìààòû ñàâàäñûçäûð? Ú à â à á – Îíà ýþðÿ êè, ñàâàäëàíìàã ÷îõ ÷ÿòèí áèð èøäèð. Ñ ó à ë – Ñàâàäëàíìàüûí ÷ÿòèíëèéèíèí ñÿáÿáè íÿäèð? Ú à â à á – Îíà ýþðÿ êè, ñàâàäñûçëûüûí ëÿüâèíèí âàñèòÿñè îëàí ÿëèôáà ÷îõ ÷ÿòèíäèð. Ñ ó à ë – Ñàâàäñûçëûüû ëÿüâèí âàñèòÿñè îëàí ÿëèôáàíûí ÷ÿòèíëèéèíèí ñÿáÿáè íÿäèð? Ú à â à á – Îíà ýþðÿ êè, áó ÿëèôáàíûí ñàìèò ùÿðôëÿðè ñþçëÿðèí òÿðêèáèíäÿ áèðè äèýÿðèíÿ áèòèøèð âÿ áèðè-áèðèíäÿí íþãòÿëÿðëÿ ñå÷èëèð; äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ ñàèò ùÿðôëÿð ñþçëÿðèí òÿðêèáèíäÿ éàçûëìûð, àíúàã èôàäÿ îëóíóð. Ñ ó à ë – Áÿñ Èðàíû àáàäëàøäûðìàã ö÷öí íÿ åòìÿê ëàçûìäûð? Ú à â à á – Áóíóí ö÷öí Èðàí úàìààòû áåùèøò ìèñëè îëàí éåð öçöíäÿ úÿëàë ñàùèáè îëàí Àëëàùûí îíëàð ö÷öí éàðàòäûüû áöòöí íåìÿòëÿðäÿí ôàéäàëàíûá, ñÿðâÿò âÿ äþâëÿò ñàùèáè îëìàëûäûðëàð. Ñ ó à ë – Òÿáèÿòèí âÿ Àëëàùûí áÿõø åòäèéè íåìÿòëÿðäÿí Èðàí õàëãûíûí ôàéäàëàíìàñû ö÷öí íÿ åòìÿê ëàçûìäûð? × à â à á – Îíóí ö÷öí Èðàí úàìààòû èñòÿð øÿùÿðëè, èñòÿð êÿíäëè, èñòÿð åëàò îëñóí, èñòèñíàñûç, ãàäûíëû-êèøèëè, Ïðóññèéà þëêÿñèíèí ÿùàëèñè êèìè, áàøäàí-áàøà ñàâàäëû îëìàëû, òÿáèÿòèí ñèðëÿðèíè þéðÿíìÿëè âÿ Àëëàùûí íåìÿòëÿðèíäÿí èñòèôàäÿ åòìÿê ö÷öí åëìèí ýöúö âÿ ãöäðÿòèíÿ àðõàëàíìàëûäûð. Ñ ó à ë – Áöòöí Èðàí úàìààòûíûí, ãàäûíëû-êèøèëè, ñàâàäëàíìàñû ö÷öí íÿ åòìÿê ëàçûìäûð? Ú à â à á – Êþùíÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê âÿ éåíè ÿëèôáàíû òÿòáèã åòìÿê ëàçûìäûð êè, ñàâàäëàíìàã ùÿð êÿñÿ ìöìêöí îëñóí. Ïðóññèéà äþâëÿòèíèí 158
åòäèéè êèìè, úàìààòû ìÿúáóð åòìÿê ëàçûì ýÿëèð êè, ùÿð éåðäÿ ìÿêòÿáëÿð à÷ñûíëàð âÿ áöòöí óøàãëàð 9 éàøûíäàí 15 éàøûíà ãÿäÿð îõóéóá-éàçìàüû þéðÿíìÿêäÿí áàøãà, ùå÷ áèð èøëÿ ìÿøüóë îëìàñûíëàð. Ñ ó à ë – Éåíè ÿëèôáàíû íÿ úöð éàðàòìàã ëàçûìäûð? Ú à â à á – Ñàìèò ùÿðôëÿðèí ùàìûñû áèòèøìÿç îëìàëûäûð; ñàèò ùÿðôëÿð, éÿíè åðàá ùàìûñû ñàìèò ùÿðôëÿðèí ñûðàñûíà äàõèë åäèëìÿëè, ùÿðôëÿðäÿ îëàí áöòöí íþãòÿëÿð àòûëìàëû âÿ Àâðîïà õàëãëàðûíûí ÿëèôáàñû êèìè éàçìàã âÿ îõóìàã ñîëäàí-ñàüà òÿòáèã åäèëìÿëèäèð. Ñ ó à ë – Áÿëêÿ áó èø, éÿíè áåëÿ áèð ÿëèôáàíûí éàðàäûëìàñû øÿðèÿòÿ çÿðÿð éåòèðäè? Ú à â à á – Áèðèíúèñè, áåëÿ áèð èø ùå÷ áèð âÿúùëÿ øÿðèÿòÿ çèää äåéèëäèð. Èêèíúèñè, òóòàã êè, áó èø øÿðèÿòÿ ìöõàëèôäèð, ëàêèí õàëãûí õåéðèíÿ îëäóüó ö÷öí áó èøäÿ áèð ùèéëåéè-øÿðè äöøöíöá òÿòáèã åòìÿê ëàçûìäûð. Ìÿëóìäóð êè, ìöãÿääÿñ øÿðèÿò ñÿëÿìè äÿ ùàðàì åòìèøäèð. Ëàêèí äèí àëèìëÿðè ýþðìöøëÿð êè, ùå÷ êÿñ øÿõñè õåéðè îëìàäàí, éÿíè ñÿëÿìñèç, Àëëàù õàòèðèíÿ, ùå÷ êÿñÿ áîðú âåðìèð âÿ ùÿð êÿñ êè, áàøãàñûíäàí Àëëàù õàòèðèíÿ áîðú èñòÿéèð, úàâàáûíäà äåéèðëÿð êè: “Ñàäûüûí éàíûíà ýåò!”. Áåëÿëèêëÿ äÿ äöíéàíûí èøè ïîçóëóð. Áóíà ýþðÿ äÿ ëàáöä âÿ ÷àðÿñèç ãàëàðàã, áèð ùèéëåéè-øÿðè äöøöíìöøëÿð êè, ïóë ñàùèáè þç ïóëóíó áîðú âåðÿðêÿí ãàçàíú âÿ ìÿíôÿÿòäÿí ìÿùðóì îëìàñûí. Ìÿñÿëÿí, áèð øÿõñ áàøãà áèð øÿõñÿ áèð èë ìöääÿòèíÿ ìèí òöìÿí áîðú âåðèð. Îíäàí ñîíðà áèð äÿíÿ àëìàíû âÿ éà áàøãà áèð ãèéìÿòñèç øåéè ÿëèíäÿ òóòàðàã, øÿðèÿò ùàêèìèíèí ìÿñëÿùÿòè èëÿ áîðúëó îëàí àäàìà ìöðàúèÿò åäÿðÿê äåéèð: “Áó àëìàíû ïóëóíó áèð èë ñîíðà àëìàã øÿðòèëÿ ñÿíÿ 200 òöìÿíÿ ñàòûðàì. Ñÿí áèëÿ-áèëÿ âÿ àíëàéà-àíëàéà áóíó ìÿíäÿí àëìàã èñòÿéèðñÿíìè êè, âÿäÿ áàøûíäà 200 òöìÿíè ìÿíÿ âåðÿñÿí?” Áîðú àëàí øÿõñ äÿ áóíó ãÿáóë åäèð, øÿðèÿò ùàêèìè èñÿ îíëàðûí àðàñûíäà ÿìÿëÿ ýÿëÿí ñàçèø ùàããûíäà ñèüÿ îõóéóð. Áóíäàí ñîíðà èñÿ áîðú àëàí øÿõñ, áîðú âåðÿí øÿõñÿ 1200 òöìÿíèí ñÿíÿäèíè òÿãäèì åäèð. Áåëÿ áèð ùèéëåéè-øÿðè Àëëàù þç Ãóðàíûíäà áóéóðìóøäóðìó? Øÿðèÿòè òÿòáèã åäÿí øÿõñ îíó þç ùÿäèñëÿðèíäÿ õÿáÿð âåðìèøäèðìè? ßëáÿòòÿ, õåéð! Åëÿ èñÿ ìÿëóì îëóð êè, ëàçûì ýÿëÿðñÿ, ìöõòÿëèô ùèéëåéèøÿðè âàñèòÿñèëÿ øÿðèÿòèí áÿçè ùþêìëÿðèíäÿí êÿíàðà ÷ûõìàã ìöìêöíäöð. ßýÿð äþâëÿò õàäèìëÿðè ÿñðèí ïàäøàùûíà ùàâàäàð ÷ûõìàã ìÿãñÿäèëÿ áèð åòèðàç åäÿðÿê äåñÿëÿð êè: “Ìààðèôèí éàéûëìàñû ìöòëÿãèééÿò ùþêóìÿòèíèí ìþòÿäèë ùþêóìÿòëÿ ÿâÿç åäèëìÿñèíÿ ñÿáÿá îëàð”, îíëàðà áó úàâàáû âåðìÿê îëàð êè: “Ìààðèô éàéûëìàçñà, ìöñòÿãèë øàùëàðûí ñöëàëÿñè òàìàìèëÿ ìÿùâ îëìàã òÿùëöêÿñè ãàðøûñûíäà ãàëàúàãäûð. Éÿíè ñàâàäñûç áèð þëêÿäÿ 159
áèð ìöñòÿãèë ïàäøàùûí éåðèíÿ áàøãà ñöëàëÿäÿí îëàí ìöñòÿãèë ïàäøàùûí ìåéäàíà ÷ûõìàñû äàùà àðòûã ìöìêöí âÿ åùòèìàëà éàõûíäûð. Áöòöí äöíéà òàðèõè áó õöñóñäà ñöáóòëàðëà äîëóäóð. Áåëÿ èñÿ åëì âÿ ìààðèôèí éàéûëìàñûíà ìàíå îëàí äþâëÿò àäàìëàðû þçëÿðè èñòÿìÿäÿí âÿ áèëìÿäÿí îíëàðûí ýöçÿðàíûíû òÿìèí åäÿí ùàçûðêû ÿñðèí ìöñòÿãèë ïàäøàùûíûí äåâðèëìÿñè ö÷öí øÿðàèò éàðàäûðëàð. Ëàêèí ÿýÿð åëì âÿ ìààðèô éàéûëàðñà, ùàçûðêû øàùëàðûí ìöñòÿáèä ñÿëòÿíÿòè ìþòÿäèë ñÿëòÿíÿòëÿ ÿâÿç åäèëÿðñÿ äÿ, ÿñðèí ïàäøàùëûüûíûí ñöëàëÿñèíèí çàâàëà óüðàìàñû òÿñÿââöðÿ áåëÿ ýÿëìÿç. Ñ ó à ë – Áåëÿ èñÿ, Ìèðçÿ Ôÿòÿëè, ñÿíèí èíäóêñèéà âÿ äåäóêñèéàíà ýþðÿ áèç éåíè ÿëèôáàíûí òÿòáèãè íÿòèúÿñèíäÿ òÿëÿô îëàí êþùíÿ êèòàáëàðûìûçûí éöç êöðóð òöìÿíÿ éàõûí ãèéìÿòèíäÿí ÿë ÷ÿêèá, çÿðÿðÿ äöøìÿëèéèêìè? Úàâàá – ßëè õàí, ñÿí èñòÿéèðñÿíìè êè, éöç êöðóð òöìÿí õàòèðèíÿ áèç âÿ áèçèì ýÿëÿúÿê íÿñèëëÿð áó ýöíäÿí ãèéàìÿòÿ ãÿäÿð ìèí êöðóð èë ìöääÿòèíäÿ ÿáÿäè áÿäáÿõòëèê âÿ úÿùàëÿò è÷èíäÿ ãàëàã? Áèð äÿ áåëÿ äåéèðëÿð êè, ñÿäð-ÿçÿì úÿíàáëàðû ÿëàùÿçðÿò ïàäøàùû Àâðîïà ñÿôÿðèíÿ àïàðûð. Áó õöñóñäà äà áèð íå÷ÿ êÿëìÿ éàçìàã èñòÿéèðÿì. Øàù ÿëàùÿçðÿòëÿðè Ïåòåðáóðãó, Áåðëèíè, Âåíàíû, Ïàðèñè, Ëîíäîíó âÿ Èñòàíáóëó ýþðöá áàøà äöøÿúÿêëÿð êè, äöíéà áàøãà äöíéàäûð, âÿçèééÿò èñÿ áàøãà úöðÿäèð. Îíà ýþðÿ äÿ øöáùÿñèç, ùÿð áèð ìÿñÿëÿäÿ àâðîïàëûëàðûí òÿúðöáÿñèíè òÿòáèã åòìÿéè õàùèø åäÿúÿêäèð. Àâðîïàëûëàðûí òÿúðöáÿñè èñÿ úöðáÿúöð âÿ ìöõòÿëèô åëìëÿðèí âÿ ñÿíÿòëÿðèí éàéûëìàñûíûí íÿòèúÿñèäèð. Ñ ó à ë – Àâðîïàëûëàðûí òÿúðöáÿñè ùàíñû àäàìëàðûí, ùàíñû åëì ñàùèáëÿðèíèí, ùàíñû ñÿíÿòêàðëàðûí âÿ ùàíñû ñÿðâÿò ñàùèáëÿðèíèí êþìÿéè èëÿ òÿòáèã îëóíàúàãäûð? Ìÿýÿð Èñòàíáóë ñóëòàíû âÿ Ìèñèð õÿäèâè àâðîïàëûëàðûí öñëóáóíäàí õÿáÿðñèçäèðëÿð? Ìÿýÿð îíó þéðÿíìÿê èñòÿìèðëÿð? Áó ìöääÿò ÿðçèíäÿ îíëàð íÿ åòìèøëÿð? Ùåé ÷àëûøûá-÷àïàëàéûðëàð, ùåé éàõàëàðûíû éûðòûðëàð, ëàêèí îðòàëûãäà ùå÷ áèð íÿòèúÿ éîõäóð. Áó ýöí îíëàðûí ìÿìëÿêÿòèíäÿ ìöøàùèäÿ îëóíàí àç-÷îõ ìÿäÿíèééÿò ÿñÿðè éåíÿ äÿ èñëàì øàùëàðûíûí õèäìÿòèíäÿ îëàí àâðîïàëûëàðûí êþìÿéè èëÿ éàðàíìûøäûð. Îñìàíëû õàëãûíûí þçöíÿ ýÿëèíúÿ, èðàã îëñóí, áöòöí èñëàì õàëãëàðû êèìè, î äà ùÿð úöð åëì, ìààðèô âÿ òÿðáèéÿäÿí ìÿùðóìäóð. Ñ ó à ë – Áÿëêÿ èñëàì õàëãëàðûíûí ôèòðè ãàáèëèééÿòè éîõäóð? Ú à â à á – Õåéð! Èñëàì õàëãëàðû ôèòðè ãàáèëèééÿò íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí áöòöí Àâðîïà õàëãëàðûíäàí öñòöí îëìàñàëàð äà, ÿñêèê äåéèëäèðëÿð. Îíëàðûí ìÿäÿíèééÿò àëÿìèíäÿ ýåðèäÿ ãàëìàñûíûí ñÿáÿáè àíúàã åëìëÿðè âÿ ñÿíÿòëÿðè þéðÿíìÿê âàñèòÿñèíèí éîõëóüóäóð. Ìÿñÿëÿí, èñëàì ÿëèôáàñû èëÿ éåðëÿðèí âÿ þëêÿëÿðèí àäûíû äöçýöí éàçìàã âÿ îõóìàã ìöìêöí äåéèëäèðñÿ, 160
úîüðàôèéà åëìèíè íÿ úöð þéðÿíìÿê îëàð? “Úàìè-Úÿì” êèòàáûíû îõóéóá ôèëàí éåðèí àäûíû äöçýöí ñþéëÿéÿ áèëÿí áèð àäàì ùàðàäà òàïà áèëÿðñèíèç? Áèç òèáá, ôèçèêà, ðèéàçèééàò, ìÿèøÿò åëìè âÿ áàøãà áó êèìè åëìëÿðè âÿ ñÿíÿòëÿðè íåúÿ þéðÿíÿ áèëÿðèê? Áèð ùàëäà êè, áåëÿ åëìëÿð ÿââÿëëÿðäÿ áèçèì àðàìûçäà ìÿìóë îëìàìûøäûð, áèçèì ÿëèôáà èëÿ àâðîïàëûëàðûí èøëÿòäèêëÿðè éåíè èñòèëàùëàðû îõóìàã ÷ÿòèíäèð. Áèçèì èøëÿòäèéèìèç ö÷ äèëäÿí áèðèíäÿ îëàí êèòàáëàðäà áó åëìè èñòèëàùëàð éîõäóð, áèç èñÿ áó êèòàáëàðû Àâðîïà äèëëÿðèíäÿí ÿðÿá, ôàðñ âÿ éà òöðê äèëèíÿ òÿðúöìÿ åäÿðêÿí, áó èñòèëàùëàðû îëäóüó êèìè ñàõëàìàüà ìÿúáóðóã. Áåëÿ îëäóãäà, áèçèì ÿëèôáàìûçëà áó èñòèëàùëàðû íåúÿ äöçýöí éàçûá îõóéà áèëÿðèê? Íÿùàéÿò, áèç þç äèëèìèçäÿ áó ìÿñÿëÿëÿðÿ äàèð íåúÿ ÿñÿðëÿð éàçà áèëÿðèê? Áöòöí áèçèì ýÿíúëèéèìèç àíúàã ñàâàä þéðÿíìÿéÿ ñÿðô îëóíóð. Áèð ùàëäà êè, áèç ÿðÿá äèëèíè èéèðìè èëäÿ âÿ ôàðñ äèëèíè îí èëäÿ ìöêÿììÿë þéðÿíÿ áèëìèðèê, ÿðÿá äèëèíè þéðÿíìÿê èøèíäÿ òÿëÿáÿëÿðèìèç íÿ ãÿäÿð ÿçèééÿò ÷ÿêèðëÿð âÿ úàâàíëûã èëëÿðèíè òÿùñèë èøèíäÿ ñîíñóç çÿùìÿòëÿðÿ ãàòëàøàðàã êå÷èðèðëÿð, òÿùñèëäÿí ãàéûòäûãäàí ñîíðà èñÿ ãîúàëûá ðóùäàí äöøöð âÿ ùå÷ áèð øåé áèëìÿäÿí, þìöðëÿðè ùÿäÿðÿ ýåäèð. Áèð ùàëäà êè, îíëàðûí þéðÿíäèêëÿðè åëìèí àíúàã äèíè ÿìÿëëÿðÿ âÿ ìÿñÿëÿëÿðÿ àç-÷îõ äÿõëè âàðäûð, áèçèì äöíéà èøëÿðèíäÿ çÿððÿ ãÿäÿð ìÿíôÿÿòè éîõäóð. Îíëàðûí áèëèéè èñÿ òÿêúÿ àõèðÿò èøëÿðè ö÷öí éàðàéûð. Ëàêèí áöòöí áó ñþçëÿðäÿí ñîíðà èíñàôû èòèðìÿìÿê ëàçûìäûð. Øàù ÿëàùÿçðÿòëÿðèíèí Àâðîïàéà ýåòìÿñè éàõøû áèð ôèêèðäèð. ßýÿð î, þç âÿëèÿùäèíè äÿ àïàðàðñà, äàùà éàõøû èø ýþðìöø îëàð. Àâðîïà ñÿôÿðè ñèçèí ñÿäð-ÿçÿì úÿíàáëàðûíûí ÷îõ ýþçÿë òÿøÿááöñöäöð: “Øÿðàáûí áöòöí åéèáëÿðèíè äåäèí, ùöíÿðèíè äÿ äå!”
Ñèçèí ñÿäð-ÿçÿì úÿíàáëàðûíäàí ãÿëáÿí íÿ ãÿäÿð óçàã îëäóüóìó áèëèðñèíèç. Ëàêèí øÿõñèãÿðÿçëèê öçöíäÿí ùàããû èíêàð åòìÿê êèøèëèêäÿí äåéèëäèð. Ùÿãèãÿòäÿ, áèëèéè, òÿäáèðè, ôèêèðëÿðèíèí ñàüëàìëûüû, çåùíèíèí èòèëèéè, ýþðöøëÿðèíèí èíúÿëèéè, óçàãýþðÿíëèéè, õàëãñåâÿðëèéè, äþâëÿòÿ ïÿðÿñòèøè, èøýöçàðëûüû âÿ ÷àëûøãàíëûüû èëÿ áÿðàáÿð, äöíéà âÿ çÿìàíÿíèí âÿçèééÿòèíÿ äàèð ýåíèø ìÿëóìàòû íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí Èðàí þëêÿñèíäÿ ùèúðÿòäÿí èíäèéÿ ãÿäÿð ñèçèí ñÿäð-ÿçÿì êèìè áèð íàçèð ùÿëÿ èø áàøûíà ýÿëìÿìèøäèð. Îíóí ïàõûëëûüûíû ÷ÿêÿíëÿð ùå÷ áèðèñè, èíñàôëà äåñÿê, îíóí òàéû âÿ áÿðàáÿðè îëà áèëìÿçëÿð. Îíóí ýþðäöéö òÿäáèðëÿðèí ùàìûñûíûí ôàéäàñûç îëäóüóíó ñþéëÿìÿê îëìàç. Îíóí àúëàðà èàíÿ òîïëàéàí úÿìèééÿòè éàðàòìàã, ðöøâÿòõîð161
ëóüó àðàäàí ãàëäûðìàã âÿ áàøãà áó êèìè èøëÿðèíèí âÿ ôèêèðëÿðèíèí ôàéäàñûíû íåúÿ èíêàð åòìÿê îëàð? Áèçèì ñþçöìöç îðàñûíäàäûð êè, îíóí ÷ÿêäèéè áöòöí áó çÿùìÿòëÿðèí íÿòèúÿñè ìöâÿããÿòèäèð âÿ þçöíäÿí ñîíðà óíóäóëóá ýåäÿúÿêäèð. Ëàêèí ÿýÿð î, áöòöí áó òÿäáèðëÿðëÿ éàíàøû, ìààðèôèí éàéûëìàñûíà äà ÷àëûøàðàã åëì âÿ òÿðáèéÿ èøëÿðèíè àñàíëàøäûðàðñà, þç àðäûíúà ýåäÿí áèð ÷îõ ëèáåðàë àäàìëàð ùàçûðëàéàúàãäûð êè, îíëàð îíóí Èðàí òîðïàüûíäà ñàëäûüû òîõóìëàðû ýþéÿðäÿúÿê âÿ îíóí ôèêèðëÿðèíè ÿáÿäèëÿøäèðÿúÿêëÿð. Áó î äåìÿêäèð êè, îíóí ýþðäöéö èøëÿð ìÿäÿíèééÿòèí áàøëàíüûúûäûð. Îíëàðûí äàâàìû âÿ ñîíà ÷àòäûðûëìàñû ö÷öí ëèáåðàëëàð éåòèøäèðìÿê ëàçûì ýÿëèð êè, áþéöê èøëÿðèí ÿñàñûíû ãîéàíëàð êèìè, îíóí äà àäû äöíéà éàøàäûãúà éàøàñûí. Ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè 1288-úè èë ùèúðè, 1872-úè èë ìèëàäè
ÌÈÐÇß ÌÅËÊÓÌ ÕÀÍÀ Ðóùè-ðÿâàíûì Ðóùöë-ãöäñ – Ìåëêóì õàí! Ìèðçÿ Íÿáè õàíûí îüëó ñÿäàðÿò ìÿãàìûíà ÷àòäûãäàí ñîíðà áöòöí òåùðàíëû äîñòëàð ìÿíè óíóòìóøëàð âÿ ìÿíèì ìÿêòóáëàðûìà ÿñëà úàâàá âåðìèðëÿð. Ìÿíèìëÿ äîñòëóã âÿ òàíûøëûã ÿëàãÿñèíè êÿñìèøëÿð. Îêòéàáð àéûíäà éàçäûüûì ìÿêòóáà ñèçäÿí ùÿëÿ úàâàá àëìàìûøàìñà äà, ëàêèí îíóí ìÿçìóíóíà ìöâàôèã îëàðàã Ùàúû Øåéõ Ìþùñöì õàíûí ãàðäàøû Ìÿùÿììÿäàüà, Øàðë Ìèññìåðèí ìÿðùóì Àëè ïàøàéà éàçìûø îëäóüó ôðàíñûçúà ìÿêòóáó ñèçèí òÿðÿôèíèçäÿí ìÿíÿ âåðìèøäèð. ßëèôáà ìÿñÿëÿñèíÿ äàèð ôðàíñûç äèëèíäÿ ãÿçåòëÿðäÿ éàçûëìûø ìöôÿññÿë éàçûëàðû, ùàáåëÿ Áîìáåé ñàêèíè èíýèëèñèí âÿ èòàëèéàëû ôèëîñîôóí éàçûëàðûíû òÿúèëè ýþíäÿðèíèç! Ùÿãèãÿòäÿ ñèçèí òÿôÿêêöðöíöçöí ìÿùñóëó îëàí Øàðë Ìèññìåðèí ìÿêòóáó ìÿíÿ éåòèøÿðêÿí, ùÿìèí ýöí îüëóì Ðÿøèäÿ òàïøûðäûì êè, îíó ðóñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ åòñèí. Ðóñúà òÿðúöìÿñè ÷îõ ýþçÿë âÿ äöçýöí ÷ûõäû. ×öíêè ðóñ äèëèíäÿ ìÿòëÿáèí ÿñëèíè èôàäÿ åòìÿê ö÷öí êÿëìÿëÿðèí òàïûëìàñûíäà ÷ÿòèíëèê öç âåðìÿäè. Ñîíðà ðóñúà ìÿòíèí öçÿðèíäÿ þçöì ìÿêòóáóí ôàðñúà òÿðúöìÿñèíÿ áàøëàäûì. Ëàêèí ôàðñ äèëèíäÿ òÿðúöìÿñè ìÿíèì èñòÿäèéèì êèìè îëìàäû, ÷öíêè áèð ÷îõ êÿëìÿëÿðèí ãàðøûëûüûíû òàïà áèëìÿäèì. Áóíà áàõìàéàðàã, úÿíàá Øåéõöëèñëàì ìÿêòóáóí ìÿçìóíóíà âàëåù îëäó âÿ ùÿìèí ñààò öçöíö êþ÷öðòäö. ßýÿð Òèôëèñÿ ýöçàðûíûç äöøñÿ, þçöíöç áó òÿðúöìÿíè òÿñùèù åäèá, ñîíðà Òåùðàíà ýåòìÿëèñèíèç. 162
Äåéèðëÿð êè, ñèçè Òåùðàíà ÷àüûðìûøëàð. Áèëìèðÿì, ýåäÿúÿêñèíèç, éà éîõ? ßýÿð þç ÿëèôáàíûçû ùÿéàòà êå÷èðìÿê öìèäèíèç âàðñà, ýåäèíèç! Éîõñà, íÿ âàðäûð? Ìÿýÿð ñèç ëÿãÿá âÿ ìÿíñÿá àëìàüà âÿ éà òÿøÿõõöñ ñàòìàüà ýåäèðñèíèç? Åù, áèð ãàðà ïóëà äÿéìÿç! Îõóéóá-éàçìàã âàñèòÿñèíè äÿéèøìÿçäÿí ÿââÿë ãàíóí âÿ íÿçìöíèçàì ãîéìàã ö÷öí ýåäèðñèíèç? Ùàëáóêè, Øàðë Ìèññìåð äåéèð êè, ÿëèôáàíû èñëàù åäèá äÿéèøìÿçäÿí ÿââÿë ãàéäà-ãàíóí âÿ íÿçìö-íèçàì ãîéìàã ùàããûíäà åäèëÿí ùÿð úöð òÿøÿááöñ éåðñèçäèð. Øàðë Ìèññìåðèí êÿëàìû áåëÿ äåéèð: “Èñëàì õàëãëàðûíûí ñÿé âÿ òÿëàøûíûí ñÿìÿðÿñèçëèéè éàëíûç îíëàðäà ìÿíÿâè âÿ ôèêðè òÿðÿããèíèí çàùèðè âÿ ÿìÿëè òÿðÿããèéÿ ìöãÿääÿì îëìàìàñûíäàí èðÿëè ýÿëìèøäèð. Éÿíè àâðîïàëûëàðûí òùåîðèå àäëàíäûðäûãëàðû íÿçÿðè èíêèøàô, ÿìÿëè, éÿíè ïðàúòèãóå òÿðÿããèéÿ öñòöí òóòóëìàìûøäûð”. Ëàêèí áóíóí ÿêñèíÿ îëàðàã, Ìèðçÿ Íÿáè õàíûí ñàâàäñûç îüëó áó ýöí Òåùðàíäà áèð ñûðà òÿäáèðëÿð ýþðöð. Íÿòèúÿñèíè ýþðÿúÿéèê! Âàëëàù, ìÿíèì íÿçÿðèìäÿ î, ëÿéàãÿò íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí “Ðÿôèã âÿ Âÿçèð” êèòàá÷àñûíäà òÿñâèð åäèëÿí âÿçèðäÿí ùå÷ äÿ öñòöí äåéèëäèð! Òÿñàäöôÿí ñÿäð-ÿçÿì âÿçèôÿñèíÿ ÷àòìûøäûð. Ôÿðã àíúàã îðàñûíäàäûð êè, î, áÿçè øåéëÿðè òóòóãóøó êèìè ñèçäÿí âÿ áàøãàëàðûíäàí þéðÿíìèøäèð. Ëàêèí þçö äåñïîòóí íþêÿðè âÿ õóäïÿñÿíä áèð àäàìûäûð. Òåùðàíà ýåòìÿê ùàããûíäà þçöíöç þç ìÿñëÿùÿòèíèçè äàùà éàõøû áèëèðñèíèç. Ìÿí áó èøÿ ìöäàõèëÿ åòìèðÿì. Áÿëêÿ, ìÿí ýåòìÿéèíèçè èñòÿéèðÿì êè, ìÿíÿ äÿ éàõûí îëàñûíûç. Ùÿð ùàëäà, ÿýÿð ýåòìÿëè îëñàíûç, áÿçè ìöëàùèçÿëÿðÿ ýþðÿ åùòèéàòÿí Îñìàíëû äþâëÿòèíèí òÿáÿÿëèéèíè ùÿëÿëèê ñàõëàéûí! Ýþðÿê, âÿçèééÿò íåúÿ îëóð. ×öíêè ìÿí ùÿëÿ èíäèäÿí àíëàéà áèëìèðÿì êè, Ìèðçÿ Íÿáè õàíûí îüëó ñÿíè íÿ ö÷öí Òåùðàíà ÷àüûðûð. Îíóí ìÿãñÿäè äîñòëóã âÿ õåéèðõàùëûãäûð, éà õåéð? Î, ñÿíè Èðàíà áèð èø ýþðìÿê âÿ õåéèð âåðìÿê ö÷öíìö ÷àüûðûð, éàèíêè ñÿíèí êèìè ùöíÿð âÿ ãÿëÿì, äèë âÿ èñòåäàä ñàùèáèíèí õàðèúè þëêÿäÿ îëìàñûíû èñòÿìÿéèá, ñÿíè îðàäàí óçàãëàøäûðìàã, ãÿëÿìèíè ãûðìàã âÿ äèëèíè áàüëàìàã èñòÿéèð... Øàðë Ìèññìåðèí ðóñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ åäèëìèø ìÿêòóáó, ñèçÿ ìÿëóì îëàí áÿçè ñþçëÿðè àòûëìàã øÿðòèëÿ, áó éàõûíëàðäà “Êàâêàç” ãÿçåòèíäÿ ÷àï åäèëÿúÿêäèð. Áó òÿðúöìÿíè áÿçè ñþçëÿðè ÷ûõìàã øÿðòèëÿ, ðóñ àëèìëÿðèíäÿí áèð íå÷ÿñèíÿ ýþñòÿðìèøÿì. ×îõ áÿéÿíìèøëÿð. ßýÿð ýþíäÿðèëìÿñèíè õàùèø åòäèéèì ôðàíñûçúà éàçûëàðäàí áÿçèëÿðè õîøóìà ýÿëÿðñÿ, äÿðùàë ðóñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ åäèá ÷àï åòäèðÿúÿéÿì. Ìÿí àðòûã îñìàíëûëàðäàí öìèäèìè êÿñìèøÿì âÿ îíëàðû ùÿòòà ìÿçÿììÿò áåëÿ åòìèðÿì. Ìÿòëÿáè ÷îõ éàõøû àíëàéûá áèëäèëÿð êè, éåíè ÿëèôáà 163
òÿòáèã åäèëèá åëì âÿ ìÿäÿíèééÿò éàéûëäûãäàí ñîíðà îíëàðûí äåñïîò ùþêóìÿòè âÿ äèíëÿðè ÿëäÿí ýåäÿúÿêäèð. Ìÿýÿð ñèç áó ùÿãèãÿòè èíêàð åäèðñèíèç? Ìÿëóìäóð êè, åëì âÿ ìÿäÿíèééÿò ýåíèø éàéûëäûãäàí ñîíðà äåñïîòèçì, ôàíàòèçì âÿ ñóïåðìàòñèîí (þëöëÿðèí ðóùóíà ïÿðÿñòèø) àðòûã éàøàéà áèëìÿç. Áèçèì áöòöí ñÿéëÿðèìèçèí ôàéäàñû àíúàã õàëãà àèääèð. Áèç èñòÿéèðèê êè, Îñìàíëû õàëãû áèçèì ñÿéèìèçëÿ õîøáÿõò âÿ ñÿàäÿòëè áèð õàëã îëñóí. Ëàêèí áèçèì áó àðçóìóç Îñìàíëû íàçèðëÿðèíèí øÿõñè çÿðÿðèíÿäèð. Áèç öìóìóí ìÿíôÿÿòèíè èñòÿéèðèê, îíëàð èñÿ øÿõñè ìÿíôÿÿòëÿðèíè ýöäöðëÿð. Äîüðóäóð, áèçèì ôèêðèìèç ùÿéàòà êå÷èðèëÿðñÿ, âÿçèééÿò äàùà éàõøû îëàúàãäûð, äåñïîò ùàêèìèééÿòè ÿâÿçèíÿ ìþòÿäèë âÿ àçàäëûã ùàêèìèééÿòè ãóðóëàúàãäûð, ùöíÿðñèçëÿðèí áàçàðû êàñàä îëàúàãäûð, ùÿð êÿñ þç áàúàðûüû âÿ áèëèéèíÿ ýþðÿ âÿçèôÿ ñàùèáè îëàúàãäûð. Ëàêèí ùàçûðäà Îñìàíëû äþâëÿòèíèí áàø÷ûëàðû îëàí åëìñèç âÿ ùöíÿðñèç àäàìëàð áóíà ìöõàëèôäèðëÿð. Îíëàðûí ñÿôåùëèéè î äÿðÿúÿéÿ ÷àòìûøäûð êè, áó èíúÿ ñèððè áàøà äöøìÿéèá, ùàçûðêû ùàêèìèééÿòèí çàâàëûíû âÿ äèíèí àðàäàí ýåòìÿñèíè ÿëèôáàíûí äÿéèøèëìÿñè íÿòèúÿñèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿ áèëÿúÿê õàëã öñéàíëàðûíäà ýþðÿ áèëèðëÿð. Ùàëáóêè ÿëèôáàíûí äÿéèøèëìÿñè èëÿ ÿëàãÿäàð îëàðàã, ùå÷ áèð öñéàíûí áàø âåðÿúÿéè òÿñÿââöðÿ áåëÿ ýÿëìèð. Øàðë Ìèññìåðèí ìÿêòóáóíóí ôàðñ äèëèíäÿ òÿðúöìÿñèíè ÷àï åòäèðèá âÿ Ãàôãàçûí ìöñÿëìàíëàð éàøàéàí áöòöí âèëàéÿòëÿðèíäÿ éàéûá, áöòöí ñàâàäëû ìöñÿëìàíëàðäàí áó ìÿêòóá áàðÿäÿ úàâàá àëìàã èñòÿéèðÿì. Ýþðÿê íÿ éàçàúàãëàð. Íÿ åäèì, ðàùàò îòóðà áèëìèðÿì?! Ñèç äÿ “Êÿìàëöääþâëÿ”íè ÷àï åòìÿê ùàããûíäà áèð òÿäáèð ýþðöí! ßýÿð ñèçèí ùþðìÿòëè àòàíûç Èñòàíáóëäàäûðñà, ìÿíäÿí îíà äîñòëóã ñàëàìû éåòèðèí! Î, ýÿíúëèêäÿ ìÿíè ýþðìöøäöð âÿ Ùàôèçèí äèâàíûíûí áèð íöñõÿñèíè ìÿíÿ áàüûøëàìûøäûð. Áèëìèðÿì î, áóíó óíóòìóøäóð, éà éîõ? Ëàêèí îíóí áàüûøëàäûüû êèòàá èíäèéÿ ãÿäÿð ÿëèìäÿäèð, ùÿð çàìàí îõóäóãäà îíó õàòûðëàéûðàì. Ñèçèí àäûíûçà Ìèðçÿ Éóñèô õàíäàí áèð ìÿêòóá ýÿëìèøäè, ùÿìèí çÿðôèí è÷èíäÿ îíó ñèçÿ ýþíäÿðèðÿì. Ãàðäàøûíûç Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû. 8 ìàðò 1872-úè èë
164
1872-úè ÈË ÌÀÐÒ ÀÉÛÍÛÍ 29-äà ÐÓÙÖË-ÃÖÄÑß ÉÀÇÛËÌÛØ ÁÀØÃÀ ÁÈÐ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Ðóùè-ðÿâàíûì, Ðóùöë-ãöäñ! Áó íÿ õÿòäèð êè, ìöëàùèçÿ ö÷öí ìÿíÿ ýþíäÿðìèøñèíèç? Ìÿãñÿäèíèçè àíëàìûðàì âÿ áèëìèðÿì ãÿðÿçèíèç íÿäèð? Áó, ùÿìèí õÿòò, ùÿìèí øÿêèëëÿðäèð êè, áèçèì âàðûìûçäûð. Éÿíè þçöìöçöí äþðä úöð ùöðóôàò øÿêëèíäÿí áèðèäèð êè, çÿùëÿì îíëàðûí öçöíäÿí ýåäèð! Áàðû, êàüûç äà éàçìàìûñûíûç êè, áó ìöãÿääèìÿíèí äàëûíúà íÿ ôèêèðäÿ îëäóüóíóçó àéäûí áèëÿê. Ùÿð ùàëäà, ìÿí þç ôèêðèìè ñèçÿ äåéèðÿì, ãóëàã àñûí! Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Èñòàíáóëäà áèð äîñòóì âàð êè, îíó úàíûìäàí ÿçèç òóòóðàì, àäû Ìåëêóì õàíäûð. Ùÿìèí Ìåëêóì õàí áèð íå÷ÿ ìöääÿò áóíäàí ãàáàã, Ùàúû Øåéõ Ìþùñöí õàíûí ãàðäàøû Ìÿùÿììÿäàüàíûí âàñèòÿñèëÿ Øàðë Ìèññìåð àäëû áèð íÿôÿð ôðàíñûç àëèìèíèí áöòöí éåð öçö õàëãëàðûíûí ÿëèôáàëàðû áàðÿäÿ ôèêèð âÿ òÿäãèãàòûíûí íÿòèúÿñè îëàí áèð øÿðùè ìÿíÿ ýþíäÿðìèøäèð. Ùÿìèí àëèì õÿòëÿðè ö÷ ãèñìÿ áþëìöøäöð: ùåðîãëèô, ñèëëàáè âÿ àëôàáåòè. Ùåðîãëèô ÷èíëèëÿðèí éàçûñûäûð. Ñèëëà áè áèçèì õÿãòèìèçäèð êè, ñàüäàí-ñîëà éàçûëûð. Àëôàáåòè àâðîïàëûëàðûí õÿòòèäèð êè, ñîëäàí-ñàüà éàçûëûð. Ùÿìèí ôðàíñûç àëèìè áó ö÷ íþâ ÿëèôáà ùàããûíäà äàíûøàðêÿí, ÷îõ äöçýöí âÿ ãÿòè äÿëèëëÿðëÿ àëôàáåòè ÿëèôáàíûí ùåðîãëèô âÿ ñèëëàáè ÿëèôáàëàðäàí öñòöíëöéöíö ñöáóò åäèð. Àôÿðèí áåëÿ àëèìÿ! Ùàçûðäà ìÿí áó àëèìèí ñþçöíö ùÿð úÿùÿòäÿí òÿñäèã åäèðÿì âÿ îíóí ôèêðèíè ùÿð úÿùÿòäÿí öñòöí òóòóðàì. Ñîëäàí-ñàüà éàçûëûá-îõóíàí ñþçëÿðèí òÿðêèáèíäÿ áöòöí ñàèò ùÿðôëÿðè ñàìèòëÿð ñûðàñûíà äàõèë îëàí âÿ áöòöí íþãòÿëÿðè àòûëìûø îëàí àëôàáåòè ÿëèôáàäàí áàøãà, ùå÷ áèð õÿòòèí ùÿðôëÿðèíè ãÿáóë åòìèðÿì âÿ ùå÷ âàõò äà ãÿáóë åòìÿéÿúÿéÿì. ßýÿð èñëàì õàëãëàðû àëôàáåòè õÿòòè Øàðë Ìèññìåðèí ñþéëÿäèéè òÿðçäÿ âÿ êå÷ìèøäÿ Ìåëêóì õàíûí òÿðòèá åäèá, ìÿíèì ìöëàùèçÿìÿ ýþíäÿðäèéè øÿêèëëÿð ÿñàñûíäà ãÿáóë åäÿðëÿðñÿ, ìÿãñÿä ÿëäÿ åäèëÿ áèëÿð. ßýÿð áåëÿ îëìàçñà, ãîé, ãèéàìÿòèí ýöíöíÿ ãÿäÿð þçëÿðèíèí êþùíÿ ñèëëàáè ÿëèôáàñû èëÿ áèðëèêäÿ ñûðô úÿùàëÿò ýèðäàáûíäà ãàëñûíëàð. Âÿññàëàì, íÿüìÿ òàìàì! Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Îëìàéà, ñèç Ìåëêóì õàíû òàíûìûðñûíûç âÿ Øàðë Ìèññìåð ÿùâàëàòûíû áèëìèðñèíèç? Éîõñà ñèç àëôàáåòè éàçûíû ýþðìÿìèøñèíèç? Åëÿ èñÿ, õàùèø åäèðÿì Øàðë Ìèññìåðèí øÿðùèíè îõóéàñûíûç! Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Çàðàôàòû áèð éàíà ãîéàã! Íÿ ö÷öí ÿââÿëêè ÿãèäÿíèçäÿí ÿë ÷ÿêèðñèíèç? Íÿ ö÷öí ìèëëÿòèìèçèí ìöõàëèôÿòèíäÿí ãîðõóðñóíóç âÿ ÷àëûøûðñûíûç êè, ìèí úöð ôÿíí âÿ ùèéëÿ èëÿ ìöàñèðëÿðèìèçèí òÿáèÿòèíÿ íöôóç åäÿñèíèç? Áÿëêÿ äÿ, 165
áó ôÿíí âÿ ùèéëÿäÿí ìÿãñÿäèíèç ñîëäàí-ñàüà éàçûëûá-îõóíàí âÿ êå÷ìèøäÿ ùÿðôëÿðèíèí ÷îõ ýþçÿë âÿ ñÿëèãÿëè øÿêèëëÿðèíè äöçÿëäèá, íÿçÿðäÿí êå÷èðìÿê ö÷öí ìÿíÿ ýþíäÿðäèéèíèç àëôàáåòè ÿëèôáàíû ìöõòÿëèô òÿäáèðëÿð âàñèòÿñèëÿ éàâàø-éàâàø ìèëëÿòèí áîéíóíà áàüëàìàãäûð? ßýÿð áåëÿäèðñÿ, ìÿí ñèçèí ìÿãñÿäèíèçÿ ãîë ÷ÿêèðÿì. ßýÿð åëÿ áèð ôèêðèíèç âàð êè, àõìàãëàðûí âÿ êîðëàðûí õàòèðèíÿ, àíëàìàçëàðà éàëòàãëàíìàã ö÷öí éåíÿ äÿ ñèëëàáè õÿòòè ñàõëàéàñûíûç, èøèí ÿââÿëèíäÿ áÿçè éåðñèç âàùèìÿëÿð öçöíäÿí ìÿíèì åòäèéèì êèìè, áèð ñûðà èñëàùàòëà ñèëëàáè õÿòòè ìöùàôèçÿ åäÿñèíèç, î çàìàí ìÿí ñèçèí ôèêðèíèçÿ øÿðèê äåéèëÿì! Èõòèéàð ñàùèáèñèíèç, íÿ èñòÿéèðñèíèç åäèí! Éàõøû êè, ìÿíèì èëê òÿøÿááöñöì íÿòèúÿñèç ãàëäû. Èíäè ÷îõ øàäàì êè, î õÿòòè ãÿáóë åòìÿäèëÿð. Ìÿí äÿ Øàðë Ìèññìåðèí øÿðùèíèí ôàðñúà òÿðúöìÿñèíè íÿøð åòäèðÿúÿê âÿ îíóí ôèêðèíè ìöäàôèÿéÿ ÷àëûøàúàüàì. Éÿãèíèìäèð êè, ìöàñèðëÿðèìèç áóíóíëà ðàçûëàøìàñàëàð äà, øöáùÿñèç êè, õÿëÿôëÿðèìèç áó ôèêðè òÿñäèã åäÿúÿê âÿ ìÿíäÿí ñîíðà îíó ñþçäÿí ÿìÿëÿ êå÷èðÿúÿêäèðëÿð. Âÿññàëàì. Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñ! Äåéèðëÿð êè, ñèçè Èðàíà äÿâÿò åäèáëÿð. Äåéèðëÿð êè, ñèç éàõûí ýöíëÿðäÿ Òèôëèñ éîëó èëÿ êå÷èá Èðàíà ýåäÿúÿêñèíèç. ßýÿð Òèôëèñäÿ áàøãà ìÿíçèëäÿ äöøìÿéè íÿçÿðäÿ òóòìàìûøñûíûçñà âÿ ÿýÿð áóðàäàí êå÷èá ýåäÿðêÿí ìÿíèì åâèìäÿ ìÿíçèë åòñÿíèç, ñîí äÿðÿúÿ ñåâèíúèìÿ ñÿáÿá îëàðñûíûç. Ñèçèí êèìè ÿçèç âÿ ãèéìÿòëè áèð ãîíàüà ùÿð úöð ùþðìÿò âÿ ãîíàãïÿðâÿðëèê ãàéäàëàðûíû éåðèíÿ éåòèðìÿê ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí ëàéèãèíúÿ èúðà îëóíàúàãäûð. 1872-úè èë, ìàðò àéûíûí 29-äà Òèôëèñäÿ, ãàðäàøûíûç êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû.
ÈÐÀÍÛÍ ÑÀÁÈà ÊÎÍÑÓËÓ ßËÈ ÕÀÍÀ ÒÈÔËÈÑÄßÍ ÒÅÙÐÀÍÀ ÉÎËÀ ÄÖØÄÖÉÖ ÇÀÌÀÍ ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Ìÿíèì ÿçÿìÿòëè àüàì, ñÿàäÿòèíèç äàèìè îëñóí! Äöíÿí Ðÿñóë ìÿíÿ éàçìûøäûð êè, òÿçÿ êîíñóë ýÿëìèø âÿ úÿíàáûíûç éîëà äöøìÿê ôèêðèíäÿñèíèç. Âÿáà íàõîøëóüóíóí ãîðõóñóíäàí øÿùÿðÿ ýÿëìÿéÿ âÿ úÿíàáûíûçëà ýþðöøìÿéÿ úÿñàðÿò åòìèðÿì. Áóíà ýþðÿ äÿ ùÿìèí ìÿêòóáóìëà áó õöñóñäà ñèçäÿí öçð èñòÿìÿéèìè þçöìÿ âàúèá áèð èø ùåñàá åäèðÿì. Ö÷ éà äþðä èëäèð êè, ñèçèíëÿ áèð éåðäÿ îëóá, ñþùáÿòëÿðèíèçäÿí ëÿççÿò àïàðûðäûì, äóç-÷þðÿéèíèçè éåéÿðÿê, ÿââÿëëÿðäÿ ùå÷ êÿñäÿí ýþðìÿäèéèì ùþðìÿòè ñèçäÿí ýþðäöì. Äîüðóäóð, ìÿí ñèçäÿí ãàáàã ñèçèí âÿçèôÿíèçäÿ 166
÷àëûøàí øÿõñëÿð ùàããûíäà äà äîñòëóã ãàéäàëàðûíà ðèàéÿò åäèá, áèð äÿãèãÿ äÿ îëñóí êþìÿéèìè îíëàðäàí ÿñèðýÿìÿçäèì. Ìÿí ñèçèí áþéöê ãîíàãëûãëàðûíûçäà âÿ áàéðàìëàðûíûçäà ùÿìèøÿ èøòèðàê åäèðäèì. Ùàëáóêè ñèçäÿí ãàáàãêû êîíñóëëàðûí áÿçèëÿðè èëÿ ÷îõ éàõûí äîñò îëìàüûìà áàõìàéàðàã, îíëàð áåëÿ áèð ìåùðèáàíëûüû ùÿìèøÿ ìÿíäÿí ÿñèðýÿéèðäèëÿð. Áó ãÿäÿð úàâàíìÿðäëèê, ïàêòèéíÿòëèê, õîøñèôÿòëèê âÿ äîñòëóã ìöãàáèëèíäÿ ãÿëáÿí ñèçÿ òÿøÿêêöð åäèá, ñèçèíëÿ àéðûëûðàì. Íÿ ãÿäÿð êè ñàüàì, ñèçèí àäûíûçû ùÿìèøÿ éàõøûëûãëà éàä åäÿúÿéÿì. Ìÿíÿ ùàëàë åäèí! Ñàü âÿ ñÿëàìÿò ýåäèí âÿ ìÿãñÿäèíèçÿ ÷àòûí! Àëëàù ñèçè þìöð âÿ ñÿàäÿòäÿí ñàðû ìóðàäûíûçà ÷àòäûðñûí! Ñîíñóç äÿðÿúÿäÿ öçð èñòÿéèðÿì êè, ìÿíèì òÿáèÿòèìäÿí èðÿëè ýÿëÿí áÿçè ñÿáÿáëÿðÿ ýþðÿ ìÿëóìóíóç îëàí ÿñÿðè ñèçÿ ýþñòÿðèá, þçöìö ñèçÿ òàíûòäûðà áèëìÿäèì. Àíúàã õàùèø åäèðÿì êè, ôèêðèíèçÿ áàøãà øåé ýÿëìÿñèí! Ìÿí ñèçäÿí äåéèë, áàøãàëàðûíäàí ãîðõóðäóì. Ñàüëûã îëñà, ÿýÿð ñèç Ëîíäîí øÿùÿðèíÿ âÿ õàðèúè þëêÿëÿðäÿí áèð áàøãàñûíà ãóëëóüà òÿéèí åäèëñÿíèç, øöáùÿñèç êè, î ÿñÿðèí öçöíö êþ÷öðòäöðöá, ðóñ ïî÷òó âàñèòÿñèëÿ ìöòëÿã õèäìÿòèíèçÿ ýþíäÿðÿúÿéÿì. ßëèôáà ùàããûíäà Òåùðàíäàí úàâàá ýÿëìÿìÿñèíÿ äàèð úÿíàáûíûçà áàøàüðûñû âåðìÿê èñòÿìèðÿì. ×öíêè ìÿí áó àðçóäàí òàìàìèëÿ ÿë ÷ÿêìèøÿì. Ëàêèí Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíûí ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäà éàçäûüû êèòàá÷àíû Òåùðàíäà ìààðèô íàçèðèíÿ, õàðèúè èøëÿð íàçèðèíÿ âÿ áàøãà äþâëÿò áàø÷ûëàðûíà îõóìàüûíûçû õàùèø åäèðÿì. Îñìàíëû äþâëÿòèíèí ñÿäð-ÿçÿìèíèí áó õöñóñäà éàçäûüû úàâàáû Ìåëêóì õàíûí ìÿíèì àäûìà éàçäûüû ìÿêòóáäàí øÿõñÿí îõóéóá õÿáÿðäàð îëàðñûíûç. Áó úàâàáû äà Èðàíûí äþâëÿò áàø÷ûëàðûíà ñþéëÿéèí êè, îíëàð áó ìÿñÿëÿ ùàããûíäà ñÿùâ åòäèêëÿðèíè àíëàñûíëàð. Ñèçèí òàíûäûüûíûç ìÿíèì äöøìÿíèìÿ ýÿëèíúÿ, áèëèðñèíèç êè, î, øÿõñèãÿðÿçëèê âÿ ôèòðè õÿáèñëèéè öçöíäÿí ùàãñûç îëàðàã ìÿíè äèí âÿ äþâëÿòèí äöøìÿíè àäëàíäûðûð. Ìÿí äèí âÿ äþâëÿòèí äöøìÿíè äåéèëÿì. Ìÿí õàëãû ñåâÿí, úàíûìû áó éîëäà ãóðáàí âåðìÿéÿ ùàçûð îëàí áèð èíñàíàì. Áÿëêÿ äÿ ìÿíèì áó ÿíäàçÿäÿ âÿòÿíïÿðâÿðëèéèìäÿí äèíÿ ãàðøû äöøìÿí÷èëèê ìÿíàñû ÷ûõàðìàã îëàð. Ëàêèí áó ìÿíà ìÿíèì äöøìÿíëÿðèìèí äöøöíäöéö ãÿäÿð äÿðèí äåéèëäèð. Ñèç áèëèðñèíèç êè, ìÿí ìöñÿëìàí÷ûëûãäà íÿ ãÿäÿð ìþùêÿì âÿ èíàìëûéàì. Ìÿí ùå÷ áèð äèíè äöíéàäà èñëàì äèíèíäÿí öñòöí áèëìèðÿì. “Êàô-ùà-éà-ÿéí-ñàä” ñóðÿñèíè Ùàúû ßáöëôÿçëèí ùöçóðóíäà ñèçèí ö÷öí ìÿí øÿðù åòäèì. Ñèç êè, ìÿíè éàõøû äèíëÿäèíèç. Ìÿí þç óøàãëàðûìû âÿ õÿëÿôëÿðèìè äÿ áó ÿãèäÿäÿ òÿðáèéÿ åäèðÿì. Îíëàð äà ìÿíèì ÿãèäÿìäÿ 167
îëàúàãäûðëàð. Ìÿãñÿäèì èñëàì äèíèíè ðÿää åòìÿê äåéèëäèð. Áåëÿ áèð áÿä ÿìÿëäÿí Àëëàùà ïÿíàù àïàðûðàì. Ìÿíèì ìÿãñÿäèì èñëàì õàëãëàðûíû ñàðñûäàí úÿùàëÿòè àðàäàí ãàëäûðìàã, åëìëÿðè, ñÿíÿòëÿðè èíêèøàô åòäèðìÿê, õàëãëàðûìûçûí àçàäëûüû, ðèôàùû âÿ ñÿðâÿòèíèí àðòìàñû ö÷öí, âÿòÿíèí àáàäëàøäûðûëìàñû ö÷öí âÿ èñëàìèééÿòäÿí ÿââÿë áàáàëàðûìûçûí ìàëèê îëäóüó øÿí âÿ øþùðÿòèí áÿðïà åäèëìÿñè ö÷öí ÿäàëÿòÿ ðÿâàú âåðìÿêäèð. Áó éîëäà àòàúàüûìûç áèðèíúè àääûì êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿêäèð. Òÿÿññöô êè, Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíûí éàçäûüû âÿ ñèçèí þçöíöçöí îõóäóüóíóç êèìè ìöàñèðëÿðèì ìÿíèì ñþçëÿðèìè àíëàéà áèëìèðëÿð. Þç õÿòòèìëÿ éàçìûø îëäóüóì áó ìÿêòóáóìó úûðûá òÿëÿô åòìÿéèí! Ñàíäûã÷àíûçäà ñàõëàéûí, ìÿí þëäöêäÿí ñîíðà ìÿêòóá ñèçèí ÿëèíèçäÿ ÿíòèãÿ áèð éàäèýàð îëàúàãäûð. Þìðöìäÿí áèð øåé ãàëìàìûøäûð. Ìöàñèðëÿðèìèí ãàíàúàãñûçëûüûíäàí òÿíýÿ ýÿëìèøÿì âÿ òàãÿòäÿí äöøìöøÿì. Àëëàù ñèçè ùèôç åòñèí! Ðÿøòäÿ Ìèðçÿ ßáäöëâàùàá õàí úÿíàáëàðûíà ìÿíäÿí ÷îõëó ñàëàì éåòèðèí! Îíóíëà ýþðöøìÿêäÿí àëäûüûì çþâã âÿ ëÿççÿòè ùÿëÿ äÿ óíóòìàìûøàì âÿ ùå÷ áèð çàìàí óíóòìàéàúàüàì. Ñèçèí ùÿãèãè äîñòóíóç âÿ ñèçÿ èõëàñû îëàí êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû. 1872-úè èë, 22 ñåíòéàáð. Ãîúóð éàéëàüûíäà
ÊÅ×ÌÈØÄß ÐßØÒ ØßÙßÐÈÍÄß ÁÞÉÖÊ ÔÐÀÍÑÀ ÄÞÂËßÒÈÍÈÍ ÁÀØ ÊÎÍÑÓËÓ ÎËÓÁ, ÔÀÐÑ ÄÈËÈÍÈ ÉÀÕØÛ ÁÈËßÍ ÌÖÑÉÞ ÍÈÊÎËÀÈÉß ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ 1872-úè èë äåêàáðûí 6-äà Òèôëèñäÿí
ßçèç àüàì, ñÿàäÿòèí äàèìè îëñóí! Ñèçèí êÿìàëûíûçûí âÿñôèíè ÷îõ àäàìäàí åøèòìèøÿì. Õöñóñèëÿ áó éàõûí çàìàíäà áàøãà éàçûëàðûìäà Ðóùöë-ãöäñ àäëàíäûðäûüûì úÿíàá Íàçèìöëìöëê Ìèðçÿ Ìåëêóì õàí ñèçèí ôÿçèëÿòëÿðèíèçè ìÿíÿ ñàéàðàã, íåúÿ êè, ëàçûìäûð, ñèçè ìÿíÿ òàíûòäûðäû. Áóíà ýþðÿäèð êè, ãèéàáè îëàðàã ñèçèíëÿ òàíûøëûã âÿ äîñòëóã åòìÿê èñòÿéèðÿì. Èðàíûí ùàçûðêû âÿçèééÿòè âÿ èñëàì äèíèíèí òÿñèðè áàðÿäÿ ùèêìÿò âÿ ôèëîñîôëóã öñóëóíäà éàçìûø îëäóüóì “Êÿìàëöääþâëÿ” ÿñÿðèìè äÿ ñèçÿ ýþíäÿðìÿéè àðçó åäèðÿì. Èñòÿéèðÿì êè, îíó Ôðàíñàäà ÷àï åòäèðìÿê âÿ áöòöí Àâðîïà äèëëÿðèíÿ òÿðúöìÿ åòäèðìÿéèí 168
ùöãóãëàðûíû òàìàìèëÿ ñèçÿ âåðèá, êèòàáû éàéìàã âÿ ñàòìàã éîëó èëÿ ÿëäÿ åäèëÿúÿê ãàçàíúû äà áöòöíëöêëÿ ñèçÿ ùÿâàëÿ åäèì. Ìÿí þçöì áó ÿñÿðè ÿùàëèñè ìöñÿëìàí îëàí Øÿðã þëêÿëÿðèíèí ùå÷ áèð éåðèíäÿ ÷àï åòäèðìÿê èøèíäÿ àçàä äåéèëÿì. Àâðîïàäà ÷àï åòäèðìÿê ö÷öí èñÿ ëàçûìè èìêàí âÿ âÿñàèòèì éîõäóð. Ñèçÿ áèëäèðèðÿì êè, áó ÿñÿð Àâðîïà ìöÿëëèôëÿðèíèí ÿñÿðëÿðè öñëóáóíäà éàçûëìûøäûð, îíó àíúàã Àâðîïàäà ÷àï åòäèðìÿê ìöìêöíäöð. Øÿðãèí èñëàì þëêÿëÿðèíäÿ áó ÿñÿðè éàéìàüû èñÿ àíúàã Àâðîïà àëèìëÿðè âÿ ìöòÿôÿêêèðëÿðèíèí ÿëè èëÿ èúðà åòìÿê îëàð. Ìÿí êèòàáûí ùÿì îðèæèíàëäà, ùÿì äÿ òÿðúöìÿäÿ ñàòûëìàñûíäàí ÿëäÿ åäèëÿúÿê ãàçàíúû òàìàìèëÿ âÿ ùÿì äÿ êþíöëëöëöê âÿ ðàçûëûã ùèññè èëÿ ñèçÿ áàüûøëàéûðàì. ßýÿð ñèç þçöíöç î ãàçàíúäàí áèð ùèññÿñèíè ìÿíÿ âåðìÿéè ëàçûì áèëñÿíèç, ÿëáÿòòÿ, î, ñèçèí øÿõñè íÿúàáÿòèíèçÿ áàüëûäûð. Ìÿí î ùèññÿíèí ìèãäàðûíû ñèçèí þç èíñàôûíûçà ãîéóðàì. Áó áàðÿäÿ áèð ñþç äåìèðÿì âÿ ñèçèíëÿ ùå÷ áèð øÿðò áàüëàìûðàì. Ìÿíèì ÿñàñ ìÿãñÿäèì áó ÿñÿðè ùÿì ôàðñúà, ùÿì ôðàíñûçúà, ùÿì äÿ áàøãà Àâðîïà äèëëÿðèíäÿ ÷àï åòäèðìÿêäÿí èáàðÿòäèð. Ìÿí þçöì ðóñ äèëèíäÿí áàøãà Àâðîïà äèëëÿðèíäÿí ùå÷ áèðèñèíè áèëìèðÿì. Ìÿíèì éåýàíÿ àðçóì áóäóð êè, ùÿìèí ÿñÿð Àâðîïà äèëëÿðèíÿ òÿðúöìÿ åäèëñèí, òÿðúöìÿëÿð äÿ ùå÷ áèð äÿéèøèêëèéÿ âÿ òÿùðèôÿ éîë âåðèëìÿäÿí ÿñëèíäÿ éàçûëäûüû öñëóáäà ÷àï åäèëñèí. ßýÿð ìÿíèì òÿêëèôèì ñèçèí öðÿéèíèçúÿ îëàðñà, òåçëèêëÿ ìÿíÿ úàâàá éàçûí âÿ áèëäèðèí êè, ÿñÿðè íÿ âàñèòÿ èëÿ âÿ êèì èëÿ ñèçÿ ýþíäÿðÿ áèëÿðÿì. Èúàçÿ âåðèí, ÿñÿðè ÿââÿëúÿ ñèçÿ ýþíäÿðèì, îõóéóí, ÿýÿð îíó áÿéÿíñÿíèç, ìÿíèì òÿêëèôëÿðèìè éåðèíÿ éåòèðìÿéÿ áàøëàéàðñûíûç. ßêñ òÿãäèðäÿ, ìÿíèì ñèçÿ ùå÷ áèð òÿêëèôèì éîõäóð. ßñÿðèí îðèæèíàëûíäà ìÿíèì àäûì ÷ÿêèëìÿìÿëèäèð. ×öíêè ìÿí ùÿëÿ ìÿãñÿäèìè áàøà äöøìÿéÿí þç ùÿìäèíëÿðèìèí ìÿíÿ ãàðøû ÿäàâÿòèíäÿí õàòèðúÿì äåéèëÿì. Ëàêèí òÿðúöìÿëÿðäÿ àäûìû à÷ûã-àéäûí éàçà áèëÿðñèíèç. ßýÿð ÿñÿðè ñèçÿ ýþíäÿðìÿëè îëñàì, îíóíëà áèðëèêäÿ òÿðúöìåéè-ùàëûìû äà ýþíäÿðÿ áèëÿðÿì. Áó òÿðúöìåéè-ùàëäàí áèëÿðñèíèç êè, ìÿí èñòÿð äðàì, èñòÿðñÿ äÿ òÿíãèä âÿ áàøãà ìþâçóëàðäà éàçûëìûø áèð ÷îõ ÿñÿðëÿðèí ìöÿëëèôèéÿì. Ùÿìèí òÿðúöìåéè-ùàëû ÿñÿðèí òÿðúöìÿëÿðèíèí ÿââÿëèíäÿ ÷àïà âåðÿ áèëÿðñèíèç. Þç àäûíûçû, ëÿãÿáèíèçè, âÿçèôÿíèçè âÿ Ïàðèñäÿ éàøàäûüûíûç éåðèí àäðåñèíè ìÿíÿ éàçûí. Òèôëèñäÿ Ãàôãàç úàíèøèíè ãðàíäóêóí ìöòÿðúèìè êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû. 6 äåêàáð 1872-úè èë.
169
1290-úû [1873] ÈËÄß ÒÈÔËÈÑÄßÍ “ÙßÃÀÉÈÔ ÃßÇÅÒÈ ÐÅÄÀÊÒÎÐÓÍÀ Ìÿíèì ÿçèç ãàðäàøûì, ñÿàäÿòèíèç äàèìè îëñóí! 1280-úè èëäÿ ìÿí Èñòàíáóëà ýÿëèá, èñëàì õàëãëàðûíûí ùàçûðêû ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäà þç ôèêðèìè ìÿðùóì Ñÿäð-ÿçÿì Ôóàä ïàøà úÿíàáëàðûíà ñþéëÿäèì. Îíóí ÿìðèíÿ ýþðÿ áó ìÿñÿëÿíè Îñìàíëû Úÿìèééÿòèåëìèééÿñèíäÿ ìöçàêèðÿ åòäèëÿð. Ëàêèí áÿçè ìàíåÿëÿð âÿ ÷ÿòèíëèêëÿðÿ ýþðÿ ìÿíèì ôèêðèìÿ èúàçÿ âåðÿ áèëìÿäèëÿð. 4 éà 5 èë áóíäàí ãàáàã ìÿí áó ìÿñÿëÿíè òÿçÿëÿéèá, ìÿðùóì ñÿäðÿçÿì Àëè ïàøàéà Òèôëèñäÿí áàøãà áèð ëàéèùÿ ýþíäÿðäèì. Ìÿíèì ôèêðèì áó äÿôÿ äÿ íÿòèúÿñèç ãàëäû. Î òàðèõäÿí áó ýöíÿ ãÿäÿð áó ìÿñÿëÿ òàìàìèëÿ óíóäóëìóøäóð. Èñëàì õàëãëàðûíûí ùàçûðêû ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿêäÿí ìÿãñÿäèì, åëìëÿðè âÿ ñÿíÿòëÿðè þéðÿíìÿê âàñèòÿñèíè àñàíëàøäûðìàã èäè êè, áöòöí èñëàì õàëãëàðû èñòÿð øÿùÿðëè, èñòÿð êÿíäëè, èñòÿð îòóðàã, èñòÿð êþ÷ÿðè îëñóí, ãàäûíëûêèøèëè, ïðóñ õàëãû êèìè ñàâàä þéðÿíìÿéÿ, åëìëÿðÿ âÿ ñÿíÿòëÿðÿ éèéÿëÿíìÿéÿ èìêàí òàïàðàã, òÿðÿããè éîëóíà ãÿäÿì ãîéóá, ìÿäÿíèééÿò àëÿìèíäÿ éàâàø-éàâàø þçöíö àâðîïàëûëàðà ÷àòäûðñûí. Òÿÿññöô êè, ùÿìèí ôèêðèì áàø òóòìàäû âÿ èñëàì õàëãëàðûíûí áàø÷ûëàðû òÿðÿôèíäÿí þéðÿíèëìÿäè. Èñëàì õàëãëàðûíûí áàø÷ûëàðû èøèí ÿñëèíäÿí õÿáÿðñèç îëóá, èêèíúè äÿðÿúÿëè èøëÿðëÿ ìÿøüóëäóðëàð. Îíëàð èêèíúè äÿðÿúÿëè ìÿñÿëÿëÿðè áèðèíúè äÿðÿúÿëè ìÿñÿëÿëÿðäÿí öñòöí òóòóðëàð. Áóíà ýþðÿ äÿ áöòöí èñëàì õàëãëàðû åëìëÿðè âÿ ñÿíÿòëÿðè þéðÿíìÿê èøèíäÿ äöíéà äóðäóãúà Àâðîïà ÿùàëèñèíäÿí ýåðèäÿ ãàëàúàãëàð. Èíäè ùåéôñèëÿíìÿê àðòûã íÿòèúÿ âåðìÿç. Ìÿí áöòöí õàëãûí òÿðÿããèñè âÿ ùàìûíûí ìààðèôëÿíìÿñèíäÿí ýþçöìö ÷ÿêìÿéÿ ìÿúáóð îëìóøàì. Èíäè ìÿí ñå÷èëìèø àäàìëàðà ìöðàúèÿò åäèðÿì. Îíà ýþðÿ äÿ ñèçäÿí ñîðóøóðàì: Áó ñå÷èëìèø àäàìëàðûí þçëÿðèíèí åëì âÿ ìÿðèôÿò ñàùèáè îëìàñû ëàçûìäûð, éà éîõ? Éÿíè ñèç, èñëàì õàëãëàðûíûí ùå÷ îëìàçñà, ñå÷èëìèø àäàìëàðûíûí Àâðîïà ÿùàëèñèíèí ìàëèê îëäóüó åëì âÿ ñÿíÿòëÿðäÿí ôàéäàëàíìàñûíû ëàçûì áèëèðñèíèç, éà éîõ? Øöáùÿ éîõäóð êè, ñèç áó ñóàëà “õåéð” äåéèë, “áÿëè” úàâàáûíû âåðÿúÿêñèíèç. Ñèçäÿí “áÿëè” úàâàáû åøèòäèêäÿ, áàøãà áèð ñóàë îðòàéà ÷ûõûð: Ñèç áó ñå÷èëìèø àäàìëàðûí Àâðîïà õàëãëàðûíûí åëì âÿ ñÿíÿòëÿðèíè ùàíñû âàñèòÿ èëÿ þéðÿíìÿñèíè ÿëâåðèøëè ùåñàá åäèðñèíèç? Éÿíè îíëàð áó åëìè Àâðîïà äèëëÿðèíäÿ þéðÿíìÿëèäèðëÿð, éàõóä ÿðÿá, òöðê âÿ ôàðñ äèëëÿðèíäÿí èáàðÿò îëàí þç äèëëÿðèìèçäÿ? 170
ßýÿð ñå÷èëìèø àäàìëàð Àâðîïà åëìëÿðèíè âÿ ñÿíÿòëÿðèíè Àâðîïà äèëëÿðèíäÿ þéðÿíìÿéÿ èãäàì åäÿðëÿðñÿ, èøèí ÷ÿòèíëèéè áèð éàíà ãàëñûí, íÿòèúÿñè äÿ ôàéäàñûç îëàúàãäûð. Îíà ýþðÿ êè, áèçèì ñå÷èëìèø àäàìëàðûìûç ôðàíñûç âÿ éà èíýèëèñ äèëèíäÿ þç ôèêèðëÿðèíè âÿ áèëèêëÿðèíè þç ùÿìâÿòÿíëÿðèíÿ áàøà ñàëûá, àíëàäà áèëìÿéÿúÿêëÿð. Áóíà ýþðÿ äÿ èñëàì õàëãëàðû þç ñå÷èëìèø àäàìëàðûíûí ìàëèê îëäóüó åëì âÿ ñÿíÿòëÿðäÿí ôàéäàëàíìàã ö÷öí ùÿìèøÿ ôðàíñûçëàðà âÿ èíýèëèñëÿðÿ ìþùòàú îëàúàãäûðëàð. Îíëàð áó ìèëëÿòëÿðèí íöìàéÿíäÿëÿðèíè þç âÿòÿíëÿðèíÿ äÿâÿò åòìÿéÿ âÿ áàøëàäûãëàðû ùÿð áèð èøÿ àíúàã îíëàðûí êþìÿéè èëÿ ÿíúàì âåðìÿéÿ ìÿúáóð îëàúàãëàð. Áóíäàí áàøãà, áåëÿ áèð âÿçèééÿòèí áèð íå÷ÿ äàùà úèääè âÿ áþéöê ÷ÿòèíëèéè âÿ çÿðÿðè äÿ âàðäûð êè, îíëàðû ñþéëÿìÿê ñèçèí ôèêðèíèçÿ âÿ ùöììÿòèíèçÿ ùÿâàëÿ îëóíóð. ×öíêè ñèç ãÿçåò ðåäàêòîðóñóíóç. Áåëÿ èñÿ, áó öñóëóí ôàéäàñû àçäûð. Áàøãà âÿ äàùà éàõøû öñóë îíäàí èáàðÿòäèð êè, èñëàì õàëãëàðû àâðîïàëûëàðûí àêàäåìèéà àäëàíäûðäûüû áèð åëì åâè òÿñèñ åäèá, ùÿìèí åëì åâèíäÿ ÿí ýþðêÿìëè, àëèì âÿ ôàçèë àäàìëàðäàí ëàçûìè ãÿäÿð öçâëÿð òÿéèí åòñèíëÿð. Àâðîïà åëìëÿðè âÿ ñÿíÿòëÿðèíÿ äàèð áöòöí êèòàáëàðû ÿðÿá, òöðê âÿ ôàðñ äèëëÿðèíÿ òÿðúöìÿ åòìÿéè áó øÿõñëÿðèí þùäÿñèíÿ ãîéñóíëàð. Áåëÿ îëàðñà, èñëàì õàëãëàðûíûí ñå÷èëìèø àäàìëàðû áöòöí åëìëÿðè âÿ ñÿíÿòëÿðè þç äèëëÿðèíäÿ âÿ ýþðêÿìëè ìöÿëëèìëÿðäÿí þéðÿíÿ áèëÿðëÿð. Ëàêèí áó öñóëóí äà þçöíÿìÿõñóñ áàøãà áèð ÷àòûøìàéàí úÿùÿòè âàðäûð. Ìÿñÿëÿí, Àâðîïàäà ìÿðóô îëìàéàí øÿõñ àäëàðû áèð ÷îõ åëìè èñòèëàùëàð, éåð âÿ þëêÿ àäëàðû âàðäûð êè, îíëàðû èñëàì õàëãëàðûíûí ÿñàñ äèëëÿðè îëàí ö÷ äèëäÿí áèðèíÿ òÿðúöìÿ åòìÿê ÷ÿòèíäèð, áóíà ýþðÿ äÿ îíëàð îëäóüó êèìè ñàõëàíûëìàëûäûð. Õöñóñèëÿ òÿáàáÿò, ôèçèêà, êèìéà âÿ áàøãà áó êèìè åëìëÿðäÿ îëàí áèð ÷îõ èñòèëàùëàð âàðäûð êè, èñëàì äèëëÿðèíäÿ îíëàðûí ãàðøûëûüûíû òàïìàã ìöìêöí äåéèëäèð. Áóíäàí áàøãà î êÿëìÿëÿðè âÿ èñòèëàùëàðû îëäóüó êèìè éàçìàã, ùàçûðêû èñëàì ÿëèôáàñû ö÷öí èìêàí õàðèúèíäÿäèð. Éÿíè ñþéëÿäèéèì èñòèëàùëàðû ùàçûðêû ÿëèôáàìûçäà, ùÿòòà ôÿòùÿ, êÿñðÿ âÿ çÿììÿ èøàðÿëÿðèíè èøëÿòñÿê áåëÿ, ñÿùâñèç, íþãñàíñûç, äöçýöí îõóìàã ìöìêöí äåéèëäèð. Áöòöí áóíëàðû íÿçÿðÿ àëàðàã, ñèç áó úöð ÿúíÿáè èñòèëàùëàðûí éàçûëûá îõóíìàñûíû àñàíëàøäûðìàã ö÷öí ùàçûðêû èñëàì ÿëèôáàìûçà àéðûúà âÿ ÷îõ àñàí áèð ÿëèôáà ÿëàâÿ åòìÿéè ìÿñëÿùÿò ýþðÿðñèíèçìè? ßëáÿòòÿ, áó øÿðòëÿ êè, ùàçûðêû èñëàì ÿëèôáàìûç ÿñëà äÿéèøèëìÿéÿúÿê âÿ áöòöí èñëàì êèòàáëàðû îëäóüó êèìè ãàëàúàã, ùÿòòà ÷àï åäèëÿí éåíè êèòàáëàð äà ùàçûðêû ÿëèôáà èëÿ íÿøð åäèëÿúÿêäèð. Àíúàã áó éåíè êèòàáëàð éàçûëàðêÿí, ÿúíÿáè äèëëÿðäÿí àëûíàí èñòèëàùëàð âÿ êÿëìÿëÿð ÿñëèíäÿ îëäóüó êèìè, éåíè ÿëèôáà èëÿ êþ÷öðöëÿúÿêäèð êè, îíëàðûí îõóíìàñû âÿ òÿëÿôôöçö äöçýöí, àñàí âÿ àíëàøûëàí 171
îëñóí. Ìÿñÿëÿí, Éåð êöðÿñèíèí ùÿðÿêÿòäÿ îëäóüóíó áèðèíúè îëàðàã Êîïåðíèê êÿøô åòìèøäèð. Ìîíòå-Êðèñòî àäàñû ôèëàí äÿíèçäÿäèð, Øïèòñ-Áåðýåí àäàñû Àòëàíòèê îêåàíûíäàäûð. Àâñòðàëèéà áåøèíúè ãèòÿ àäëàíûð, Èíýèëòÿðÿ äþâëÿòè èêè ïàðëàìåíòäÿí èáàðÿòäèð. Àâðîïàëûëàðûí âàïîð àäëàíäûðäûüû áóõàð ýÿìèëÿðèíè ùàçûðëàìàã çÿðóðè èøäèð. Ìÿí ôèëàí ãÿçåòÿ àáóíÿ éàçûëìûøäûì. Áó êèìè úöìëÿëÿðäÿ Êîïåðíèê, Ìîíòå-Êðèñòî, Øïèòñ-Áåðýåí, Àâñòðàëèéà, ïàðëàìåíò, âàïîð, ãÿçåò, àáóíÿ ñþçëÿðèíè éåíè ÿëèôáà èëÿ éàçàúàüûã. Áóíäàí áàøãà, ÿúíÿáè äèëëÿðäÿí áèçèì äèëëÿðÿ äàõèë îëàí êÿëìÿëÿðèí õöñóñè ëöüÿòèíè òÿðòèá åäèá ÷àï åòìÿëèéèê. Þç ëöüÿò êèòàáûìûçäà äà ìÿñäÿðëÿðè âÿ èñèìëÿðè ùàçûðêû ÿëèôáà èëÿ éàçäûãäàí ñîíðà ùÿìèí èñèìëÿðè âÿ ìÿñäÿðëÿðè éåíè ÿëèôáà èëÿ äÿ éàçìàëûéûã êè, îíëàðûí îõóíìàñûíäà ùàíñû ñàèòèí èøëÿíìÿñè äöçýöí òÿéèí åäèëñèí âÿ áåëÿëèêëÿ äÿ, áó ñàèòëÿðè õöñóñè ãåéä åòìÿéÿ åùòèéàúûìûç îëìàñûí. Éåíè ÿëèôáà åëÿ òÿðòèá åäèëìÿëèäèð êè, îíó þéðÿíìÿê âÿ éàçìàã ö÷öí èêè-ö÷ ùÿôòÿäÿí àðòûã âàõò èòèðìÿéÿê. Åëÿ åòìÿê ëàçûìäûð êè, áó ÿëèôáà ãÿáóë âÿ òÿñäèã åäèëäèêäÿí ñîíðà îíóí ùå÷ áèð ùÿðôè áàøãà áèð øÿêëÿ ñàëûíìàñûí. Ùàë-ùàçûðäà ìþâúóä îëàí íÿñõ, òÿëèã, øèêÿñòÿ, ðåéùàíè âÿ àéðû-àéðû õÿòò ãàéäàëàðû òàìàìèëÿ êþùíÿ éàçûìûçäà ãàëñûí êè, îíëàðû þéðÿíìÿê ö÷öí éàçûã øàýèðäëÿðèí ÿçèç þìðöíöí áèð íå÷ÿ èëè áîø éåðÿ òÿëÿô îëìàñûí. Ìÿí èêè úöð ÿëèôáà äöøöíìöøÿì. Îíëàðäàí áèðè ëàòûí ÿëèôáà ùÿðôëÿðèíäÿí ñå÷èëÿðÿê òÿðòèá åäèëìÿëèäèð êè, îíó ñîëäàí-ñàüà éàçìàã ëàçûì ýÿëÿúÿêäèð. Èêèíúèñè èñÿ, ùàçûðêû ÿëèôáàìûç ÿñàñûíäà ãóðóëìàëûäûð êè, îíó ùàçûðäà îëäóüó êèìè ñàüäàí-ñîëà éàçìàã îëàð. Ùÿð èêè ÿëèôáàíûí ñóðÿòèíè àéðûúà êàüûçëàðà êþ÷öðöá, ñèçèí õèäìÿòèíèçÿ ýþíäÿðèðÿì. Õàëãûí ôÿçèëÿò ñàùèáè îëàí íöìàéÿíäÿëÿðè áó ùÿðôëÿðäÿí ùàíñûíû áÿéÿíìÿçëÿðñÿ, îíóí ÿâÿçèíäÿ éåíè âÿ äàùà õîøàýÿëÿí ùÿðôëÿð ãÿáóë åòìÿéÿ ùàãëûäûðëàð. ßýÿð áó èêè úöð ÿëèôáàäàí ùå÷ áèðèñè îíëàðûí õîøóíà ýÿëìÿçñÿ, ñèçÿ èõòèéàð âåðèëèð êè, ìÿíèì íÿçÿðäÿ òóòäóüóì øÿðòëÿðÿ ðèàéÿò åòìÿêëÿ, äàùà éàõøû âÿ äàùà àñàí îëàí ö÷öíúö íþâ ÿëèôáà äöçÿëäÿñèíèç. Øÿðòëÿð áóíëàðäàí èáàðÿòäèð! Áèðèíúèñè – áöòöí íþãòÿëÿð ùÿðôëÿðèí öñòöíäÿí âÿ àëòûíäàí àòûëìàëûäûð. ×öíêè îíëàð îõóíóøäà ñÿùâëÿðÿ, éàçûäà âàõòûí èòìÿñèíÿ, íÿøðèééàò èøèíäÿ èñÿ ÷ÿòèíëèéÿ ñÿáÿá îëóðëàð. Áèð äÿôÿ ìÿí äîñòëàðûìäàí áèðèíÿ ìÿêòóá éàçìûøäûì. Ìÿêòóáóí ñîíóíäà àéûí âÿ ýöíöí òàðèõèíè ãåéä åòìÿê èñòÿäèì. Òÿñàäöôÿí, î ýöí ïÿíúøÿíáÿ ýöíö èäè. Ëàêèí êàüûçäà éåð ãàëìàìûøäû, ìÿí ïÿíúøÿíáÿ ñþçöíö áèðòÿùÿð éåðëÿøäèðäèì. Ëàêèí íþãòÿëÿð ö÷öí éåð ãàëìàäû, íþãòÿëÿðè éåðëÿøäèðìÿê èøèíäÿ àúèç ãàëäûì, öðÿéèì 172
åëÿ ñûõûëäû êè, ãÿëÿìè òóëëàäûì, ìÿêòóáó “ïÿíúøÿíáÿ” ñþçöíÿ íþãòÿëÿðè ãîéìàäàí ýþíäÿðäèì âÿ êóôè õÿòòèíè ùàçûðêû çàëûì õÿòëÿ ÿâÿç åäÿí Èáí-Ìóãëÿéÿ ìèí ëÿíÿò îõóäóì. ×öíêè íþãòÿëÿðè èúàä åäÿí âÿ áèçè áó áÿëàéà ñàëàí î îëìóøäóð. Áöòöí íþãñàíëàðûíà áàõìàéàðàã, êóôè õÿòòèí ùå÷ îëìàçñà, íþãòÿëÿðè éîõ èäè. Èêèíúèñè – ñàèò ùÿðôëÿð, éÿíè åðàá, ñþçëÿðèí òÿðêèáèíäÿ ìöòëÿã ñàìèò ùÿðôëÿðèí ñûðàñûíà äàõèë åäèëìÿëèäèð. Ö÷öíúöñö – ùÿð áèð ùÿðôèí àíúàã áèð øÿêëè îëìàëûäûð âÿ áàøãà úöð øÿêèëëÿðÿ ñàëûíìàìàëûäûð. Áèð ùàëäà êè, áèçèì ùàçûðêû ñèëëàáè ÿëèôáàìûçûí ùÿðôëÿðèíäÿí ùÿð áèðèíèí äþðä øÿêëè âàðäûð âÿ áóíäàí áàøãà éåðè ýÿëäèêúÿ áèð øÿêèëäÿí áàøãà øÿêëÿ ñàëûíûð, áåëÿëèêëÿ äÿ éàçûã áàëàëàðûìûçû îëìàçûí ÷ÿòèíëèêëÿðÿ äö÷àð åäèð. Áóíà ýþðÿ äÿ ìÿí ùÿìèí ìÿêòóáóìóí ÿââÿëäÿí àõûðà ãÿäÿð òÿðúöìÿ åäèëèá, ãÿçåòèíèçäÿ ÷àï åòäèðèëìÿñèíè úÿíàáûíûçäàí õàùèø åòìÿêëÿ áÿðàáÿð, öìèä åäèðÿì êè, áó ìÿñÿëÿíèí çÿðóðè îëìàñûíà äàèð ñèçèí þç ôèêðèíèçÿ ýÿëÿí ìöëàùèçÿ âÿ òÿñÿââöðàòûíûçû äà éàçàñûíûç. ßýÿð èñëàì õàëãëàðûíûí áàø÷ûëàðû ìÿíèì ìÿñëÿùÿòèìè ãÿáóë åäÿðëÿðñÿ, ìóðàäûìà ÷àòìûø îëàðàì. ßêñ òÿãäèðÿ, ÿýÿð ãÿáóë åòìÿçëÿðñÿ, ìÿíèì ö÷öí áó òÿñÿëëè äÿ êèôàéÿò åäÿð êè, áÿøÿðèééÿò ãàðøûñûíäà þç âÿçèôÿìè éåðèíÿ éåòèðìèøÿì. Áåëÿ áèð òÿêëèôèí èðÿëè ñöðöëìÿñèíäÿ ìÿíÿ ùå÷ áèð øÿõñè-ãÿðÿçëèê òÿñèð åòìÿìèøäèð. Áó èøäÿí ùå÷ áèð ìÿíôÿÿò äÿ ýþðìÿìèøÿì. ßýÿð áó èøäÿ ìÿíôÿÿò âàðñà, ãîé î ìÿíôÿÿòè éåíè ÿëèôáàíûí ãÿáóëó óüðóíäà ùöììÿò ñÿðô åäÿí àäàìëàð àïàðñûíëàð! Ãîé áó ìÿíôÿÿòè î àäàìëàð àïàðñûíëàð êè, ìÿòáÿÿëÿðäÿ éåíè øðèôòëÿð òþêìÿêëÿ ìÿøüóë îëóá, éåíè ÿëèôáàíû äöçÿëäÿúÿê âÿ îíó ùÿéàòà êå÷èðÿúÿêëÿð. Ñîðóøàúàãñûíûç êè, áÿñ íÿ ö÷öí 15 èëäèð êè, èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê óüðóíäà ÷àëûøûá-÷àïàëàéàðàã, ùåé Èðàíà âÿ Îñìàíëû þëêÿñèíÿ ëàéèùÿëÿð ýþíäÿðèðÿì? Äöçöíö äåéèì: ñàêèò äàéàíûá áàõà áèëìèðÿì. Éÿíè, áàúàðìûðàì êè, áöòöí äöíéà õàëãëàðûíûí åëìäÿ, ñÿíàéåäÿ ýöíäÿí-ýöíÿ òÿðÿããèñèíè ýþðäöéöì ùàëäà, ùÿòòà ìÿäÿíèééÿò äàèðÿñèíÿ ãÿäÿì ãîéóá, þç ùåðîãëèô ÿëèôáàñûíû òÿðê åòìÿê ãÿðàðûíà ýÿëÿí éàïîíëàðû ýþðäöéöì ùàëäà, òÿêúÿ òÿëèì âÿ òÿðáèéÿ âàñèòÿñè îëàí ÿëèôáàíûí ÷ÿòèíëèéè öçöíäÿí ýåðèäÿ ãàëàí èñëàì õàëãëàðûíûí ÿùâàëûíà éàíìàéûì. Âÿññàëàì! Úàâàá ýþçëÿéèðÿì. Ãàðäàøûíûç êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ 1290-úû èë, ùèúðè, [1873] Òèôëèñ øÿùÿðè
173
[ÌÖÑÉÞ ÍÈÊÎËÀÈÉß] Ìÿíèì ÿçÿìÿòëè âÿ ÿçèç ãàðäàøûì! Ñÿàäÿòèíèç äàèìè îëñóí! Ñèçèí ìÿùÿááÿòëÿ äîëó ìÿêòóáóíóç éåòèøäè. Ñîíñóç ñåâèíúèìÿ ñÿáÿá îëäó. Áèðèíúè, ñèç êèòàáëàðûíûçû éàíûíäà ãîéäóüóíóç êèòàáñàòàíû Òèôëèñäÿ òàïäûì. Îíóí àäû Áåðíøòàìäûð. Äåéèð êè, ñèçèí êèòàáëàðûíûçäàí ùå÷ áèðèñè ñàòûëìàéàúàãäûð. ßýÿð ñèç øÿõñÿí ìÿêòóá éàçñàíûç, î êèòàáëàðû ùÿð êÿñÿ äåñÿíèç, îíà òÿùâèë âåðÿúÿêäèð. Åðìÿíè ùÿêèìè äÿ òàïäûì. Îíóí àäû äà ùÿêèì Éåâàíåñéàíäûð. Äîüðóäàí äà àüûëëû àäàìäûð. ×îõ öçð èñòÿéèð êè, áó õöñóñäà áàøûñîéóãëóã åäèá ñèçÿ õÿáÿð âåðìÿìèøäèð. Ùÿð ùàëäà, òàïøûðûüûíûçû áó ãÿäÿð éåðèíÿ éåòèðÿ áèëìèøÿì. Èíäè èñÿ áàøãà ìÿòëÿáÿ êå÷ÿê! Ìÿíèì ÿçèç ãàðäàøûì! “Êÿìàëöääþâëÿ” î ÿñÿðëÿðäÿí äåéèëäèð êè, îíóí ìÿçìóíó áþéöê áèð òÿÿññöáëÿ õà÷ïÿðÿñòëèê äèíèíè éàéûá, áàøãà äèíëÿðè òÿêçèá åäÿí àäàìëàðûí õîøóíà ýÿëñèí. Áó õöñóñäà ùÿìèí àäàìëàðëà äàíûøìàã ùå÷ úàèç äåéèëäèð. Ëàêèí ìÿíèì çÿííèìúÿ, ÿýÿð áó ÿñÿð ôðàíñûç äèëèíÿ òÿðúöìÿ åäèëÿðñÿ, Àâðîïà îõóúóëàðûíûí íÿçÿðèíäÿ Ðåíàíûí ÿñÿðëÿðè êèìè ùþðìÿò ãàçàíàúàãäûð âÿ ìÿí ÷îõ ýöìàí åäèðÿì êè, ìÿòáÿÿ ñàùèáëÿðè þçëÿðè ñèçÿ òÿðúöìÿíè ÷àï åòìÿê ö÷öí 20 ìèí ôðàíê âÿ äàùà çèéàäÿ-ïóë âåðÿðÿê, ÷àï ùàããûíû îíëàðà âåðìÿéèíèçè õàùèø åäÿúÿêäèðëÿð. Åéíè çàìàíäà, îíëàð áþéöê áèð ìÿáëÿü äÿ ñèçÿ âåðÿúÿêäèðëÿð êè, ÿñÿðè ôàðñúà ÷àï åòìÿê èìòèéàçûíû äà àëñûíëàð. ßçèç ãàðäàøûì! Íÿ ìÿíèì ýöìàí åòäèéèì áþéöê ìÿíôÿÿò ùàããûíäà, íÿ äÿ ñèçèí ýöìàí åòäèéèíèç êèìè, áó ÿñÿðèí òÿðúöìÿñèíäÿí ùå÷ áèð ôàéäà ÷ûõìàéàúàüûíà äàèð îëàí òÿñÿââöðëÿð ùàããûíäà ùå÷ áèð ùþêì âåðìÿê îëìàç. Éÿíè áèçèì òÿñÿââöðëÿðèìèç àíúàã åùòèìàëà ÿñàñëàíûð. Èøèí ÿñëè èñÿ ùÿëÿëèê áèçÿ ìÿëóì äåéèëäèð. Áåëÿ èñÿ ìÿíôÿÿò ìÿñÿëÿñèíèí ìöçàêèðÿñè ùÿëÿ òÿõèðÿ ñàëûíìàëûäûð. Èíäè ìÿí ÿñÿðè âåðäèì êè, ýþçÿë âÿ àéäûí õÿòëÿ éàçñûíëàð. Èíøàëëàù áó èø ãóðòàðäûãäàí ñîíðà ýÿëÿí èëèí ìàé àéûíäà ìÿíèìëÿ òàíûø îëàí áèð øÿõñ Òèôëèñäÿí Ïàðèñÿ éîëà äöøÿúÿêäèð. ßñÿðè ñèçÿ ÷àòäûðìàã ö÷öí îíà âåðÿúÿéÿì. Ñèç ÿââÿëúÿ îíó îõóéóí âÿ ìÿçìóíó èëÿ òàíûø îëóí. ßýÿð îíóí òÿðúöìÿ åäèëìÿñèíäÿí ÿëèíèçÿ áèð ìÿíôÿÿò ÷àòàúàüûíà ÿìèí îëñàíûç, òÿðúöìÿéÿ áàøëàéûí. ×öíêè áó çÿùìÿò ìÿíôÿÿòñèçäèð. Ìÿíôÿÿòñèç áèð èøè ìÿí þçöì áåëÿ ñèçÿ ìÿñëÿùÿò ýþðìÿçäèì. ßýÿð ÿñÿðè îõóäóãäàí ñîíðà îíó òÿðúöìÿ åòìÿê òÿðúöìÿíèí âÿ ÿñëèíèí ÷àï åäèëìÿñèíäÿí áèð ìÿíôÿÿò ÿëäÿ åäÿúÿéèíèçÿ öìèäèíèç îëìàçñà, þçöíöçö çÿùìÿòÿ ñàëìàéûí, ÿñÿðè 174
ùÿìèí øÿõñèí âàñèòÿñèëÿ ýåðè ýþíäÿðèí! Ñèç ìÿíôÿÿòñèç çÿùìÿò ÷ÿêìÿìÿëèñèíèç. Áó, ìÿíèì ö÷öí äÿ õîø îëìàç êè, ñèçÿ ìöôòÿ çÿùìÿò âåðèá, áåëÿ áèð òÿêëèô åäÿì. ßýÿð ÿñÿðèí òÿðúöìÿñèíäÿí âÿ éà ÿñëèíè ÷àï åòäèðìÿêäÿí ñèçÿ áèð ìÿíôÿÿò ÷ûõàðñà, òÿðúöìÿéÿ áàøëàéûíûç âÿ òÿðúöìÿíè ãóðòàðäûãäàí ñîíðà Ôðàíñàäà ìþâúóä îëàí ãàíóíëàð ÿñàñûíäà, ÿñÿðè ñèçÿ ýÿòèðÿí øÿõñ èëÿ áèðëèêäÿ (áó øÿõñèí ÿëèíäÿ ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí âÿêàëÿòíàìÿ äÿ îëàúàãäûð) ìÿòáÿÿ ñàùèáè èëÿ ìöãàâèëÿíàìÿ áàüëàéûí. Ùÿìèí ìöãàâèëÿíàìÿäÿ ýþñòÿðèëñèí êè, ÿñÿðè áèð äÿôÿ âÿ éà áèð íå÷ÿ äÿôÿ ÿñëèíäÿ, éà òÿðúöìÿ åäèëìèø øÿêèëäÿ ÷àï åòìÿê ùöãóãó ìÿòáÿÿ ñàùèáèíÿ âåðèëèð âÿ áóíóí ìöãàáèëèíäÿ î, ñèçÿ âÿ ìÿíèì âÿêèëèìÿ ôèëàí ãÿäÿð ïóë âåðèð. Âÿññàëàì! Ìÿêòóáóí ñîíóíäà áóíó äà ãåéä åòìÿê èñòÿéèðÿì êè, ìÿíèì áó ÿñÿðè Ðåíàíûí ÿñÿðèíÿ îõøàòìàãäàí ìÿãñÿäèì, îíóí ìÿòíèíäÿ, Àëëàù ýþñòÿðìÿñèí, Èñà äèíè ÿëåéùèíÿ ôèêèðëÿðèí îëìàñû öçöíäÿí äåéèëäèð. Áóðàäà Èñà äèíè ÿëåéùèíÿ áèð êÿëìÿ äÿ éàçûëìàìûøäûð. Ìÿíèì áó îõøàòìàüûì àíúàã ÿñÿðèí ìÿçìóíó ìöíàñèáÿòè èëÿ îëìóøäóð. Ñèçèí ãàðäàøûíûç êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ 15 èéóí, 1873-úö èë, Òèôëèñ
[ÃÅÉÄ] 18 èéóí 1873 òàðèõèíäÿ Ãîúóðäàí Òèôëèñäÿêè Îñìàíëû êîíñóëóíóí ìöàâèíè Þìÿð Ñÿáðè áÿéÿ áèð ìÿêòóá ýþíäÿðèá õàùèø åòìèøÿì êè, ìÿíèì áèð ìÿêòóáóìó Èñòàíáóëäà “Ùÿãàéèã” ãÿçåòèíèí ìöùÿððèðèíÿ ýþíäÿðñèí. Ìÿêòóáëà áÿðàáÿð, èêè éåíè ÿëèôáà ëàéèùÿñè äÿ ýþíäÿðìèøÿì êè, îíëàðäàí áèðè ëàòûí ùÿðôëÿðèíäÿí, äèýÿðè èñÿ êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñû ùÿðôëÿðèíäÿí òÿðòèá îëóíìóøäóð. Áóíäàí ÿëàâÿ, ìÿíèì áèð ìÿêòóáóìó äà Âîëè÷ ÿôÿíäèíèí àäûíà, äèýÿð áèð ìÿêòóáóìó èñÿ Òèôëèñäÿêè Ôðàíñà êîíñóëó âàñèòÿñèëÿ Ïàðèñ øÿùÿðèíäÿ ìöñéþ Íèêîëàèíèí àäûíà ýþíäÿðèá, ùÿì äÿ þç äîñòó Ñÿèä áÿéäÿí âÿ “Ùÿãàéèã” ãÿçåòèíèí ìöùÿððèðèíäÿí õàùèø åòìÿñèíè èñòÿìèøÿì êè, áó èêè ëàéèùÿ áàðÿñèíäÿ îíà úàâàá éàçñûíëàð. Ùÿìèí òàðèõäÿ “Êÿìàëöääþâëÿ” ÿñÿðèíè ôðàíñûç äèëèíÿ òÿðúöìÿ åòìÿê ùàããûíäà Ïàðèñ øÿùÿðèíÿ ìöñéþ Íèêîëàèíûí àäûíà ìÿêòóá ýþíäÿðìèøÿì. Éåíÿ äÿ ùÿìèí òàðèõäÿ Âîëè÷ ÿôÿíäèéÿ ÿëèôáà ùàããûíäà ìÿêòóá éàçûá, õàùèø åòìèøÿì êè, ìÿíèì ìÿêòóáóìó ÷àï åäèá, éåíè ÿëèôáà ëàéèùÿñèíè åëàí åòìÿê áàðÿäÿ “Ùÿãàéèã” ãÿçåòèíèí ìöùÿððèðè ãàðøûñûíäà Èñòàíáóëäà âàñèòÿ÷èëèê åòñèí âÿ úàâàáûíû ìÿíÿ ýþíäÿðñèí. 175
ÑÀÁÈà ÒÈÔËÈÑ ÊÎÍÑÓËÓ ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÀ ÒßÁÐÈÇÄß ÍÀÈÁÖË-ÂßÇÀÐß ÂßÇÈÔßÑÈÍß ÒßÉÈÍ ÎËÓÍÌÀÑÛ ÌÖÍÀÑÈÁßÒÈËß ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ ßçÿìÿòëè àüàì, ñÿàäÿòèíèç äàèìè îëñóí! ßââÿëà, ìÿí âÿ Øåéõöëèñëàì ñèçèí íÿáöë-âÿçàðÿ âÿçèôÿñè èëÿ Òÿáðèçÿ âàðèä îëìàüûíûçû òÿáðèê åäèðèê! Àëëàùà øöêöð êè, ñèçÿ äîñòëàðûí èñòÿéèíúÿ ëàéèãëè áèð âÿçèôÿ ãèñìÿò îëäó. Ñèçèí åâèíèçè äþâëÿòÿ ñàòìàã áàðÿñèíäÿ, ìÿíèì õàùèøèìëÿ Ìèðçÿ ßñÿäóëëà õàí Õàðèúè Èøëÿð Íàçèðëèéèíÿ âÿêàëÿòíàìÿ ýþíäÿðìèøäè. Ìÿí èñÿ õöñóñè ìÿêòóáëà ñèçè ÿùâàëàòäàí õÿáÿðäàð åòìèøäèì. Áÿñ áó òÿäáèðèí íÿòèúÿñè íÿ îëäó? Ìÿíèì êþùíÿ äîñòóì îëàí Àüà Ãàëóñò Øåðìàçàíîâ áó ýöíëÿðäÿ Òÿáðèçÿ ýÿëÿúÿêäèð. Î, ñèçèí åâèí ÿùâàëàòû èëÿ òàíûøäûð. Îíà òàïøûðìûøàì êè, ìÿñÿëÿíè ÿòðàôëû ñóðÿòäÿ ñèçÿ äàíûøñûí. Áóðàëàðäà åëÿ áèð éåíè ÿùâàëàò áàø âåðìÿìèøäèð. Îñìàíëû åë÷èñè Ìöíèô ÿôÿíäèíèí ýÿëìÿñèíè ýþçëÿéèðèê. Éàíâàðûí 1-äÿí áóðàäà øèÿëÿðèí âÿ ñöííèëÿðèí ðóùàíè èäàðÿñèíèí ñÿäðè Øåéõöëèñëàìäûð. Ñöííè ðóùàíè èäàðÿñèíèí ñÿäðè èñÿ ñàáèã Øàìàõû ãàçèñè ìöôòè Ùàúû Ùÿìèä ÿôÿíäèäèð êè, èíèøèë âÿôàò åòìèø ìöôòè Ìÿùÿììÿä ÿôÿíäèíèí éåðèíÿ êå÷ìèøäèð. Úÿíàá Ðóùöë-ãöäñö áó äÿôÿ Òèôëèñäÿ îëäóüó çàìàí, ýöíäÿ èêè äÿôÿ ýþðöá ñþùáÿòèíäÿí ôåéçèéàá îëóðäóã. Öðÿéèìäÿêèëÿðè èçùàð åòìÿê ö÷öí ãÿëÿìÿ èúàçÿ âåðìèðÿì. “Àé ýþçÿëäèð, ëàêèí ñÿíèí öçöí îíäàí äà ýþçÿëäèð, ñÿðâ êþíöë îõøàéàíäûð, ëàêèí ñÿíèí ãÿääèí îíäà äà êþíöë îõøàéàíäûð”.
Áöòöí òÿíçèìàò âÿ éåíèëèêëÿð éàõøûäûð. Ëàêèí ÿñàññûçäûð, áöíþâðÿñè éîõäóð, äàâàìñûçäûð, ìöâÿããÿòè èøäèð. Áèð íå÷ÿ ýöíäÿí ñîíðà àëò-öñò îëàúàãäûð. Åëì âÿ ìààðèô éóõàðûäàí òóòìóø àøàüûéà ãÿäÿð, êàñûáäàí òóòìóø ÿøðàôà ãÿäÿð õàëãûí áöòöí òÿáÿãÿëÿðè àðàñûíäà ìöñòÿñíàñûç îëàðàã éàéûëìàëûäûð. ×îáàí äà, ÿêèí÷è äÿ, òàúèð äÿ, ÿòòàð äà íàçèðëÿðèí ìàëèê îëäóãëàðû èìêàíà âÿ áàúàðûüà ìàëèê îëìàëûäûðëàð. Áöòöí õàëã äþâëÿò áàø÷ûëàðûíûí ýþðäöéö òÿäáèðëÿðäÿ èøòèðàê åòìÿëèäèð. ßôñóñ, ÿôñóñ! Ñèç áó äÿðÿúÿéÿ íÿ çàìàí ÷àòàúàãñûíûç? Ùÿëÿëèê, åéáè éîõäóð, áèð ïàðà óøàã ÿéëÿíúÿëÿðè èëÿ êþíëöíöçö øàä åäèí! Òÿáèèäèð êè, äÿìèðéîë ñèçèí âÿòÿíèíèçè àáàä âÿ àñóäÿ åäÿúÿêäèð. Ëàêèí ñèçèí õàëãûí òàì ñÿàäÿòè áàøãà øÿðòëÿð âÿ áàøãà âÿçèééÿòäÿí àñûëûäûð êè, 176
îíëàðûí äà öìóìè ÿñàñû åëìëÿðè èíêèøàô åòäèðìÿê âÿ Êÿìàëöääþâëÿíèí ôèêèðëÿðèíè õàëã àðàñûíäà éàéìàãäûð. Áóíëàðûí ùÿð èêèñè äÿ ÿëèôáàíûí äÿéèøäèðèëìÿñè èëÿ áàüëûäûð, áÿëêÿ äÿ áåëÿ áèð åùòèìàë ôÿðç åäÿê êè, äÿìèðéîë ýåò-ýåäÿ ÿëèôáàíûí äÿéèøäèðèëìÿñèíÿ, åëìëÿðèí èíêèøàôûíà âÿ Êÿìàëöääþâëÿíèí ôèêèðëÿðèíèí éàéûëìàñûíà áàèñ îëàúàãäûð. Åù! Ìÿíÿ íÿ! Âàëëàù áó ôèêèðëÿðäÿí òÿíýÿ ýÿëìèøÿì. Áóíäàí ñîíðà äàùà áó êèìè ìÿñÿëÿëÿðäÿí äàíûøìàéàúàüàì. Íÿ îëóðñà îëñóí, ìöàñèðëÿðèìèí íàäàíëûüûíäàí, òöðêëÿð äåìèøêÿí, çÿùëÿì ýåäèð! Àüà Ãàëóñòóí äà Òÿáðèç éàõûíëûüûíäà Çèíúÿíàá âÿ Ìÿí úÿíàá àäëû èêè ïàðà êÿíäè âàðäûð. Åëÿ çÿíí åäèðÿì êè, î äà ñèçèí åâèíèçè àëìàüà ìåéë ýþñòÿðÿ áèëÿð. Ìÿí áó áàðÿäÿ îíà áèð ñþç äåìÿìèøÿì. Þçöíöç áó áàðÿäÿ ñþç ñàëûí. ßýÿð ìàéèë îëñà, åâè êÿíäëÿðëÿ äÿéèøäèðÿ áèëÿðñèíèç. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè
ÒÅÙÐÀÍÛÍ ÚßËÀË ÑÀÙÈÁÈ ÕÀÐÈÚÈ ÈØËßÐ ÍÀÇÈÐËÈÉÈÍÈÍ ÐßÈÑÈ ÚßÍÀÁËÀÐÛÍÀ ÃÀÉÈÁÀÍß ÑÀËÀÌ ÉÅÒÈÐÈÁ, ÙßÌÈÍ ÒÖÐÊÚß “ÒßÌÑÈËÀÒ”û ÉÀÄÈÝÀÐ ÎËÀÐÀà ÙßÄÈÉÉß ÝÞÍÄßÐÈÐßÌ 1873-úö èë, äåêàáð àéûíäà
Èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê àðçóñó èëÿ àõèðÿò ñÿôÿðèíÿ ùàçûðëàøìûøàì. Éÿíè ãîúàëìûøàì. ßôñóñ êè, íÿ Ðóìäà, íÿ äÿ Èðàíäà õàëãûí áàø÷ûëàðû èñëàì ìèëëÿòèíèí òÿðÿããèñè õàòèðèíÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê èøèíÿ ÿë ãàòìàã èñòÿìÿäèëÿð êè, áó âàñèòÿ èëÿ äÿ ùÿìèí èêè þëêÿíèí ÿùàëèñè, êèøèëè-ãàäûíëû áèð íå÷ÿ àéûí ìöääÿòèíäÿ ùàìûëûãëà ñàâàäëû îëñóíëàð, áó éîë èëÿ äÿ Àâðîïàíûí ùàçûðêû åëìëÿðèíÿ äàèð áöòöí ÿñÿðëÿð áèð íå÷ÿ èëèí ÿðçèíäÿ ìöñÿëìàí õàëãëàðûíûí äèëëÿðèíÿ òÿðúöìÿ åäèëñèí âÿ áèëèêëÿðèí éàéûëìàñû ñàéÿñèíäÿ äÿ èñëàì õàëãëàðû ö÷öí ñÿàäÿò âÿ áÿõòèéàðëûã äþâðàíû áàøëàíñûí! ßëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ÷îõ ñàäÿ èøäèð. Áèðèíúè, ùÿðôëÿðèí âàùèä øÿêëèíäÿí áàøãà äèýÿð øÿêèëëÿðè îëìàìàëûäûð. Èêèíúè, ñàìèò ùÿðôëÿðäÿí áöòöí íþãòÿëÿð àòûëìàëûäûð. Ö÷öíúö, ñàèò ùÿðôëÿð, éÿíè ùÿðÿêÿëÿð ùàìûñû ñþçëÿðèí òÿðêèáèíäÿ ñàìèò ùÿðôëÿðèí éàíûíäà éàçûëìàëûäûð. Äþðäöíúö, ñþçëÿðèí òÿðêèáèíäÿ áèòèøÿí ùÿðôëÿð áèòèøìÿéÿí ùÿðôëÿðëÿ ÿâÿç îëóíìàëûäûð. Áó éîëëà ùÿð áèð óøàã áèðúÿ àé ÿðçèíäÿ ñàâàäëàíûá, áöòöí èñëàìè êèòàáëàðû îõóìàüà ãàäèð îëàúàãäûð. Ìÿñÿëÿí, ùÿð áèð ùÿðôèí áèðèíúè øÿêëè êÿë177
ìÿëÿðèí òÿðêèáèíäÿ ñàõëàíûëûð, éåðäÿ ãàëàí ö÷ øÿêëè òÿðê åäèëèð. Áó íöìóíÿäÿ ýþñòÿðèëÿí êèìè: “Òÿãäèð ãÿëÿìè èëëÿð óçóíó ñÿíèí ãàìÿòèíè ÷ÿêäè. Ãàìÿòèí ãèéàìÿò èìèø êè, áåëÿ òóë ÷ÿêäè”.
Áó, áèð íöìóíÿäèð êè, ýþñòÿðèðÿì. Èðàí àëèìëÿðèíèí þçëÿðè éóõàðûäàêû äþðä øÿðòÿ ðèàéÿò åòìÿêëÿ, ùÿðôëÿð ö÷öí éåíè øÿêèëëÿð äöçÿëäÿ áèëÿðëÿð. Áàøãà õàëãëàð äÿìèðéîë âÿ òåëåãðàô éàðàäûá, Èðàí õàëãû èñÿ áèð íå÷ÿ ùÿðôèí øÿêëèíè äÿ éàðàäà áèëìèð? Àëèíÿñÿá øàùçàäÿ Åòèçàäöññÿëòÿíÿéÿ äåéèíèç êè, îíóí âÿä åòäèéè ùÿêèìàíÿ ÿñÿðëÿðèíèí âÿ Ìàíóêúè Ñàùèáäÿí èñòÿäèéèì “ßíúöìÿíàðàéå-ùóøÿíý” êèòàáûíûí ýÿëèá ÷àòìàñûíûí èíòèçàðûíäàéàì. Êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
ÀËÈÙßÇÐßÒ, ÒÈÔËÈÑ ÃÓÁÅÐÍÀÒÎÐÓ, ÝÈÇËÈ ÌÖØÀÂÈÐ Âß ÊÀÂÀËÅÐ ÊÎÍÑÒÀÍÒÈÍ ÈÂÀÍÎÂÈ× ÎÐËÎÂÑÊÈ ÙßÇÐßÒËßÐÈÍß Ãàôãàç úàíèøèíè áàø èäàðÿñè äÿôòÿðõàíàñûíûí ìöòÿðúèìè ïîëêîâíèê Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí
ßÐÈÇß
Ìÿíèì 20 éàøëû îüëóì Ðÿøèä áÿé Àõóíäçàäÿ èêè èë áóíäàí ÿââÿë Òèôëèñ êëàññèê ýèìíàçèéàñûíûí òàì åëìè êóðñóíó áèòèðèá øÿùàäÿòíàìÿ àëìûøäûð. Èíäè õàðèúÿ ýåäèá Áåë÷èêà êðàëëûüûíûí Áðöññåë øÿùÿðèíäÿ ìöùÿíäèñ ôàêöëòÿñèíÿ äàõèë îëìàã èñòÿéèð. Áóíóí ö÷öí îíà âÿ îíóíëà áèðëèêäÿ áèçèì åâäÿ áþéöìöø, îíó ìöøàéèÿò åäÿí âÿ îüëóì Áðöññåëäÿ îëäóãúà îíóí éàíûíäà ãàëàúàã Íÿúÿô Ãàôàð îüëóíà õàðèúè ïàñïîðò âåðèëìÿñè ùàããûíäà ñÿðÿíúàì âåðìÿéèíèçè àúèçàíÿ õàùèø åäèðÿì. Ïîëêîâíèê Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
Ìÿíèì îüëóì 21 [?] éàøëû Ðÿøèä áÿéèí îíà öç âåðìèø õÿñòÿëèéÿ ýþðÿ áèð èë ìöääÿòèíÿ õàðèúè òèááè éàðäûìà åùòèéàúû âàð. 8 àïðåë 1874-úö èë, Òèôëèñ
178
ÃÀÔÃÀÇ ÚÀÍÈØÈÍÈ ÁÀØ ÈÄÀÐßÑÈ ÄßÔÒßÐÕÀÍÀÑÛÍÛÍ ÄÈÐÅÊÒÎÐÓ, ÙßÃÈÃÈ ÄÞÂËßÒ ÌÖØÀÂÈÐÈ ÙßÇÐßÒ-ßØÐßÔ ÍÈÊÎËÀÉ ÈÂÀÍÎÂÈ× ÁÀÐÀÍÎÂÑÊÈ ÚßÍÀÁËÀÐÛÍÀ 9 àïðåë 1874, Òèôëèñ
Ìÿíèì 20 éàøûíäà îëàí îüëóì Ðÿøèä áÿé Àõóíäçàäÿ 2 èë áóíäàí ãàáàã Òèôëèñ êëàññèê ýèìíàçèéàñûíûí òàì êóðñóíó áèòèðÿðÿê, åëìëÿðè þéðÿíìÿñèíÿ äàèð ëàçûìè àòòåñòàò àëìûøäûð. Ùàçûðäà î, ìÿíèì øÿõñè ùèìàéÿìäÿ õàðèúÿ, Áåë÷èêà ìÿìëÿêÿòèíèí ïàéòàõòû îëàí Áðöññåë øÿùÿðèíÿ ýåòìÿê âÿ îðàäàêû ìöùÿíäèñëèê ìÿêòÿáèíÿ äàõèë îëàðàã, áó èõòèñàñû þéðÿíìÿê àðçóñóíäàäûð. Áóíà ýþðÿ äÿ ìÿí ñèç çàòè-àëèéÿ ìöðàúèÿòëÿ àúèçàíÿ õàùèø åäèðÿì êè, Ãàôãàç úàíèøèíè Áàø èäàðÿñèíèí ðÿèñ úÿíàáûíäàí ñèç ìÿíèì îüëóì ö÷öí Áåë÷èêà ñàðàéûíäàêû ðóñ åë÷èñèíèí öñòöíÿ ýþíäÿðèëÿí áèð òþâñèéÿ ìÿêòóáó àëàñûíûç âÿ áó éîëëà äà áöòöí òÿùñèë ìöääÿòèíäÿ ìÿíèì îüëóìà èëòèôàò öçöíäÿí ùèìàéÿ ýþñòÿðìÿñèíè õàùèø åäÿñèíèç. Ïîëêîâíèê Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
ÀÇßÐÁÀÉÚÀÍÄÀ ÕÀÐÈÚÈ ÈØËßÐ ÌÖÄÈÐÈ, ÚßËÀË ÑÀÙÈÁÈ ßËÈ ÕÀÍ ÚßÍÀÁËÀÐÛÍÀ ßçÿìÿòëè àüàì, Àëëàù ñÿàäÿòèíèçè äàèìè åòñèí! Ñèçèí éåíè âÿçèôÿíèç ìöáàðÿê îëñóí! ×îõ éàõûíà ýÿëìèøñèíèç. Òèôëèñäÿ îëäóüóíóç çàìàí ìÿíèì ùàããûìäà ùÿìèøÿ ýþñòÿðäèéèíèç èëòèôàòëàðû íÿçÿðÿ àëàðàã çÿíí åäèðÿì êè, áèð íå÷ÿ ýöíëöéÿ ñèçèí çèéàðÿòèíèçÿ ýÿëìÿê ìÿíÿ âàúèá èäè. Ëàêèí ãîúàëìûøàì. Äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ, ñèçèí äþâëÿòèíèçèí òîðïàüûíäà ìÿíèì úàíûìû òÿùäèä åäÿí õÿòÿðëÿðäÿí õàòèðúÿì äåéèëÿì. Áóíà ýþðÿ äÿ ìÿíè áàüûøëàìàëûñûíûç. Ñèçèí ýþçÿë ñèôÿòëÿðèíèçè âÿñô åòìÿêëÿ, òÿêúÿ ìÿíèì àüçûì øèðèí äåéèëäè. Áÿëêÿ áöòöí äîñòëàð âÿ ñèçè òàíûéàíëàð, Òèôëèñäÿ áèð äÿãèãÿ äÿ îëñóí ñèçèí àäûíûçû õåéèðëÿ éàä åòìÿêäÿí ãÿôëÿò åòìèðëÿð. “Òÿêúÿ ñÿíèí ýöë öçöíöí âÿñôèíäÿ ìÿí ãÿçÿë ñþéëÿìèðÿì, ñÿíèí ùÿð òÿðÿôäÿ ìèíëÿðëÿ áöëáöëöí âàðäûð”.
179
Øàù ÿëàùÿçðÿòëÿðè Òèôëèñäÿí êå÷ÿðêÿí, ìÿí äÿ äþâëÿò áàø÷ûëàðû òÿðÿôèíäÿí Ïîòè ëèìàíûíà ýþíäÿðèëìèøäèì êè, îðàäà øàùçàäÿëÿðëÿ ñþùáÿò åäèá îíëàðû éîëà ñàëàì. Îðàäà úÿíàá Ìöøèðöääþâëÿ1 ìÿíèì éàíûìà ýÿëÿðÿê ÿùâàëûìû ñîðóøäó âÿ ÷îõ ìåùðèáàíëûã ýþñòÿðäè. Äåäèì: – Ñÿðêàð ñÿäð-ÿçÿì, ìÿí ùå÷ ýöìàí åòìÿçäèì êè, ñèç ìÿíèì áàðÿìäÿ áó ãÿäÿð èëòèôàò ýþñòÿðìèø îëàñûíûç. Ñîðóøäó: – Ìèðçÿ Ôÿòÿëè, íÿ ö÷öí áåëÿ äöøöíöðñöíöç? Äåäèì: – Ìöìêöíäöð êè, áÿçè ñÿùâëÿð ìÿíäÿ áó ôèêðè îéàòìûøäûð. Äåäè: – Ìèðçÿ Ôÿòÿëè, ñèç ìöòëÿã ñÿùâ åòìèøñèíèç! Õöëàñÿ, áèçèì àðàìûçäà òàì ñöëù âÿ äîñòëóã ÿìÿëÿ ýÿëäè. Äåäèì: – Ñÿðêàð ñÿäð-ÿçÿì, ñèç ñÿäàðÿòäÿí èáàðÿò îëàí àðçóíóçà éåòèøäèíèç. Ìÿí èñÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿêäÿí èáàðÿò îëàí àðçóìà ÷àòìàãäàí ùÿëÿ ìÿùðóìàì. Äåäè: – Ìèðçÿ Ôÿòÿëè, ìÿí äÿ ùÿëÿ þç àðçóìà ÷àòìàìûøàì. Àðçóéà ÷àòìàã áóíäàí èáàðÿò äåéèë êè, ýÿëèá áàø íàçèð êöðñöñöíäÿ ÿéëÿøÿñÿí. Àõû áó êöðñöäÿ ÿéëÿøÿðêÿí áèð èø ýþðìÿê ëàçûìäûð. Ùÿëÿ êè, áèð èø ýþðìÿìèøÿì. Äåäèì: – Ñèç ùàíñû øÿõñëÿðèí êþìÿéè èëÿ èøÿ èãäàì åäÿúÿêñèíèç? Èðàíäà ñèçèí ôèêðèíèçÿ øÿðèê îëàí ùå÷ êÿñ éîõäóð. ßââÿëúÿ àäàì ùàçûðëàìàëûñûíûç, ñîíðà èøÿ áàøëàìàëûñûíûç. Áó ýöí Èðàíäà çàùèðäÿ íÿôÿñëÿðè ýÿëÿí øÿõñëÿð, ùÿãèãÿòäÿ þëö ñàéûëûðëàð. Îíëàðûí ãàíû ñîéóìóø âÿ ùÿðÿêÿòäÿí äöøìöøäöð. Îíëàðûí äàìàðëàðûíà òÿçÿ âÿ èñòè ãàí òþêìÿê âÿ ùÿðÿêÿòÿ ýÿòèðìÿê ëàçûìäûð. Îíäàí ñîíðà èøëÿìÿê àñàíäûð. Òÿçÿ ãàí èñÿ éåíè ÿëèôáàíû ãÿáóë åòìÿê âÿ Àâðîïà åëìëÿðèíè þéðÿíìÿêäÿí èáàðÿòäèð. Ýöëäö âÿ äåäè: – Ýþðÿê íÿ åòìÿê ëàçûì ýÿëèð... Ðÿøèä õèäìÿòèíèçÿ ñàëàì éåòèðèð. Ö÷ àéäàí ñîíðà òÿùñèëèíè òÿêìèëëÿøäèðìÿê ö÷öí óíèâåðñèòåòÿ ýåäÿúÿêäèð. Ýþçöìöí èøûüû îëàí Ùöñåéí ïàøàíûí öçöíäÿí þïöðÿì. Ñèçè Àëëàùà àíä âåðèðÿì, ÿââÿë-ÿââÿë îíà ôðàíñûç ÿëèôáàñûíû þéðÿíìÿéè òàïøûðûí êè, èñëàì ÿëèôáàñûíû îõóìàãëà, áó ÿëèôáàíûí ñàéÿñèíäÿ òÿëèì âÿ òÿðáèéÿíèí áèðèíúè ìÿðùÿëÿñèíäÿ òÿùñèëäÿí, òöðêëÿð äåìèøêÿí, çÿùëÿñè ýåòìÿñèí. Ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû. 10 éàíâàð 1874-úö èë, Òèôëèñ
180
ÙßÇÐßÒ-ßØÐßÔ Âß ßÔÕßÌ, ÂÀËÀÍßÑßÁ, ØÀÙÇÀÄß ÅÒÈÇÀÄÖÑÑßËÒßÍßÍÈÍ ÕÈÄÌßÒÈÍß ßÐÇ ÅÄÈÐßÌ ÀËËÀÙ ÎÍÓÍ ÑßÀÄßÒÈÍÈ ÄÀÈÌÈ ÅÒÑÈÍ!
Âàëàùÿçðÿòèí ìÿêòóáó éåòèøäè âÿ áàøûìû óúàëòäû âÿ úÿíàáûíûçûí ÿñÿðëÿðèíäÿí èáàðÿò áåø úèëä êèòàá, î úöìëÿäÿí ö÷ úèëä “ßôãàíûñòàí òàðèõè” âÿ èêè úèëä “Ôÿëÿêöññÿàäÿ” ýÿëèá ÷àòäû. Áèð úèëä “ßôãàíûñòàí òàðèõè” âÿ áèð úèëä “Ôÿëÿêöññÿàäÿ”íè Øåéõöëèñëàì úÿíàáëàðûíà âåðäèì. “ßôãàíûñòàí òàðèõè”íèí áèð íöñõÿñèíè Ìèðçÿ Ìóñòàôàéà òÿãäèì åäèá, èêè íöñõÿñèíè èñÿ þçöì ýþòöðäöì. Áó ýöí èêèíúè ýöíäöð êè, ùÿð ýåúÿ Øåéõöëèñëàìûí ìÿíçèëèíäÿ “Ôÿëÿêöññÿàäÿ” êèòàáûíû îõóìàãëà ìÿøüóëóã. Îíó áèòèðäèêäÿí ñîíðà “ßôãàíûñòàí òàðèõè”íè îõóìàüà áàøëàéàúàüûã. Øåéõöëèñëàì ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçèí èëòèôàòû âÿ ãàéüûêåøëèéèíäÿí î ãÿäÿð ôÿõð åäèð êè, âÿñôèíè ãÿëÿìÿ àëìàãäàí àúèçÿì. “Ôÿëÿêöññÿàäÿ”äÿ áÿùñ îëóíàí ìÿñÿëÿëÿðäÿí, ùàáåëÿ “ßôãàíûñòàí òàðèõè”íèí ìöíäÿðèúÿñèíäÿí àéäûí îëóð êè, ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèç áèð ñûðà åëìëÿðäÿ, î úöìëÿäÿí íöúóì åëìèíäÿ, ùåñàá, ùÿíäÿñÿ, úîüðàôèéà åëìëÿðèíäÿ ôÿçèëÿò ñàùèáëÿðèíèí ùÿäèñ âÿ ðÿâàéÿòëÿðè, ùàáåëÿ ÿäÿáèééàò âÿ äöíéà õàëãëàðûíûí òàðèõè ñàùÿäÿ äÿðèí áèëèéÿ ìàëèêñèíèç. Øåéõöëèñëàì äåéèð êè: “Ìÿí Èðàíû ýþðìÿìèøÿì, àììà Ãàôãàçûí ùÿð éåðèíÿ áÿëÿäÿì. Áöòöí Ãàôãàç âèëàéÿòëÿðèíäÿ èñòÿð øèÿëÿð âÿ èñòÿðñÿ äÿ ñöííèëÿð è÷ÿðèñèíäÿ øàùçàäÿ ãÿäÿð ìÿëóìàò, áÿñèðÿò âÿ ùèêìÿò ñàùèáè, èñëàì õàëãëàðû äèëëÿðèíäÿ áó ãÿäÿð ñàâàäëû, ôàçèë âÿ àëèì àäàì éîõäóð”. Éöêñÿê íÿñÿáèí åëìè øÿðàôÿòëÿ áèð âöúóääà áèðëÿøìÿñè ÿí áþéöê ñÿàäÿò âÿ õîøáÿõòëèêäèð. Õöñóñèëÿ äÿ êè, ÿñÿð éàçìàã èñòåäàäûíà ìàëèê îëìàã, äîüðóäàí äà öìóìèééÿòëÿ âÿ èñëàì õàëãëàðû àðàñûíäà õöñóñèëÿ íàäèð ùàäèñÿëÿðäÿí ñàéûëûð. Øàùçàäÿ! ßââÿëëÿðäÿ äÿ îõóìóø îëäóüóì “Ôÿëÿêöññöÿàäÿ”íèí ÿùàòÿ åòäèéè ìÿñÿëÿëÿðÿ ýþðÿ, ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçÿ îëàí èõëàñûì àðòìûøäûð. Èíäè ùÿçðÿòÿøðÿô øàùçàäÿ èëÿ þç ôèêèðëÿðèì àðàñûíäà àðòûã èõòèëàô ýþðìöðÿì. Èñòÿéèðÿì êè, ìöíäÿðÿúÿñè ùÿëÿ èíäèéÿ ãÿäÿð èñëàì àëÿìèíäÿ ãÿëÿìÿ àëûíìàìûø ãÿðèáÿ áèð ÿñÿðèí áèð íöñõÿñèíè ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçèí õèäìÿòèíÿ ýþíäÿðèì. Ëàêèí îíó, ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçèí ìÿíÿ íèøàí âåðÿúÿéè èíàíûëìûø áèð àäàì îëìàçñà, ùå÷ êÿñÿ âåðÿ áèëìÿðÿì êè, ñèçÿ ÷àòäûðñûí. ßñÿðèí ìöÿëëèôè èñÿ ùÿëÿëèê ýèçëè ãàëìàãäà äàâàì åäèð. 181
Øàùçàäÿ! Ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçäÿí áèð ñóàë åòìÿê èñòÿéèðÿì: – Íÿ ìÿãñÿäëÿ çÿùìÿò ÷ÿêèá “Ôÿëÿêöññÿàäÿ”íè éàçìûøñûíûç? Ìÿýÿð ñèçèí ìÿãñÿäèíèç áó äåéèëìè êè, õàëã áó êèòàáûí ìÿçìóíó èëÿ òàíûø îëàðàã, áóíäàí ñîíðà óëäóçëàðûí ùþêìöíÿ èíàíìàñûí, ìöíÿúúèìëÿðèí âÿ êàùèíëÿðèí ñþçëÿðèíÿ áåë áàüëàìàñûí âÿ áó âàñèòÿ èëÿ äÿ úàùèëëÿðèí çöìðÿñèíäÿí õàðèú îëàðàã, àðèôëÿðèí ñûðàñûíà äàõèë îëñóí?! Ùàçûðäà áöòöí Éåð êöðÿñèíäÿ éàøàéàí ìöñÿëìàí õàëãëàðûíûí ñàéû èêè éöç ìèëéîíà éàõûíäûð. Çàùèðÿí îíëàðäàí 14 ìèëéîíà éàõûíû Èðàí ìÿìëÿêÿòèíäÿ éàøàéûð. Áàøãà þëêÿëÿðèí ÿùàëèñèíè áèð éàíà ãîéàã, áöòöí Èðàí þëêÿñèíäÿ íå÷ÿ íÿôÿð “Ôÿëÿêöññÿàäÿ”íè îõóìàã èãòèäàðûíà ìàëèêäèð? Ôÿðç åäÿê êè, îí ìèí íÿôÿð! Ëàêèí ùÿãèãÿòäÿ îí ìèí äåéèë, áÿëêÿ ìèí íÿôÿð äÿ áóíà ãàäèð äåéèëäèð. Ìÿýÿð õàëã áó ìèí íÿôÿð, éà îí ìèí íÿôÿð àäàìäàí èáàðÿòäèð? Ýÿðÿê áöòöí Èðàí ÿùàëèñè, êèøèëè-ãàäûíëû, “Ôÿëÿêöññÿàäÿ”íè âÿ îíóí ìÿçìóíóíó àíëàìàüà ãàäèð îëñóí êè, ñèçèí äÿ ìÿãñÿäèíèç éåðèíÿ éåòñèí âÿ çÿùìÿòèíèç ùÿäÿðÿ ýåòìÿñèí! Àâðîïà úàìààòû, ãàäûíëû-êèøèëè, áåø-àëòû èëèí ÿðçèíäÿ ùàìûñû ñàâàäëû îëà áèëÿðëÿð. Ëàêèí áèçèì óøàãëàðûìûç áåø-àëòû èë ÿðçèíäÿ “Ýöëöñòàí”äàí âÿ “Áóñòàí”äàí ùÿëÿ áàø ÷ûõàðà áèëìèðëÿð. ßëáÿòòÿ, áåëÿ îëàúàãäûð! ×öíêè Àâðîïà úàìààòû åëÿ áèð âàñèòÿ òàïìûøäûð êè, îíóí éàðäûìû èëÿ àç áèð ìöääÿò ÿðçèíäÿ ñàâàäëàíìàüû áàúàðûðëàð. Áÿñ íÿ ö÷öí áèç ùàìàí âàñèòÿíè îíëàðäàí þéðÿíìèðèê? Áèð ùàëäà êè, áèç îíëàðûí áöòöí òÿðÿããèëÿðèíè åòèðàô åäèðèê âÿ îíëàðûí áöòöí òÿíçèìàòûíû ìÿíèìñÿìÿê àðçóñóíäàéûã. Àç áèð ìöääÿò ÿðçèíäÿ ñàâàäëàíìàüûí áèðèíúè âàñèòÿñè ÿëèôáàíûí àñàíëûüûäûð. Áèçèì ÿëèôáàìûç èñÿ úöðáÿúöð íþãñàíëàðà ìàëèêäèð. Ñèç áèð ìÿúëèñ äöçÿëäèí âÿ áöòöí äöíéàäà éàøàéàí õàëãëàðûí ÿëèôáàñûíû ãàáàüûíûçà ãîéóí! Îíëàðäàí ÿí ýþçÿë âÿ ÿí éàõøû ùÿðôëÿðèí øÿêèëëÿðèíè ñå÷èí, áèçèì ö÷öí éåíè áèð ÿëèôáà äöçÿëäèí âÿ õàëãûìûçû ãàðàíëûãäàí èøûãëûüà ÷ûõàðûí. Áó èøäÿ áåø øÿðòÿ ðèàéÿò åäèí: Áèðèíúèñè, ùÿð áèð ùÿðô àíúàã áèð øÿêëÿ ìàëèê îëóá, ìöõòÿëèô øÿêèëëÿðè ãÿáóë åòìÿìèø îëñóí. Èêèíúèñè, ñàèò ùÿðôëÿð, éÿíè åðàá âÿ ùÿðÿêÿëÿðèí ùÿð áèðèíèí õöñóñè øÿêëè îëñóí âÿ ùàìûñû ñàìèò ùÿðôëÿðèí éàíûíäà éàçûëñûí. Ö÷öíúöñö, íþãòÿëÿð áöòöíëöêëÿ ùÿðôëÿðäÿí àòûëñûí. Äþðäöíúöñö, êÿëìÿëÿðèí òÿðêèáèíäÿ ùÿðôëÿð áèð-áèðèíÿ éàïûøìàñûí, éÿíè ñþçëÿð àéðû-àéðû ùÿðôëÿðäÿí ÿìÿëÿ ýÿòèðèëñèí. Áåøèíúèñè, éàçû èøèíèí ñöðÿòè õàòèðèíÿ ÿëèôáàìûç àâðîïàëûëàðûí ÿëèôáàñû êèìè ñîëäàí-ñàüà éàçûëñûí. 182
Êþùíÿ ÿëèôáàìûç äà, äèíè èøëÿð ö÷öí òÿêúÿ äèí àëèìëÿðè âÿ ðóùàíèëÿðèí ÿëèíäÿ ãàëñûí. Éåíè ÿëèôáà èñÿ àíúàã Àâðîïà åëìëÿðèíè éàéìàãäà ìöëêè âÿ äþâëÿòè èøëÿðäÿ òÿòáèã åäèëñèí. Íåúÿ êè, Áþéöê Ïéîòð ðóñëàðûí êþùíÿ ÿëèôáàñûíû êåøèøëÿðèí èõòèéàðûíäà ãîéàðàã, Àâðîïà ÿëèôáàëàðû ÿñàñûíäà éåíè áèð ÿëèôáà èúàä åòìèøäèð. Îëà áèëñèí êè, äåéÿúÿêñèíèç: Ìèðçÿ Ôÿòÿëè, áöòöí áóíëàð ñîéóã äÿìèðè äþéìÿê êèìè áèð èøäèð. Áÿëè, áóíó ìÿí þçöì äÿ áàøà äöøöðÿì. Ëàêèí éåíÿ äÿ éàçûðàì âÿ íÿ ãÿäÿð êè ñàüàì, éàçìàãäà äàâàì åäÿúÿéÿì êè, ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ôèêðè áöòöí õàëã àðàñûíäà éàéûëìûø îëñóí. Ìÿëóìäóð êè, 15 èëÿ éàõûíäûð êè, áó ôèêðèí òîõóìóíó ìÿí Èðàíäà âÿ Îñìàíëû òîðïàüûíäà ñÿïèðÿì. Øöáùÿñèç êè, áó òîõóì áèçèì õÿëÿôëÿðèìèçèí çÿìàíÿñèíäÿ ýþéÿðÿúÿêäèð. Áèð äÿ êè, ùÿçðÿò-ÿøðÿô øàùçàäÿ, áþéöê ôèëîñîô âÿ ìÿøùóð óñòàä ßáóÐåéùàí Áèðóíèíèí “ßë-àñàðöë-áàãèéÿ ÿíèë-ãóðóíöë-õàëèéÿ” (“Õàëè ÿñðëÿðäÿí ãàëìûø ÿñÿðëÿð”) êèòàáûíûí èçàùû âÿ òÿðúöìÿñèíè áèòèðäèêäÿí ñîíðà ìÿíÿ âÿ Øåéõöëèñëàìà èêè íöñõÿ ýþíäÿðñÿíèç, éåíèäÿí áàøûìûçû óúàëòìûø îëàðñûíûç. Ìÿí èñÿ ùÿëÿëèê éöêñÿêøÿíëè Ìàíóêúè Ñàùèáäÿí “Ìöòÿíÿááåèí” âÿ “ßíúöìÿíàðàéå-ùóøÿíý” êèòàáëàðûíûí ýþíäÿðìÿñèíè ýþçëÿéèðÿì. Øàùçàäÿ! ßôñóñ, ìèí ÿôñóñ êè, ñèçèíëÿ ùÿìñþùáÿò îëìàã øÿðÿôèíäÿí ìÿùðóìàì. Ùÿãèãÿòÿí, ÷îõ ãèéìÿòëè áèð âöúóäñóíóç. Ùÿð ùàëäà, óçàãäàí äà îëñà, ñèçè òÿðèô âÿ äóà åòìÿêëÿ ìÿøüóëàì. Ìÿí âÿ Øåéõöëèñëàì èìêàíûìûç îëäóãúà “Ôÿëÿêöññÿàäÿ”íèí ôèêèðëÿðèíè ÿùàëèíèí áöòöí òÿáÿãÿëÿðè àðàñûíäà éàéàúàüûã. 1874-úö èë, éàíâàðûí 20-äÿ Òèôëèñäÿ, ñèçÿ ðèéàñûç èõëàñû îëàí êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû.
ÐßØÒÄß ÔÐÀÍÑÀ ÄÞÂËßÒÈÍÈÍ ÁÀØ ÊÎÍÑÓËÓ ÌÖÑÉÞ ÍÈÊÎËÀÈÉß 24 ôåâðàë 1874-úö èë
Úÿíàáûíûçà ìÿëóì îëàí êèòàáû ôàðñ äèëèíäÿ äÿôòÿðÿ êþ÷öðöá ùàçûðëàìûøäûì. Îäóð êè, ôåâðàëûí 17-äÿ Ïàðèñÿ, ñèçèí àäûíûçà òåëåãðàô âóðóá ñîðóøäóì êè, ùÿìèí êèòàáû ñèçÿ ýþíäÿðìÿê ö÷öí Òèôëèñäÿêè Ôðàíñà êîíñóëóíà òÿãäèì åäèììè? Ôåâðàëûí 20-äÿ ñèçèí ùþðìÿòëè àðâàäûíûçäàí úàâàá éåòèøäè êè, ñèç ùàçûðäà Òåùðàíäàñûíûç. Áåëÿ îëäóüóíà ýþðÿ, áó ìÿêòóáó éàçìàüà èãäàì åäèá ñèçäÿí ñîðóøóðàì êè, Òåùðàíäà âÿçèôÿéÿ òÿéèí îëóíìóøñóíóç âÿ éà Ïàðèñ øÿùÿðèíÿ ãàéûäàúàãñûíûç? 183
1874-úö ÈË 24 ÔÅÂÐÀËÄÀ ÒÅÙÐÀÍÀ ÌÖÑÉÞ ÍÈÊÎËÀÈ ÚßÍÀÁËÀÐÛÍÀ ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ ßçèç âÿ ÿçÿìÿòëè äîñòóì ìöñéþ Íèêîëàè! Ñèçÿ ìÿëóì îëàí êèòàáûí ôàðñúàñû äÿôòÿðÿ éàçûëûá ùàçûðëàíìûøäû. Îíà ýþðÿ äÿ ôåâðàëûí 17-äÿ ñèçèí àäûíûçà Ïàðèñÿ òåëåãðàô âóðóá ñîðóøäóì êè, î êèòàáû ñèçÿ ýþíäÿðìÿê ö÷öí Òèôëèñäÿêè Ôðàíñà êîíñóëóíà âåðÿ áèëÿðÿììè? Òåëåãðàôûí ïóëóíó èñÿ ùÿð èêè áàøà, éÿíè ùÿì õèòàá, ùÿì äÿ úàâàá ö÷öí Òèôëèñäÿ âåðìèøäèì. Ôåâðàëûí 20-äÿ ñèçèí ùþðìÿòëè àðâàäûíûçäàí úàâàá ýÿëäè êè, ñèç ùàëùàçûðäà Òåùðàíäàñûíûç. Áó õÿáÿð ìÿíè ôèêèð-õÿéàë äÿðéàñûíà ãÿðã åòäè. Áèëìÿäèì êè, ñèç Òåùðàíà ìöâÿããÿòè ýåòìèøñèíèç âÿ éà îðàäà ãóëëóüà òÿéèí îëóíìóøñóíóç. Ñèçèí îðàäà ãàëìàüûíûç ÷îõìó ÷ÿêÿúÿêäèð? Áóíà ýþðÿ äÿ ùÿìèí ìÿêòóáó éàçìàã ãÿðàðûíà ýÿëäèì. Ñèçäÿí ñîðóøóðàì: Òåùðàíäàìû ãóëëóã åäÿúÿêñèíèç, éîõñà Ïàðèñÿ ãàéûäàúàãñûíûç? ßýÿð ùÿãèãÿòÿí ñèçèí Ïàðèñÿ ãàéûòìàüûíûç óçóí ÷ÿêÿðñÿ, î çàìàí ìÿí áþéöê íàöìèäëèéÿ äö÷àð îëàúàüàì. ×öíêè ñèçäÿí áàøãà ùÿìèí êèòàáû ôðàíñûç äèëèíÿ òÿðúöìÿ åäÿ áèëÿí áàøãà áèð àäàì òàíûìûðàì. Êèòàáû Òåùðàíà äà ýþíäÿðÿ áèëìÿðÿì. Áó èø òÿùëöêÿëèäèð. Áåëÿ èñÿ, ñèçäÿí ÷îõ õàùèø åäèðÿì êè, áó éàõûíëûãäà Ïàðèñÿ ãàéûäûá-ãàéûòìàéàúàüûíûçû ìÿíÿ õÿáÿð âåðÿñèíèç. ßýÿð òåç ãàéûòìûø îëñàíûç, ìÿëóì êèòàáû Òèôëèñäÿêè Ôðàíñà êîíñóëóíà âåðèì êè, úÿíàáûíûçà ýþíäÿðñèí. ßýÿð ñèçèí ãàéûòìàüûíûç óçóí ÷ÿêÿúÿêäèðñÿ, î çàìàí áó êèòàáû êèìèí âàñèòÿñèëÿ âÿ êþìÿéèëÿ ôàðñ äèëèíäÿí òÿðúöìÿ åòìÿéèí ìöìêöí îëìàñûíà äàèð ìÿñëÿùÿòèíèçè ìÿíÿ éàçûí! Àðòûã çÿùìÿò âåðìèðÿì. Äîñòóíóç êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû. 24 ôåâðàë 1874-úö èë. Òèôëèñ
184
1874-úö ÈËÈÍ ÌÀÐÒ ÀÉÛÍÄÀ ÌÖÑÉÞ ÍÈÊÎËÀÈ ÚßÍÀÁËÀÐÛÍÀ ÝÞÍÄßÐßÚßÉÈÌ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÃÀÐÀËÀÌÀÑÛ ßçèç âÿ ÿçÿìÿòëè äîñòóì ìöñéþ Íèêîëàè, Àëëàù ñÿàäÿòèíèçè äàèìè åòñèí! Íåúÿ êè, âÿä åòìèøäèì, ñèçÿ ìÿëóì îëàí ÿñÿðèí íöñõÿñèíè äþâëÿòèÿëèééåéè-Ôðàíñàíûí êîíñóëó úÿíàáëàðûíà òÿãäèì åòäèì êè, ñèçÿ ýþíäÿðñèí. Áó ÿñÿðäÿ èêè úöð ìÿòëÿá âàðäûð. Îíëàðäàí áèðè ìåòàôèçèêëÿðèí ôèêðèíè ÿùàòÿ åäèð; äèýÿðè èñÿ èñëàì õàëãëàðûíûí äàõèëè ìÿñÿëÿëÿðè, åâ ñèðëÿðèíÿ øàìèëäèð. Î êè, ìåòàôèçèêëÿðèí ôèêðèíÿ àèääèð, îíëàð Àâðîïà ìöòÿôÿêêèðëÿðèíäÿí ýèçëè âÿ þðòöëö äåéèëäèð. Àâðîïà àëèìëÿðè ìåòàôèçèêëÿðèí íÿçÿðèééÿñèíè áèç ìöñÿëìàíëàðäàí éàõøû áèëèðëÿð. Ëàêèí áèç ìöñÿëìàíëàðûí äàõèëè ìÿñÿëÿëÿðèìèçÿ âÿ åâ ñèðëÿðèìèçÿ ýÿëèíúÿ, äåìÿê îëàð êè, àâðîïàëûëàðûí áó ñèðëÿðäÿí òàì õÿáÿðëÿðè éîõäóð. ×öíêè èñëàì õàëãëàðû è÷ÿðèñèíäÿ áó ýöíÿ ãÿäÿð éåòèøÿí ìöòÿôÿêêèðëÿðäÿí ùå÷ áèðèñè áó ôèêèðëÿðè âÿ áó ñèðëÿðè à÷ìàüà úÿñàðÿò åòìÿìèøäèð. Ìÿùç áóíà ýþðÿ äÿ ùÿìèí ÿñÿð àâðîïàëûëàðûí áþéöê ìàðàã âÿ åòèíàñûíà ñÿáÿá îëàúàãäûð. Ùÿìèí ñÿáÿáÿ ýþðÿ äÿ îíóí ôðàíñûçúàéà òÿðúöìÿñè, Àâðîïà àëèìëÿðè âÿ ìöòÿôÿêêèðëÿðè íÿçÿðèíäÿ úèëâÿëÿíÿúÿêäèð. Îäóð êè, úÿíàáûíûçäàí õàùèø åäèðÿì, ùÿìèí ÿñÿðè ôðàíñûçúàéà òÿðúöìÿ åäèí âÿ òÿðúöìÿíè áèòèðäèêäÿí ñîíðà êèòàáñàòàíëàðà ýþñòÿðèí. ßýÿð îíëàð ÿñÿðè áèð äÿôÿ âÿ éà áèð íå÷ÿ äÿôÿ ÷àï åäèá ñàòìàã ùöãóãóíó ñèçäÿí ñàòûí àëìûø îëñàëàð, î çàìàí ùÿìèí ìÿáëÿüäÿí áèð ùèññÿñèíè þç èíñàôûíûçà ýþðÿ, ÷ÿêäèéèì çÿùìÿò ìöãàáèëèíäÿ ìÿíÿ ýþíäÿðÿ áèëÿðñèíèç! ßââÿëëÿð éàçäûüûì êèìè éåíÿ äÿ òÿêðàð åäèðÿì êè, ìÿí áó áàðÿäÿ ñèçèíëÿ øÿðò áàüëàìûðàì. Èõòèéàð ñèçèí þçöíöçäÿäèð. Ýþíäÿðäèéèì òÿðúöìåéè-ùàëûí, éÿíè áèîãðàôèéàíûí òÿðúöìÿñèíè äÿ ÿñÿðèí ôðàíñûçúà òÿðúöìÿñè èëÿ áèðëèêäÿ ÷àï åòìÿëèñèíèç. Ìÿñëÿùÿò áèëäèéèíèç øÿðòëÿð ÿñàñûíäà, ÿñÿðè Àâðîïàíûí áàøãà äèëëÿðèíÿ òÿðúöìÿéÿ âåðìÿêäÿ äÿ èõòèéàð ñàùèáèñèíèç. Ñþçöí ãûñàñû, áó ÿñÿðÿ àèä îëàí áöòöí ìÿñÿëÿëÿðäÿ ñèç ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí âÿêèëè-ìöòëÿãñèíèç. Áóíäàí ñîíðà èñÿ ÿñÿðèí îðèæèíàëûíû, éÿíè îíó ôàðñ äèëèíäÿ ÷àï åòäèðìÿéÿ ÷àëûøìàã ëàçûìäûð. Êèòàáûí ÿñëèíè, éÿíè îðèæèíàëûíû ÷àï åòäèðäèéèíèç òÿãäèðäÿ, êèòàáñàòàíëàðäàí àëäûüûíûç ãàçàíúû äà úÿíàáûíûçà áàüûøëàéûðàì. ßýÿð îíäàí äà áèð ïàé àéûðûá ìÿíÿ ýþíäÿðìÿê èñòÿñÿíèç, î äà þç èíñàôûíûçà ãàëûáäûð. ßñÿðèí îðèæèíàë ÷àïûíû ôàðñ äèëèíäÿ áöòöí Ùèíäèñòàíäà âÿ îíóí ÿòðàôûíäà òàìàìèëÿ àçàä áèð øÿêèëäÿ ñàòìàã îëàð. 185
Àíúàã îëìàéà-îëìàéà ìÿíèì òÿðúöìåéè-ùàëûìû, éÿíè áèîãðàôèéàìû ôàðñ äèëèíäÿ ÷àï åäÿñèíèç âÿ îëìàéà-îëìàéà ôàðñúà èøàðÿ åäÿñèíèç êè, áó ÿñÿðè Àõóíäçàäÿ éàçìûøäûð. ×öíêè ìÿíèì õàëãûì ùÿëÿ ôèêèð àçàäëûüûíà ìàëèê äåéèëäèð. Ìÿíèì ùÿììÿçùÿáëÿðèì åëÿ áèð êèòàáûí ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí éàçûëäûüûíû áèëñÿëÿð, ìöòëÿã ìÿíÿ ãàðøû øèääÿòëè ÿäàâÿò áÿñëÿéÿúÿêäèðëÿð. ßýÿð ýþðñÿê êè, áó ÿñÿðäÿí ìöÿééÿí áèð ìÿíôÿÿò ÿëäÿ åäèëäè, îíäàí ñîíðà...
ÚßÍÀÁ ÌÖÑÒßÒÀÁ, ÃÖÄÑÈ ßËÃÀÁ ÀÜÀ ÌÈÐÇß ÌßÙßÌÌßÄÐßÔÈ ÑßÄÐÖË-ÖËßÌÀÉÀ ×ÎÕËÓ ÑÀËÀÌ ÉÅÒÈÐÈÐßÌ ÀËËÀÙ ÎÍÓ ÑßËÀÌßÒ ÅËßÑÈÍ!
Àüà! ßçèç àüàì Ìèðçÿ ßñÿäóëëà õàíûí õàùèøè èëÿ, îíóí âàñèòÿñèëÿ þçöìöí òöðêúÿ “Òÿìñèëàò”ûìäàí áèð úèëä éàäèýàð îëàðàã úÿíàáûíûçà ùÿäèééÿ ýþíäÿðäèì âÿ áóíóíëà äà òÿñàäöôÿí èñòèôàäÿ åäÿðÿê, ñèçèíëÿ òàíûøëûã âÿ äîñòëóüóí ÿñàñûíû ãîéóá, áèðèíúè ìÿêòóáóìó èñëàì äèëëÿðèíäÿ éàçìàüû, îõóìàüû âÿ ÷àï èøèíè àñàíëàøäûðìàã ö÷öí éåíè ÿëèôáàíû ãÿáóë åòìÿê çÿðóðÿòè áàðÿäÿ éàçûðàì. Àüà! Ñèç íÿ ö÷öí èñòÿìèðñèíèç êè, áèçèì õàëãûìûçûí áöòöí ôÿðäëÿðè, êèøèëè-ãàäûíëû, øÿùÿðëè âÿ êÿíäëè àç áèð ìöääÿòäÿ ñàâàäëû îëñóíëàð? Àõû ñèç ýþðöðñöíöç êè, êþùíÿ ÿëèôáàíûí ÷ÿòèí îëìàñû íÿòèúÿñèíäÿ, ùèúðÿòäÿí êå÷ÿí 1290 èëäÿí áÿðè èñëàì õàëãëàðû àðàñûíäà åëìëÿð éàéûëà áèëìèð? Áåëÿ èñÿ ìÿëóì îëóð êè, áèçèì êþùíÿ ÿëèôáàìûçûí áèð ÷îõ åéáè âÿ íþãñàíëàðû âàðäûð. Áó ÿëèôáà èëÿ éàçûá îõóìàüûí âÿ êèòàá ÷àï åòìÿéèí ÷ÿòèíëèéè ùàããûíäà äàíûøìàüà áåëÿ åùòèéàú éîõäóð. Àüà! Äþðä øÿðòè ñàõëàìàãëà éåíè áèð ÿëèôáà òÿðòèá åäèíèç! Áèðèíúèñè, ùÿð áèð ùÿðôèí àíúàã áèð øÿêèëäÿí áàøãà ìöõòÿëèô øÿêèëëÿðè îëìàñûí. Èêèíúèñè, ùÿðôëÿðèí àëòûíäà âÿ öñòöíäÿ îëàí áöòöí íþãòÿëÿð àòûëñûí. Éÿíè ùÿðôëÿð áèð-áèðèíäÿí íþãòÿëÿðèí ñàéû èëÿ äåéèë, þç øÿêèëëÿðèíèí ìöõòÿëèôëèéè èëÿ ôÿðãëÿíñèí. Ö÷öíúöñö, áöòöí ñàèò ùÿðôëÿð, éÿíè åðàá âÿ ùÿðÿêÿëÿð, ìÿñÿëÿí, ôÿòùÿ, êÿñðÿ, çÿììÿ âÿ ñàèðÿ ùÿð áèðè õöñóñè áèð øÿêèëäÿ, ùÿðô êèìè ñþçëÿðèí òÿðêèáèíäÿ ñàìèò ùÿðôëÿðèí éàíûíäà éàçûëñûí. 186
Äþðäöíúöñö, ñàìèò ùÿðôëÿð ñþçëÿðèí òÿðêèáèíäÿ èøëÿíÿðêÿí áèðè äèýÿðè èëÿ áèòèøìÿñèí. Îíëàðûí áèòèøìÿñèíÿ ñàèò ùÿðôëÿð, éÿíè èíäèéÿ ãÿäÿð ñàìèòëÿðèí àëòûíà âÿ öñòöíÿ ãîéóëàí ùÿðÿêÿëÿð êþìÿê åòñèí. Ùÿãèãÿòäÿ, ôÿòùÿíèí ìöãàáèëèíäÿ – ÿ, êÿñðÿíèí ìöãàáèëèíäÿ – è, çÿììÿíèí ìöãàáèëèíäÿ èñÿ – ö ñÿñëÿðè âàðäûð. Áóíëàð Ãóðàíäà ùÿðôëÿðèí öñòöíäÿ âÿ àëòûíäà ùÿðÿêÿ øÿêëèíäÿ éàçûëûðäû. Éåíè ÿëèôáàäà èñÿ áó ùÿðÿêÿëÿðèí ãÿääè äöçÿëäèëìÿëè, øÿêëè äöçÿëäèëìÿëè âÿ àéðûúà ùÿðôëÿð øÿêëèíÿ ñàëûíûá, ñþçöí òÿðêèáèíäÿ éàçûëìàëûäûð. Àüà! ßýÿð áèç áåëÿ áèð ÿëèôáàíû ãÿáóë åòñÿê, îíóí âàñèòÿñèëÿ áöòöí óøàãëàðûìûç áèð-èêè àé ÿðçèíäÿ þç àíà äèëëÿðèíäÿ ùÿð øåéè àíëàéàúàã âÿ áàøãà äèëëÿðäÿ éàçûëàí êèòàáëàðûí éàçûñûíû äà ùå÷ áèð ñÿùâ âÿ õÿòàéà éîë âåðìÿäÿí îõóéà áèëÿúÿêëÿð. Éÿíè ñàâàä þéðÿíìÿê ö÷öí óøàãëàðà àéðûàéðû ùÿðôëÿðè òàíûìàã êèôàéÿòäèð âÿ áó éåíè ÿëèôáà áöòöí òÿáÿãÿëÿðè âÿ áöòöí ïåøÿ ñàùèáëÿðèíè ñàâàäñûçëûüûí åéáèíäÿí âÿ ãÿáàùÿòèíäÿí õèëàñ åäÿúÿêäèð. Áöòöí âÿçèôÿ ñàùèáëÿðè, øþùðÿò âÿ éàõøû àä àõòàðàí øÿõñëÿð áó ÿëèôáàíûí âàñèòÿñèëÿ Àâðîïà åëìëÿðè èëÿ òàíûø îëàúàãëàð. Àâðîïà åëìëÿðè òÿäðèúëÿ áèçèì äèëÿ òÿðúöìÿ îëóíàðàã, éåíè ÿëèôáàéà êþ÷öðöëöá íÿøð åäèëÿúÿêäèð âÿ Èðàí õàëãû íàèëèééÿòÿ âÿ õîøáÿõòëèéÿ ÷àòàúàãäûð. Ãîé êþùíÿ ÿëèôáà äà äèí àëèìëÿðèíèí ÿëèíäÿ ãàëñûí êè, îíëàð áó ÿëèôáà èëÿ éàçûëìûø äèíè êèòàáëàðû îõóéóá, ìÿçìóíóíó áèçÿ òÿëãèí åòñèíëÿð. Éÿíè, ãîé, êþùíÿ ÿëèôáà àõèðÿò èøëÿðèíÿ, éåíè ÿëèôáà èñÿ äöíéà èøëÿðèíÿ ìÿõñóñ îëñóí. Àüà! Áèëèðÿì êè, áó êèìè áþéöê ôèêèðëÿðè ùÿéàòà êå÷èðìÿê, ìÿíèì âÿ ñèçèí êèìè àäàìëàðûí ãöââÿñèíäÿí õàðèúäèð. Áåëÿ áèð ôèêðè èúðà åòìÿê, ãöäðÿò âÿ èðàäÿ ñàùèáè îëàí áèð ïàäøàùûí ÿçì âÿ èðàäÿñèíäÿí àñûëûäûð. Íÿ åäèì êè, ÿëèì ïàäøàùà ÷àòìûð. Îíà ýþðÿ äÿ ìÿí þç ôèêðèìè ñèçÿ âÿ ñèçèí êèìè áàøãà úÿíàáëàðà áó ìÿãñÿäëÿ áèëäèðèðÿì êè, ìÿíèì ôèêðèìè õàëãûí àðàñûíäà éàéñûíëàð. Ãîé, áó ôèêèð äàíûøûãëàðûí ìþâçóñó îëñóí, áÿëêÿ áó éîëëà áèð âàõò ïàäøàùûí ãóëàüûíà ÷àòñûí âÿ îíó èìêàíäàí ùÿãèãÿòÿ ÷åâèðñèí. Àüà! Èíäèéÿ ãÿäÿð áèçäÿí áàø âåðÿí ùÿð áèð éàõøû èø, ìÿñÿëÿí, õåéðàò, åùñàí âÿ ñàèðÿ, ùàìûñû áåùèøò ÿëäÿ åòìÿê òàìàùû õàòèðèíÿ îëìóøäóð. Èíäè äÿ ýÿëèí, áèð ãÿäÿð øÿõñè ìÿíôÿÿò ýöäìÿäÿí, âÿòÿíèìèçèí àçàäëûüû, õàëãûìûçûí òÿðÿããè âÿ ñÿàäÿòè éîëóíäà éàõøû èøëÿðÿ èãäàì åäÿê! Ìÿíÿ áåëÿ ýÿëèð êè, áó êèìè èøëÿð ùÿì èíñàíëàðûí, ùÿì äÿ Àëëàùûí éàíûíäà ùÿð úöð èáàäÿòäÿí äàùà éàõøûäûð. Ìÿí éåíè ÿëèôáàíûí ëàéèùÿñèíè àéðûúà áèð âàðàãäà áó ìÿêòóáäà ãîéäóüóì ãûðìûçû ÿëàìÿòèí àëòûíäà éàçûá ñèçÿ ýþíäÿðèðÿì. 187
Àüà! Áó ÿëèôáàäà ñèçÿ õîø ýÿëìÿéÿí ùÿð áèð ùÿðôè âÿ éà øÿêëè þç èñòÿäèéèíèç êèìè äÿéèøäèðìÿéÿ èõòèéàðûíûç âàðäûð. Ùÿòòà, ìÿí ñèçÿ èõòèéàð âåðèðÿì êè, ÿëèôáàäà îëàí áöòöí ñàèò âÿ ñàìèò ùÿðôëÿðèí øÿêèëëÿðèíè éà þç ñÿëèãÿíèçëÿ, éà äà õîøõÿò àäàìëàðûí ñÿëèãÿñè èëÿ òàìàìèëÿ äÿéèøÿñèíèç. Ëàêèí éóõàðûäà ãåéä åòäèéèì äþðä øÿðòäÿí êÿíàðà ÷ûõìàüà èúàçÿ âåðìèðÿì. ×öíêè áó øÿðòëÿðÿ ðèàéÿò åòìÿäÿí, éåíè ÿëèôáàíûí ùå÷ áèð áÿùðÿñè îëà áèëìÿç. Éÿíè îõóìàã, éàçìàã âÿ êèòàá ÷àï åòäèðìÿê èøëÿðèíè àñàíëàøäûðà áèëìÿç. Àüà! Ýþðöðñöíöç êè, éåíè ÿëèôáà ëàéèùÿñèíäÿ ïåéüÿìáÿðëÿðèí øÿðèÿòèíÿ çèää îëàí ùå÷ áèð øåé éîõäóð. ×öíêè áèç êþùíÿ ÿëèôáàíû òàìàìèëÿ òÿðê åòìèðèê. Êþùíÿ ÿëèôáà éåíÿ äÿ þç éåðèíäÿ ãàëûð. Íÿùàéÿò, áó éåíè ÿëèôáà äà íÿñòÿëèã, øèêÿñòÿ âÿ ðåéùàíè êèìè éåíè áèð õÿòò ñàéûëàúàãäûð. Îíà äà “Äèâàíè” àäû ãîéàúàüûã. Áÿëè, ÿýÿð áèç éåíè ÿëèôáàíû “êàôèðëÿðèí” ÿëèôáàñûíäàí ýþòöðñÿéäèê, î çàìàí äåäè-ãîäóéà èìêàí îëàðäû âÿ äåéÿ áèëÿðäèíèç êè, áèç “êàôèðëÿðè” íèéÿ òÿãëèä åäèðèê. Ùàëáóêè áèç éåíè ÿëèôáàìûçû þçöìöçöí ùàçûðêû ÿëèôáàìûçà ÿñàñÿí äöçÿëòìèøèê. Íÿùàéÿò, áóðàäà áèð ãÿäÿð äÿéèøèêëèéÿ éîë âåðìèøèê. Áåëÿ èñÿ, àðòûã äàíûøìàüà íÿ åùòèéàú âàðäûð? Áÿñ íåúÿ îëóð êè, øèêÿñòÿ õÿòòè èëÿ éàçàíëàð áöòöí ùÿðôëÿðèí øÿêëèíè äÿéèøèð âÿ íþãòÿëÿðèíè òàìàìèëÿ àòûð. Ëàêèí ùå÷ êÿñ îíëàðà áèð ñþç äåìèð? Àììà ñèç öìóìõàëãûí ôàéäàñû íàìèíÿ ùÿðôëÿðèí øÿêëèíè áèð ãÿäÿð äÿéèøìÿê âÿ íþãòÿëÿðè àòìàã èñòÿäèêäÿ, äÿðùàë éåð-ýþé ëÿðçÿéÿ ýÿëèð? Êóôè õÿòòèíäÿ ùå÷ áèð íþãòÿ éîõ èäè. Èáí Ìóãëÿ êóôè õÿòòèíè íÿñõÿ ÷åâèðäè âÿ îíäà íþãòÿëÿðè èúàä åòäè âÿ áèçè áó ãÿäÿð áþéöê ÿçàáà ñàëäû. ×îõ éàõøû îëäó êè, îíäàí åëÿ áèð ýöíàù áàø âåðäè êè, õÿëèôÿ îíóí ÿëèíè êÿñäèðäè.1 ×îõ ìöìêöíäöð êè, áÿçè äàðýþðöøëö àäàìëàð èääèà åòñèíëÿð êè, éåíè ÿëèôáà èëÿ ùöñíõÿò èòèð âÿ ýóéà ùöñíõÿò éàçûíûí ÿñàñ ôÿçèëÿòè âÿ ÷îõ ëàçûìëû, áèðèíúè äÿðÿúÿëè ìÿñÿëÿñèäèð. Áóíóí úàâàáûíäà äåìÿê îëàð êè, ùöñíõÿò ìÿíàñûç áèð èøäèð. Ùÿð áèð õÿòòèí ýþçÿëëèéè âÿ ôÿçèëÿòè îíäàäûð êè, ìöìêöí ãÿäÿð àñàíëûãëà îõóíñóí. Áóíäàí áàøãà, ùöñíõÿò éàçûéà àäÿò åòìÿéèí íÿòèúÿñèäèð. Ùÿð áèð õÿòòÿ àäÿò åòäèêäÿí ñîíðà îíó ýþçÿëëÿøäèðìÿê îëàð. Áóíäàí ÿëàâÿ, ýþçÿë õÿòëÿ éàçìàã ãàáèëèééÿòè îëàí øÿõñëÿð ùÿð ùàíñû ÿëèôáàäà éàçûëàðñà éàçñûíëàð, îíëàðûí õÿòòè ýöíäÿí-ýöíÿ àðòàð. Áó ÿëèôáàíû ìÿí þçöì éàçìûøàì. Îíà ýþðÿ äÿ ýþçÿë éàçûëìàìûøäûð. Ñèç îíäàí áèð íöñõÿ âåðèí òÿáðèçëè Ìèðçÿ Øÿôè Õîøíåâèñèí øàýèðäëÿðèíäÿí áèð íÿôÿðè éàçñûí. Î çàìàí ýþðÿúÿêñèíèç êè, áó ÿëèôáàíû äà ýþçÿë éàçìàã îëàð, éà éîõ? Àüà! Áó ìÿêòóáäà éàçäûüûì ìÿòëÿáëÿðè òÿñäèã åòìÿê ö÷öí Ìåëêóì õàíûí éåíè ÿëèôáà ùàããûíäà éàçìûø îëäóüó êèòàá÷àíû âÿ ôðàíñûç àëèìè 188
Øàðë Ìèññìåðèí øÿðùèíè îõóìàã ëàçûìäûð. Áóíëàðûí ùÿð èêèñè ìÿíèì Èñòàíáóë ñÿôÿðèìäÿí ñîíðà ôèêðèìè Îñìàíëû äþâëÿòèíèí âÿçèôÿ ñàùèáëÿðèíèí ãóëàüûíà ÷àòäûðìàã âÿ áó ôèêðè ìöäàôèÿ åòìÿê ìÿãñÿäèëÿ éàçûëìûøäûð. Ìèðçÿ ßñÿäóëëà õàíà éàçûí êè, ùÿð èêè ÿñÿðèí ñóðÿòèíè ìÿíäÿí èñòÿñèí, îíëàðûí öçöíö Ìèðçÿ ßëèíàüûéà êþ÷öðòäöðñöí âÿ ñèçèí ö÷öí ýþíäÿðñèí. Þç äîñòëàðûíûçëà òÿøêèë îëóíàí ìÿúëèñëÿðäÿ áó êèòàáëàðû îõóìàãäàí, øöáùÿñèç êè, ùÿçç îëàúàãñûíûç. ×öíêè Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíûí êèòàá÷àñû ÷îõ äóçëó âÿ ìÿçÿëè éàçûëìûøäûð. ßýÿð éöç äÿôÿ îõóñàíûç, éåíÿ äÿ äîéìàéàúàãñûíûç. Ìÿí ÿìèíÿì êè, ñèç ÿìð åäÿúÿêñèíèç êè, Òÿáðèç ÷àï÷ûëàðûíäàí áèðè ùÿð èêè êèòàá÷àíû ÷àï åäèá, þç ìÿíôÿÿòëÿðèíÿ ñàòñûíëàð. Ñàâàäû îëàí ùÿð áèð øÿõñ áó êèòàá÷àëàðû àëàúàãäûð. Âÿññàëàì! 18 ìÿùÿððÿì, 1291-úè èë (7 ìàðò 1874) Òèôëèñäÿ êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû2.
ßÇßÌßÒËÈ ÀÜÀÌ Ôèëàí èëèí ôèëàí àéûíäà ìÿí þç áþéöêëÿðèìèí èúàçÿñè âÿ äþâëÿòè-ÿëèééåéè Èðàíûí áàø êîíñóëó âàñèòÿñèëÿ ìààðèô íàçèðè ùÿçðÿò-ÿøðÿô ßëèãóëó Ìèðçÿéÿ þç òÿðòèá åòäèéèì ùÿì êå÷ìèø, ùÿì äÿ éåíè íöñõÿëÿðäÿí èáàðÿò éåíè ÿëèôáà ëàéèùÿñèíè, ùàáåëÿ úÿíàá Ðóùöë-ãöäñöí òÿðòèá åòäèéè ëàéèùÿíè ýþíäÿðÿðÿê, õàùèø åòìèøäè êè, Ìààðèô Íàçèðëèéèíäÿ áó ìÿñÿëÿíè ìöçàêèðÿ åòñèíëÿð âÿ íÿòèúÿíè èñÿ þç ðÿéëÿðè âÿ ôèêèðëÿðè èëÿ áÿðàáÿð, ìÿíÿ áèëäèðñèíëÿð. Áó ýöíÿ ãÿäÿð Ìààðèô Íàçèðëèéèíäÿí áó õöñóñäà ìÿíÿ ùå÷ áèð úàâàá éåòèøìÿìèøäèð. Îíà ýþðÿ äÿ ìÿí ñèçäÿí õàùèø åäèðÿì êè, ùàìàí éàçûëàðû Ìààðèô Íàçèðëèéèíäÿí ýåðè àëàñûíûç... Ãàôãàç úàíèøèíè Áàø èäàðÿñè äåïàðòàìåíòèíèí ìöòÿðúèìè, ïîëêîâíèê Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí òÿùðèðè ìÿðóçÿñè 9 àïðåë 1874-úö èë. Òèôëèñ øÿùÿðè
189
ÐßØÈÄß Ñåâèìëè Ðÿøèä! Êå÷ÿí ìÿêòóáäà ìÿí àíàíûí ôîòîøÿêëèíè ñÿíÿ ýþíäÿðìèøäèì. Èíäè èñÿ Õàíáàáà õàíûí, Íèñÿ õàíûìûí, Ìÿíñóð Ìèðçÿíèí âÿ Ìÿëÿêñèìà õàíûìûí øÿêèëëÿðèíè ýþíäÿðèðÿì. Ìÿíèì êå÷ÿí ìÿêòóáóìäà âåðäèéèì ñóàëëàðà úàâàá éàç âÿ ôîòîøÿêèëëÿðèíèí ÷àòìàñû ùàããûíäà ìÿëóìàò âåð. Ìàéûí ñîíëàðûíäà áèç Ãîúóðà ýåäÿúÿéèê. Èìòàùàíëàðûí íÿ âàõò áàøëàíäûüûíû éàç. Ðÿøèä! Ìÿíÿ Áðöññåëäÿêè þç ñÿìèìè äîñòëàðûíûí àäëàðûíû éàç. Ùàáåëÿ þç ïðîôåññîðëàðûíûçûí äà àäëàðûíû éàç. Èñòÿð äîñòëàðûíûí, èñòÿðñÿ äÿ ïðîôåññîðëàðûíûçûí ñÿíèíëÿ ìöíàñèáÿòè ùàããûíäà ìÿíÿ ìÿëóìàò âåð. Éàç ýþðöì, ïðåçèäåíò ñÿíÿ ùþðìÿò åäèðìè? Î, ÿõëàã úÿùÿòäÿí íåúÿ èíñàíäûð? Ñÿí îðàíûí óíèâåðñèòåòèíäÿí ðàçûñàíìû? Ñÿí îðàäàêû èìïåðàòîð åë÷èñèíèí éàíûíäà îëìóñàíìû? Áèðèíúè äÿôÿ ïàñïîðòóíó íèøàí âåðäèéèí åë÷èëèê êàòèáè èëÿ ñîíðàëàð áèð äàùà ýþðöøìöøñÿíìè? Áó ìÿêòóáäà àðòûã éàçûëàñû ùå÷ áèð øåé éîõäóð. Ùàìûìûç ñàü âÿ ñÿëàìÿòèê, ßëÿêáÿðëÿ áèðëèêäÿ âàõòûìûçû êå÷èðÿðÿê, “Êÿìàëöääþâëÿ”íèí íÿøð åäèëÿúÿéèíÿ âÿ öìóìäöíéà øþùðÿòè ãàçàíàúàüûíà öìèä áÿñëÿéèðèê. Áèëìèðÿì ìÿí þëöíúÿéÿ ãÿäÿð áó àðçóìà ÷àòàúàüàììû? Éîõñà î äà êþùíÿ ìöñÿëìàí ÿëèôáàñûíû äÿéèøìÿê êèìè áèð àðçó îëàðàã ãÿëáèìäÿ ãàëàúàã âÿ áó èêè öìèäèìè ùÿéàòà êå÷èðìÿê ìÿíäÿí ñîíðà ñÿíèí þùäÿíÿ äöøÿúÿêäèð. Ñÿíèí àòàí
ÑÅÂÈÌËÈ ÐßØÈÄ! Ñÿáèðñèçëèê âÿ ðóùè ùÿéÿúàíëà ýþçëÿäèéèì 23 äåêàáð òàðèõëè ìÿêòóáóíó àëäûì. Ðÿøèä! Ñÿíèí ìÿêòóáóí ýåúèêÿíäÿ ìÿí âÿ àíàí íèýàðàí÷ûëûã âÿ èçòèðàá ÷ÿêìÿéÿ áèëìèðèê. Áóíäàí ñîíðà ùÿìèøÿ þç âàõòûíäà, ìÿçìóí îëìàñà äà, èêèúÿ õÿòäÿ ñàü-ñÿëàìÿòëèéèí áàðÿäÿ áèçÿ õÿáÿð éàç. ßýÿð áó ýöí õåéèðõàù àüà ßëÿêáÿð ñÿíèí ìÿêòóáóíó ïî÷òäàí àëûá ýÿòèðìÿñÿéäè, ìÿí àëòû 190
ìàíàò èòèðÿúÿê èäèì; ÷öíêè Áðöññåëÿ âóðàúàüûì òåëåãðàìûí ãàðàëàìàñû àðòûã éàçû ìàñàìûí öñòöíäÿ ùàçûð èäè. Ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí ìöñéþ Ãàñòèíîéà òÿçèì åäèá äå êè, “Ìöñéþ Æîðäàí” êîìåäèéàñû ùàããûíäà îíóí ãÿíàÿòè èëÿ òàìàìèëÿ ðàçûéàì. Ãðàô Ñîëîãóá âÿ Ã.Õàíûêîâ äà ìÿíÿ äåìèøäèëÿð êè, áó êîìåäèéà éàëíûç îõóìàã ö÷öí ìÿãáóëäóð, ëàêèí ñÿùíÿ ö÷öí äðàì øÿðòëÿðèíÿ ìàëèê äåéèë. Õöëàñÿ, ìÿí þçöì äÿ îíó ñÿùíÿäÿ îéíàíûëìàã ö÷öí òÿãäèì åòìÿìèøÿì. Ãîé ìöñéþ Ãàñòèíî îíó êèòàá÷à øÿêëèíäÿ íÿøð åòìÿê òÿøÿááöñöíäÿ îëñóí, áÿëêÿ îõóúóëàð ö÷öí ìàðàãëû îëäó. Ñÿùíÿ ö÷öí ìÿíèì êîìåäèéàëàðûìäàí, áåëÿ äöøöíöðÿì, “Âÿçèðè-Õàíè-Ëÿíêÿðàí”, “Õûðñèãóëäóðáàñàí” âÿ “Ùàúû Ãàðà” ìöíàñèá îëàð; îíëàð Òèôëèñäÿ îéíàíûëûáäûð, áó éàõûíëàðäà Áàêûäà äà òàìàøàéà ãîéóëàúàã. ßëèôáàíûí ßëúÿçàèðäÿ òÿòáèã åäèëìÿñè ùàããûíäà ìöñéþ Ãàñòèíîíóí ôèêðè òàìàìèëÿ äîüðóäóð. Ìÿí áóíäàí ñîíðà áó ùàãäà äöøöíìÿê áåëÿ èñòÿìèðÿì. Íÿùàéÿò, ìÿíèì ö÷öí áó õîøäóð êè, ìöñéþ Ãàñòèíî êèìè àëèì áèð øÿõñ ìÿíèì ôèêèðëÿðèìëÿ åéíè îëàí Ìèñìåðèí ÿñÿðèíè îõóéóá òÿñäèã åòäè. “Êÿìàëöääþâëÿ”íèí òÿðúöìÿñè èíäè ýþçÿë áèð ÿäÿáèééàòøöíàñ îëàí Òðåñêîâñêè òÿðÿôèíäÿí íÿçÿðäÿí êå÷èðèëèð. Î, áó ÿñÿðëÿ ôÿðÿùëÿíèð, îíóí öñëóá âÿ îðôîãðàôèê éàíëûøëûãëàðûíû äöçÿëäèð. Òÿðúöìÿ îðèæèíàëëà áèðëèêäÿ íÿøð åäèëìÿê ö÷öí òåçëèêëÿ Ïåòåðáóðãäà îëàí ìÿøùóð áèð íàøèðÿ ýþíäÿðèëÿúÿêäèð. Íèñà õàíûì 26 äåêàáðäà ÷îõ ýþçÿë áèð ãûç äîüóá ùàìèëÿëèêäÿí àçàä îëäó. Èðçàíûí õÿñòÿëèéè äîüðóäàí äà ãîðõóëó èäè, ëàêèí Ëÿòèô ãàéûäûá áèçè ñàêèòëÿøäèðäè, äåäè î ñàüàëûð, àíúàã ùÿäñèç äÿðÿúÿäÿ çÿèôäèð. Èíäè Ðÿñóë Èðçàíûí éàíûíäà ãàëûð, î ãàéûäàí êèìè Èðçàíûí âÿçèééÿòè ùàããûíäà ñÿíÿ äîüðó õÿáÿð âåðÿðÿì. Ìóñòàôà èíäè ãÿðàðýàùäà, âÿôàò åòìèø Èðèìñàíèíèí éåðèíäÿ ìöòÿðúèì èøëÿéèð, àéäà éöç ìàíàò ìààø àëûð, îíóí èøè ÿëà äöçÿëäè, áöòöí àèëÿñè ñÿëàìÿòäèð. Ìÿí ñÿíèí ñþçëÿðèíè àíàíà òÿðúöìÿ åäèá îíó ñàêèòëÿøäèðäèì âÿ äåäèì êè, ñÿí îíóí éàíûíà äÿðìàí÷û äåéèë, éîë ìöùÿíäèñè ýÿëÿúÿêñÿí. Áèç ùàìûìûç ñàü-ñÿëàìÿòèê. ßëÿêáÿð ñÿíÿ òÿçèì åäèð. Éàç ýþðöì, éåíè ìÿíçèëÿ êþ÷äöí, éà ùÿëÿ êþùíÿ éåðèíäÿñÿí? Ñÿíèí àòàí 10 éàíâàð 1875-úè èë, Òèôëèñ
191
[ÔßÐÙÀÄ ÌÈÐÇßÉß1] “Úàìè-Úÿì” úîüðàôèéà êèòàáûíû èíýèëèñúÿäÿí ôàðñúàéà òÿðúöìÿ åäÿí øàùçàäÿ Ôÿðùàä Ìèðçÿ Ãàúàð, Íÿñðÿääèí øàùûí ÿìèñè, Ìÿêêÿéÿ ýåäÿðêÿí, 1875-úè èëèí îêòéàáð àéûíäà Òèôëèñÿ ýÿëìèøäè. Ýþðöøäöéöìöç çàìàí èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿéèí çÿðóðèëèéè áàðÿäÿ àøàüûäàêûëàðû éàçûá îíà âåðäèì: Áèðèíúè ôèêèð: ÿââÿëäÿ îëäóüó êèìè, ùÿðôëÿð áèòèøèð, åðàá, éÿíè ùÿðÿêÿëÿð ùÿðôëÿðèí ñûðàñûíà äàõèë åäèëèð âÿ áöòöí íþãòÿëÿð àòûëûð. Èêèíúè ôèêèð: ùÿðôëÿðè áèòèøìÿç åäèá, ùÿðÿêÿëÿðè îíëàðûí ñûðàñûíà ñàëìàã âÿ áöòöí íþãòÿëÿðè àòìàã éîëó èëÿ. Ö÷öíúö ôèêèð: ùÿðôëÿðèí øÿêèëëÿðè áèòèøìÿéÿí ëàòûí ùÿðôëÿðè øÿêèëëÿðè èëÿ ÿâÿç åäèëèð, ùÿðÿêÿëÿð ùÿðôëÿðèí ñûðàñûíà äàõèë åäèëèð, éàçû èñÿ ñîëäàíñàüà òÿðÿô éàçûëûð. Áó ö÷ ôèêèðäÿí ìÿíèì çÿííèìúÿ, ö÷öíúö ôèêèð äàùà öñòöí âÿ ìÿãñÿäÿ äàùà éàõûíäûð. ×öíêè îíóíëà îõóìàã, éàçìàã âÿ ÷àï åòìÿê èøëÿðè àñàíëàøìûø îëóð. ßëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ÿñëà øÿðèÿòÿ ìöõàëèô äåéèëäèð. Èáí Ìóãëÿ êóôè õÿòòè íÿñõ õÿòòè èëÿ ÿâÿç åòäè âÿ äèí àëèìëÿðèíäÿí ùå÷ áèðèñè îíà ãàðøû áèð êÿëìÿ äÿ äàíûøìàäû. Êþùíÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê íÿòèúÿñèíäÿ, êþùíÿ êèòàáëàðûí ãèéìÿòè ùåñàáûíà åùòèìàë îëóíàí 20 êöðóð çÿðÿð, áó êèìè õåéèð èøèí ãàðøûñûíäà ìöùöì áèð ìàíåÿ îëìàìàëûäûð. ×öíêè êþùíÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ñàéÿñèíäÿ, éöç êöðóð ìöñÿëìàí, êèøèëè-ãàäûíëû, úÿùàëÿò ãàðàíëûüûíäàí õèëàñ îëàðàã, åëìèí íóðëó äöíéàñûíà ãÿäÿì ãîéàúàãäûð. Éÿíè, âàðëû âÿ éîõñóë, øÿùÿðëè âÿ êÿíäëè, êþ÷ÿðè âÿ îòóðàã ÿùàëè áöòöíëöêëÿ àç áèð ìöääÿò ÿðçèíäÿ þç àíà äèëëÿðèíäÿ êèòàáëàðû îõóéóá áàøà äöøÿúÿêëÿð. ßêñèíÿ, ÿýÿð êþùíÿ ÿëèôáàíûí äÿéèøäèðèëìÿñè áàø òóòìàçñà, èñëàì õàëãëàðû äöíéà äóðäóãúà áèëèêëÿðäÿí âÿ ïåøÿëÿðäÿí ìÿùðóì îëàðàã, úàùèëëèê âÿ âÿùøèëèê è÷ÿðèñèíäÿ ãàëàúàãäûðëàð. Íåúÿ êè, ùèúðÿòäÿí áó ýöíÿ ãÿäÿð ãàëìûø âÿ þçëÿðèíè àâðîïàëûëàðûí ðèøõÿíä âÿ èñòåùçà îõëàðûíà ùÿäÿô åòìèøëÿð. Éàçûá-îõóìàüûí ÷ÿòèíëèéè öçöíäÿí áèçèì óøàãëàðûí ÿêñÿðèééÿòè äÿðñ îõóìàãäàí áåçèêèð âÿ ìÿêòÿáäÿí ãà÷ûðëàð. Éàçûã óøàãëàðûìûç 15 èë, ùÿòòà 20 èë ìöääÿòèíäÿ áåëÿ, ìöêÿììÿë ñàâàä ñàùèáè îëà áèëìèðëÿð. Ùàëáóêè àâðîïàëûëàðûí óøàãëàðû áèðúÿ èë ÿðçèíäÿ ñàâàäëàíûá, 5-6 èë îõóäóãäàí ñîíðà åëìëÿðè ìöêÿììÿë þéðÿíèðëÿð. Ñàâàä þéðÿíìÿê âÿ åëìëÿðÿ éèéÿëÿíìÿê èøèíäÿêè ìàíåÿëÿðèí ñÿáÿáè êþùíÿ ÿëèôáàìûçûí ÷ÿòèíëèéè äåéèëñÿ äÿ, áÿñ íÿäèð? Ãîé èñëàì õàëãëàðûíûí 192
àüûëëû áàø÷ûëàðû áåëÿ áèð ñÿáÿáè ýþñòÿðñèí âÿ ñîíðà îíó àðàäàí ãàëäûðìàã ôèêðèíÿ äöøñöíëÿð. Êþùíÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿäÿí ÿââÿë, èñëàì þëêÿëÿðèíäÿ ùå÷ úöð éåíè òÿíçèìàò âÿ ùå÷ úöð ñèéàñè ãàíóíëàð íÿòèúÿ âåðÿ áèëìÿç âÿ ìöñÿëìàí õàëãëàðûíûí òÿðÿããèñèíÿ íàèë îëìàã ìöìêöí îëìàç. ×öíêè ùÿð úöð òÿíçèìàò âÿ ãàíóí åëìÿ ÿñàñëàíìàëûäûð. Íÿ ãÿäÿð êè ÿùàëè, êèøèëè-ãàäûíëû, Ïðóññèéà, Àìåðèêà âÿ Àâðîïàíûí äèýÿð þëêÿëÿðèíèí ÿùàëèñè êèìè áèëèê âÿ ñàâàä ñàùèáè îëìàìûøäûð, òÿíçèìàò âÿ ãàíóíëàðûí ìÿíàñûíû àíëàìàéàúàãäûð. Îíëàðû ãÿáóë âÿ èúðà åòìÿéÿ ãàáèë îëìàéàúàãäûð. Îíà ýþðÿ äÿ èñëàì þëêÿëÿðèíèí ïàäøàùëàðû, êþùíÿ ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿäÿí âÿ áöòöí þç òÿáÿÿëÿðè àðàñûíäà åëìëÿðè âÿ áèëèêëÿðè éàéìàäàí, òÿíçèìàò âÿ éåíè ãàíóíëàðûí òÿòáèãè áàðÿäÿ ÿáÿñ éåðÿ çÿùìÿò ÷ÿêìÿìÿëèäèðëÿð. Áóíäàí ñîíðà éàçìûøäûì êè, êÿëìÿñèíèí îí úöð îõóíìàñû åùòèìàëû âàðäûð. Íåúÿ êè, ÿëèôáàíûí äÿéèøäèðèëìÿñè ùàããûíäàêû êèòàá÷àäà ÿòðàôëû ñóðÿòäÿ éàçìûøàì. ßðÿá äèëèíäÿ èñÿ áó èáàðÿíè éàçìûøäûì: Áèð äÿ áó øåðè éàçìûøäûì: Ôàðñúà èñÿ áó èáàðÿëÿðè éàçìûøäûì: Áó èáàðÿ èêè úöð òÿðúöìÿ îëóíóð: 1. Ãóëàìùöñåéí áó ýöí øàùçàäÿíèí åâèíÿ ýåòìèøäè. 2. Ãóëàìùöñåéí áó ýöí øàùçàäÿíèí åâèíèí ãàïûñûíû ñöïöðìöøäöð.
(Éåíÿ äÿ ìÿòí ìöõòÿëèô îõóíóð âÿ ìöõòÿëèô òÿðúöìÿ åäèëèð). 1. Áèð êîð ýþðäöì êè, ìÿíè ýþðöá äàéàíäû âÿ áèëìÿäè êè, äàëûíäàêû êîðäóð. Äåäèì Àëëàùà ïÿíàù, ìÿýÿð êîðäóð, éà åëÿ áèëèð êè, ìÿí êîðàì. 2. Áèð ýóð ýþðäöì êè, ìÿíè ýþðöá äàéàíäû âÿ áèëìÿäè êè, äàëûíäàêû êîðäóð. Äåäèì Àëëàùà ïÿíàù, áó êîðäóð, éà åëÿ áèëèð êè, ìÿí êîðàì. Ôÿðùàä Ìèðçÿ ÿðÿáúÿ èáàðÿëÿðè äöçýöí îõóäó. Ýþðöíöð êè, áóíëàðû ÿââÿëúÿäÿí åøèòìèøäèð. ×öíêè ìÿí ùÿìèí èáàðÿëÿðè ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäàêû êèòàá÷àìäà éàçûá Òåùðàíà ýþíäÿðìèøÿì. Àíúàã ôàðñúà èáàðÿëÿðè îõóéàðêÿí ñÿùâ åòäè. Äåäèì: – Øàùçàäÿ! Áó ÿëèôáà èëÿ éàçûëìûø ôàðñ äèëèìèçè äöçýöí îõóéà áèëìèðèê. Áÿñ ÿúíÿáè õöñóñè àäëàðûíû, øÿùÿðëÿðèí, éåðëÿðèí âÿ þëêÿëÿðèí 193
åøèòìÿäèéèìèç àäëàðûíû íåúÿ îõóéà áèëÿðèê? Úöðáÿúöð âÿ ìöõòÿëèô åëìëÿðè âÿ ôÿíëÿðè øÿðù âÿ èçàù åäÿí ãÿðèáÿ êÿëìÿëÿðè âÿ èñòèëàùëàðû áó çàëûì ÿëèôáà èëÿ òÿëÿôôöç åòìÿê âÿ îíëàðû þéðÿíìÿê íåúÿ ìöìêöí îëà áèëÿð? Áèçèì ÿëèôáàíûí áó ãÿäÿð à÷ûã-àøêàð íþãñàíëàðûíû èíêàð åäÿí ùÿð áèð øÿõñ ùÿð úöð øÿðÿô, àüûë âÿ ñàüëàì äöøöíúÿäÿí ìÿùðóì îëìàëûäûð. Äåäè: – Ìÿí áöòöí áóíëàðû ÿòðàôëû ñóðÿòäÿ þç çÿôÿðíàìÿìäÿ éàçûá ÷àï åòäèðÿúÿéÿì. Äåäèì: – Åëÿ èñÿ ñèçèí ñÿôÿðíàìÿíèç, ùå÷ îëìàçñà, ôàéäàëû áèð ÿñÿð îëàð. Äàùà è÷èíäÿ àòà ìèíìÿê, êàëéàñêàäà éîë ýåòìÿê, øèêàðëà ìÿøüóë îëìàãäàí áàøãà ìÿòëÿáëÿð éàçûëìàéàí øàùûí ñÿôÿðíàìÿñèíÿ îõøàìàç. Øàùûí ñÿôÿðíàìÿñèíèí ìÿíàñûç îëäóüó áàðÿäÿ áó ñþçëÿðè åøèäÿðêÿí, Ôÿðùàä Ìèðçÿ çàùèðÿí ïÿðò îëäó âÿ éàðûì äÿãèãÿëèéÿ ôèêðÿ ýåòäè. Ñîíðà áàøûíû ãàëäûðûá äåäè: – Ìèðçÿ Ôÿòÿëè, ìÿíèì ñÿôÿðíàìÿìè áó úöð òÿðèô åòìÿìÿëèéäèí! Ìÿí äèíìÿäèì. Áàøãà ÿëàúûì äà éîõ èäè. Ñþç àüçûìäàí ÷ûõìûøäû. Ëàêèí åëÿ çÿíí åäèðÿì êè, Ôÿðùàä Ìèðçÿ ìÿíèì îíóí ñÿôÿðíàìÿñèíè øàùûí ñÿôÿðíàìÿñèíäÿí öñòöí òóòäóüóìäàí ãÿëáÿí øàä èäè âÿ çàùèðäÿ áó úöð öñòöíëöê ö÷öí þçöíö ïÿðò ýþñòÿðìÿéÿ ìÿúáóð îëäó. ×öíêè Èðàí êîíñóëó äà ùÿìèí ìÿúëèñäÿ îòóðóá áèçèì ñþùáÿòèìèçè äèíëÿéèðäè. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
ÙßÑßÍ ÁßÉß Ìÿðùÿìÿòëè úÿíàá Ùÿñÿí áÿé! Ñèçèí 5 àïðåë òàðèõëè ìÿêòóáóíóçó àëäûì. Ýþíäÿðäèéèíèç åëàíëàðäàí Øåéõöëèñëàìà âÿ ìöôòèéÿ – ùÿðÿñèíÿ 25 íöñõÿ âåðäèì. Îíëàðûí ùÿð èêèñèíäÿí ñèçèí ìÿíÿ éàçäûüûíûç ìÿêòóáäà èôàäÿ åòäèéèíèç õàùèøèíèçè éåðèíÿ éåòèðìÿéè ðèúà åòäèì. Áóíóí íÿòèúÿñèíè îíëàð þçëÿðè ñèçÿ éàçàúàãëàð. Ìÿíÿ ýþíäÿðèëÿí åëàíëàðà ýÿëèíúÿ, îíëàðäàí îí äÿíÿñèíè ìÿíèì õàùèøèìÿ ÿñàñÿí, áóðàäàêû Èðàí êîíñóëó úÿíàáëàðû ãÿáóë åòäèëÿð. Áåëÿëèêëÿ, ñèç îí íÿôÿð àáóíÿ÷èíèí ïóëóíó îðàäàí àëàúàãñûíûç. Ãàëàí 15 åëàíà ýÿëèíúÿ, îíëàð ùÿëÿëèê ìÿíäÿäèð. Ìÿí íÿçÿðäÿ òóòìóøàì êè, ñàâàäëû òàíûøëàðûìà òÿñàäöô åòäèêäÿ, áó åëàíëàðäàí îíëàðà òÿãäèì åäÿðÿê, ñèçèí ãÿçåòèíèçÿ àáóíÿ÷è îëìàëàðûíû õàùèø åäèì. Ãÿçåòèíèçèí øðèôòèíäÿí ìÿí ôþâãÿëàäÿ ðàçûéàì. Àíúàã ñèçèí àçÿðáàéúàíúà ìÿêòóáëàðû ùàçûðëàéàí ìöùÿððèðäÿí ÷îõ íàðàçûéàì. Î, Àçÿðáàéúàí 194
äèëèíè áèëìèð. Áóíà ýþðÿ äÿ êè÷èê áèð åëàíäà áèð ÷îõ áàüûøëàíìàç ñÿùâëÿðÿ éîë âåðìèøäèð. Ùÿìèí áó ìöùÿððèðè ÿðÿá ãðàììàòèêàñûíû áèëÿí, ôàðñ âÿ òöðê äèëëÿðèíÿ áÿëÿä îëàí áàøãà áèð ñàâàäëû àäàìëà ÿâÿç åòìÿê ëàçûìäûð. Ñèçèí ãÿçåòèíèçèí ÿñàñ ìÿçèééÿòëÿðèíäÿí áèðè èôàäÿíèí ýþçÿëëèéè, èáàðÿëÿðèí çÿðèôëèéè âÿ àéäûíëûüû, îðôîãðàôèéàíûí äöçýöíëöéö îëìàëûäûð. ×öíêè ñèçèí ãÿçåòèíèç áàøãà ìÿñÿëÿëÿðëÿ éàíàøû, Àçÿðáàéúàí éàçûñûíû äöçýöí îëìàéàí èôàäÿëÿðäÿí òÿìèçëÿìÿéÿ ÷àëûøìàëû, áó äèëäÿ éàçàí áöòöí àäàìëàð ö÷öí íöìóíÿ îëìàëûäûð. Îðôîãðàôèéàéà ýÿëèíúÿ, ñèçèí ýÿëÿúÿêäÿ òÿéèí åòäèéèíèç ìöùÿððèð ìÿíèì Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ îëàí êîìåäèéàëàðûìûí îðôîãðàôèéàñûíà ðèàéÿò åòìÿëèäèð. Î, õöñóñèëÿ áèëìÿëèäèð êè, Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ “íóíè-ñÿüèð” ùÿðôè àäëàíàí õöñóñè áèð ùÿðô âàðäûð. Øàìàõû ãÿçàñûíûí ÿùàëèñè áó ùÿðôè òàìàìèëÿ óíóòìóø, ùÿòòà îíóí âàðëûüûíà äàèð ìÿëóìàòëàðû áåëÿ éîõäóð. Áó ùÿðôèí éåðèíÿ îíëàð àäè “íóí” (í ùÿðôè) èøëÿäèðëÿð. Ìÿí åëàíäà îëàí áöòöí ñÿùâëÿðèí àëòûíäàí ãûðìûçû êàðàíäàøëà úûçûãëàð ÷ÿêèá, îíëàðäàí áèð íöñõÿñèíè òàíûø îëìàã ö÷öí ñèçÿ ýþíäÿðèðÿì. Ìÿí ñèçèí ãÿçåòèíèçäÿ ÿìÿêäàøëûã åòìÿêäÿí áîéóí ãà÷ûðìûðàì. Ãÿçåòèíèçèí ïðîãðàìûíû ìÿíÿ ýþíäÿðèí. Ñÿìèìè åùòèðàì âÿ ñÿäàãÿòëÿ, Ñèçèí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ 21 àïðåë 1875-úè èë. Òèôëèñ øÿùÿðè
“ÊßÌÀËÖÄÄÞÂËß” ×ÀÏÄÀÍ ×ÛÕÀÍÄÀÍ ÑÎÍÐÀ ÌÅËÊÓÌ ÕÀÍÀ ÉÀÇÀÚÀÜÛÌ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Ìÿíèì ÿçÿìÿòëè ãàðäàøûì! Åé ìÿíèì êèìè ãÿìëÿðÿ ìöáòÿëà îëàí, àðçóñóíà ÷àòìàéàí, àðçóñóíóí îõó ùå÷ áèð éåðäÿ ùÿäÿôÿ äÿéìÿéÿí âÿ þç ìöàñèðëÿðèíèí ãàáèëèééÿòñèçëèéèíäÿí âÿ àíëàìàçëûüûíäàí òÿíýÿ ýÿëÿí! Íÿùàéÿò, “Êÿìàëöääþâëÿ”íèí ðóñúà òÿðúöìÿñè ÷àïäàí ÷ûõäû. Ôðàíñûçúà, àëìàíúà âÿ èíýèëèñúÿ òÿðúöìÿëÿðè äÿ ùàçûðäûð. Ùÿëÿëèê, “Êÿìàëöääþâëÿ”íèí ðóñúà òÿðúöìÿñèíäÿí áèð íöñõÿ ñèçèí ö÷öí ýþíäÿðäèì. Ýþðÿúÿêñèíèç, “ßëàâÿëÿð”äÿ ñèçèí þç éàçûëàðûíûçäàí áÿçè øåéëÿð äÿ éàäèýàð îëàðàã äàõèë åäèëìèøäèð. Ìÿíèì ãÿìëÿðÿ ìöáòÿëà îëàí ãàðäàøûì! Éàäûíäàäûðìû êè, ÿëèôáà ìÿñÿëÿñèíè íÿ ìÿí ùÿéàòà êå÷èðÿ áèëäèì, íÿ äÿ ñèç? 195
Áó íåúÿ ìÿõëóãäóð êè, ñàéû 200 ìèëéîíà ÷àòûð, ëàêèí è÷ÿðèñèíäÿ åëÿ áèð àäàì éîõäóð êè, ÿëèôáà ùàããûíäà ìÿíèì âÿ ñèçèí ôèêðèíèçèí øÿðèêè îëñóí! Ìÿíèì áó ìÿêòóáóìóí ñóðÿòèíè áèð êèòàá÷àéà êþ÷öðöá ñàõëàéûí! Áàðû, ãîé ýÿëÿúÿê íÿñèë áèëñèí êè, ìÿí âÿ ñèç áó õöñóñäà íÿ ãÿäÿð çÿùìÿòëÿð ÷ÿêìèøèê, ëàêèí ñÿéèìèç ùå÷ áèð íÿòèúÿ âåðìÿìèøäèð. Áÿëêÿ îíëàð áèçèì áó àðçóìóçó ùÿéàòà êå÷èðñèíëÿð. Ëàêèí ìÿíèì îíëàðà äà öìèäèì éîõäóð, ÷öíêè îíëàðûí þçö äÿ áèçèì ìöàñèðèìèç îëàí áó åøøÿêëÿðäÿí ÿìÿëÿ ýÿëÿúÿêäèðëÿð. Õóäàùàôèç! Ñèçÿ ñÿìèìè îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè
1875-úè ÈË ÍÎÉÀÁÐÛÍ 8-äÿ ÒßÁÐÈÇ ÍÀÈÁÖË-ÂßÇÀÐßÑÈ ÚßÍÀÁ ÑßÐÒÈÏ ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÀ ÉÀÇÄÛÜÛÌ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ ßçÿìÿòëè àüàì! Ñÿàäÿòèíèç äàèìè îëñóí! ßçèç ìÿêòóáóíóç ÷àòäû. Êèòàáëàð äà ïî÷òäàí àëûíäû. “Éåê êÿëìÿ”äÿí áèð íöñõÿ Øåéõöëèñëàìà âåðäèì. Äèýÿð íöñõÿíè èñÿ Áåðæå Ñàùèáÿ òàïøûðäûì. Áåðæå Ñàùèáèí þçö, ñèçèí Ùúû Ìèðçÿ Àüàñû ùàããûíäà èêèíúè ìÿêòóáóíóç âÿ ðóñ Ñàìñàì õàíûí øÿêëè ÷àòäûãäàí ñîíðà ñèçÿ ìÿêòóá éàçàúàãäûð. Õàùèø åäèð êè, Ñàìñàì õàíûí øÿêëèíè òàïìàã éîëóíäà úèääè ñÿé ýþñòÿðèá, áóíóíëà äà îíó ñîíñóç äÿðÿúÿäÿ ìèííÿòäàð åäÿñèíèç. ßçèç ãàðäàøûì Ìèðçÿ Úÿôÿð Ãÿðÿúÿäàüèíèí ùÿäèééÿñè äÿ éåòèøäè. Ðàçûëûüûìû áèëäèðèá, îíà àôÿðèíëÿð ñþéëÿéèðÿì. Òöðêúÿ “Òÿìñèëàò”û ÷îõ éàõøû òÿðúöìÿ åòìèøäèð. Áóíóí ùàìûñû Äÿðÿâöðä ÷àéû ñóéóíóí áÿðÿêÿòèíäÿíäèð êè, î äà ìÿíèì êèìè îíäàí è÷ìèøäèð. Àíúàã êèòàáûí ÷àïû î ãÿäÿð äÿ õîøóìà ýÿëìÿäè. “Éåê êÿëìÿ”íèí ÷àïû îíóí òÿðúöìÿñèíèí ÷àïûíäàí éàõøûäûð. Àëëàùäàí èñòÿéèì áóäóð êè, ÿââÿëà, Ìèðçÿ Úÿôÿðÿ ñàü-ñÿëàìÿòëèêëÿ êå÷ÿí òÿáèè þìöð ÿòà åòñèí! Èêèíúèñè, îíó õîøáÿõò âÿ ìöâÿôôÿã åòñèí êè, î, áó ãèéìÿòëè ñÿíÿòÿ õàëãûìûç àðàñûíäà øþùðÿò ãàçàíäûðäû. Ö÷öíúö èñÿ, áþéöê àüàì îëàí ñèçäÿí õàùèø åäèðÿì êè, îíà êþìÿê åäÿñèíèç. Éÿíè þç äîñòëàðûíûçäàí âÿ òàíûøëàðûíûçäàí õàùèø åäÿñèíèç êè, Ìèðçÿ Úÿôÿðèí òÿðúöìÿñèíè àëñûíëàð êè, î äà þç çÿùìÿòè ìöãàáèëèíäÿ ìöêàôàòäàí ìÿùðóì ãàëìàñûí. 196
×îõ èñòÿéèðÿì êè, ñàâàä âÿ çþâã ñàùèáè îëàí ýÿíúëÿðèìèç þç ãÿëÿìëÿðèíè áó ãèéìÿòëè ôÿíí ñàùÿñèíäÿ èøÿ ñàëûá èñòåäàäëàðûíû ñûíàñûíëàð êè, áÿëêÿ áó úöð ÿñÿðëÿð ýåò-ýåäÿ áèçèì õàëãûí è÷ÿðèñèíäÿ äÿ ýåíèø éàéûëñûí. Ðîìàí éàçìàã äà, àâðîïàëûëàðûí èñòèëàùûíúà, äðàì àäëàíàí áó êèìè ÿñÿðëÿð íþâöíäÿíäèð. Òÿÿññöô êè, áèçèì õàëãûìûç áó ôÿíäÿí ùÿëÿ òàìàìèëÿ õÿáÿðñèçäèð. Ùÿòòà “Úàìè-Úÿì” êèòàáûíûí ìöòÿðúèìè øàùçàäÿ Ôÿðùàä Ìèðçÿ Ìÿêêÿ çèéàðÿòèíÿ ýåòäèéè çàìàí Òèôëèñäÿí êå÷ÿðêÿí ìÿíÿ äåäè: – Ìèðçÿ Ôÿòÿëè, “Òàðèõè-Àëÿìàðà”äà Éóñèô Ñÿððàúûí ùåêàéÿñè ñÿíèí éàçäûüûí ãÿäÿð ìöôÿññÿë äåéèëäèð. Ñÿí íÿ ö÷öí î ãÿäÿð òÿôñèëàòû ÿëàâÿ åòìèøñÿí? Ìÿí îíà äåäèì: – Øàùçàäÿ! Ìÿí ìÿýÿð òàðèõ éàçìûøàì êè, òÿêúÿ áàø âåðÿí ùàäèñÿëÿðè éàçìàãëà êèôàéÿòëÿíèì. Ìÿí êè÷èê áèð ìÿñÿëÿíè ÿëèìäÿ âàñèòÿ åäèá, þç òÿôÿêêöðöìëÿ îíó ýåíèøëÿíäèðÿðÿê, î äþâðöí íàçèðëÿðè âÿ äþâëÿò áàø÷ûëàðûíûí ïó÷áåéèíëèéèíè à÷ûá ýþñòÿðìèøÿì êè, ýÿëÿúÿê íÿñèëëÿð ö÷öí èáðÿò äÿðñè îëñóí âÿ îíëàð ñÿôåù ìöíÿúúèìëÿðèí ñþçëÿðèíÿ âÿ õÿáÿðëÿðèíÿ èíàíìàñûíëàð; þçëÿðèíè áó êèìè ùÿðÿêÿòëÿðëÿ ÿúíÿáèëÿðèí íÿçÿðèíäÿ ìÿñõÿðÿ ùÿäÿôè åòìÿñèíëÿð. Áó úöð ÿñÿðëÿðÿ ðîìàí äåéèðëÿð êè, äðàì ñÿíÿòèíèí àéðûúà áèð íþâöäöð. Áó úàâàáäàí ñîíðà Ôÿðùàä Ìèðçÿ ñóñäó âÿ ìÿëóì îëäó êè, àâðîïàëûëàðûí ÿäÿáè ÿñÿðëÿðèíèí ãàéäà âÿ öñëóáóíäàí îíóí äà õÿáÿðè éîõäóð. Ðöùóë-ãöäñäÿí ùå÷ õÿáÿðèì éîõäóð. Íÿ èøäÿäèð, âÿçèééÿòè íåúÿäèð? Ùåéèô êè, î, Òåùðàíäàí óçàãëàøäû. Îíóí Ëîíäîíäà îëìàñûíäàí áèçÿ âÿ ùÿòòà îíóí þçöíÿ äöíéÿâè ìÿíôÿÿòäÿí áàøãà íÿ õåéèð âàðäûð? Èðàíäà òÿê áèðúÿ íÿôÿð ùèêìÿò ñàùèáè éàçû÷û ìåéäàíà ýÿëìèøäè, òÿÿññöô êè, îíóí äà ãÿäðèíè áèëìÿéèá, Ëîíäîíäà ùÿáñ åòäèëÿð. Îíóí âÿçèôÿñè ìÿýÿð ñÿôèðëèêäèð? Îíóí âÿçèôÿñè þç áèëèê âÿ àðçóëàðûíû ãÿëÿìÿ àëìàãäûð. ßýÿð î, Òåùðàíäà ãàëñàéäû, åùòèìàë åòìÿê îëàðäû êè, îíóí ñÿéè íÿòèúÿñèíäÿ áÿëêÿ äÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê ìöìêöí îëàðäû. ßýÿð Àüà Ñåéèä Ùÿñÿí Òÿáðèçäÿäèðñÿ, ìÿíäÿí îíà ñàëàì ñþéëÿéèí! ßçèç äîñòóì Ùàúû Ìåùäèéÿ ñàëàì éåòèðèðÿì. Ùÿìèøÿ ñèçèí âÿ ýþçöìöçöí èøûüû Ùöñåéí õàíûí àäûíû õåéèð-äóà èëÿ éàä åòìÿêëÿ àüçûìû øèðèíëÿøäèðèðÿì. Ñèçÿ èõëàñû îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
197
ÌÀÍÓÊÚÈ ÑÀÙÈÁß Ìÿíèì ÿçèç âÿ ìåùðèáàí äîñòóì Ìàíóêúè-Ëèìúè Ñàùèá! Àëëàù þìðöíöçö óçóí åòñèí! Áèðèíúè, ñèçèí ôÿðÿùàðòûðàí ìÿêòóáëàðûíûç ìÿíÿ ÷àòäû. Ñîíñóç ñåâèíúèìÿ ñÿáÿá îëäó. Èêèíúè, ñèçèí èêè úèëä êèòàáäàí èáàðÿò îëàí ùÿäèééÿíèç äÿ ÷àòäû. Îíëàðäàí áèðè þçöíöçöí òÿðúöìåéè-ùàëûíûçäûð. Èêèíúèñè èñÿ “ßíúöìÿí-àðàéåùóøÿíý-Íàñèðè” ëöüÿòèäèð. Áó ÿñÿðëÿð ìÿíÿ Àçÿðáàéúàíûí íàéèáöëâÿçàðÿñè Ìèðçÿ Éóñèô õàí âàñèòÿñè èëÿ ÷àòäû. Ñèçèí òÿðúöìåéè-ùàëûíûçû áèëÿðÿê, òÿÿññöôëÿð åòäèì. Íÿ åòìÿëèéèê? Òÿãñèð áèçèì àòà-áàáàëàðûìûçäàäûð êè, íèôàã èøèíè ÿââÿëáàøäàí þçëÿðèíÿ ïåøÿ åòìèøëÿð. Áóíóí íÿòèúÿñèíäÿ ùÿìðÿéëèéèí âÿ èòòèôàãûí îëìàäûüûíà ýþðÿ éàäåëëèëÿðèí ùöúóìóíó äÿô åòìÿêäÿí àúèç ãàëàðàã, þçëÿðèíèí áåùèøò ìèñëè îëàí âÿòÿíëÿðèíè äöøìÿíÿ òÿñëèì åäèá, äèíëÿðèíè âÿ äþâëÿòëÿðèíè îíëàðûí èõòèéàðûíäà ãîéìóøëàð. Ãåéðÿòñèçëèéèí âÿ óçàãýþðìÿìÿçëèéèí íÿòèúÿñèíäÿ 1290 èëäèð êè, þç þâëàäëàðûíû ñîíñóç ìöñèáÿòëÿðÿ âÿ áÿëàëàðà äö÷àð åòìèøëÿð. Îíëàðûí þâëàäëàðûíäàí áèðè äÿ ñèçñèíèç êè, þìðöíöç áîéó éàäëàðûí àðäûíúà ýåäÿíëÿðèí ÿëèíäÿí áó ãÿäÿð ìöñèáÿòëÿð ÷ÿêèá, ùÿìèøÿ ãàí óäìóøñóíóç. Òÿáèÿò ãàíóíóíóí ùþêìöíÿ ýþðÿ áàøëàíüûúû îëàí ùÿð áèð øåéèí ñîíó äà îëìàëûäûð. Éàäëàðûí àðäûíúà ýåäÿíëÿðèí ùàêèìèééÿò äþâðöíöí áàøëàíüûú âÿ îðòà äþâðö êå÷ìèøäèð. Èíäè îíóí ñîí äþâðöäöð. Ñàüëûã îëñà, éàõûí ýÿëÿúÿêäÿ âÿòÿíèìèç éàäëàðûí àðäûíúà ýåäÿíëÿðèí ìÿíùóñ âöúóäóíäàí òÿìèçëÿíÿúÿêäèð! Éóðäóìóç éåíèäÿí ýöëöñòàíà ÷åâðèëÿúÿê âÿ êå÷ìèø çàìàíëàðäà îëàí ÿäàëÿò éåíèäÿí åùéà îëóíàúàãäûð. Òÿÿññöô êè, áèçèì þìðöìöç î ýþçÿë âÿ ñÿàäÿòëè ýöíëÿðè ýþðìÿéÿ âÿôà åòìÿéÿúÿêäèð. Ëàêèí éÿãèí åäèíèç êè, î ýöíëÿð ýÿëÿúÿê âÿ áèçèì þâëàäûìûç î ýöíëÿðèí áÿùðÿñèíè ýþðÿúÿêäèðëÿð. “ßíúöìÿíàðàéå-ùóøÿíý-Íàñèðè” ëöüÿòèíÿ ýþðÿ ñîíñóç ìèííÿòäàðëûüûìû ñèçÿ áèëäèðèðÿì. Ìÿí áèð ÷îõ èëëÿðäÿí áÿðè áåëÿ áèð ëöüÿò àõòàðûðäûì. Èíäè ñèçèí ìÿðùÿìÿòèíèçäÿí àðçóìà íàèë îëäóì. Ñèçäÿí áèð íå÷ÿ ñóàëûì äà âàðäûð: Áèðèíúè – Ùÿçðÿò Çÿðäöøòöí äèíèíäÿ äÿ èñëàì äèíèíäÿ îëäóüó êèìè, ìöõòÿëèô ìÿçùÿáëÿð âàðäûð, éà éîõ? ßýÿð áåëÿ ìÿçùÿáëÿð âàðñà, íå÷ÿäèð âÿ îíëàðûí áàíèëÿðè êèìëÿðäèð? Î ìÿçùÿáëÿðèí àäëàðû íÿäèð âÿ äàùà ÷îõ òÿðÿôäàðëàðû îëàí ÿí ìÿøùóðëàðû ùàíñûëàðäûð? 198
Èêèíúè – ñèç áó ìÿçùÿáëÿðäÿí ùàíñûíà ìÿíñóáñóíóç? Ö÷öíúö – ñèç øÿõñÿí òÿðÿôäàðû îëäóüóíóç ìÿçùÿáèí áàø àëèìè, éÿíè ðóùàíèñèíèí ëÿãÿáè íÿäèð, ìþáèääèð, ìóüäóð, éà áàøãà áèð øåéäèð? Äþðäöíúö – ñèç þçöíöç ìÿíñóá îëäóüóíóç ìÿçùÿáèí ùàë-ùàçûðäà ÿí ìÿøùóð âÿ ÿí áèëèêëè àëèìëÿðè êèìëÿðäèð âÿ ùàðàäà éàøàéûðëàð? Ñèçèíëÿ îíóí àðàñûíäà òàíûøëûã âÿ äîñòëóã âàðäûð, éà éîõ? Áåøèíúè – Ùÿçðÿò Çÿðäöøòöí èñòÿð Ùèíäèñòàíäà, èñòÿðñÿ äÿ äöíéàíûí áàøãà éåðëÿðèíäÿ îëàí òÿðÿôäàðëàðûíûí ñàéû íå÷ÿ ìèëéîí îëà áèëÿð? Áó ñóàëëàðûí úàâàáûíû òåçëèêëÿ ìÿíÿ éàçìàüûíûçû õàùèø åäèðÿì. Áóíäàí ñîíðà ìÿíÿ ìÿêòóá éàçàðêÿí, áèðáàø Àçÿðáàéúàíûí íàèáöëâÿçàðÿñè Ìèðçÿ Éóñèô õàíûí öíâàíûíà ýþíäÿðèí êè, î, ÷îõ àñàíëûãëà âÿ òåçëèêëÿ ìÿíÿ ÷àòäûðàúàãäûð. Èíäè þç øÿêëèìäÿí áèð äÿíÿñèíè éàäèýàð îëàðàã ñèçÿ ýþíäÿðèðÿì. ßýÿð ñèçèí äÿ øÿêëèíèç âàðñà, ìÿíÿ ýþíäÿðèí êè, ìÿíèì ö÷öí ÷îõ ÿçèç áèð ùÿäèééÿ îëàúàãäûð. Þç øÿêëèìäÿí áèðèñèíè äÿ ñèçÿ ýþíäÿðèðÿì âÿ õàùèø åäèðÿì êè, îíó ÷îõëó ñàëàìëà ñèçèí Ùèíäèñòàíäàêû äîñòóíóç âÿ òàíûøûíûç îëàí ÿí ìÿøùóð âÿ áèëèêëè àëèìÿ éåòèðÿñèíèç. Îíäàí úàâàá àëäûãäà, éà åéíèëÿ âÿ éà äà òÿðúöìÿñèíè ìÿíÿ ýþíäÿðÿñèíèç. Ìÿíèì äèëèìäÿí íÿââàá, ÿøðÿô-ÿìúÿä, àëèíÿñÿáëè øàùçàäÿ Åòèçàäöñ-ñÿëòÿíÿéÿ ñàëàì éåòèðèá äåéèíèç êè, íÿ ãÿäÿð þìðöì âàð îíó ìÿäù åäÿúÿéÿì, øÿõñÿí îíà ñÿìèìèééÿò âÿ èíàìäàí áàøãà õöñóñè ìÿùÿááÿòèì äÿ âàðäûð. Ñèçèí äîñòóíóç êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ Éàíâàð 1876-úû èë. Òèôëèñ
ÌÀÍÓÊÚÈ ÑÀÙÈÁß ßçèç âÿ ìåùðèáàí äîñòóì Ìàíóêúè Ñàùèá! Àëëàù èãáàëûíûçû äàèìè åòñèí! Áó èëèí ðÿáèÿë-ÿââÿë àéûíûí 28-äÿ éàçäûüûíûç ìÿùÿááÿò ìÿêòóáóíóç éåòèøäè. Áþéöê øàäëûüûìà ñÿáÿá îëäó. Ïàê Àëëàùäàí áèðúÿ àðçóì âàðäûð êè, ÿúÿë ìÿíÿ î ãÿäÿð àìàí âåðÿéäè êè, áèð-áèðèìèçè ýþðÿéäèê. Ëàêèí áèëìèðÿì, ìÿí áó àðçóìà ÷àòà áèëÿúÿéÿì, éà éîõ? ×öíêè ãîúàëìûøàì, éàøûì 65-ÿ ÷àòìûøäûð. Ñà÷ûì-ñàããàëûì òàìàìèëÿ àüàðìûøäûð. Ëàêèí ñàüëàìëûüûì âÿ áÿäÿíèìèí ãöââÿñè ùÿëÿ äÿ ãàëûð. Ýþçëÿðèì éàõøû ýþðöð, âöúóäóì ñàüëàìäûð. Áèðúÿ àðçóì âàðäûð êè, 11 èë äÿ éàøàéàéäûì âÿ ùàëùàçûðäà Àâðîïàäà Áåë÷èêà þëêÿñèíèí ïàéòàõòû îëàí Áðöññåë øÿùÿðèíäÿ ìöùÿíäèñëèê åëìèíè þéðÿíÿí éåýàíÿ îüëóì Ìèðçÿ Ðÿøèäèí òÿùñèëäÿí ãà199
éûòìàñûíû ýþðöá, îíà þçöì òîé åäÿéäèì, îíäàí ñîíðà “Êÿìàëöääþâëÿ”íè âÿ áóíäàí ÿëàâÿ 20 áàøãà ÿñÿðèìè ýÿëÿúÿê íÿñèë ö÷öí éàäèýàð ãîéàðàã, áó ôàíè âÿ ïó÷ äöíéàíû òÿðê åäÿéäèì. Ãîé, ýÿëÿúÿê íÿñèë “Êÿìàëöääþâëÿ”íèí ìÿçìóíóíà ÿìÿë åòñèí âÿ ìÿùâè éîëóíäà èëëÿð óçóíó ÷àëûøäûüûì êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äà äÿéèøäèðñèí! Áèð îüëóìäàí áàøãà áèð äÿ Íèñÿ õàíûì àäëû ãûçûì âàðäûð êè, øàùçàäÿ Áÿùìÿí Ìèðçÿíèí îüëó Õàíáàáà õàíà ÿðÿ âåðìèøÿì. Ãûçûìûí ÿðè áèçèì èìïåðàòîðóí îðäóñóíäà õèäìÿò åäèð. Õîøÿõëàã, ñàâàäëû, òÿìèç úàâàíëàðäàí áèðèäèð. Ýöíàù èøëÿðèí âÿ áÿä ÿìÿëëÿðèí éàíûíäàí áåëÿ þòìÿç. Ìÿíèì êèìè î äà ìöòëÿãà øÿðàá è÷ìÿç, ùÿìèøÿ Òèôëèñäÿ éàøàéûð. Þç åâèìäÿ îíà áèð íå÷ÿ îòàãäàí èáàðÿò ìÿíçèë àéûðìûøàì. Ãûçûìäàí âÿ ùÿìèí Õàíáàáà õàíäàí èêè íÿâÿì âàðäûð. Áþéöéö îüëàíäûð. Àäû Ìÿíñóð Ìèðçÿäèð, àëòû éàøû âàðäûð. Êè÷èéè èñÿ Ìÿëÿêñèìà õàíûì àäëû ãûç óøàüûäûð. Ñèç äÿ éàçûí ýþðöì, îüëàíëû-ãûçëû íå÷ÿ óøàüûíûç âàðäûð, îíëàðûí àäû íÿäèð âÿ ÿëàâÿ åäèí ýþðöì, àèëÿíèç ùàë-ùàçûðäà ùàðàäàäûð âÿ þçöíöçöí íå÷ÿ éàøûíûç âàðäûð. Ôàðñúà éàçûëàðû þçöíöç éàçûá-îõóéóðñóíóç âÿ éà êàòèáèíèç âàðäûð? Áóíäàí áàøãà, ìÿíèì ñÿìèìè ñàëàìûìû äÿñòóðè-ÿçÿì Ïÿøóòÿíúè Áÿùðàìúèéÿ éåòèðèí âÿ äåéèí êè, ãèéàáè îëàðàã ìÿí îíà ùþðìÿò áÿñëÿéèðÿì. ßýÿð î, ìÿíèì øÿêëèìè àëìàñû áàðÿäÿ ñèçÿ úàâàá éàçàðñà, ìÿêòóáóí ÿéíèíè âÿ éà ñóðÿòèíè ìÿíèì ö÷öí ýþíäÿðèí. “Êÿìàëöääþâëÿ”íè ÷àï åòäèðìÿê óüðóíäà ÷àëûøûðàì âÿ öìèäèì âàðäûð êè, “Êÿìàëöääþâëÿ” Ôðàíñàäà ÷àï åäèëÿúÿêäèð. ×àïäàí ÷ûõàí êèìè, ÿëáÿòòÿ, îíäàí ñèçÿ éöç íöñõÿ ýþíäÿðÿúÿéÿì. Òèôëèñäÿ ôàðñ äèëèíäÿ ìÿòáÿÿ îëìàäûüûíà ýþðÿ, áóðàäà Øÿðã êèòàáëàðûíû ÷àï åòäèðìÿê ìöìêöí äåéèëäèð. “Äÿñàòèðè-ôàðñèéàí” íöñõÿñè èíäèéÿ ãÿäÿð íÿçÿðèìÿ ÷àòìàìûøäûð. Òÿâÿããå åäèðÿì, îíóí ôàðñ äèëèíÿ òÿðúöìÿñè ìÿíÿ ýþíäÿðèí! “ßíúöìÿíàðà” êèòàáû ìèñèëñèç ùÿäèééÿäèð. Îíó îõóìàãäàí ëÿççÿò àïàðûðàì. ßýÿð “Äÿñàòèð” êèòàáûíû äà ýþíäÿðñÿíèç, ñèçÿ ñîíñóç äÿðÿúÿäÿ ìèííÿòäàð îëàðàì. Ñèçèí òÿðúöìåéè-ùàëûíûç ìÿíäÿ âàðäûð. Îíó îõóéàðêÿí ìÿíèì öðÿéèì ãàíà äþíöð âÿ òÿÿññöô åäèðÿì. Ëàêèí íÿ åäÿ áèëÿðÿì? Áó êèìè ìöñèáÿòëÿðäÿí Àçÿðáàéúàíäà ìÿíèì àòàì ìÿðùóì Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿä Òÿãèíèí áàøûíà ÷îõ ýÿòèðìèøëÿð. Çöëì ùÿääèíè àøûáäûð. Íÿ åäèì êè, ïàê Àëëàù áóíëàðûí ùàìûñûíà äþçöð. Ñÿáðäÿí áàøãà ÿëàúûìûç éîõäóð. Áèçèì íàêàì ñèðäàøûìûç îëàí øàùçàäÿ Úÿëàëÿääèíÿ ìèíëÿðúÿ äÿôÿ ùåéèô îëñóí! Ñèçèí âÿ ñèçèí õàëãûí äîñòëóüóíäà ùÿìèøÿ ñàäèã ãàëàúàüàì. 18 ìàé, 1876, Òèôëèñ
200
[ÒÅÙÐÀÍ ÑÅÉÈÄËßÐÈ Âß ßØÐÀÔÛÍÄÀÍ ÁÈÐÈ ÈËß ÌÖÑÀÙÈÁß] 1876-úû èëèí ìàé àéûíäà Òåùðàíûí ñåéèäëÿðè âÿ ÿøðàôûíäàí âÿ øàùûí õöñóñè êàòèáè îëàí ... àäëû áèð øÿõñ êè, ÷îõ ãàíàúàãëû âÿ ìöêÿììÿë ñàâàäëû áèð àäàì êèìè ýþðöíöðäö, Ìÿêêÿ ñÿôÿðèíäÿí ãàéûäûá, Òèôëèñäÿêè Èðàí êîíñóëó Ìèðçÿ ßñÿäóëëà õàíûí åâèíäÿ ìÿíçèë åòìèøäè. Ìÿíäÿí õàùèø åòäè êè, éåíè ÿëèôáàíûí áèð íöñõÿñèíè îíà âåðèì. Îäóð êè, ÿëèôáàíûí ñóðÿòèíè éàçûá, áó áÿéàíàòû äà ñÿùèôÿíèí àøàüûñûíà ÿëàâÿ åòäèì. Áÿéàíàò áåëÿäèð:
ßýÿð áó éåíè ÿëèôáà òÿòáèã îëóíàðñà, ìöñÿëìàí óøàãëàðû áó ÿëèôáà èëÿ òÿùñèëÿ áàøëàéàðëàðñà, îíëàð áèðúÿ àéäàí ñîíðà ôàðñúà, ÿðÿáúÿ âÿ òöðêúÿ îëàí áöòöí èñëàìè êèòàáëàðû îõóìàüà ãàäèð îëàðëàð. Áåëÿ îëàðñà, èñëàì õàëãûíà áþéöê áèð íåìÿò íÿñèá îëàð. Éÿíè, áóíäàí ñîíðà áöòöí ìöñÿëìàíëàð è÷ÿðèñèíäÿ èñòÿð êèøèëÿðäÿí âÿ èñòÿðñÿ äÿ ãàäûíëàðäàí áèð íÿôÿð áåëÿ ñàâàäñûç àäàì òàïûëìàç. Áó éåíè ÿëèôáàíûí èõòèðà÷ûñû îëàí êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ ùå÷ âàõò òÿêèä åòìèð êè, ìöòëÿã îíóí òÿðòèá åòäèéè ùÿðôëÿðèí øÿêèëëÿðè éåíè ÿëèôáàäà äÿéèøìÿç îëñóí. Î áèëäèðèð êè, ìöñÿëìàí õÿòòàòëàðûíûí òàì èõòèéàðû âàðäûð êè, áó ùÿðôëÿðèí øÿêèëëÿðèíè ãèñìÿí âÿ éà áöòöíëöêëÿ äàùà ýþçÿë âÿ õîøàýÿëÿí ùÿðôëÿðëÿ ÿâÿç åäèá, áó áàðÿäÿ äþâëÿòÿ âÿ õàëãà þç ôèêèðëÿðèíè áèëäèðñèíëÿð. Î çàìàí õÿòòàòëàðäàí ùàíñûíûí äöçÿëòäèéè ÿëèôáà ùÿðôëÿðè ãÿáóë âÿ òÿñáèò îëóíàðñà, áöòöí õàëã îíó òÿòáèã åäÿ áèëÿð. Ëàêèí õÿòòàòëàðäàí ùå÷ áèðèíèí áóðàäàêû ÿñàñ ìÿãñÿäÿ, éÿíè ñàâàä þéðÿíìÿéèí àñàíëàøäûðûëìàñû ìÿñÿëÿñèíÿ õÿëÿë éåòèðìÿéÿ èõòèéàðû îëìàìàëûäûð. ßñàñ ìÿãñÿäèí øÿðòëÿðè áóíëàðäûð: Áèðèíúè – áöòöí ñàìèò ùÿðôëÿð áèòèøèê äåéèë, áèòèøìÿç îëìàëûäûð. Îíëàð àíúàã àéðû-àéðûëûãäà ñàèò ùÿðôëÿð, éÿíè ùÿðÿêÿëÿðäÿ áèòèøÿ áèëÿðëÿð. Èêèíúè – ùÿðôëÿðäÿêè áöòöí íþãòÿëÿð àòûëìàëûäûð. Ùÿðôëÿðäÿí ùÿð áèðèñè äèýÿðèíäÿí íþãòÿëÿð âàñèòÿñèëÿ äåéèë, õöñóñè âÿ âàùèä øÿêèë èëÿ àéðûëìàëûäûð. Ö÷öíúö – ñàèò ùÿðôëÿð, éÿíè ùÿðÿêÿëÿð ùÿìèøÿ ñàìèò ùÿðôëÿðëÿ áèð ñûðàäà, îíëàðëà áèòèøèê éàçûëìàëûäûð. ×öíêè èñëàì éàçûñûíûí ÷ÿòèíëèéèíèí ñÿáÿáè áèðèíúè íþâáÿäÿ ñàìèò ùÿðôëÿðèí áèðè äèýÿðèíÿ áèòèøìÿñèíäÿäèð êè, íÿòèúÿäÿ ùÿð ùÿðôèí äþðä øÿêëè ìåéäàíà ÷ûõìûøäûð. Áóíëàð ñþçëÿðèí òÿðêèáèíäÿ ùÿð àí áàøãà áèð øÿêëÿ ýèðèá, óøàãëàðû ÷àø-áàø ñàëûð. Äèýÿð òÿðÿôäÿí 201
èñÿ íþãòÿëÿðäèð êè, éàçûíûí ýåú éàçûëìàñûíà âÿ ùÿðôëÿðèí áèðè äèýÿðèëÿ ãàðûøûã äöøìÿñèíÿ ñÿáÿá îëóð. Ìÿñÿëÿí, òÿçÿ îõóìàüà áàøëàìûø óøàã (ãûçëàð) âÿ (áèòêè) îëäóüóíó òÿéèí åäÿ áèëìèð. Íÿùàéÿò, ùÿðÿêÿëÿðèí éàçûëìàìàñûäûð êè, éàçûìûçûí óøàãëàð ö÷öí ÿí øèääÿòëè ÷ÿòèíëèéè äÿ áóðàäàí äîüóð. Ìÿñÿëÿí, òÿçÿ îõóìàüà áàøëàìûø óøàã êÿëìÿñèíè ýþðäöêäÿ, áèëìèð êè, î (êÿðä) éÿíè åòäè, éà ýÿðä (òîç), éà ýåðä (äþâð) âÿ éà (ïÿùëÿâàí) âÿ éà (êöðä), éÿíè êöðäëÿðèí òÿê ùàëûíäàêû øÿêëèäèð. Áóíäàí áàøãà, óøàãëàð éåíèúÿ éàçûá-îõóìàüà áàøëàäûãëàðû áöòöí ìöääÿò ÿðçèíäÿ êÿëìÿëÿðèí ôàÿë-ôåë, åéíÿë-ôåë âÿ ëàìÿë-ôåë ùÿðÿêÿëÿðèíèí òÿëÿôôöçöíäÿ ñÿùâ åäèðëÿð. Äàèìà ñàêèí ùÿðôè ùÿðÿêÿëè âÿ ùÿðÿêÿëè ùÿðôè èñÿ ñàêèí îõóéóðëàð. Êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
[ÌÈÐÇß ÌÓÑÒÀÔÀÉÀ] Ýþçöìöí èøûüû Ìèðçÿ Ìóñòàôà, Àëëàù þìðöíöçö óçóí åëÿñèí! Úÿìàäèÿññàíèíèí 29-äà éàçûëìûø ÿçèç ìÿêòóáóíóç éåòèøäè âÿ ùÿäñèç ñåâèíúèìÿ ñÿáÿá îëäó. Ñèçèí ÿùâàëûíûçäàí õÿáÿð òóòäóüóìäàí ÷îõ øàä îëäóì. Ìÿíèì øÿêëèìè èñòÿìèøäèíèç, ùÿìèí ìÿêòóáóí è÷ÿðèñèíäÿ ýþíäÿðèðÿì. Ìÿíèì ñèçÿ áèðèíúè íÿñèùÿòèì áóäóð êè, áöòöí èø-ýöúöíöçäÿí ÿë ÷ÿêèá, ö÷ èë òàìàì, àðà âåðìÿäÿí, ìöìêöí îëàí áöòöí âàñèòÿëÿðëÿ ôðàíñûç äèëèíäÿ áèëèéèíèçè ìöêÿììÿëëÿøäèðìÿêëÿ ìÿøüóë îëàñûíûç êè, àíúàã áóíäàí ñîíðà äöíéàíûí íÿ îëäóüóíó ýþðÿúÿê âÿ þç þìðöíöçäÿí áÿùðÿ ýþòöðÿúÿêñèíèç. Ñèç ùÿëÿ ýÿíúñèíèç. Áó éàøäà äèë þéðÿíìÿê òàìàìèëÿ ìöìêöíäöð. Àíúàã áóíà ùöììÿò ëàçûìäûð. Èêèíúè – ÿçèç ãàðäàøûì Ìèðçÿ ßëèíàüû äàäàøà éàçûí êè, ìÿíèìëÿ òàíûø îëìóøñóíóç, ìÿêòóáëàøûðñûíûç âÿ ìÿí þç øÿêëèìè ñèçÿ ýþíäÿðìèøÿì. Ìÿíèì äèëèìäÿí äÿ îíà ñàëàì éåòèðèí âÿ ùÿð âàõò îíäàí úàâàá ýÿëÿðñÿ, ìÿíÿ áèëäèðèí! Ö÷öíúö – êàôèðëèéè âÿ õÿáÿðñèçëèéè þçöíöçÿ äèí âÿ ÿãèäÿ êèìè ãÿáóë åòìÿéèí! Êàôèðëèê, éÿíè ùàããû èíêàð åòìÿê, õÿáÿðñèçëèê, éÿíè ãÿôëÿòäÿ îëìàãäûð. Áóíëàðûí ùÿð èêèñè ìÿíèì çþâãöìÿ âÿ ìÿñëÿêèìÿ çèää îëàí øåéëÿðäèð. Èíñàí íÿ ùàããû èíêàð åòìÿëè, íÿ äÿ ìÿðèôÿò àëÿìèíäÿí áèõÿáÿð îëìàëûäûð. “Õÿáÿðñèçëèê àëÿìè – ãÿðèáÿ áåùèøòäèð” äåéÿíëÿð úÿôÿíý äàíûø202
ìûøëàð. Àòà-áàáàëàðûí ìÿçùÿáèíäÿí ãà÷ìàüûí äà ëöçóìó éîõäóð. Çàùèðäÿ þç ùÿììÿçùÿáëÿðèìèçëÿ ãàðäàøúàñûíà éîëà ýåòìÿëèéèê; áàòèíäÿ èñÿ ùàãã éîëóíóí éîë÷óñó îëìàëûéûã. Äþðäöíúö – éàçìûøñûíûç êè, ñÿðêàð äàäàøûí íÿôÿñèíäÿí ñèç äÿ ïàé àëìûøñûíûç âÿ ùÿì äÿ ÿââÿëäÿí äÿ ñàíêè ãÿëá åâèíèç öðôàí íóðóíäàí õàëè îëìàìûøäûð. Áóíà ýþðÿ äÿ ñèçè èìòàùàí åòìÿê èñòÿéèðÿì âÿ ÌîëëàéèÐóìèíèí áó èêè áåéòèíè èçàù åòìÿéè ñèçäÿí òÿëÿá åäèðÿì. ßëáÿòòÿ, íÿ úöð àíëàñàíûç, î úöð äÿ éàçûá ýþíäÿðèí. Áåéòëÿð áóíëàðäûð: “Åëÿ êè, ðÿíýñèçëèê ðÿíýÿ ÿñèð îëäó, Ìóñà èëÿ Ìóñà ìöùàðèáÿéÿ áàøëàäû. Åëÿ êè, ÿââÿëêè ðÿíýñèçëèéÿ ÷àòäûëàð, Ìóñà Ôèðîóíëà áàðûøäû”.
Áåøèíúè – Òÿáðèç çèéàëûëàðûíäàí ùÿð êÿñÿ ðàñò ýÿëñÿíèç, äåéèí êè, èñëàì õàëãëàðûíûí ÿëèôáàñû íþãñàíëûäûð âÿ ìöñÿëìàí õàëãëàðûíäà îõóìàüû ÷ÿòèíëÿøäèðÿí ÿñàñ ñÿáÿá äÿ áó óüóðñóç ÿëèôáàäûð. Áó çàëûì ÿëèôáàíûí ñàéÿñèíäÿäèð êè, ñå÷ìÿ ôÿðäëÿðäÿí áàøãà áöòöí ìöñÿëìàí õàëãëàðû ñàâàääàí ìÿùðóìäóðëàð. Áó ÿëèôáà ìöòëÿã äÿéèøäèðèëìÿëèäèð âÿ äÿéèøäèðèëìÿ éîëó äà áóíëàðäûð: Áèðèíúè, ñþçëÿðèí òÿðêèáèíäÿêè áèòèøèê ùÿðôëÿð áèòèøìÿç ùÿðôëÿðëÿ ÿâÿç åäèëìÿëèäèð. Éÿíè ùÿð áèð ùÿðôèí ùÿì êÿëìÿíèí ÿââÿëèíäÿ, ùÿì îðòàñûíäà, ùÿì àõûðûíäà, ùÿì äÿ àéðûëûãäà äþðä úöð øÿêëè äåéèë, òÿêúÿ âàùèä áèð øÿêëè îëìàëûäûð. Ìÿñÿëÿí, ùÿðôè êÿëìÿíèí áàøûíäà , îðòàñûíäà , àõûðûíäà øÿêëèíäÿ, àéðûúà éàçûëàíäà èñÿ øÿêëèíäÿ éàçûëûðñà, áó äþðä øÿêèë ÿâÿçèíÿ àíúàã áèðúÿ âàùèä øÿêèë îëìàëûäûð. Èêèíúè, ñàèò ùÿðôëÿð, éÿíè ùÿðÿêÿëÿð, ìÿñÿëÿí, – ôÿòùÿ, çÿììÿ âÿ êÿñðÿ áàøãà õàëãëàðûí éàçûëàðûíäà îëäóüó êèìè, ñàìèò ùÿðôëÿðèí ñûðàñûíäà, éÿíè éàíûíäà éàçûëìàëûäûð êè, óøàãëàð îíëàðû ýþçö èëÿ ýþðñöí âÿ ãèðàÿòäÿ ñÿùâÿ éîë âåðìÿñèíëÿð. Ö÷öíúö, éàçûíûí ýåú éàçûëìàñûíà âÿ ñþçëÿðèí ãàðûøûã äöøìÿñèíÿ ñÿáÿá îëàí íþãòÿëÿð òàìàìèëÿ ùÿðôëÿðäÿí àòûëìàëûäûð. Ùàçûðäà óøàã áèëìèð êè, áó ñþç, éÿíè (áÿíàò) ãûçëàðäûð âÿ éà (íÿáàò) éÿíè îòëàðäûð. Âÿ éà êÿëìÿñè; (íÿáè) éÿíè ïåéüÿìáÿðäèð âÿ éà (áÿíè) éÿíè þâëàääûð. Ýÿðÿê ùÿð áèð ùÿðô þç õöñóñè øÿêëè èëÿ áàøãà ùÿðôäÿí ñå÷èëñèí. Ùÿðÿêÿëÿð þç õöñóñè øÿêèëëÿðè èëÿ éàçûëìàçñà, ãàðøûäà éöç úöð ÷ÿòèíëèê âÿ ÿíýÿë äóðàúàãäûð. Ìÿñÿëÿí, óøàã áó ñþçö áèëìèð êè, (êÿðä), éÿíè ôåë – åòäè îõóñóí, (êîðä), éÿíè ïÿùëÿâàí îõóñóí, (ýÿðä), éÿíè òîç âÿ éà (ýåðä), éÿíè äþâðÿ (êöðä), éÿíè êöðäëÿðèí òÿêëèê ùàëû êèìè îõóñóí. 203
Ìèñàë ö÷öí ö÷ êÿëìÿ éàçûðàì: ‘ ‘ Ãîé õÿòòàòëàð éûüûøûá áèð ìÿúëèñ ãóðñóíëàð, ñàìèò âÿ ñàèò ùÿðôëÿð ö÷öí éåíè øÿêèëëÿð èõòèðà åäèá, òÿçÿ áèð ÿëèôáà éàðàòñûíëàð; èñëàì õàëãûíû áÿäáÿõòëèêäÿí õèëàñ åäèá, äöíéàäà ÿáÿäè âÿ þëìÿç áèð àä ãîéñóíëàð! Ñèçè ýþðìÿê øþâãöíäÿ îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè 1876-úû èë Ãîúóð éàéëàüû
À.Ï.ÁÅÐÆÅÉß 21 îêòéàáð 1876, Òèôëèñ
Ïÿðÿñòèø åòäèéèì Àäîëô Ïåòðîâè÷! Ìÿí ñèçèí òþùìÿòèíèçè àëìàã øÿðÿôèíÿ íàèë îëäóì. Ôàðñ øåðè èëÿ äåñÿì: “Ñåâýèëèíèí äèëèíäÿí ñþéöø åøèòìÿê äÿ õîøäóð”. Ìÿí åëÿ áèëäèì êè, Âàãèôèí àñòðîëîýèéà ìàúÿðàñûíû ñèçÿ òÿôñèëàòû èëÿ éàçìàãëà ìÿêòóá éàçìàã áîðúóìó éåðèíÿ éåòèðìèø îëóðàì. Ýþðöíöð, éàíûëìûøàì, ýÿðÿê ñèçÿ õöñóñè áèð ìÿêòóá äà ýþíäÿðÿéäèì, ùÿì äÿ îíà ýþðÿ êè, ñèç þç ìÿêòóáóíóçëà ìÿíè éàä åòìèøäèíèç. Àììà ãîé õèäìÿòëÿðèì – ùÿð ùÿôòÿ òàòàð (Àçÿðáàéúàí – Ù.Ì.) øàèðëÿðèíäÿí òÿðúöìÿëÿðè îíëàðûí òÿðúöìåéèùàëû èëÿ áèðýÿ ñèçÿ ýþíäÿðìÿéèì ìÿíèì ýöíàùûìû éóñóí. Áèç ùàìûìûç ñàü-ñÿëàìÿòèê. Ìÿíèì ùþðìÿòëè äîñòóì Âàñèëè Ñåìéîíîâè÷ ñÿéëÿ àðõèâ èøëÿðèíè íÿçÿðäÿí êå÷èðìÿêäÿäèð âÿ èíàíûðàì êè, ñèçèí éåíè èëäÿí éåääèíúè úèëäè áàøëàìàüûíûç ö÷öí èìêàí éàðàíàúàãäûð. Áèç ñèçèí ýÿëìÿéèíèçè ñÿáèðñèçëèêëÿ ýþçëÿéèðèê. Áó ìÿêòóáó ãóðòàðàí êèìè ìÿí øàèðëÿðèí òÿðúöìåéè-ùàëû ùàããûíäà Ìîëëà Ùöñåéíèí áó ýöí òàòàð (Àçÿðáàéúàí – Ù.Ì.) äèëèíäÿ ýþíäÿðìÿëè îëäóüó ìÿòíè òÿðúöìÿ åòìÿéÿ áàøëàéàúàüàì. Ãóëëóüóíóçäà ùàçûð îëàí ìöõëèñèíèç, Ñèçèí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
204
ÁÈÇÈÌ ßÇÈÇÈÌÈÇ Âß ÝÞÇÖÌÖÇÖÍ ÈØÛÜÛ ÙßÑßÍ ÁßÉ! Ñÿí ùÿð ãÿçåòèíäÿ áèç ìöñÿëìàí òàéôàñûíà åëìèí ôÿçèëÿòèíè âÿ ñÿìÿðàòûíû çèêð åäèá, áèçÿ ùåé òÿêëèô åäèðñÿí åëì þéðÿíèí, åëì þéðÿíèí!.. ×îõ éàõøû, ñþçöí áàìÿíà âÿ íÿñèùÿòèí ìóôèä âÿ õåéèðõàùëûüûí ñàáèò. Èíäè áèç ùàçûðûã êè, ñÿíèí íÿñèùÿòèíè ÿìÿëÿ ýÿòèðÿê. Áèçÿ äå ýþðÿê, åëìè ùàðàäà þéðÿíÿê âÿ êèìäÿí þéðÿíÿê âÿ ùàíñû äèëäÿ þéðÿíÿê? ßýÿð øÿùÿðëÿðäÿ þéðÿíÿê, øÿùÿðëÿðäÿ ìÿêòÿáõàíàëàð éîõäóð. ßýÿð êöëëè-øÿùÿð õàëãû ïàäøàùëûã ìÿêòÿáõàíàëàðäà îõóñàëàð, éåð òàïûëìàç. Äåéÿúÿêñÿí êè, þçöìöç øÿùÿðëÿðäÿ ìÿêòÿáõàíàëàð áèíà åäÿê. ×îõ éàõøû. Ùàíñû èñòèòàÿòëÿ? Áÿðôÿðç êè, åòäèê, ìöÿëëèìëÿðè ùàðàäàí àëàã? Òöðêè âÿ ôàðñè âÿ ÿðÿáè äèëëÿðèíäÿ áèëÿí ìöÿëëèìëÿð éîõäóð âÿ áó äèëëÿðäÿ åëì êèòàáëàðû éîõäóð. Ïÿñ íåúÿ åäÿê? Äåéÿúÿêñÿí êè, ðóñ äèëèíäÿ îõóéóí, þéðÿíèí! ×îõ éàõøû, øÿùÿðëÿðäÿ ìÿêòÿáõàíàëàð à÷äûã, ðóñ äèëèíäÿ åëì þéðÿíìÿéÿ áàøëàäûã. Àéà, öíàñ âÿ êÿíä ÿùëèìèç íåúÿ åòñèíëÿð? Êÿíäëÿðäÿ äÿ ìÿêòÿáõàíàëàð à÷àã âÿ ìöÿëëèì ýÿòèðÿê, éà éîõ? ßýÿð äåéèðñÿí à÷ûí, èíñàô åëÿ, ùàíñû èñòèòàÿò èëÿ âÿ ùàíñû ãöäðÿò èëÿ? Äþâëÿòè-ãÿâèééÿéè-Ðóñèééÿ áó èñòèòàÿò âÿ ãöäðÿò èëÿ ùÿëÿ êÿíäëÿðäÿ ìÿêòÿáõàíàëàð áèíà åòìÿéèáäèð. Áèç ôöãÿðà íåúÿ åäÿê? ßýÿð äåéèðñÿí êè, êÿíä ÿùëè ãàëñûí, àíúàã øÿùÿð õàëãû åëì þéðÿíñèí, îíäà ñÿíèí ìóðàäûí ÿìÿëÿ ýÿëìÿç. Áèð ýöë èëÿ áàùàð îëìàç. Øÿùÿð õàëãû êÿíä ÿùëèíÿ íèñáÿò ãÿòðÿäèð äÿðéàéà íèñáÿò. Åëìèí ìÿíôÿÿòè î ñóðÿòäÿ çàùèðäèð êè, êàôåéè-íàñ, ïðóñ õàëãû êèáè âÿ Éåíýèäöíéà õàëãû êèáè, öíàñÿí âÿ çöêóðÿí åëìäÿí áÿùðÿéàá îëà. Ïÿñ áèúà éåðÿ áèçÿ òÿíÿ åòìÿ. ßë ÷ÿê áèçèì éàõàìûçäàí! Áóíà àíúàã øàêèð îë êè, äþâëÿòè-Ðóñèééÿíèí òÿùòèùèìàéÿòèíäÿ êå÷ÿí çÿìàíÿëÿðèí ãîøóíêåøëèéèíäÿí âÿ ÷àïãûíûíäàí àçàä îëóá, àñàéèø òàïìûøûã âÿ çèíäÿýàíëûãäàí ðàçûéûã. Åëì þéðÿíìÿéÿ èñòèòàÿò ýÿðÿê, èòòèôàã ýÿðÿê, âÿñèëÿ ýÿðÿê. ßââÿëà, èñòèòàÿòèìèç éîõäóð, ñÿáÿáèíè èçùàð åòìÿéÿ úöðÿò éîõäóð. Èòòèôàãûìûç äà éîõäóð. Ãàôãàç ñÿôùÿñèíäÿ ñàêèí îëàí ìöñÿëìàíëàðûí éàðûñû øèÿäèð, éàðûñû ñöííè. Øèÿëÿðèí ñöííèëÿðäÿí çÿùëÿñè ýåäèð, ñöííèëÿðèí øèÿëÿðäÿí. Ùå÷ áèðè áèð-áèðèíèí ñþçöíÿ áàõìàç, èòòèôàã ùàðàäàí îëñóí? Âÿñèëÿìèç äÿõè éîõäóð. Îíäàí þòðö êè, òöðêè âÿ ôàðñè âÿ ÿðÿá äèëëÿðèíäÿ îí áåø èëèí ìöääÿòèíÿäÿê àíúàã áèð éàðûì÷ûã ñàâàä êÿñá åòìÿéÿ ãàäèðèê. ßýÿð ìöòòÿñèë îõóñàã, àéà, áó äèëëÿðäÿ åëìè íåúÿ þéðÿíÿê? Ñÿíèí ñþçöíÿ ãîé îñìàíëûëàð âÿ ãûçûëáàøëàð áàõñûíëàð. Ïÿñ îëàð íèéÿ åëìñèçäèðëÿð? Êöëëè-ßðÿáèñòàí áèñàâàääûð. ßðÿáëÿð éà äèëÿí÷èëèê, éà ÷ÿïîâóë÷óëóã åäèðëÿð. Êöëëè-Àíàòîëèéà áèñàâàääûð, êöëëè205
Èðàí áèñàâàääûð. Àíúàã Èñòàíáóëäà âÿ Òåùðàíäà âÿ Òÿáðèçäÿ áåø-àëòû íÿôÿð éàçàí âÿ îõóéàí òàïûëûð. Ñÿáÿá îäóð êè, ìöñÿëìàí äèëëÿðèíäÿ îõóìàã ÷ÿòèíäèð. Áèð äÿ øèêàéÿò åäèðñÿí êè, ñÿíèí ãÿçåòèíè àëàí éîõäóð. Ñþçöí ÷îõ ùåñàáè. Êèì àëñûí? Âÿãòà êè, øÿùÿðëÿðäÿ âÿ êÿíäëÿðäÿ âÿ îáàëàðäà õàíçàäÿìèç, áÿéçàäÿìèç, ñþâäÿýÿðçàäÿìèç, ÿêèí÷èëÿðèìèç, ñÿðêàðëàðûìûç, ÷îáàíëàðûìûç îõóìàã âÿ éàçìàã áèëìèðëÿð, öíàñ ÿùëè ùàêÿçà, ãÿçåòÿíè àëûá íåéëÿñèíëÿð? Úûðñûíëàð âÿ òîëëàñûíëàð? Êöëëè-Èðÿâàí ãóáåðíèéàñûíûí õàëãû òöðêè îõóìàã áèëìèð. Òàëàí éåðëÿðäÿ êè, áèð ïàðàëàðû ôèëúöìëÿ îõóìàã, éàçìàã áèëèðëÿð, àëûáëàð. Äÿõè íÿ èñòÿéèðñÿí? Ñÿíèí ìóðàäûí î âàõòäà êàìèëÿí éåòÿð êè, áèçèì ùÿòòà ÷îáàíëàðûìûç äà Ïðóñ ÷îáàíëàðû êèáè îõóìàã, éàçìàã áèëÿëÿð âÿ öíàñ òàéôàìûç äà îõóìàã áèëÿ. Òÿâÿããå åäèðÿì êè, ìÿíèì áó êàüûçûìû áèäóíè-çèéä âÿ íþãñàí îíóí úàâàáû èëÿ þç ãÿçåòÿíäÿ áàñàñàí. Éàçûëäû Ãàôãàç ñÿôùÿñèíäÿ ñàêèí îëàí ìèëëÿòè-èñëàìûí òÿãäèðÿí âÿêèëè-íàìÿëóì òÿðÿôèíäÿí 1 éàíâàð 1877
ÀËÅÊÑÀÍÄÐ ÃÐÈÃÎÐÉÅÂÈ×ß Ìÿðùÿìÿòëè Úÿíàá Àëåêñàíäð Ãðèãîðéåâè÷! Áþéöê ùþðìÿò áÿñëÿäèéèì Èðàí øàùçàäÿñè Ðçàãóëó Ìèðçÿ ñèçèí íÿúèá ñèôÿòëÿðèíèç âÿ éöêñÿê ìÿðèôÿòèíèç ùàããûíäà ìÿíÿ ÷îõ øåé ñþéëÿìèøäèð. Áóíóí íÿòèúÿñèíäÿ, ìÿí ãèéàáè îëàðàã ñèçÿ ñÿìèìè áèð ìÿùÿááÿò âÿ äÿðèí ùþðìÿò áÿñëÿéÿðÿê, àøàüûäàêû õàùèøèìëÿ ñèçÿ ìöðàúèÿò åòìÿéè þçöìÿ ðÿâà ýþðöðÿì. Âàëàùÿçðÿò Ðçàãóëó Ìèðçÿ ñèçÿ ýþíäÿðäèéè ìÿêòóáóíäà ìÿíèì ôàðñ äèëèíäÿ îëàí áèð ÿñÿðèì âÿ îíóí ðóñúà òÿðúöìÿñè ùàããûíäà ÿùâàëàòû éàçìûøäûð. Ùàçûðäà ùÿìèí ÿñÿð òÿðúöìÿñè èëÿ áÿðàáÿð, Ïåòåðáóðã øÿùÿðèíäÿ éàøàéàí íàøèð âÿ êèòàá ñàòûúûñû Ãðèìì àäëû áèð øÿõñäÿäèð. Ùÿìèí øÿõñ áó ÿñÿðèí ôàðñúà ìÿòíèíè áöòöí Àâðîïà äèëëÿðèíÿ òÿðúöìÿñè èëÿ áÿðàáÿð ÷àï åòìÿéè ìÿíÿ âÿä åòìèøäè. Ëàêèí î, áó âÿäèíÿ ÿìÿë åòìÿäè. Ìÿí èñÿ ùþâñÿëÿäÿí ÷ûõûá, êå÷ÿí èë íîéàáðûí 22-äÿ þç äîñòóì äîêòîð Áèëéóìáåðãèí ãàðäàøû Êîíñòàíòèí Ìàòâåéåâè÷ Áèëéóìáåðãÿ éàçäûüûì áèð ìÿêòóáäà ÿëéàçìàñûíûí ôàðñ ìÿòíèíè âÿ òÿðúöìÿñèíè Ãðèììäÿí àëûá, ÷àï åòìÿê ö÷öí áàøãàñûíà âåðìÿñèíè õàùèø åòìèøäèì. Ëàêèí èíäèéÿ ãÿ206
äÿð Áèëéóìáåðãäÿí äÿ úàâàá àëà áèëìÿìèøÿì. Áóíà ýþðÿ äÿ, ñèçäÿí àúèçàíÿ õàùèø åäèðÿì êè, Ãðèììè þç éàíûíûçà ÷àüûðòäûðàðàã ìÿíèì ôàðñúà ÿëéàçìàìû îíóí òÿðúöìÿñè èëÿ áèðëèêäÿ ìöòëÿã ýåðè àëàñûíûç. Ñîíðà ùÿìèí ÿëéàçìàñûíû àøàüûäàêû øÿðòëÿðëÿ áàøãà áèð íàøèðÿ ÷àï åòìÿê ö÷öí âåðÿñèíèç. Øÿðòëÿð áóíëàðäûð: ìÿí èñòÿéèðÿì êè, áó ÿëéàçìàñûíû íÿøð åäÿí ùÿð ùàíñû áèð íàøèð ÿñÿðèí îðèæèíàëûíû âÿ áöòöí Àâðîïà äèëëÿðèíäÿ îíóí òÿðúöìÿñèíè ÷àï åòìÿê ö÷öí ëàçûì îëàí áöòöí õÿðúëÿðè þç þùäÿñèíÿ ýþòöðñöí. ßñÿð áèð äÿôÿ âÿ éà áèð íå÷ÿ äÿôÿ ÷àï îëóíäóãäàí ñîíðà êèòàáëàðû ñàòàðàã ÿëäÿ åäèëÿí ïóëäàí þç ãîéäóüó õÿðúè ÷ûõñûí. Éåðäÿ ãàëàí ñûðô ýÿëèðè èñÿ áÿðàáÿð ùàëäà èêè éåðÿ áþëñöí âÿ áèð ùèññÿñèíè ìÿíÿ ýþíäÿðñèí. Áóíäàí ÿëàâÿ, êèòàáûí îðèæèíàëûíäàí áåø íöñõÿ âÿ ðóñúà òÿðúöìÿñèíäÿí äÿ áåø íöñõÿ ùÿäèééÿ îëàðàã ìÿíÿ áàüûøëàñûí. Áåëÿ áèð øÿðò ìÿíúÿ, ùÿð ùàíñû áèð íàøèð ö÷öí ÿí éöíýöë âÿ ÿëâåðèøëè øÿðò ùåñàá îëóíà áèëÿð. Ìÿí áåëÿ áèð øÿðòè øÿõñÿí ñèçèí úÿíàáûíûçà òÿêëèô åòìÿéÿ úÿñàðÿò åòìèðÿì. Ëàêèí ÿýÿð ñèç þçöíöç ìÿíÿ ãàðøû èëòèôàòûíûçà ÿñàñÿí âÿ þç øÿõñè ùÿâÿñèíèçëÿ áåëÿ áèð øÿðòè ãÿáóë åäèá, ìÿíèì õàùèøèìè éåðèíÿ éåòèðìÿéÿ ùàçûð îëñàíûç, î çàìàí éóõàðûäà ãåéä åòäèéèì øÿðòëÿð ÿñàñûíäà ìÿíèìëÿ éîëäàø îëóíóç, ìÿíÿ ìöãàâèëÿíàìÿ ýþíäÿðèíèç! ßýÿð áåëÿ îëàðñà, ìÿí òÿêúÿ ãÿëáÿí ñèçÿ ìèííÿòäàð îëìàãëà ãàëìàéûá, åéíè çàìàíäà þç àíà äèëèìäÿ ñèçèí ùàããûíûçäà ýþçÿë áèð ìÿäùíàìÿ äÿ éàçàðàì. ßýÿð ñèç áó ÿñÿð ùàããûíäà àéäûí òÿñÿââöðÿ ìàëèê îëìàã èñòÿñÿíèç, ìÿí íàøèð Èñàêîâà éàçäûüûì ìÿêòóáóí ñóðÿòèíè ñèçÿ ýþíäÿðÿ áèëÿðÿì. ßýÿð ñèç èêè, éà ö÷ ýöí áó ôàðñúà ÿëéàçìàñûíûí Ãðèììäÿí àëäûüûíûç ðóñúà òÿðúöìÿñèíè îõóìàüà ñÿðô åòñÿíèç, øöáùÿñèç êè, ìþâçó èëÿ òàìàìèëÿ òàíûø îëà áèëÿðñèíèç. Î çàìàí ìöìêöíäöð êè, øöáùÿñèç, áó ÿñÿðèí áöòöí Àâðîïà äèëëÿðèíäÿ òÿðúöìÿñè èëÿ áÿðàáÿð ÷àï åäèëìÿñè èëÿ áó âÿ éà áàøãà äÿðÿúÿäÿ ìàðàãëàíàúàãñûíûç. Ùÿìèí ìÿêòóáëà áÿðàáÿð, Ãðèììÿ éàçäûüûì ìÿêòóáó äà ýþíäÿðèðÿì êè, îíà ÿñàñÿí Ãðèìì ìÿíèì ôàðñúà ÿëéàçìàìû ðóñúà òÿðúöìÿñè èëÿ áèðëèêäÿ úÿíàáûíûçà òÿãäèì åòñèí. Ãðèììèí àäðåñè îíà éàçäûüûì ìÿêòóáóí çÿðôè öçÿðèíäÿ éàçûëìûøäûð. Þç àäðåñèì èñÿ ñèçÿ ýþíäÿðäèéèì ìÿêòóáäà âàðäûð. Ñèçäÿí ìÿíè ìèííÿòäàð åäÿ áèëÿúÿê úàâàá ýþçëÿéèðÿì. Äÿðèí ùþðìÿò âÿ ñîíñóç ñÿäàãÿòëÿ, ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçÿ ìöòè õèäìÿò÷è îëìàüû þçöìÿ øÿðÿô áèëèðÿì. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ 2 ôåâðàë 1877-úè èë
207
ÙßÑßÍ ÁßÉ! Áèëìèðÿì, ÿââÿë ñÿíÿ úàâàá éàçûì, éà êàïèòàí Ñóëòàíîâà. Ãîé ÿââÿë íàñåùàíÿ áèð íå÷ÿ êÿëìÿ îíà éàçûá, öðÿéèìè áîøàëäûì, ÷öíêè ÷îõ ãÿôëÿòäÿäèð, öðÿéèìè äàðûõäûðûðäû. Ñîíðà ñÿíÿ úàâàá éàçàðàì, ìÿëóì ìÿòëÿáèìèç õöñóñóíäà. ÌßÍÈÌ ßÇÈÇÈÌ ÊÀÏÈÒÀÍ ÑÓËÒÀÍÎÂ!
Ìÿêòóáóí äÿëàëÿò åäèð êè, òöðêè âÿ ôàðñè äèëëÿðèíäÿ ñàâàäûí âàð, àììà åëì èääèàñûíû åäÿ áèëìÿçñÿí. ×öíêè ìÿçìóíè-ìÿêòóáóíäàí ýþðöíöð êè, ùÿëÿ ÿâàìöííàñ úÿðýÿñèíäÿñÿí. ßââÿëÿí, ñÿíÿ áó àéåéè-øÿðèôÿíèí òÿôñèðèíè éàçûðàì1. Éÿíè, ÿëáÿòòÿ, þëö ùåñàá åòìÿéèí î êÿñëÿðè êè, Àëëàù éîëóíäà ìÿãòóë îëóáëàð, áÿëêÿ îíëàð äèðèäèðëÿð âÿ þç ðÿáëÿðèíèí éàíûíäà ìÿðçóãäóðëàð.2 Ïÿñ, èìàì Ùöñåéí ÿëåéùèññÿëàì Àëëàù éîëóíäà ãÿòëÿ éåòèøèá, ïÿðâÿðäèýàðûí éàíûíäà ìÿðçóãäóð âÿ äÿðÿúÿéè-øÿùàäÿòè äÿðê åòìÿêëÿ ôþâçèÿçèìÿ3 íàèë îëóáäóð. Èíäè áèçèì î ùÿçðÿòÿ òÿçèéÿäàðëûüûìûçûí4 ìÿíàñû áóäóð êè, ÿôñóñ åäèðèê êè, íèéÿ î ùÿçðÿò øÿùàäÿòÿ éåòèøäè, ýÿðÿê þìðè-òÿáèè ñöðÿéäè, éåéÿéäè, è÷ÿéäè, êåéô åäÿéäè, ëÿççÿò àïàðàéäû, øÿùàäÿò úÿùÿòèíäÿí ìÿãàìè-ÿëà-èëëèééèíÿ5 éåòèøìÿéÿéäè. Áó éàíäàí äÿõè Éåçèäÿ âÿ Èáí-Çèéàäÿ âÿ Øöìðÿ ëÿíÿò åäèðèê, áó ìÿíàéà êè, êþïÿê îüëó Éåçèä, êþïÿê îüëó èáí-Çèéàä, êþïÿê îüëó Øöìð íèéÿ î ùÿçðÿòèí øÿùàäÿòèíÿ áàèñ îëäóíóç, íèéÿ ñÿáÿá îëäóíóç êè, î ùÿçðÿò ìÿãàìè-ÿëà-èëëèéèíÿ éåòèøäè. Àéà, òÿçèéÿäàðëûüûí ìÿíàñû áó äåéèë? Ïÿñ áèç ÿýÿð ÿùëè-áåéòÿ øèåéèõàëèñèê, ýÿðÿê èìàì Ùöñåéí ÿëåéùèññÿëàìûí äÿðÿúÿéè-øÿùàäÿòÿ éåòèøìÿñèíäÿí áó ñÿáÿá èëÿ ìÿãàìè-òÿãÿððöáè-ùÿçðÿòè-áàðèéÿ6 ÷àòìàüûíäàí õîøùàë îëàã, íÿèíêè î ùÿçðÿòÿ òÿçèéÿ ñàõëàéàã, àòûëàã-äöøÿê, äþøöìöçÿ âÿ áàøûìûçà ÷ûðïàã, áàøûìûçà êöë âÿ òîðïàã ñîâóðàã âÿ øàõñåé-âàõñåé íàëÿñèí ÿðøÿ ÷àòäûðàã âÿ ÿíäàìûìûçà õÿíúÿð âÿ áû÷àã òàõàã âÿ éàðà âóðàã âÿ áó ýóíÿ ÿáëÿùàíÿ ùÿðÿêÿòëÿ àøèíà âÿ áèýàíÿíè þçöìöçÿ ýöëäöðÿê. Áó äÿëèëè-ÿãëè ìóúèáèíúÿ òÿçèéÿäàðëûã þçö ñÿðàïà7 êöëëè-øöãóãàòû8 èëÿ ùöêàìåéè-èñëàìûí ÿãèäÿñèíäÿ áèäÿòäèð9 âÿ ìÿñèéÿòäèð10, õÿíúÿð âÿ áû÷àã òàõìàã äèâàíÿëèêäèð. ßôñóñ êè, ñÿíèí çåùíèí áó ýóíÿ àëè âÿ ùÿêèìàíÿ ìÿòëÿáèí äÿðêèíäÿí ãàñèðäèð11 âÿ ÿâàìàíÿ ùþêì åäÿúÿêñÿí êè, áó ìÿòëÿáè éàçàí øÿõñ éà ñöííèäèð, éà ëàìÿçùÿáäèð. Áàâöúóäè êè, áó ìÿòëÿáè 208
éàçàí øÿõñ íÿ ñöííèäèð âÿ íÿ éà ëàìÿçùÿáäèð, áÿëêÿ ìöñÿëìàíè-ïàêäûð âÿ øèåéè-õàëèñäèð âÿ éàçäûüû ìÿòëÿá øÿðèÿòè-üàððàéÿ âÿ áàëàäÿ çèêð îëàí àéåéè-øÿðèôÿéÿ ìÿáíèäèð12. Áó èääèàíûí òÿñâèéÿòèíäÿ ßëè èáí-ßáóòàëèá ÿëåéùèññÿëàìûí êÿëàìû äÿëèëè-êàôèäèð êè, èáí-Ìöëúÿìèí çÿðáÿòè âÿãòèíäÿ ôîðàí ìöáàðÿê ëèñàíèíÿ13 úàðè îëäó: Éÿíè: àíä îëñóí Êÿáÿíèí ðÿááèíÿ êè, ôþâçÿ éåòèøäèì. Ïÿñ øÿùàäÿò áàèñè-ôþâç èìèø. Áèç íèéÿ ýÿðÿê î ùÿçðÿòèí øÿùàäÿòèíäÿí ãÿìýèí îëàã, âÿãòè êè, þçö øàä îëóð, éÿíè íèéÿ ýÿðÿê ñóýâàðëûã14 åäÿê êè, î ùÿçðÿò ôþâçÿ ÷àòäû. Ùàáåëÿ äÿ, èìàì Ùöñåéí ÿëåéùèññÿëàì øÿùàäÿòèíäÿí øàääûð. ßçèçèì Ñóëòàíîâ, ìÿòëÿá ÷îõ áàðèêäèð15 âÿ êöëëèöë-ÿìàéè-èñíàÿøÿðèééÿíèí16 ÿãèäÿñèíÿ ìöõàëèôäèð, àììà ùÿãã ìÿòëÿáäèð. ßýÿð ôèëúöìëÿ áÿñèðÿòèí îëñà, ùÿðàðÿò åòìÿéÿúÿêñÿí, êöëëè-öëÿìàéè-èñíàÿøÿðèééÿ òÿçèéÿäàðëûüûí òÿúâèçèíäÿ17 õÿòàéÿ äöøöáëÿð. Ùöêàìàéè-èñíàÿøÿðèééÿíèí ÿãèäÿñè ñÿùèùäèð. Ùöêàìàéè-èñíàÿøÿðèééÿ18 äåéèðëÿð êè, èìàì Ùöñåéí ÿëåéùèññÿëàì áèð ìÿðäàíÿ âÿ ãåéðÿòìÿíä âöúóä èäè. ßëèíäÿ ãûëûíú Àëëàùûí äöøìÿíëÿðèíèí ìöãàáèëèíäÿ úÿùàä åëÿäè âÿ Éåçèäÿ áåéÿò åòìÿéè ãÿáóë åòìÿéèá ìÿðäàíÿëèêëÿ äÿðÿúåéè-øÿùàäÿòè äÿðê åòäè âÿ Êÿðáÿëà ìåéäàíûíäà ùÿçðÿò þçö áó ÿôðàäûí ìÿçìóíóíó çèêð åäèðäè: “Èëàùè, áÿëà ìåéäàíûíäàí óçàãëàøìàðàì, Ñÿíèí êÿìÿíäèíèí ùàëãàñûíäàí áîéóí ãà÷ûðìàðàì. Ñóñóç þëÿðÿì, êóôÿëèëÿðäÿí ñó èñòÿìÿðÿì. Äîñò éîëóíäà äöøìÿí ìèííÿòè ÷ÿêìÿðÿì. Êÿðáÿëà ÷þëöíäÿ òèêàíëàð êþíëöìÿ äÿ áàòñà, Äîñòóí êö÷ÿñèíäÿ ýöëøÿí ùÿñðÿòè ÷ÿêìÿðÿì”.
Ïÿñ áèç íèéÿ ýÿðÿê î ùÿçðÿòè øÿùàäÿò úÿùÿòèíäÿí ìÿçëóì âÿ çÿëèë ùåñàá åäèá, îíà àüëàéàã âÿ îíó êöëëè-àëÿìäÿ ðöñâàé åäÿê? Ìÿçëóì î êÿñÿ äåéÿðëÿð êè, îíóí ùöãóãóíà âÿ ìàëûíà ñèòÿì îëóíà. Î ùÿçðÿòèí, äîüðóäóð, ùöãóãóíà âÿ ìàëûíà ñèòÿì îëóíäó, áóíäàí þòðö àüëàìàüûí ëöçóìó éîõäóð. Ùÿðýàù áèð ãåéðÿòìÿíä âÿ ìÿðäàíÿ úàâàí ÿëèíäÿ ãûëûíú ìÿðäàíÿëèêëÿ Àëëàùûí éîëóíäà Àëëàùûí äöøìÿíëÿðèíèí ìöãàáèëèíäÿ úÿíý åäèá øÿùàäÿòÿ ÷àòà, î ñóðÿòäÿ áèç, àéà, ýÿðÿê îéëÿ úàâàíà ìÿçëóì õèòàá åäÿê âÿ îíó çÿëèë ùåñàá åäÿð âÿ îíà àüëàéàã âÿ îíó ðöñâà åäÿê? Ùàøà âÿ êÿëëà.19 Áèç ýÿðÿê îéëÿ úàâàíà àôÿðèí îõóéàã âÿ îíóí ìÿðäàíÿëèéèíäÿí ôÿõð åäÿê. Áóäóð ùöêàìåéè-èñíà-ÿøÿðèééÿíèí ÿãèäÿñè êè, èìàì Ùöñåéí ÿëåéùèññÿëàìà òÿçèéÿäàðëûã ñÿôàùÿòè-ìÿùçäèð âÿ î ùÿçðÿòèí õèëàôè-ðèçàñûäûð. ßýÿð áèç èñòÿéèðèê êè, áèð ýóíÿ ÿìàë èëÿ èìàì 209
Ùöñåéíè þçöìöçäÿí ðàçû âÿ õîøíóä åäÿê âÿ þç èðàäÿòèìèçè îíà íèñáÿò ñöáóòà éåòèðÿê, ýÿðÿê îíóí òÿçèéÿ-äàðëûüûíäàí ÿë ÷ÿêèá òÿçèéÿäàðëûüà ñÿðô îëóíàí ïóëëàð èëÿ ùÿð øÿùÿðäÿ î ùÿçðÿòèí øèÿëÿðèíèí ÿòôàëëàðûíà òÿðáèéÿò âåðìÿê ö÷öí ìÿêòÿáõàíàëàð à÷àã âÿ ùÿð ìÿêòÿáõàíàíûí ãàïûñûíäà úÿëè õÿòëÿ éàçûá éàïûøäûðàã êè, èìàì Ùöñåéí ÿëåéùèññÿëàìûí åøãèíÿ áó ìÿêòÿáõàíà áÿðïà îëóíóáäóð. Òà êè, áó âÿñèëÿ èëÿ áèçèì ñàèð ÿìàëè-øÿðèééÿìèç áèñÿìÿð ãàëìàñûí, ÷öíêè õóäàâÿíä-àëÿì êÿëàìè-ìÿúèäèíäÿ áóéóðóáäóð: Éÿíè: ùÿð êÿñèí áó äöíéàäà óìóðè-äèíèééÿäÿ âÿ óìóðè-ìÿèøÿòäÿ ãÿëá ýþçö êîðäóð, àõèðÿòäÿ äÿõè êîðäóð âÿ ýöìðàùòÿðäèð20. Àøêàðäûð êè, óìóðèäèíèééÿäÿ âÿ óìóðè-ìÿèøÿòäÿ ãÿëá ýþçö áèäóíè-åëì âÿ ìÿðèôÿò âÿ ñàâàä à÷ûã îëìàç âÿ ýþðöúö îëìàç. Ïÿñ, ÿýÿð áèç åëìñèç âÿ ìÿðèôÿòñèç âÿ ñàâàäñûç ùÿçàð ãèñì ÿìàëè-ùÿñÿíÿéÿ àìèë îëñàã, áó àéåéè-øÿðèôÿíèí ìþâúèáèíúÿ àõèðÿòäÿ áèçÿ ôàéäà âåðìÿéÿúÿêäèð. Áèç éåíÿ êîðëàð çöìðÿñèíäÿ îëàúàüûã. Ïÿñ, åé äèí ãàðäàøëàðû, ùöììÿò åäèí, òÿçèéÿäàðëûüà ñÿðô åòäèéèíèç ïóëëàðû ùÿð øÿùÿðäÿ ìÿêòÿáõàíàëàð à÷ìàüà ñÿðô åäèí. Öëÿìàéè-èñíàÿøÿðèééÿíèí ñþçëÿðèíÿ áàõìàéûí, ÷öíêè îíëàðûí ñþçëÿðè ìöÿëëèë áÿüÿðÿçäèð21 âÿ ïåøÿëÿðè ÿâàìôèðèáëèêäèð âÿ îíëàðûí ñèç úÿìàÿòäÿí ùÿçàð ãèñì òÿìÿííàëàðû âàð. Ùöêàìåéè-èñíàÿøÿðèééÿíèí ñþçëÿðèíÿ áàõûí êè, ùå÷ áèð ãÿðÿçëÿðè éîõäóð âÿ ñèç úÿìàÿòäÿí ùå÷ áèð òÿìÿííàëàðû éîõäóð. Ìöúÿððÿä ìÿùÿááÿò âÿ òÿÿññöá âÿ ãåéðÿò éîëóíäà ñèçÿ íàñåù âàãå îëóðëàð êè, ñèç äÿõè öëóì èëÿ ìÿðèôÿò èëÿ âÿ ñàâàä èëÿ ñàèð ìèëÿë êèìè äöíéàäà ñÿðàìÿä22 âÿ áÿðýöçèäÿ23 îëàñûíûç âÿ ñàèð ìèëÿë ñèçÿ èñíàäè-âÿùøèééÿò24 åòìÿñèíëÿð, íåúÿ êè, èíäè åäèðëÿð. Áèð äÿõè, ìÿíèì ÿçèçèì, Ñóëòàíîâ, òÿçèéÿäàðëûüû øöàðè-èñëàì ùåñàá åòìÿéèí õÿòàéè-ìÿùçäèð. ßëáÿòòÿ, ùÿð êÿñ øöàðè-èñëàìÿ ðÿâàú âåðñÿ, îíóí äÿðÿúÿñè öëéàäûð âÿ ëàêèí òÿçèéÿäàðëûã øöàðè-èñëàì äåéèë. Øöàðè-èñëàì ýÿðÿê áèíàéè-èñëàìäàí áàøëàíà, òÿçèéÿäàðëûã áèð ÿìðäèð ìþùäèñ25 êè, ïàäøàùàíèèñíàÿøÿðèééÿ þç ïîëèòèêàëàðûíûí ñÿëàùû ö÷öí îíó åùäàñ åòäèëÿð. ßââÿë Äÿéàëèìÿ ùèúðÿòäÿí ö÷ éöç èëäÿí çèéàäÿ êå÷ìèø, ñîíðà Ñÿôÿâèééÿ âÿ öëÿìà äÿõè ÿââÿëÿí ñÿëàòèíè-èñíàÿøÿðèééÿíèí õàòèðè ö÷öí áó ÿìðè-ìþùäèñè òÿ÷âèç åòäèëÿð. Ñàíèéÿí, ðÿôòÿ-ðÿôòÿ õàëã àäÿòêÿðäÿ îëäó âÿ öëÿìà äÿõè áó ÿìðè-ìþùäèñèí çèìíèíäÿ þçëÿðè ö÷öí ìÿíàôåéè-êÿñèðÿ ìöëàùèçÿ åòäèëÿð âÿ îíóí òÿðâèúèíÿ ÷àëûøäûëàð âÿ áó õöñóñäà ÿíâà âÿ ÿãñàì êèçáäÿí ìÿìëó26 òÿñíèôàò ìöíòÿøèð åòäèëÿð. “Ìöñàèáöë-ÿáðàð” âÿ ñàèðëÿðè êèìè êè, ùÿð àãèë âÿ ùÿêèì øÿõñ îõóéàíäà ÿòè òþêöëöð, îíäàí þòðö êè, ÿõáàðèêàçèáÿíèí27 ùÿääè âÿ ùÿñðè éîõäóð. ßíâà âÿ ÿãñàì ðÿçàëÿò âÿ çèëëÿò âÿ 210
ùÿãàðÿò íèñáÿòè ÿùëè-áåéòÿ âåðèá, ðöñâàéè-àëÿì åäèáëÿð. Èìàì Ùöñåéí ÿëåéùèññÿëàì áó ýóíÿ èõëàñ âÿ èðàäÿòè ñèçäÿí èñòÿìèð. Ãîéóí îíó ðàùÿò áåùèøòè-áåðèíäÿ ñåéð åòñèí. Ýåäèí þç èøèíèç äàëûñûíúà. ßýÿð îíóí ðèçàñûíà òàëèáñèç, îíóí øèÿëÿðèíèí òÿðÿããèñèíÿ áàèñ îëóí, âÿññàëàì. Ùÿðýàù äåéÿñÿí êè, ôèëàíè, ñÿíèí áó ñþçöí áàòèíÿí ìöñÿëëÿìäèð âÿ ëàêèí èìàì Ùöñåéí ÿëåéùèññÿëàìûí øÿùàäÿòè çàùèðÿí ìöñèáÿò ýþðöíöð. Áó ìöñèáÿòäÿ áèç êè, îíóí øèÿñèéèê, ýÿðÿê òÿçèéÿäàðëûã åäÿê, ùàðàé âÿ ôÿðéàä íàëÿñèí ÿðøÿ éåòèðÿê. Ùÿìèí áó ùÿðÿêÿò ìÿñèéÿòäèð âÿ õèëàôè-èðàäåéè-ùÿçðÿòè-áàðèäèð. Úÿíàáè-ÿãäÿñè-èëàùè þç àéÿòè-øÿðèôÿñèíäÿ áóéóðóð: Éÿíè: î êÿñëÿð êè, ìöñèáÿòçÿäÿ îëóðëàð äåéèðëÿð áÿòÿùãèã áèç Àëëàù ö÷öíöê âÿ Àëëàù òÿðÿôèíÿ ðöúó åäÿúÿéèê. Ïÿñ áó ìöñèáÿòäÿ áèçÿ àíúàã áó êèôàéÿò åäÿð êè, äåéÿê: âÿ áóíäàí çèéàäÿ ùÿð íÿ åòñÿê, àüëàìàã êèìè âÿ äþøÿ-áàøà ÷ûðïìàã êèìè õèëàôè-ðèçàéè-ñöáùàíäûð âÿ ìöõàëèôè-àéåéè-øÿðèôåéè-Ãóðàí. Õöñóñÿí êè, áèçèì òÿçèéÿäàðëûüûìûç áèð íþâ úÿíàáè-ÿãäÿñè-èëàùèäÿí øèêàéÿò åòìÿéè çèìíèíäÿ òóòóð êè, íèéÿ èìàì Ùöñåéí ÿëåéùèññÿëàìÿ øÿùàäÿòè ìöãÿääÿð åòìèøäè. Áèç èñòÿìèðäèê êè, Øöìð î ùÿçðÿòèí áàøûí êÿññèí, Àëëàù, ñÿí íèéÿ áåëÿ òÿãäèð åòäèí? Ñóëòàíîâ, áèð òÿÿììöë åò, ýþð áèç íÿ ÿãë âÿ øöóðäàéûã êè, ùÿãã òÿàëèéÿ òÿçèéÿäàðëûã èëÿ áÿùñ âàðèä åäèðèê. ßçèçèì Ñóëòàíîâ, ÿýÿð áó ìÿòëÿáèí ðÿääèíÿ ÿãëèíÿ ýöú âåðèá èãäàì åäÿñÿí âÿ áèð ïàðà ìÿðñèéÿõàí ÿùàäèñèíÿ ìöòÿìÿññèê28 îëóá äÿëèë ýÿòèðÿñÿí, äÿõè ìÿíäÿí úàâàá ÷ûõìàéàúàã. Áó ýöí äàìàüûì âàð èäè, ÿñðàðè-õÿôèééÿäÿí29 áèð íå÷ÿ êÿëìÿ ñÿíèí òÿðÿôèíÿ òóëëàäûì, äÿõè ìÿíè äàíûøäûðà áèëìÿçñÿí. Ñóè-çÿíí åòìÿ êè, øöðáäÿí äàìàüûì âàð èäè. Ìöñêèðàòûí ãÿòðÿñè äèëèìÿ äÿéìÿç. Àíúàã ñÿíÿ àõûð êÿëàìûìäà áèð ïÿäÿðàíÿ íÿñèùÿòèì âàð: – Íèéÿ, áàëàì, ßçðàèëèí ëÿãÿáèíè öñòöíÿ ýþòöðöðñÿí? ßçðàèëèí àäûíäàí âÿ ëÿãÿáèíäÿí õàëãûí òÿíÿôôöðö âàð. Ùÿð êÿñ îüëóíà Úÿáðàèë âÿ Ìèêàèë âÿ Èñðàôèë àä ãîéàð, àììà ùå÷ ýþðöáñÿí êè, áèð êÿñ îüëóíà ßçðàèë àä ãîéñóí. Ùàäèì ßçðàèëèí ëÿãÿáèäèð. Áèðúÿ ”ßëèô ëåéëàéÿ áàõ, ýþð êè, ÷îõ éåðäÿ íåúÿ éàçûëûð: Íàýàù Ùàäèìè-ëëÿçàò éåòèøäè âÿ ðóùóíó ãÿáç åòäè. Éÿíè, ßçðàèë. ßëáÿòòÿ, áó ëÿãÿáè öñòöíäÿí ýþòöð âÿ ßùñÿíöëãÿâàèäÿ öçðõàùëûã éàç. Øÿõñè-íàìÿëóì
Ùÿñÿí áÿé, òÿâÿããå åäèðÿì êè, ìÿíèì áó êàüûçûìû áèäóíè-çèéàä âÿ íþãñàí ÷àï åäÿñÿí êè, Ñóëòàíîâ îõóñóí. Èíäè ýÿëÿê þç ìÿòëÿáèìèçèí öñòöíÿ. 211
ÙßÑßÍ ÁßÉ! Ôåâðàëûí ö÷öíúö ýöíöíäÿ âÿ ö÷öíúö íþìðÿäÿ éàçûëàí úàâàáû îõóäóì âÿ êöëëè-èëãà îëóíàí ñþçëÿðÿ êàìèëÿí åòèãàä åòäèì. Ýÿë áèð òÿäáèð åäÿê, ÿýÿð ñÿëàù ýþðöðñÿí, ÿââÿëÿí, ñÿí Áàêû øÿùÿðèíäÿ ÿòôàëè-çöêóðÿ ö÷öí êîìïàíèéà òÿðòèá åäèá áèð ìÿêòÿáõàíà à÷ìàãäàí þòðö òöðêè äèëèíäÿ áèð ìöõòÿñÿðúÿ ïðîéåêò, éÿíè òÿðùÿíäàçëûã éàç. Ñàíèéÿí, âèëàéÿòèí ìöòÿìÿââèëëÿðèíäÿí âÿ õàëãûí ìÿçàúûíäà òÿñÿððöôö îëàí ÿøõàñäàí îí èêè íÿôÿð ÷àé è÷ìÿéÿ þç ìÿíçèëèíÿ äÿâÿò åò. Àõóíä Ìîëëà Úàâàä ñÿäðèìÿúëèñè-ðóùàíè äÿõè áó îí èêè íÿôÿðèí áèðèñè îëñóí. Ñàëèñÿí ïðîéåêòèíè îëàðà îõó âÿ àüëûí êÿñÿí äÿëàéèëäÿí ìÿêòÿáõàíà à÷ìàüûí âöúóáèíè îëàðà òÿëãèí åëÿ âÿ òÿêëèô åò êè, ùöììÿò ýþñòÿðñèíëÿð. Áèð êîìïàíèéà òÿðòèá åòñèíëÿð, íåúÿ êè, åðìÿíè úàìààòû òÿðòèá åäèáäèð âÿ êîìïàíèéàíûí ÿââÿëèìúè öçâëÿðè áó îí èêè íÿôÿð îëñóí. Ñîíðà îíëàð áàøãà êÿñëÿðäÿí þç òÿâÿññöòëÿðè èëÿ áó êîìïàíèéàéà öçâëÿð äàõèë åòñèíëÿð. Ðàáèÿí, ýÿë ñÿí áèð øÿõñäÿí éöç ìàíàò òÿìÿííà åòìÿ, ÿëëè ìàíàò òÿìÿííà åò êè, êîìïàíèéàéà âåðñèíëÿð. Âÿ êöëë Áàêû ãóáåðíèéàñûíäàí éöç íÿôÿðèí ÿâÿçèíÿ èêè éöç íÿôÿð ñèéàùû åò, ùÿð áèðèñè ÿëëè ìàíàò âåðñÿ, ýóéà éöç íÿôÿðèí ùÿð áèðè éöç ìàíàò âåðÿí êèìèäèð. Ñîíðà áó òÿäáèðèí íÿòèúÿñè ùÿð íÿ îëñà ãÿçåòèíäÿ éàç, åëàì åò êè, ìÿí äÿõè îõóéóì. ßýÿð Áàêû ÿùëè áèð áåëÿ ÿìÿëè-õåéðÿ èãäàì åòñÿ, ñàèð øÿùÿðëÿðäÿ ìÿêòÿáõàíàëàðûí à÷ûëìàüûíû âÿ êîìïàíèéàëàð òÿðòèá îëóíìàüûíû éÿãèí áèë, ìÿí çàìèí. Âÿêèëè-íàìÿëóìè-ìèëëÿò
ÙßÑßÍ ÁßÉ Ùÿðýàù ñÿíèí äþâðöáÿðèíäÿ îëàí àøèíàëàðäàí ìÿíèì Ñóëòàíîâà éàçäûüûì ìÿêòóáóí áàñûëìàüûíû ìÿñëÿùÿò ýþðìöéÿëÿð, ÿëáÿòòÿ, îíëàðûí ñþçëÿðèíÿ ãóëàã àñìà, ÿëáÿòòÿ, áó ìÿêòóáó áàñ êè, îíäàí ýÿëÿúÿêäÿ ñÿíèí ìóðàäûíúà éàõøû-éàõøû íÿòèúÿëÿð âàñèë îëàúàãäûð, éÿãèí åëÿ êè, áó ìÿêòóáäà äèíè-èñëàìà òîõóíàí ÿñëà áèð ñþç éîõäóð. Ùÿð êÿñ äåñÿ âàð, àíëàìûð. Ãîé, áèçèì ìèëëÿòèìèç äÿ áèð àç ýþçö à÷ûëûá ôàíàòèêëèêäÿí ÷ûõñûí, áÿëêÿ ïàòðéîò îëñóí, îíäà ùÿð íÿ åòñÿí, áàø äóòàð. Âÿèëëà, ìàäàì êè, áèçèì ìèëëÿòèìèç ôàíàòèêëèê ùàëûíäàäûð, ùÿð áèð ÿìÿëè-õåéð ö÷öí áèçèì ñÿé âÿ òÿëàøûìûç áèùàñèëäèð âÿ ÿýÿð áó ìÿêòóá áèð òÿáÿãÿäÿ ñûüûøìàñà, ãàáàãäàêû ãÿçåòäÿ áèð òÿáÿãÿ êàüàç àðòûð êè, áó ìÿêòóá áèð äÿôÿäÿ òÿìàìÿí áàñûëñûí. 15 ôåâðàë, ñÿíÿ 1877
212
ÍßÂÂÀÁÈ-ÌÖÑÒßÒÀÁ, ßØÐßÔ, ßÌÚßÄ, ÀËÈÍßÑßÁ ÔÀÐÑ ßÉÀËßÒÈÍÈÍ ÔßÐÌÀÍÔßÐÌÀÑÛ ØÀÙÇÀÄß ÙÀÚÛ ÌÞÒßÌßÄÖÄÄÞÂËßÉß ßÐÇ ÅÄÈÐßÌ Ñèçÿ íÿ äèë èëÿ òÿøÿêêöð åäÿúÿéèìè áèëìèðÿì. Íÿââàáè-ìöñòÿòàáûíûç áþéöêëöêäÿ èëòèôàòûíûçû î äÿðÿúÿéÿ ÷àòäûðìûøñûíûç êè, “Úàìè-Úÿì” “Õöëàñÿòöë-ùåñàá” âÿ “Èíýèëèñúÿ ëöüÿò”äÿí èáàðÿò þçöíöçÿ ìÿõñóñ îëàí ö÷ úèëä ÿñÿðèíèçè ìÿíÿ ùÿäèééÿ ýþíäÿðìèøñèíèç. Áó ùÿäèééÿíèí ìöãàáèëèíäÿ, ìÿíèì òÿøÿêêöð âÿ ìèííÿòäàðëûãäàí áàøãà ñèçÿ òÿãäèì åäÿúÿéèì áèð øåéèì éîõäóð. Õóäàâÿíäè-àëÿì øàùçàäÿíèí ìöáàðÿê âöúóäóíó ÿçèçëèê âÿ õîøáÿõòëèê òÿõòèíäÿ áÿðãÿðàð åòñèí. Øàùçàäÿ! Íÿââàáè-ìöñòÿòàáûíûç Ìÿêêåéè-ìöêÿððÿìÿ âÿ Ìÿäèíåéèìöíÿââÿðÿäÿí ãàéûäàðêÿí Òèôëèñäÿ ìÿíèì ö÷öí Ðÿñóëè-ÿêðÿì ñÿëàâÿòöëëàùè ÿëåéùèí ìÿäùèíÿ éàçìûø îëäóüóíóç ãÿñèäÿíè îõóäóíóç. Ìÿòëÿ áåéòèíèí áèðèíúè ìèñðàñû áåëÿ èäè: “Åé ýþíäÿðèëìèø ïåéüÿìáÿðëÿðèí ñîíóíúóñó!”
Î âàõò ãÿñèäÿíèí ñóðÿòèíè ñèçäÿí èñòÿìÿéÿ úÿñàðÿò åòìÿäèì. Èíäè êè, Øèðàçäàñûíûç âÿ áèð íå÷ÿ õîøíÿâèñ êàòèáëÿðèíèç ùöçóðóíóçäà âàðäûð, õàùèø åäèðÿì êè, ùÿìèí ãÿñèäÿäÿí áèð íöñõÿñèíè éàçäûðûá, éàäèýàð îëàðàã ìÿíÿ ùÿäèééÿ ýþíäÿðÿñèíèç! Øàùçàäÿ! Íÿââàáè-ìöñòÿòÿáûíûçûí ôÿçèëÿò âÿ êàìàëûíà ìÿíèì òàì åòèãàäûì âàðäûð. Õöñóñèëÿ, ùÿçðÿò-ÿøðÿô øàùçàäÿíèí òÿãâà âÿ çþùäö ìÿíè âàëåù åòìèøäèð. ×öíêè ñèç òàé-òóøëàðûíûçûí òàìàìèëÿ ÿêñèíÿ îëàðàã, è÷êèäÿí òàìàìèëÿ èìòèíà åäèðñèíèç âÿ ïàê ÿòÿéèíèçè ïèñ ÿìÿëëÿðëÿ ëÿêÿëÿìÿéèðñèíèç. Ëàêèí ùåéô îëàð êè, ùÿçðÿò-ÿøðÿô áó ãÿäÿð åëì âÿ ôÿçèëÿòëÿ ÿùëèáàòèíäÿí õÿáÿðäàð îëìàéàñûíûç. Éàäûíûçäà âàðìûäûð êè, áèð äÿôÿ ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçëÿ êàëéàñêàéà îòóðóá, êíéàç Îðáåëèàíèíèí ýþðöøöíÿ ýåäèðäèê, éîëäà ìÿí ñèçÿ ÿðç åòäèì êè, èñëàì ìöòÿôÿêêèðëÿðèíäÿí ÷îõó âÿùäÿòè-âöúóäà èíàíûðëàð. Ñèç áóéóðäóíóç: – Éÿíè Ôèðîí äà àëëàùäûð? Êíéàç Îðáåëèàíèíèí åâèíÿ ÷àòìûøäûã, ìÿí ñèçÿ úàâàá âåðìÿéÿ ôöðñÿò òàïìàäûì. Èíäè ùÿìèí ñóàëûí úàâàáûíäà Ìîëëàéè-Ðóìèíèí áó èêè áåéòèíè éàçûá, ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçÿ ýþíäÿðèðÿì: “Åëÿ êè, ðÿíýñèçëèê ðÿíýÿ ÿñèð îëäó, Ìóñà Ìóñà èëÿ ìöùàðèáÿéÿ áàøëàäû. Åëÿ êè, ÿââÿëêè ðÿíýñèçëèéÿ ÷àòäûëàð, Ìóñà èëÿ Ôèðîí áàðûøäû”. 213
Áó î äåìÿêäèð êè, Ìóñà âÿ Ôèðîí ùÿð èêèñè áèð âöúóä èäèëÿð. Åëÿ êè, þç ÿñèëëÿðèíäÿí àéðûëûá çàùèðè àëÿìÿ ýÿëäèëÿð, áèð-áèðè èëÿ ìöùàðèáÿéÿ áàøëàäûëàð. Ëàêèí åëÿ êè, éåíèäÿí þç ÿñèëëÿðèíÿ ãàéûòäûëàð, éåíÿ äÿ ùÿìèí âàùèä âöúóä îëäóëàð. Î ÿñèë ùàíñûäûð êè, áóíëàð îíà òÿðÿô ãàéûäàúàãëàð? Áó õöñóñäà Ãóðàíäà àéåéè-øÿðèôÿ âàðäûð: (Áèç àëëàùäàíûã âÿ îíà òÿðÿô ãàéûäàíëàðûã). Áóðàäà Ôèðîí ìöñòÿñíà îëóíìàìûøäûð. Î, äÿõè, ãàéûäàíëàðäàíäûð. Øàùçàäÿ! Àëëàù åëÿìÿñèí êè, ìÿíèì øÿõñè åòèãàäûì áåëÿ îëñóí! Ìÿí áèòÿðÿôëèêëÿ ìöòÿôÿêêèðëÿðèí ñþçëÿðèíè íÿãë åäèðÿì êè, Ìîëëà ßáäöññÿìÿä Ùÿìÿäàíè âÿ Ìîëëà Ùàäè Ñÿáçâàðè äÿ î úöìëÿäÿíäèðëÿð. ßýÿð áó áþéöê àäàìëàðûí ÿñÿðëÿðèíäÿí ÿëèíèçäÿ âàðñà, îõóéóí âÿ ÿýÿð îõóñàíûç, ìÿíèì ñþçöìöí äîüðóëóüó ìöòëÿã ñöáóò îëóíàð. Áèð äÿ ñèçÿ áèëäèðèðÿì êè, ùÿçðÿò-ÿøðÿôèíèçèí ñÿìèìè äîñòó, Áàêûíûí ñàáèã ãóáåðíàòîðó, ìÿëÿê õàñèééÿòëè úàâàí ýåíåðàë Ñòàðîñåëñêè èíäè Ãàôãàç úàíèøèíëèéèíèí öìóìè èäàðÿ ðÿèñè òÿéèí îëóíìóø âÿ îíà òàáå îëàí áèçëÿðÿ ýþçÿë ýöíëÿð ãèñìÿò îëóáäóð. 1877-úè èë ìàðòûí 14-äÿ, ñèçÿ ðèéàñûç èõëàñû îëàí êîëîíåë Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû.
Øèðàçäà ìÿãàìû éöêñÿê, àëèíÿñÿá øàùçàäÿ Ùàúû ìþòÿìÿäöääþâëÿ Ôÿðùàä Ìèðçÿ – Ôàðñ ÿéàëÿòèíèí ôÿðìàíôÿðìàñûíà ÷àòàúàãäûð.
[ÃÅÉÄ] ßýÿð èñëàì ÿëèôáàñû ñèëëàáè äåéèë, àëôàáåòè* îëñàéäû âÿ éàçûëàðêÿí ñîë òÿðÿôäÿí ñàü òÿðÿôÿ éàçûëñàéäû âÿ áó úÿùÿòäÿí àëôàáåòè éàçûíûí ãàéäàñûíà ðèàéÿò åäèëñÿéäè, èñëàì õàëãëàðû ìÿäÿíèééÿò, éÿíè òÿðÿããè àëÿìèíäÿ øöáùÿñèç êè, Àâðîïà õàëãëàðûíäàí èðÿëè êå÷ÿðäèëÿð. Îíà ýþðÿ êè, ÿââÿëäÿ ìÿäÿíèééÿò òîõóìó èñëàì õàëãëàðûíûí éàøàäûüû òîðïàãäà ýþéÿðìèøäèð. Ëàêèí ñèëëàáè éàçûíûí ÷ÿòèíëèéè íÿòèúÿñèíäÿ åëì âÿ ìààðèôèí éàéûëìàñû áó õàëãëàðûí áöòöí ñèíèôëÿðè è÷ÿðèñèíäÿ ìöìêöí îëìàìûøäûð âÿ ìöñÿëìàíëàðûí éàøàäûüû òîðïàãäà éåðÿ ñàëûíàí ìÿäÿíèééÿò òîõóìó ÷öðöéöá ìÿùâ îëìóø, ëàêèí àëôàáåòè éàçûíûí àñàíëûüû íÿòèúÿñèíäÿ, Àâðîïà òîðïàüûíäà áó òîõóì ýþéÿðìèø âÿ èíêèøàô åòìèøäèð. __________ * Ôðàíñûç äèëèíäÿ àëôàáåòè ÿëèôáà î ÿëèôáàäàí èáàðÿòäèð êè, ñþçëÿð áèòèøìÿç ùÿðôëÿðäÿí èáàðÿò îëóð âÿ ñèëëàáè î ÿëèôáàäàí èáàðÿòäèð êè, ùÿðôëÿð ñþçöí òÿðêèáèíäÿ áèòèøèê éàçûëûð – Ìöÿëëèô
214
Ìèíëÿðëÿ òÿÿññöô îëñóí êè, èñëàì õàëãëàðûíûí áàø÷ûëàðû þç ÿëèôáàëàðûíû äÿéèøäèðìÿéèí âàúèá áèð èø îëäóüóíó äÿðê åòìèðëÿð âÿ ýöíÿøäÿí àéäûí îëàí áó ìÿñÿëÿíèí ÿùÿìèééÿòèíè àíëàìûðëàð. Áèð ùàëäà êè, îíëàð ùÿð áèð èøèí áöíþâðÿñè îëàí áó âàúèá âÿ ÿñàñ ìÿñÿëÿäÿí èêèíúè äÿðÿúÿëè èøëÿðè – éåíè òÿíçèìàò, äÿìèð éîëëàðû ÷ÿêìÿê, áóõàð ýÿìèëÿðè ÿëäÿ åòìÿê, áèðèíúè òåëåãðàô õÿòòèíè ÷ÿêìÿê, ùÿðáè ñèëàùëàðû òÿçÿëÿìÿê âÿ ñàèðÿíè öñòöí òóòóðëàð, áþéöê áÿäáÿõòëèêäèð êè, èíñàí áåëÿ áèð ìèëëÿòèí è÷ÿðèñèíäÿ éîõëóã àëÿìèíäÿí âàðëûã àëÿìèíÿ ãÿäÿì ãîéñóí âÿ ùàããû àíëàñûí, àíúàã þç íàäàí ùÿìâÿòÿíëÿðèíÿ îíó àíëàäà áèëìÿñèí âÿ áó äöíéàäàí ãöññÿ âÿ ùÿñðÿòëÿ ýåòñèí. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ
ÊÎËÎÍÅË ÌÈÐÇß ÔßÒßËÈ ÀÕÓÍÄÇÀÄßÍÛÍ ÞÇÖ ÒßÐßÔÈÍÄßÍ ÉÀÇÛËÌÛØ ÁÈÎÃÐÀÔÈÉÀÑÛ, ÉßÍÈ ÒßÐÚÖÌÅÉÈ-ÙÀËÛ Ìÿíèì àòàì Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäòÿãè Ùàúû ßùìÿä îüëóíóí óëó áàáàëàðû ôàðñ ãÿáèëÿëÿðèíäÿí îëìóøäóð. Î, èëê ýÿíúëèê èëëÿðèíäÿ Òÿáðèç ìàùàëûíäà îëàí Õàìíÿ ãÿñÿáÿñèíèí êÿòõóäàñû èäè. Âÿçèôÿñèíäÿí ÷ûõàðûëäûãäàí ñîíðà ìèëàäè 1811-úè èëäÿ òèúàðÿò ìÿãñÿäè èëÿ Øÿêè âèëàéÿòèíÿ ýÿëèá, Íóõà øÿùÿðèíäÿ Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿðèí ãàðäàøû ãûçû èëÿ åâëÿíìèøäèð êè, ìèëàäè 1812-úè èëäÿ ìÿí ùÿìèí çþâúÿäÿí äîüóëìóøàì. Áó òàðèõäÿí èêè èë ñîíðà Øÿêè âèëàéÿòèíèí ùàêèìè îëàí õîéëó Úÿôÿðãóëó õàí âÿôàò åòìèøäèð. Áóíà ýþðÿ äÿ, î âàõòà ãÿäÿð Úÿôÿðãóëó õàíûí ùèìàéÿñè àëòûíäà ùÿìèí âèëàéÿòäÿ éàøàéàí èðàíëû ãÿðèáëÿð âÿòÿíÿ ãàéûòìàã ãÿðàðûíà ýÿëìèøëÿð. Ìÿíèì àòàì äà îíëàðûí ñûðàñûíäà àðâàäû âÿ óøàüû èëÿ áÿðàáÿð Õàìíÿ ãÿñÿáÿñèíÿ éîëà äöøìöøäöð. Äþðä èëäÿí ñîíðà àòàìûí õàìíÿëè îëàí áàøãà àðâàäû èëÿ éîëà ýåäÿ áèëìÿéÿí ìÿíèì àíàì àòàìäàí õàùèø åòìèøäèð êè, îíó ìÿíèìëÿ áèðëèêäÿ, î çàìàí ßðäÿáèëèí Ìåøêèí ìàùàëûíäà Øÿêèíèí ñàáèã ùàêèìè Ñÿëèì õàíûí õèäìÿòèíäÿ îëàí ÿìèñè Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿðèí éàíûíà ýþíäÿðñèí. Àòàì àíàìûí õàùèøèíè ãÿáóë åäèá, îíó ìÿíèìëÿ áèðëèêäÿ ÿìèñèíèí éàíûíà ýþíäÿðìèøäèð. Î òàðèõäÿí ìÿí àòàìäàí àéðûëûá, áèð äàùà îíó ýþðìÿìèøÿì âÿ Ãàðàäàü êÿíäëÿðèíäÿí îëàí Ùîðàíä êÿíäèíäÿ àíàìûí ÿìèñèíèí éàíûíäà îëìóøàì. Áèð èë ñîíðà Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿð ìÿíèì òÿëèì âÿ òÿðáèéÿìÿ áàøëàìûø, ÿââÿëúÿ þçö Ãóðàíû ìÿíÿ þéðÿòìèø, Ãóðàíû áèòèðäèêäÿí ñîíðà éàâàøéàâàø ôàðñúà âÿ ÿðÿáúÿ êèòàáëàðäàí ìÿíÿ äÿðñ äåìèøäèð. 215
Áó Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿð íàäèð áèð àëèì èäè. Èñòÿð ôàðñúà âÿ èñòÿðñÿ äÿ ÿðÿáúÿ áöòöí èñëàìè åëìëÿðäÿí ìöêÿììÿë ìÿëóìàòû âàð èäè. Î, ìÿíè îüóëëóüà ãÿáóë åòìèø âÿ ìÿí õàëã àðàñûíäà Ùàúû ßëÿñýÿð îüëó àäû èëÿ òàíûíìûøàì. Èêè èëäÿí ñîíðà Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿð Ùîðàíä êÿíäèíäÿí Ãàðàäàüûí Öíêöò åëèíÿ êþ÷öá, Âÿëèáÿéëè îáàñûíäà ñàêèí îëäó. Î âàõòëàð, øèðâàíëû Ìóñòàôà õàí äà Öíêöò åëè ãûøëàãëàðûíûí éàõûíëûüûíäà Øÿêÿðëè àäëàíàí éåðäÿ éàøàéûðäû. Áó ýþçÿë òÿáèÿòëè õàíäàí ìÿíèì èêèíúè àòàì î ãÿäÿð áþéöê éàðäûìëàð ýþðìöø âÿ âÿñôÿýÿëìÿç éàõøûëûãëàð ìöøàùèäÿ åòìèøäèð êè, îíëàðû éàçìàãëà áèòìÿç. Áó àðàäà, éÿíè ìèëàäè 1825 òàðèõèíäÿ Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿðèí Ìÿùÿììÿäùöñåéí àäëû áþéöê ãàðäàøû Øÿêè âèëàéÿòèíäÿí Öíêöò åëèíÿ ýÿëèá, îíó ìÿíèìëÿ âÿ àíàìëà áÿðàáÿð, ÿñèë âÿòÿíèíÿ ýÿòèðäè. Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿð áèðèíúè èëäÿ Ýÿíúÿ øÿùÿðèíÿ âàðèä îëóá, áóðàäà äàéàíäû âÿ òÿñàäöôÿí, î áèðèñè èëäÿ Èðàí äþâëÿòè èëÿ Ðóñèéà äþâëÿòè àðàñûíäà ìöùàðèáÿ áàøëàíäû. Áó ìöùàðèáÿ ÿñíàñûíäà Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿðÿ âÿ îíóí àèëÿñèíÿ öç âåðÿí ìöñèáÿòëÿð, îíëàðûí äö÷àð îëäóüó áÿëàëàð, áöòöí âàð-äþâëÿòëÿðèíèí Ýÿíúÿ ãàëàñûíäà ãàðÿò îëóíìàñû, þçëÿðèíèí ìöôëèñ ùàëà äöøìÿñè éàçûéà ñûüûøìàç. Õöëàñÿ, Èðàí ãîøóíó ìÿüëóá îëäóãäàí ñîíðà, Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿð þç àèëÿñè èëÿ Íóõà øÿùÿðèíÿ ýÿëèá, îðàäà ãàëäû âÿ éåíÿ äÿ ìÿíèì òÿùñèëèìÿ áþéöê äèããÿò âÿ ãàéüû ýþñòÿðèá, ôàðñ âÿ ÿðÿá äèëëÿðèíè ìÿíÿ ìöêÿììÿë þéðÿòäè. Ùÿòòà, ìÿíè Äàüûñòàí ëÿçýè òÿëÿáÿëÿðè êèìè, ÿðÿá äèëèíäÿ äàíûøìàüà àäÿò åòäèðäè. 1832-úè èëèí ÿââÿëëÿðèíäÿ Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿð Ìÿêêÿéÿ ýåòìÿëè îëäó. Î, ìÿíè Ýÿíúÿéÿ ýÿòèðèá, Àõóíä Ìîëëà Ùöñåéíèí éàíûíäà ìÿíòèã âÿ ôèãù êèòàáëàðûíû îõóéóá þéðÿíìÿéÿ ãîéäó; þçö èñÿ Ìÿêêÿéÿ éîëëàíäû. Áó âàõòà ãÿäÿð ìÿí ôàðñúà âÿ ÿðÿáúÿ îõóìàãäàí áàøãà áèð øåé áèëìèðäèì âÿ äöíéàäàí õÿáÿðñèç èäèì. Èêèíúè àòàìûí ìÿãñÿäè áó èäè êè, ìÿí ÿðÿá åëìëÿðèíè þéðÿíèá áèòèðäèêäÿí ñîíðà ðóùàíèëÿð úÿðýÿñèíÿ äàõèë îëóá éàøàéûì. Ëàêèí áàøãà áèð ùàäèñÿ öç âåðäè êè, áó íèééÿòèí áàø âåðìÿìÿñèíÿ ñÿáÿá îëäó. Áó ùàäèñÿíèí òÿôñèëàòû áåëÿäèð: Ýÿíúÿ ìÿñúèäèíèí ùöúðÿëÿðèíäÿí áèðèíäÿ ùÿìèí âèëàéÿò ÿùëè Ìèðçÿ Øÿôè àäëû áèð øÿõñ éàøàéûðäû êè, áèð ñûðà ìöõòÿëèô áèëèêëÿðÿ ìàëèê îëìàãëà áÿðàáÿð, íÿñòÿëèã õÿòòèíè äÿ ÷îõ éàõøû éàçûðäû. Áó, ùÿìèí Ìèðçÿ Øÿôèäèð êè, 216
Àëìàíèéà þëêÿñèíäÿ îíóí òÿðúöìåéè-ùàëûíû âÿ ôàðñúà øåèðëÿð éàçìàãäà ùöíÿðèíè éàçûá âÿñô åòìèøëÿð. Ìÿí èêèíúè àòàìûí áóéóðóüó èëÿ ùÿð ýöí ùÿìèí øÿõñèí éàíûíà ýåäèá, íÿñòÿëèã õÿòòèíè ìÿøã åäèðäèì. Ýåò-ýåäÿ ìÿíèìëÿ áó ùþðìÿòëè øÿõñ àðàñûíäà ìåùðèáàíëûã âÿ ñÿìèìèééÿò ÿìÿëÿ ýÿëäè. Áèð ýöí ùÿìèí ìþùòÿðÿì øÿõñ ìÿíäÿí ñîðóøäó: – Ìèðçÿ Ôÿòÿëè, åëìëÿðè þéðÿíìÿêäÿí ìÿãñÿäèí íÿäèð? Úàâàá âåðäèì êè: – Ðóùàíè îëìàã èñòÿéèðÿì. Äåäè: – Äåìÿê, ðèéàêàð âÿ øàðëàòàí îëìàã èñòÿéèðñÿí? Òÿÿúúöá åäèá ÷àøûá ãàëäûì êè, ýþðÿñÿí áó íÿ ñþçäöð? Ìèðçÿ Øÿôè ìÿíèì âÿçèééÿòèìÿ íÿçÿð ñàëûá, äåäè: – Ìèðçÿ Ôÿòÿëè! Þç þìðöíö áó èéðÿíú úàìààòûí ñûðàëàðûíäà çàé åòìÿ! Áàøãà áèð ïåøÿ äàëûíúà ýåò! Åëÿ êè, îíäàí ðóùàíèëÿðÿ íèôðÿò åòìÿñèíèí ñÿáÿáèíè ñîðóøäóì, î, åëÿ ìÿòëÿáëÿðè à÷ûá ñþéëÿìÿéÿ áàøëàäû êè, î ýöíÿ ãÿäÿð ìÿíÿ ìÿëóì äåéèëäè. Íÿùàéÿò, èêèíúè àòàì Ìÿêêÿäÿí ãàéûäàíà ãÿäÿð Ìèðçÿ Øÿôè öðôàíûí áöòöí ìÿñÿëÿëÿðèíè ìÿíÿ òÿëãèí åòäè âÿ ãÿôëÿò ïÿðäÿñèíè ìÿíèì ýþçöìäÿí à÷äû. Áó ÿùâàëàòäàí ñîíðà ðóùàíèëèéÿ íèôðÿò åòäèì âÿ ÿââÿëêè íèééÿòèìè äÿéèøäèðäèì. Èêèíúè àòàì Ìÿêêÿäÿí ãàéûòäûãäàí ñîíðà Íóõàéà ãàéûòäûì. Éåíÿ äÿ áèð ìöääÿò áÿçè ÿðÿáúÿ êèòàáëàðû, î úöìëÿäÿí Øåéõ Áÿùàèíèí “Õöëàñÿòöë-ùåñàá” àäëû êèòàáûíû îõóìàãëà ìÿøüóë îëäóì. Áó àðàäà Íóõàäà ðóñúà ìÿêòÿá à÷ûëäû. Èêèíúè àòàìûí èúàçÿñè èëÿ ðóñ äèëèíè þéðÿíìÿéÿ ìåéë åòäèì. Áèð èë ìöääÿòèíäÿ ùÿìèí ìÿêòÿáäÿ ðóñ äèëèíè þéðÿíèðäèì. Áþéöäöéöìÿ ýþðÿ, áóðàäà áèð èëäÿí àðòûã îõóéà áèëìÿäèì. Áèð èëäÿí ñîíðà 1834-úö èëäÿ èêèíúè àòàì ìÿíè ýþòöðöá Òèôëèñÿ ýÿòèðäè âÿ ðóñ ñÿðäàðû Áàðîí Ðîçåíÿ ÿðèçÿ âåðèá, õàùèø åòäè êè, ìÿíè þç äÿôòÿðõàíàñûíäà Øÿðã äèëëÿðè ìöòÿðúèìè ñèôÿòèëÿ ãóëëóüà ýþòöðñöí âÿ ðóñ êàòèáëÿðèíäÿí áèðèíè äÿ ìÿíè ðóñúà îõóòìàüà òÿéèí åòñèí êè, ðóñ äèëè ñàùÿñèíäÿ áèëèéèì òÿêìèëëÿøñèí. Áó ñÿðäàðà íÿ äèë èëÿ òÿøÿêêöð åäÿúÿéèìè áèëìèðÿì. Áó ìÿëÿê õèñëÿòëè ÿìèð èêèíúè àòàìûí õàùèøèíè äÿðùàë ãÿáóë åäèá, ìÿíèì áàðÿìäÿ î ãÿäÿð èëòèôàò ýþñòÿðäè êè, ìÿí îíóí âÿñôèíäÿí àúèçÿì. Î òàðèõäÿí áó ýöíÿ ãÿäÿð Ãàôãàç ñÿðäàðëàðûíûí éàíûíäà Øÿðã äèëëÿðè ìöòÿðúèìè âÿçèôÿñèíäÿ ÷àëûøûðàì. Îíëàðûí ùÿð áèðèñèíäÿí úöðáÿúöð èëòèôàòëàð, ìÿðùÿìÿòëÿð ýþðìöøÿì. Éàõøû ýöçÿðàíûì âàðäûð. Êîëîíåëëèê ðöòáÿñèíÿ ìàëèê îëìóøàì. Áàðîí Ðîçåíäÿí ñîíðà ìÿíèì èêèíúè íåìÿòâåðÿíèì îëàí ìÿðùóì ýåíåðàë-ôåëäìàðøàë êíéàç Âîðîíòñîâäàí õöñóñèëÿ ðàçûéàì êè, áó èøýöçàð âÿ àüûëëû ÿìèðèí èëòèôàòû ñàéÿñèíäÿ, ìÿíäÿ éàçû÷ûëûã 217
ãàáèëèééÿòè þçöíö ýþñòÿðäè. Àçÿðáàéúàí òöðêúÿñèíäÿ àëòû êîìåäèéà, éÿíè òÿìñèë éàçûá, îíà ìÿëóìàò âåðäèì. Áþéöê òÿãäèðÿ, ÷îõëó ÿíàìà íàèë îëäóì. Áó õåéèðõàù ÿìèðèí òèêäèðäèéè Òèôëèñ òåàòðûíäà “Òÿìñèëàò”ûìû òàìàøàéà ãîéäóëàð. Òåàòð ñàëîíóíäà îëàíëàðäàí àôÿðèíëÿð, òÿðèôëÿð åøèòäèì. Ñîíðà “Éóñèô øàùûí ùåêàéÿñè”íè éåíÿ äÿ òöðê äèëèíäÿ éàçäûì. Áó éåääè ÿñÿð ðóñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ åäèëèá ÷àï îëóíìóøäóð. Áó ÿñÿðëÿð ùàããûíäà Ïåòåðáóðã âÿ Áåðëèí æóðíàëëàðûíäà òÿðèôëÿð éàçûëìûøäûð. 1857-úè èë ìèëàäèäÿ èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê ö÷öí ôàðñ äèëèíäÿ áèð êèòàá÷à éàçûá, ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿéèí âàúèá ìÿñÿëÿ îëäóüóíó ùÿìèí êèòàá÷àäà ýþñòÿðäèì. 1863-úö èëäÿ Ãàôãàç úàíèøèíè ùÿçðÿò-ÿøðÿô øàùçàäÿ ãðàíäóê Ìèõàèëäÿí èúàçÿ àëûá, áó ôèêðèìè áèëäèðìÿê ö÷öí Èñòàíáóëà ýåòäèì. Ùÿçðÿò ãðàíäóê áöòöí ìöñàôèðÿò õÿðúèìè äþâëÿò õÿçèíÿñèíäÿí ÿòà åòäè. Âÿçèðè Êðóçåíøòåðí äÿ Èñòàíáóëäàêû ðóñ ñÿôèðèíÿ áèð ìÿêòóá éàçäû êè, ãàðøûìäà äóðàí ìÿãñÿäè éåðèíÿ éåòèðìÿê ö÷öí Îñìàíëû äþâëÿòè áàø÷ûëàðûíûí éàíûíäà ëàçûì ýÿëÿí ñÿéè ýþñòÿðñèí. ßëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäà éàçìûø îëäóüóì êèòàá÷àíû ðóñ ñÿôèðè ìöòÿðúèìèíèí âàñèòÿ÷èëèéè èëÿ Îñìàíëû äþâëÿòèíèí ñÿäð-ÿçÿìè Ôóàä ïàøàéà òÿãäèì åòäèì. Òöðêúÿ “Òÿìñèëàò”ûìû âÿ “Éóñèô øàùûí ùåêàéÿ”ñèíè äÿ ýþñòÿðäèì. Ñÿäð-ÿçÿìèí ÿìðè èëÿ êèòàá÷àíû Îñìàíëû Úÿìèééÿòè-åëìèééÿñèíäÿ ìöçàêèðÿ åòäèëÿð. Ùÿð úÿùÿòäÿí ÿëâåðèøëè ùåñàá åäèá áÿéÿíäèëÿð. Ëàêèí ùÿéàòà òÿòáèã åäèëìÿñèíÿ èúàçÿ âåðìÿäèëÿð. ×öíêè êèòàá÷àäà òÿêëèô åäèëÿí ÿëèôáàäà êÿëìÿëÿðèí òÿðêèáèíäÿ ùÿðôëÿðèí áèòèøèê îëìàñû íÿçÿðäÿ òóòóëäóüóíäàí, ÷àï èøèíäÿ ÷ÿòèíëèê ãàðøûéà ÷ûõûðäû. Ìÿí äåäèì êè, áó íþãñàíû àðàäàí ãàëäûðìàã ö÷öí êþùíÿ èñëàì ÿëèôáàñûíäà òàì áèð äÿéèøèêëèê àïàðìàã ëàçûì ýÿëèð. Áóíà ýþðÿ äÿ èñëàì ÿëèôáàñûíäàêû ùÿðôëÿð äÿ, àâðîïàëûëàðûí éàçûñûíäà îëäóüó êèìè, áèòèøìÿç îëìàëûäûð. Éàçû ñîëäàí-ñàüà äîüðó éàçûëìàëûäûð. Íþãòÿëÿð òàìàìèëÿ àòûëìàëûäûð. Ùÿðôëÿðèí øÿêèëëÿðè ëàòûí ÿëèôáàñûíäàí ñå÷èëìÿëèäèð âÿ ñàèò ùÿðôëÿðèí ùàìûñû ñàìèò ùÿðôëÿðèí ñûðàñûíäà éàçûëìàëûäûð. Ñþçöí ãûñàñû, ñèëëàáè ÿëèôáàìûç àëôàáåòè ÿëèôáà èëÿ ÿâÿç åäèëìÿëèäèð. Èñòàíáóë àëèìëÿðè âÿ íàçèðëÿðè ìÿíèì áó ôèêðèìè äÿ ãÿáóë åòìÿéÿ ðàçûëûã âåðìÿäèëÿð. Èðàíûí Èñòàíáóëäàêû ñÿëàùèééÿòëè íàçèðè Ìèðçÿ Ùöñåéí õàíûí ìÿíÿ ãàðøû ÿäàâÿòè äÿ îñìàíëûëàðûí ìÿíèìëÿ ðàçûëàøìàìàëàðûíà ãöââÿò âåðäè. Íÿ èñÿ, Èñòàíáóëäàí ìÿãñÿäèìÿ íàèë îëìàäàí ãàéûòäûì. Ëàêèí èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê áàðÿñèíäÿ ôèêðèì Îñìàíëû äþâëÿòè òÿðÿôèíäÿí ãÿáóë îëóíìàäûñà äà, Ìÿúèäèééÿ îðäåíè ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê ùàããûíäà Ôÿõðè ôÿðìàí âåðäèëÿð. 218
Èñòàíáóëäà Ìèðçÿ Ùöñåéí õàíûí ÿëèíäÿí ìöñèáÿòëÿð ÷ÿêìèøÿì êè, ÿýÿð îíëàðûí ùàìûñûíû éàçñàì, áàøàüðûñûíà ñÿáÿá îëàð. Áó àäàì êå÷ìèøäÿ Òèôëèñäÿ þç äþâëÿòèíèí êîíñóëó èäè. Ãÿëáÿí ìÿíÿ ãàðøû øèääÿòëè ÿäàâÿòè âàðìûø. Ëàêèí ìÿí îíóí ÿäàâÿòèíäÿí òàìàìèëÿ õÿáÿðñèç îëóá, îíó þçöìÿ äîñò ùåñàá åòäèéèìäÿí, Èñòàíáóëäà îíóí åâèíäÿ ìÿíçèë åòäèì. Íÿùàéÿò, î, ÿäàâÿòèíè áöðóçÿ âåðäè. Áöòöí Îñìàíëû íàçèðëÿðèíèí ãàðøûñûíäà ìÿíè èñëàì äèíè âÿ äþâëÿòèíèí áÿäõàùû êèìè ãÿëÿìÿ âåðäè. Ñîíðàëàð ìÿëóì îëäóüóíà ýþðÿ, îíóí ÿäàâÿò áÿñëÿìÿñèíÿ ñÿáÿá ýóéà áó èìèø êè, ìÿí òöðêúÿ “Òÿìñèëàò”ûìäà èðàíëûëàðûí éàðàìàç ÿõëàã âÿ ðÿôòàðûíû ïèñëÿìèøÿì. Áó èñÿ äðàìíÿâèñëèéèí ÿñàñ øÿðòëÿðèíäÿíäèð. Áó àäàì äðàìíÿâèñëèêäÿí âÿ îíóí øÿðòëÿðèíäÿí áèð øåé àíëàìàäûüûíà ýþðÿ, äöíéà åëìëÿðèíäÿí òàìàìèëÿ áèíÿñèá îëäóüóíà ýþðÿ, ùèéëÿýÿðëèê, ðèéàêàðëûã, ïàõûëëûã, ýþçöýþòöðìÿçëèê, àúýþçëöê âÿ òàìàùäàí áàøãà ãàáèëèééÿòè îëìàäûüûíà ýþðÿ, åëÿ çÿíí åòìèøäèð êè, ìÿíèì áó úöð ùÿðÿêÿòèì èðàíëûëàðà êèí áÿñëÿìÿéèìèí íÿòèúÿñèäèð. Îíóí ìÿíÿ ãàðøû ÿäàâÿò áÿñëÿìÿñè àøêàð îëäóãäàí ñîíðà åâèíäÿí ÷ûõûá, áàøãà éåðäÿ ìÿíçèë åòäèì. Òèôëèñÿ ãàéûòäûãäàí ñîíðà ÿëèôáà áàðÿäÿ þç ôèêèðëÿðèìè áàøãà áèð êèòàá÷àäà éàçûá, Òåùðàíà ýþíäÿðäèì. Áó éåíè êèòàá÷àäà ùÿðôëÿðèí øÿêëèíè áèòèøìÿç òÿðòèáäÿ âåðìèøäèìñÿ äÿ, ðóùàíèëÿðèí ãîðõóñóíäàí éàçûíûí éåíÿ äÿ ÿââÿëêè êèìè ñàüäàí-ñîëà éàçûëàúàüûíû ýþñòÿðìèøäèì. Ëàêèí Òåùðàíäà äà ìÿíèì áó ôèêðèìÿ ÿùÿìèééÿò âåðìÿäèëÿð. Ùÿìèí ôèêèð àõûðäà Èñòàíáóëäà òÿðÿããèïÿðâÿðëÿðëÿ êîíñåðâàòîðëàð àðàñûíäà ìöçàêèðÿ âÿ ìöáàùèñÿëÿðÿ ìþâçó îëàðàã ãàëûð. Ñîíðà þç äþâëÿòèìèí èúàçÿñè èëÿ Òèôëèñäÿí Èñòàíáóëà, Îñìàíëû ñÿäðÿçÿìè Àëè ïàøàéà ÿëèôáà ìÿñÿëÿñèíÿ äàèð áèð êèòàá÷à âÿ áèð äÿ ñàáèã èñëàì ÿëèôáàñûíûí äÿéèøäèðèëìÿñèíèí ëàçûì îëìàìàñû ùàããûíäà ìÿãàëÿ éàçìûø îëàí Ñöàâè ÿôÿíäè àäëû Îñìàíëû àëèìèíèí ôèêèðëÿðè âÿ òÿñÿââöðëÿðèíÿ ãàðøû éàçäûüûì òÿíãèäè ýþíäÿðäèì. Áó êèòàá÷à äà íÿòèúÿñèç ãàëäû. ßëèôáà ùàããûíäàêû ôèêèðëÿðèì áàðÿäÿ ôàðñ äèëèíäÿ áèð ìÿíçóìÿ éàçàðàã, ÿùâàëàòû îðàäà øÿðù åòìèøÿì. Áó ÿùâàëàòäàí ñîíðà “Ðþâçÿòöññÿôà”éà ìöëùÿãàò éàçìûø Ùèäàéÿò òÿõÿëëöñëö Ðçàãóëó õàíûí òàðèõèíÿ êè÷èê áèð òÿíãèä éàçûá, Òåùðàíà ýþíäÿðäèì. Áèð èë ñîíðà Ñöðóø òÿõÿëëöñëö Øÿìñöø-øöÿðà ëÿãÿáè îëàí áèð òåùðàíëû øàèðèí ôàðñúà éàçìûø îëäóüó ãÿñèäÿñèíÿ òÿíãèä éàçûá, Òåùðàíäàêû òàíûøëàðûìà ýþíäÿðäèì. Áèð ãÿäÿð ñîíðà áó ôèêðÿ ýÿëäèì êè, ìöñÿëìàí õàëãëàðûíûí ìÿäÿíèëÿøìÿñè âÿ éåíè ÿëèôáàíûí éîëóíäà äóðàí ÿñàñ ìàíåÿ èñëàì äèíè âÿ ôà219
íàòèçìèäèð. Áó äèíèí ÿñàñûíû ñàðñûòìàã, ôàíàòèçìè àðàäàí ãàëäûðìàã, Àñèéà õàëãëàðûíû ãÿôëÿò âÿ íàäàíëûã éóõóñóíäàí îéàòìàã âÿ èñëàì äèíèíäÿ ïðîòåñòàíòèçìèí ëöçóìóíó ñöáóò åòìÿê ö÷öí “Êÿìàëöääþâëÿ”íè éàçìàüà áàøëàäûì. Áó “Êÿìàëöääþâëÿ” åëÿ áèð ÿñÿðäèð êè, áó ýöíÿ ãÿäÿð èñëàì äèíè ùàããûíäà áó àéäûíëûãäà âÿ áó êèìè äÿëèëëÿðëÿ îíóí ìèñëè îëà áèëÿí áèð ÿñÿð éàçûëìàìûøäûð. Áó èñÿ îíà ýþðÿ äåéèëäèð êè, ìöñÿëìàí ôèëîñîôëàð îíóí ìÿñÿëÿëÿðèíäÿí õÿáÿðäàð îëìàìûøëàð. Õåéð, õÿáÿðäàð îëìóøëàð. Ëàêèí îíëàðäàí ùå÷ áèðèñè þç áèëäèêëÿðèíè à÷ûã-àøêàð ñþéëÿìÿéÿ úÿñàðÿò åòìÿìèøäèð. Ùàçûðäà éàøûì àëòìûøû êå÷ìèøäèð. Ðóñèéà äþâëÿòèíèí ñàéÿñèíäÿ ìÿíÿ ùÿâàëÿ åäèëìèø ãóëëóãäà ÷àëûøûðàì âÿ äþâëÿòèí ùèìàéÿñèíäÿí èñòèôàäÿ åäèðÿì. Áèð îüëóì, áèð äÿ ãûçûì âàðäûð. Ãûçûìû ÿðÿ âåðìèøÿì. Îüëóìóí 20 éàøû âàðäûð. Òÿùñèëèíè Òèôëèñ ýèìíàçèéàñûíäà áèòèðìèøäèð. Ðóñ âÿ ôðàíñûç äèëëÿðèíè ÷îõ éàõøû áèëèð. Ôàðñ âÿ ÿðÿá äèëëÿðè èëÿ äÿ òàíûøäûð. 1874-úö èëèí èéóí àéûíûí ÿââÿëèíäÿ áèëèéèíè òÿêìèëëÿøäèðìÿê ö÷öí Áåë÷èêà óíèâåðñèòåòèíÿ ýåäèá, îðàäà ìöùÿíäèñëèê åëìèíè þéðÿíìÿêëÿ ìÿøüóëäóð. “Êÿìàëöääþâëÿ” ÿñÿðè âàñèòÿñèëÿ þçöìÿ ÷îõëó äîñòëàð âÿ ùÿìôèêèðëÿð òàïìûøàì. Îíëàðäàí áèðè Ìèðçÿ Éóñèô õàíäûð êè, î âàõò Èðàí äþâëÿòè òÿðÿôèíäÿí Òèôëèñäÿ êîíñóë èäè. Ñîíðà Ïàðèñäÿ Èðàí äþâëÿòèíèí ñÿëàùèééÿòëè íàçèðè âÿçèôÿñèíÿ òÿéèí îëóíäó. Áèðè äÿ Ôÿòÿëè øàù Ãàúàðûí îüëó, úàâàí þëìöø øàùçàäÿ Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿ èäè. Î, ìÿíèìëÿ äîñò îëìóøäó, ìÿêòóáëàøàðäû âÿ ìÿíè ñîíñóç äÿðÿúÿäÿ ÿçèç òóòàðäû. ßôñóñ, ÿúÿë àìàí âåðìÿäè êè, áó ôÿçèëÿò ñàùèáè îëóá, áöòöí ýþçÿë ñèôÿòëÿðè âÿ òÿãäèðÿëàéèã ÿõëàãû þç øÿõñèééÿòèíäÿ úÿìëÿøäèðìèø øàùçàäÿ èëÿ ìÿíèì äîñòëóüóì óçóí ìöääÿò äàâàì åòñèí. Àëèíÿñÿáëè øàùçàäÿ 1870-úè èëäÿ þìðöíöí úàâàí ÷àüëàðûíäà áó ôàíè äöíéàíû òÿðê åòäè. Äîñòëàðûìäàí áèðè äÿ òÿáðèçëè Àüà ßëÿêáÿðäèð êè, Áàáàéåâ ôàìèëè èëÿ øþùðÿò ãàçàíìûøäûð. Îüëóì Áåë÷èêà óíèâåðñèòåòèíÿ ýåòäèêäÿí ñîíðà äàèìà ìÿíèìëÿ ùÿìñþùáÿò îëóá, îüëóìäàí àéðûëûã ýöíëÿðèíäÿ ìÿíÿ òÿñÿëëè îëìóøäóð. Áó Àüà ßëÿêáÿð ãàíàúàãëû, øöóðëó, öðôàíäàí òàìàìèëÿ õÿáÿðäàð âÿ þç ìöñàùèáëèéèíäÿ ìåùðèáàí, õîøðÿôòàð âÿ õîøñèôÿò áèð øÿõñäèð. Îíäàí âÿñôÿýÿëìÿç äÿðÿúÿäÿ ðàçûéàì. Îíóíëà åëÿ öíñèééÿò áàüëàìûøàì êè, ÿýÿð áèð ýöí ýþðìÿñÿì, þçöìö ïÿðèøàí âÿ êÿäÿðëè ùèññ åäÿðÿì. Áó ö÷ íÿôÿðäÿí áàøãà áèð ÷îõ äîñòëàðûì âÿ ùÿìôèêèðëÿðèì âàðäûð êè, îíëàðû áèðÿð-áèðÿð ñàéñàì, ìÿòëÿá óçàíìûø îëàð.
220
ØßÙÀÄßÒÍÀÌß Áèç, àäëàðû àøàüûäà ãåéä îëóíàí, Àçÿðáàéúàíûí Õàìíÿ ãÿñÿáÿñèíäÿí îëàí øÿõñëÿð áó ìÿñÿëÿäÿ øàùèä îëäóüóìóçó áèëäèðèðèê êè, òÿõìèíÿí 30 èë áóíäàí ÿââÿë Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíèí àòàñû, ìÿøùóð ßùìÿäàüà þâëàäûíäàí îëàí ìÿðùóì Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäòÿãè Õàìíÿ ãÿñÿáÿñèíèí çàáèòè (êÿòõóäàñû) èäè. Ùÿìèí ãÿñÿáÿíèí âÿ ÿòðàôäàêû áèð ñûðà êÿíäëÿðèí áöòöí ìöëêè èøëÿðè Èðàí äþâëÿòè áàø÷ûëàðû òÿðÿôèíäÿí ìöÿééÿí ìààøëà îíà òàïøûðûëìûøäû. Îíóí þçö âÿ àòà-áàáàñû Èðàíûí íÿúèá âÿ ìÿøùóð àäàìëàðûíäàí èäèëÿð. Î úÿíàá, ìÿçêóð ãÿñÿáÿäÿ äèâàí èøëÿðèëÿ ìÿøüóë îëäóüó çàìàí ö÷ íÿôÿð ñÿðáàçû îüóðëóã åòäèêëÿðèíÿ ýþðÿ ìÿñóëèééÿòÿ úÿëá åäèá, þç âÿçèôÿñèíÿ ýþðÿ âÿ Èðàíäàêû ìþâúóä àäÿò öçðÿ àéàãëàðûíà ÷óáóã âóðäóðóá ñà÷ëàðûíû êÿñìÿê áàðÿäÿ ÿìð âåðìèøäè. Î âàõòëàð íèçàìè ãîøóí òÿøêèëè âÿ áó úöð ãîøóí òÿëèìèíèí áàøëàíüûú äþâðö îëäóüóíäàí, úàìààòû éåíè ãîøóíà òÿøâèã åäèá ùÿâÿñëÿíäèðìÿê ëàçûìè èøëÿðäÿí ñàéûëûðäû. Áóíà ýþðÿ äÿ øÿíèéöêñÿê Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäòÿãèíèí ìÿñÿëÿäÿí õÿáÿðäàð îëìàìàñû öçöíäÿí ùÿìèí ö÷ íÿôÿð ñÿðáàç áàðÿäÿ ýþðäöéö úÿçà òÿäáèðè îíëàðûí ñÿðòèïè áàêûëû Èáðàùèì õàíûí øÿðàðÿòèíÿ èìêàí âåðìèø îëäó. Î, íàèáöññÿëòÿíÿ ìÿðùóì øàùçàäÿ Àááàñ Ìèðçÿíè ôþâãÿëàäÿ ãÿçÿáëÿíäèðäè âÿ íÿòèúÿäÿ øÿíèéöêñÿê Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäòÿãè, Õàìíÿ ãÿñÿáÿñè âÿ áàøãà êÿíäëÿðèí êÿòõóäàñû âÿçèôÿñèíäÿí ÷ûõàðûëäû. Áóíäàì ÿëàâÿ, úÿðèìÿ âÿ ìöñàäèðÿéÿ ìÿðóç ãàëäû âÿ íÿòèúÿäÿ øÿíèéöêñÿê ìÿðùóìóí íÿãä âÿ úèíñ ÿìëàêûíäàí Òÿáðèç ÿéàðû èëÿ 12 ìèí òöìÿí ñÿðêàð íàèáöññÿëòÿíÿ ìÿðùóìà âÿ îíóí èäàðÿ ðÿèñëÿðèíÿ ÷àòìûø îëäó. Áóíäàí ñîíðà Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäòÿãè áèð ìöääÿò âÿòÿíèíè òÿðê åäèá ýåòäè. Ãàéûòäûãäàí ñîíðà Õàìíÿíèí êÿòõóäàñû âÿçèôÿñè äþâëÿò áàø÷ûëàðû òÿðÿôèíäÿí îíà òÿêëèô åäèëäèñÿ äÿ, î, àç áèð ìöääÿò ãÿñÿáÿíèí èøëÿðèíÿ áàø ÷ÿêäè âÿ ñîíðà þçö áó úóð ãóëëóãäàí óçàãëàøìàñûíà ÷àëûøûá, àçàä åäèëìÿñèíè èñòÿäè. 1261-úè èë ùèúðè ðÿáèÿññàíè àéûíûí ÿââÿëè. Ðóñ òàðèõè èëÿ 1845-úè èëèí ìàðò àéûíäà éàçûëäû. Èìçàëàð
Øÿùàäÿòíàìÿíèí éóõàðûñûíäà éàçûëìûøäûð: Áó âÿðÿãÿíèí àëòûíû ìþùöðëÿéèá èìçà åäÿíëÿð ìÿòíäÿ éàçûëàí ìÿçìóíà áó äóàýóíóí éàíûíäà øàùèäëèê âåðäèëÿð: Øåéõöëèñëàì, Òèôëèñ àõóíäó Ìÿùÿììÿäÿëè* __________ * 23 øàùèäèí àäû âÿ ìþùðö âàðäûð.
221
ØßÙÀÄßÒÍÀÌß ßëàùÿçðÿò èìïåðàòîðóí úàíèøèíè úÿíàáëàðûíûí äÿôòÿðõàíàñûíûí ìöòÿðúèìè Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíèí àòà-áàáàñûíûí èðàíëû îëìàñû, ãöäðÿòëè äþâëÿòèí âàðëûüûíà äóàýó îëàí ìÿíÿ ìÿëóì âÿ àéäûíäûð. Îíà ýþðÿ äÿ, ùàçûðäà êè, òÿñàäöôÿí áó éåðëÿðÿ ýÿëèá ÷ûõìûøàì âÿ Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíèí þçöíöí äÿ áó áàðÿäÿ ìÿëóìàò ÿëäÿ åòìÿê èñòÿäèéèíè áèëèá, îíóí þâëàäû âÿ õÿëÿôëÿðè ö÷öí ÿñèë-íÿñÿáè ùàããûíäà ìöõòÿñÿð ìÿëóìàò âåðìÿê ìÿãñÿäè èëÿ áó êàüûç áèçèì òÿðÿôèìèçäÿí éàçûëäû. Îíóí íÿñëè òöðêìÿí òàéôàñûíäàíäûð. Áó íÿñèë óçóí çàìàíëàð Àçÿðáàéúàíäà éàøàéûá, þëêÿíèí íÿúèá àäàìëàðûíäàí ñàéûëûá, ùÿìèøÿ õàëã àðàñûíäà ÿçèç òóòóëìóøëàð. Îíóí àòàñû øÿíèéöêñÿê Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäòÿãè, ßùìÿäàüà þâëàäûíäàí îëóá, òÿõìèíÿí 30 èë áóíäàí ÿââÿë Õàìíÿ ãÿñÿáÿñèíèí êÿòõóäàñû èäè. Î ãÿñÿáÿíèí ÿòðàôûíäàêû áèð íå÷ÿ êÿíäëÿðèí äÿ áöòöí ìöëêè èøëÿðèíè èäàðÿ åòìÿê, ìöÿééÿí áèð ìààøëà Èðàí äþâëÿòè áàø÷ûëàðû òÿðÿôèíäÿí îíà òàïøûðûëìûøäû. Î úÿíàáûí áèð ìöääÿò âÿòÿíè òÿðê åäèá, ãöðáÿòäÿ éàøàìàñûíà ñÿáÿá îëàí ùàäèñÿ áóíäàí èáàðÿòäèð: ìÿçêóð ãÿñÿáÿíèí êÿòõóäàñû îëäóüó çàìàí ö÷ íÿôÿð ñÿðáàçû îüóðëóã åòäèêëÿðèíÿ ýþðÿ, þç èõòèéàðû âÿ Èðàíäà ìþâúóä îëàí àäÿòÿ ìöâàôèã îëàðàã, ìÿñóëèééÿòÿ úÿëá åäèá, àéàãëàðûíà ÷óáóã âóðäóðìóø âÿ ñà÷ëàðûíû êÿñìÿê ÿìðèíè âåðìèøäè. Î âàõòëàð íèçàìè ãîøóí òÿøêèëè âÿ áó úöð ãîøóí òÿëèìèíèí áàøëàíüûú äþâðö îëäóüóíäàí, úàìààòû éåíè ãîøóíà òÿøâèã åäèá, ùÿâÿñëÿíäèðìÿê ëàçûì ñàéûëûðäû. Áóíà ýþðÿ äÿ øÿíèéöêñÿê Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäòÿãèíèí ìÿñÿëÿäÿí õÿáÿðäàð îëìàìàñû öçöíäÿí, ùÿìèí ö÷ íÿôÿð ñÿðáàç áàðÿäÿ ýþðöëÿí úÿçà òÿäáèðè îíëàðûí ñÿðòèïè áàêûëû Èáðàùèì õàíûí øÿðàðÿòèíÿ èìêàí âåðìèø îëäó. Î, íàèáöññÿëòÿíÿ ìÿðùóì øàùçàäÿ Àááàñ Ìèðçÿíè äÿ ôþâãÿëàäÿ ãÿçÿáëÿíäèðäè âÿ íÿòèúÿäÿ, ÿââÿëÿí – øÿíèéöêñÿê Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäòÿãè Õàìíÿ ãÿñÿáÿñè âÿ áàøãà êÿíäëÿðèí ùàêèìè âÿçèôÿñèíäÿí ÷ûõàðûëäû. Èêèíúè – úÿðèìÿ âÿ ìöñàäèðÿéÿ ìÿðóç ãàëàðàã âàð-éîõóíóí ÷îõ ùèññÿñè îëàí 12 ìèí òöìÿíëèê ÿìëàêûíäàí êå÷ìÿëè îëäó. Áó ùàäèñÿäÿí î, áèð ìöääÿò òÿðêâÿòÿí îëìóø âÿ âÿòÿíÿ ãàéûòäûãäàí ñîíðà êå÷ìèø õèäìÿòëÿðè ìöãàáèëèíäÿ, Õàìíÿ êÿòõóäàëûüû äþâëÿò áàø÷ûëàðû òÿðÿôèíäÿí îíà òÿêëèô îëóíìóøñà äà, î úÿíàá àç áèð ìöääÿòäÿ ùÿìèí ãÿñÿáÿíèí áèð ïàðà èøëÿðèíÿ áàø ÷ÿêìèø, ëàêèí ñîíðà þçö áó úöð äèâàí ãóëëóüóíäàí èìòèíà åäèá, áó âÿçèôÿäÿí àçàä åäèëìÿñèíè õàùèø åòìèøäèð. Ìöñÿëìàí òàðèõè èëÿ 1261-úè èë øÿââàëÿë-ìóêÿððÿì àéûíûí ñîíëàðûíäà, ìèëàäè òàðèõëÿ 1845-úè èëèí îêòéàáð àéûíäà Òèôëèñ øÿùÿðèíäÿ éàçûëäû.
222
ÄÎÐÍÓÍ ÐßÉÈ Ìÿðùÿìÿòëè úÿíàá! Òÿðòèá åòäèéèíèç éåíè ìöñÿëìàí ÿëèôáàñûíûí ñóðÿòèíè ìÿí 12 îêòéàáð 1859-úó èë òàðèõëè ìþòÿáÿð ìÿêòóáóíóçëà áèðëèêäÿ þç âàõòûíäà àëìàã øÿðÿôèíÿ íàèë îëäóì. ßââÿëà, íàõîø îëìàüûì, ñîíðà èñÿ õàðèúè þëêÿéÿ ñÿôÿðèì Ñèçèí òÿðèôëè ÿñÿðèíèçè îíà ëàéèã äèããÿòëÿ íÿçÿðäÿí êå÷èðìÿê èëÿ ìàíå îëäó. Èíäè èñÿ ÿñÿðèíèçè ÿòðàôëû íÿçÿðäÿí êå÷èðäèêäÿ ìÿí áåëÿ ãÿðàðà ýÿëäèì êè, ìöñÿëìàí ÿäÿáèééàòû çÿíýèíëèêëÿðèíè öìóìèí ìàëû åòìÿê àðçóñóíäàí äîüàí éåíè ñèñòåìèíèç Ñèçèí áó ìÿñÿëÿíè ùÿðòÿðÿôëè áèëìÿêëÿ ãåéðè-àäè çÿêà ñàùèáè îëäóüóíóçó ñöáóò åäèð. Àíúàã ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, éåíè ÿëèôáà ñèñòåìèíè ìöñÿëìàíëàð àðàñûíäà éàéìàã, þùäÿñèíäÿí ýÿëèíìÿç ÷ÿòèíëèêëÿðëÿ áàüëûäûð. Äèýÿð òÿðÿôäÿí ùàçûðäà èøëÿíÿí ìöñÿëìàí ÿëèôáàñûíûí ÷îõäàí éàðàðñûç îëäóüóíó åòèðàô åäÿí âÿ áóíó àðàäàí ãàëäûðìàã ö÷öí ìöõòÿëèô úÿùäëÿð ýþñòÿðÿí Àâðîïà îðèéàíòàëèñòëÿðè, þç ÿñÿðëÿðè ìöñÿëìàíëàðûí èñòèôàäÿñèíäÿí ÷ûõìàñûí äåéÿ, Ñèçèí ÿëèôáàíûçû ãÿáóë åòìÿéÿ ÷ÿòèí ðàçû îëàðëàð. Áó ìÿíèì ôèêðèìäèð, ìÿðùÿìÿòëè úÿíàá! ßýÿð Ñèç áó áàðÿäÿ Àêàäåìèéàäàí ðÿé àëìàã èñòÿéèðñèíèçñÿ, îíäà ÷îõ õàùèø åäèðÿì êè, áó ùàãäà ìÿíè õöñóñè õÿáÿðäàð åäÿñèíèç. Ìÿí Ñèçèí ÿñÿðèíèçè Àêàäåìèéàéà òÿãäèì åòìÿéÿ ÿðèíìÿðÿì. Ìÿðùÿìÿòëè úÿíàá, ìÿíèì Ñèçÿ òàìàìèëÿ ñàäèã îëìàã èíàìûíû ãÿáóë åòìÿéèíèçè þçöìÿ øÿðÿô ùåñàá åäèðÿì. Á.Äîðí Ñ.Ïåòåðáóðã, 20 ôåâðàë 1860
[ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÄÀÍ] ßçèç àüàì âÿ ìèñèëñèç ìåùðèáàí äîñòóì! Ñèçèí âÿ àèëÿíèçèí ñàü-ñàëàìàò îëìàñûíû àðçó åäèðÿì. Ìöãÿððÿáöë-õàãàí íàèáöë-âÿçàðÿ úÿíàáëàðûíäàí ìÿíÿ áèð äîñòëóã ìÿêòóáó éåòèøìèøäèð êè, ìÿçìóíóíó åéíèëÿ ñèçÿ éàçûðàì: (“Ãóðáàíûí îëóì! ×ÿðøÿíáÿ ýöíö ñÿôÿð àéûíûí 13-äöð. Ìÿí øèääÿòëè áîüàçàüðûñû 225
õÿñòÿëèéèíÿ òóòóëìóøàì. Èñòÿäèéèìè éàçà áèëìèðÿì. Êàìèë èíñàí âÿ ôÿçèëÿòëè ÿäèá Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíèí (Àëëàù-òààëà îíó ñÿëàìÿò åäèá, þìðöíö àðòûðñûí) ìÿêòóáóíà úàâàá éàçà áèëìÿäèì. “Úÿëàëöääþâëÿ”íèí íöñõÿñèíè ìöòëÿã ýþíäÿðèí âÿ õàòèðúÿì îëóí êè, ìÿí ñèðð ñàõëàéàíàì âÿ è.à. âÿ è.à.) Áóíëàð íàèáöë-âÿçàðÿíèí ýþíäÿðäèéè ìÿêòóáóí ìÿçìóíóäóð. Ñåâèíäèðèúè éåíè õÿáÿð áóíäàí èáàðÿòäèð êè, ñèçèí ùÿãèãè äîñòóíóçóí ýþçöíöí íóðó âÿ éåýàíÿ îüëó, éÿíè Ìèðçÿ Ùöñåéí õàí ìöâÿããÿòè îëàðàã Ïàðèñäÿí ãàéûòìûøäûð. Ñàáàù, úöìÿ ýöíö þç ýþðöøö èëÿ âàëèäåéíèíèí ýþçëÿðèíè èøûãëàíäûðàúàãäûð. Ñèçèí ãÿëáèíèçäÿêè ëöòô âÿ ìÿðùÿìÿò îíó òÿëÿá åäèð êè, øÿùÿðÿ òÿøðèô ýÿòèðèá ãàðäàø îüëóíóçó ýþðÿñèíèç! Ñèçÿ éåíè áèð çÿùìÿò âåðèá, ùÿìèí çÿðôèí è÷èíäÿ èêè íöñõÿ éàçû ÿçèç õèäìÿòèíèçÿ ýþíäÿðäèì êè, èíäè òàíûø îëàúàãñûíûç. Îíëàðäàí áèðè àçàä îëìóø êÿíäëèëÿðèí èøèíÿ àèääèð. Èêèíúèñè èñÿ Íàïîëåîíóí þç õàðèúè èøëÿð íàçèðèíÿ éàçäûüû ìöôÿññÿë ôÿðìàíûäûð. Ëöòôÿí, çÿùìÿò ãÿáóë åäèá, îíëàðûí ùÿð èêèñèíè òÿðúöìÿ åòìÿéèíèçè õàùèø åäèðÿì. Ñàòûí àëûíìûø ðÿèééÿòëÿðèí èøèíÿ äàèð îëàí ñÿíÿä ëàçûì îëäóüóíäàí îíó áèð àç äàùà òåç òÿðúöìÿ åäèí. Ãÿçåòäÿ îëàí î áèðèñè ñÿíÿäè íÿ çàìàí òÿðúöìÿ åòñÿíèç, åéáè éîõäóð. Áèð äÿ ñèçÿ ìöæäÿ âåðèðÿì êè, êíéàç Òóìàíîâ âÿ îíóí ìöàâèíèíèí íèøàíëà òÿëòèôè ìÿñÿëÿñè ÿëàùÿçðÿò ïàäøàù òÿðÿôèíäÿí áÿéÿíèëìèø âÿ îíëàðûí ôÿðìàíëàðû áó éàõûí ýöíëÿðäÿ éåòèøÿúÿêäèð. Ïàðèñäÿêè ñÿëàùèééÿòëè íàçèð úÿíàáëàðûíäàí äîüðó-äöçýöí õÿáÿðèì éîõäóð êè, Òÿáðèçäÿí ÷ûõìûøëàð, éà éîõ. Õÿáÿð òóòàí êèìè ñèçÿ áèëäèðÿúÿéÿì. “Ðÿìçè-Éóñèôè” êèòàáûíäàí ýåíåðàë Ùÿñÿí áÿé âàñèòÿñèëÿ Ìöøèðöääþâëÿ âÿ Ìåëêóì õàíà ýþíäÿðìèøäèð. ßââÿëúÿäÿí òÿéèí åòäèéèìèç ðÿãÿìëÿð âÿ à÷àðëàðëà ùÿðÿñèíäÿí àéðûúà äåïåø ýÿëäè. Ìöøèðöääþâëÿ éàçûð êè: “Ðÿìç” êèòàáû éåòèøäè. Ñèçÿ âÿ Èðàíà òÿáðèê ÿðç åäèðÿì”. Ìåëêóì õàí èñÿ éàçûð: “Øÿðã òåëåãðàôûíà åëÿ áèð ðóù âåðìèøñèíèç êè, èëëÿð óçóíó Éóñèôèí ìÿçèééÿòëÿðèíèí ìÿääàùû îëàúàãäûð âÿ ñàèð âÿ è.à.”. Áó úÿùÿòäÿí ÷îõ øàäàì êè, ìÿíèì îíèëëèê çÿùìÿòèì áþéöê àëèì øÿõñèééÿòëÿð òÿðÿôèíäÿí ãèéìÿòëÿíäèðèëèá. Ùÿìèøÿ ìÿêòóáëàð ýþíäÿðìÿê âÿ ùÿð úöð àðçóëàðûíûçû áèëäèðìÿê éîëó èëÿ ãÿëáèìè øàä âÿ õîøùàë åäèí! Ìÿíè þçöíöçöí ùÿãèãè äîñòëàðûíûçäàí ñàéûí! Úöìÿ àõøàìû, 21 ñÿôÿð, 1283-úö èë. [16.7-1866] Òèôëèñäÿí Éóñèô
226
ÑÖÀÂÈ ßÔßÍÄÈÍÈÍ ÌßÃÀËßÑÈ Õÿòòèìèçèí èñëàùû
Ìÿëóìäóð êè, õÿòòèìèçèí (ÿëèôáàìûçûí) èñëàùû éîëóíäà èíäèéÿ ãÿäÿð áèð ÷îõ øÿõñëÿð äöøöíìöø âÿ îíëàðäàí áÿçèëÿðè áèð ïàðà òÿêëèô èðÿëè ñöðìöøëÿð. Èõòèðà åäèëÿí éîëëàð äþðä ãèñèìäÿí èáàðÿòäèð: Áèðèíúè ãèñì – ùÿðôëÿðèìèçèí ìÿëóì øÿêèëëÿðèíè îëäóüó êèìè ñàõëàìàãëà èõòèðà îëóíàúàã ùÿðÿêÿëÿðè îíëàðà õàñ îëàí øÿêèëäÿ ñÿòèð è÷ÿðèñèíäÿ éàçìàã. Èêèíúè ãèñì – ùÿðôëÿðèìèçèí ìÿëóì øÿêèëëÿðèíè äÿéèøèá àéûðìàãëà îíëàðû òÿõìèíÿí ôðàíñûç ùÿðôëÿðèíèí ùàëûíà ñàëìàã. Ö÷öíúö ãèñì – ùÿðôëÿðèìèçèí øÿêèëëÿðèíè äåéèëäèéè êèìè äÿéèøìÿêëÿ áÿðàáÿð, ëàçûì ýÿëÿí áöòöí ùÿðÿêÿ âÿ èøàðÿëÿðè ñÿòèð è÷èíäÿ éàçìàã. Äþðäöíúö ãèñì – ùÿðôëÿðèìèçèí ìþâúóä øÿêèëëÿðèíè äÿéèøèá àéûðìàäàí, ùÿðÿêÿëÿðè ñÿòèð è÷èíäÿ éàçìàäàí, éåíè îõóìàüà áàøëàéàíëàð ö÷öí èíäèéÿ ãÿäÿð ìÿëóì îëàí ùÿðÿêÿëÿðè èøëÿòìÿê, ÷àòûøìàç ýþðöíÿí ùÿðôëÿð âÿ ùÿðÿêÿëÿð éåðèíÿ éåíè èøàðÿëÿð äöøöíöá, îíëàðû êþùíÿ ùÿðÿêÿëÿðèìèç êèìè ùÿðôëÿðèí öñòöíäÿ éàçìàãäûð. Áó äþðä ãèñèì òÿêëèôèí ùÿð áèðèñè ùàããûíäà èíäèéÿäÿê éàçûëûá ÷àï îëóíìóø êèòàá÷àëàð ãÿëÿì ñàùèáëÿðèíÿ ìÿëóìäóð. Ìÿí äåéèðÿì êè, ðÿéèìèçúÿ äþðäöíúö ãèñì äàùà ÿëâåðèøëèäèð. Îíà ýþðÿ êè, õÿòòèìèçèí èñëàùà ëöçóìó íÿäÿí èðÿëè ýÿëèðñÿ îíó èñëàù åòìÿê êèôàéÿòäèð. Éîõñà éåíèäÿí ìöêÿììÿë áèð ÿëèôáà éàðàòìàüà èãäàì îëóíàðñà, òÿê áèçèì ÿëèôáà äåéèë, äöíéàäà éàøàéàí ùÿð áèð ãþâìöí ÿëèôáàñûíûí èñëàùû ëöçóìóíà ÿñëà øöáùÿ îëà áèëìÿç. Áèçúÿ ëöçóì áåëÿäèð. Ìÿñÿëÿí, – ùÿðôëÿðè éàí-éàíà éàçûëäûãäà äþðä-áåø úöð îõóíìàñû åùòèìàë îëóíäóüó êèìè, éàíûëìàüà éîë âåðìÿéÿí íèòã ö÷öí ìþâúóä ùÿðÿêÿëÿðèìèç êàôè ýþðöíìÿäèéèíäÿí, áèð óøàã ö÷äþðä èë ìÿêòÿáÿ ýåäèð, ýÿëèð, éåíÿ áèð ãÿçåò àëûá îõóéà áèëìèð. Áèð ùàëäà êè, àâðîïàëûëàðûí ÿëèôáàëàðûíû áèð íå÷ÿ ùÿôòÿ þéðÿíÿí øàýèðäëÿð þç äèëëÿðèíäÿ îëàí ãÿçåòëÿðè îõóéóðëàð. Áåëÿëèêëÿ, àâðîïàëûëàðûí ìààðèôèí ýåíèøëÿíìÿñè èëÿ èðÿëèëÿìÿñè âÿ òÿðÿããèñèíè, áèçèì èñÿ ìààðèôëÿíìÿ ñàùÿñèíäÿ ýåúèêèá äàëäà ãàëìàüûìûçûí áàøëûúà ñÿáÿáè ÿëèôáàëàðäàêû áó ôÿðã äåéèëìè? Áó ñÿáÿáÿ ýþðÿ ÿëèôáàìûçûí ýþðöíöøö âÿ øÿêèëëÿðèíè äÿéèøìÿéÿ åùòèéàú éîõäóð. Ìöúÿððÿä òÿëÿôôöç âÿ äèëèí ùÿðÿêÿòè ö÷öí õöñóñè èøàðÿëÿðèìèçèí îëìàñû êèôàéÿòäèð. Áóíà ýþðÿ äÿ äþðäöíúö ãèñì èñëàùû áÿéÿíèðèê, êþùíÿ ìàëûìûç îëàí ìÿää, òÿøäèä, úÿçì, öñòöí, öçðÿ, þòðÿ âÿ äóðàã 227
èøàðÿëÿðèìèçè øàýèðäëÿðèí èëê òÿëèìèíäÿ òÿòáèã åäèá, ëàçûì îëàí ÿëàâÿ èøàðÿëÿðè äÿ èõòèðà åäèðèê. Áóíóíëà äà áèç ÿëèôáàìûçû èñëàù åäÿðêÿí åëÿ áèð äöøöíöëìöø éîëëà èñëàù àïàðìàëûéûã êè, éåíè õÿòòÿ àëûøàíëàð íå÷ÿ éöç èëëÿðäÿí áÿðè éàçûëìûø âÿ éà ÷àï îëóíìóø êèòàáëàðû îõóìàãäàí ìÿùðóì ãàëìàñûíëàð. Áó áàõûìäàí äÿõè äþðäöíúö ãèñì èñëàùà öñòöíëöê âåðìÿê ëàçûì ýÿëèð. Áóíóíëà éàíàøû ùÿð áèð øåéèí ùàìûéà ìÿëóì ÿñëèíè èòèðìÿðèê êè, ùÿð ùàëäà áó (õÿòòè) äÿéèøìÿêäÿí éàõøû âÿ àüëà áàòàíäûð. Áó áàðÿäÿ äöøöíöëÿðñÿ êè, ùÿðÿêÿëÿð ñÿòèð è÷ÿðèñèíÿ ñàëûíìàäûãäà îëà áèëÿð êè, ìÿêòóá éàçàíëàð ùÿðôëÿð öñòöíÿ èøàðÿ ãîéìàãäà òÿíáÿëëèê åòñèíëÿð âÿ éà îíëàðûí éåðèíè ñÿùâ ñàëñûíëàð, îíäà éàçû äöç îõóíìàç. Áóíóí äà úàâàáû àéäûíäûð. ×öíêè î èøàðÿëÿð éàëíûç éåíè îõóìàüà áàøëàéàíëàð ö÷öíäöð, èëê òÿëèì ö÷öíäöð. Òÿëèìè áèòèðÿíëÿð ö÷öí äåéèë êè, ìÿêòóáëàðäà, äÿôòÿðëÿðäÿ ãåéä îëóíñóí. Áèð øàýèðä îõóìàüà àëûøûá ñàâàäëàíàíäàí ñîíðà ùÿðÿêÿëÿðÿ åùòèéàúû ãàëìàç. Ùÿð áèð äèëäÿ áåëÿäèð. Ýþðìöðñöíöçìö êè, éÿùóäèëÿðèí ÿëèôáàñûíäà äà áèçèìêèíäÿ îëäóüó êèìè, ùÿðÿêÿëÿð âÿ èøàðÿëÿð âàðäûð. Øàýèðäè ÿââÿëÿââÿë áó ùÿðÿêÿ âÿ èøàðÿëÿðëÿ îõóäóðëàð, ñîíðà èñÿ îíëàð ìÿêòóáëàðû âÿ äÿôòÿðëÿðèíäÿ áó èøàðÿëÿðè ãîéìóðëàð. Éóíàíúà äà áåëÿäèð. Ôðàíñûçúà îõóìàüà éåíè áàøëàéàíëàðûí “àãñàíò” äåéèëÿí èøàðÿëÿðÿ åùòèéàúû âàð, èíýèëèñúÿ èñÿ “àãñàíò” ÿñëèíäÿ éîõäóð. Èíäè äÿ èøàðÿëÿðèí øÿêèëëÿðè áàðÿäÿ. Ìÿíèì ôèêðèìúÿ áóíëàð ö÷öí éàä øÿêèëëÿð èõòèðà åòìÿìÿëè, àíúàã ÷îõäàí áÿðè ìÿëóìóìóç îëàí øÿêèëëÿð âÿ èøàðÿëÿðäÿí èñòèôàäÿ åòìÿëèéèê. ×öíêè áó ÿëâåðèøëè âÿ àüëàáàòàíäûð. Íÿçÿðÿ àëìàëû êè, èíýèëèñ ÿëèôáàñû äà áèçèì ÿëèôáàìûçäàêû èøàðÿëÿðèí ÷îõóíà ìþùòàúäûð. Áåëÿ êè, ( ) áèçäÿ äþðä-áåø úöð îõóíà áèëäèéè êèìè, èíýèëèñúÿ äÿ (î) äþðä-áåø úöð òÿëÿôôöç îëóíóð. Áèç ùàçûðäà äàíûøûã (éàçû) òÿðçèíè èñëàù åòìÿéè äöøöíäöéöìöç êèìè, èíýèëèñëÿð äÿ äöøöíìöøëÿð. Íÿùàéÿò, áÿçè àëèìëÿð õöñóñè èøàðÿëÿð èõòèðà åòìèøëÿð êè, ÿñëèíäÿ áó èøàðÿëÿð ñàé ðÿãÿìè øÿêèëëÿðèíäÿí èáàðÿòäèð. Áèð ùàëäà êè, áèçèì äÿ ýþçöìöç àëûøìûø ðÿãÿìëÿðèìèç âàð, îíäà 1, 2, 3, 4, 5 êèìè òàíûø øÿêèëëÿðè èøàðÿ êèìè èøëÿòñÿê ìÿãñÿäÿ ÷àòìàã éîëóìóç àñàí îëàð. Ãåéä: Áèðèíúè – áó éàçûëàí ìÿãàëÿ òÿðòèá åòìÿêäÿ îëäóüóì “Ñöàâè ÿëèôáà êèòàá÷àñû”íûí ìöãÿääèìÿñèíäÿí õöëàñÿäèð. Ùÿðÿêÿëè ùÿðôëÿðèìèç îëìàäûüûíäàí ãÿçåòäÿ ìèñàëëàð âåðìÿéèá, ôÿãÿò ìÿãñÿäèìè àíëàòäûì. Èêèíúè – áó áÿùñè êè÷èê áèð ìÿñÿëÿ çÿíí åòìÿìÿëè! Õÿòòèìèçèí èñëàùû ìààðèôèí ýåíèøëÿíìÿñèíÿ ÿñàñ ñÿáÿá îëäóüóíäàí ìèëëÿòèìèçèí òÿðÿããèñè áó êèìè èñëàùà èñòèíàä åäèð. 228
Ö÷öíúöñö – áó ÿñàñ öçðÿ ÿëèôáà êèòàá÷àñû òÿðòèá åäèðÿì äåäèêäÿ, õàëãû áèð ãèñìÿ äÿâÿò åòìÿê ìÿãñÿäèíè äàøûìûðàì. ßëèôáàíûí èñëàùû ìÿñÿëÿñèíäÿ ùÿð êèì áàøãà áèð øåé äöøöíöá áèçÿ éàçàðñà ìÿìíóí îëàðûã. Áó ìÿñÿëÿéÿ äàèð èíäèéÿ ãÿäÿð éàçûëìûø áèð ÷îõ êèòàá÷àëàð ÿëèìèçäÿ âàðäûð. Ëàêèí îíëàð íàãèñ îëäóüóíäàí ãÿáóëóíà ãÿðàð âåðèëìÿìèøäèð. Äþðäöíúö – áó ìÿñÿëÿéÿ äàèð éàçûëàí èñëàù òÿêëèôèíèí òöðêúÿñèíè èñòàíáóëëóëàðûí éàçìàñû ëàçûì ýÿëèð. Îíà ýþðÿ êè, êÿíàðäà éàøàéàíëàðûí äàíûøûüûíäà ìÿää, êÿñð âÿ ñàèð ùÿðÿêÿëÿðäÿ áèð-áèðèíÿ áÿíçÿìÿçëèê âàðäûð. Áåøèíúè – áó ìÿñÿëÿéÿ äàèð áèð øåé éàçàíëàð äöøöíìÿìÿëèäèðëÿð êè, éåíèäÿí êàìèë áèð ÿëèôáà éàðàäûëûð. Ìÿãñÿä – ìþâúóä õÿòòèí êèôàéÿòëÿíäèðèúè äÿðÿúÿéÿ ÷àòäûðûëìàñû ö÷öí éîë òàïìàãäûð. Åëÿ åòìÿëèéèê êè, èñëàù îëóíàí õÿòòè îõóìàüà àëûøàíëàð êþùíÿ õÿòòèìèçè îõóìàãäàí ìÿùðóì ãàëìàñûíëàð. “Ìöõáèð” ãÿçåòè, 13 úÿìàäèéÿë-ÿââÿë, 1284, ¹47
[ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÄÀÍ] 1284-úö èë 18 ðÿúÿá òàðèõèíäÿ [17.11-1867], òöðêúÿ òîøêàí èë. Ïàðèñäÿí Ìèðçÿ Éóñèô õàí
ßçèç âÿ ìåùðèáàíûì âÿ ìèñèëñèç äîñòóì! ßçèç ìÿêòóáóíóç éåòèøäè. Óøàãëàðûíûçûí âÿôàòûíû áèëèá, ñîí äÿðÿúÿäÿ ãÿìýèí âÿ êÿäÿðëè îëäóì. Àëëàù ýþçöìöí èøûüû îëàí Ðÿøèäè ñèçÿ ÷îõ ýþðìÿñèí. “Ãàíè÷ÿí åðêÿê àñëàíûí ÿëèíäÿ ñÿáð âÿ òÿñëèìäÿí áàøãà íÿ ÷àðÿ îëà áèëÿð?” Ñèçèí èðàäÿíèçäÿêè ãöââÿéÿ áþéöê åòèìàäûì îëäóüóíäàí, ÿìèíÿì êè, öðÿéèíèçÿ ãÿì-ãöññÿ ñàëìàéàúàãñûíûç. Ñèçèí ìÿêòóáóíóçó àëäûüûì çàìàí Ðóùöë-ãöäñ áóðàäà èäè. Îõóäóì, ÷îõ øàä îëäó. Áèçÿ ìÿëóì îëàí øÿõñ èëÿ áàðûøûã ìÿñÿëÿñèíè îíóíëà ÿââÿëúÿäÿí ìöçàêèðÿ åòäèì êè, éàõøû âÿ àáûðëû áàø òóòñóí. “Ìÿíòèãöòòåéð” êèòàáûíû ýþçöìöí èøûüû ö÷öí ýþíäÿðÿúÿéÿì. Îüëóì Ùöñåéí äÿ îíóí çþâãöíÿ óéüóí áèð êèòàá àëûá, ùàçûðëàìûøäûð êè, ýþíäÿðñèí. Ðóùöë-ãöäñöí èõòèðà åòäèéè ÿëèôáàäàí áèð øåé éàçìàüà èúàçÿì éîõäóð. Þçö ñèçÿ ìÿêòóá éàçàúàã âÿ ÿëèôáàíûí íöìóíÿñèíè ýþíäÿðÿúÿêäèð. Ýþðÿúÿêñèíèç êè êèòàáëàðûí ÷àïû ö÷öí áóíëàðäàí éàõøû ùÿðôëÿð ÿñëà îëà áèëìÿç. 229
Ùÿð êÿñ áèðúÿ äÿôÿ, áåø äÿãèãÿ áó ÿëèôáàéà íÿçÿð ñàëàðñà, îíäàí ñîíðà ùÿìèí ùÿðôëÿðëÿ ÷àï îëóíìóø áöòöí êèòàáëàðû ÷îõ àñàíëûãëà îõóéà áèëÿð. Ùàçûðäà ìöñÿëìàíëàð àðàñûíäà ìÿìóë îëàí ÿëèôáàíûí ñàíêè åéíèäèð. Àíúàã áþéöê óñòàëûã âÿ ìÿùàðÿòëÿ äÿéèøäèðèëìèøäèð. Ýÿðÿê þçöíöç ýþðÿñèíèç, ìÿí éàçìàãëà òÿñÿââöð åäÿ áèëìÿçñèíèç. Ñþçöí ãûñàñû, ìÿíèì, ñèçèí âÿ îíóí éåýàíÿ ìÿãñÿäè õàëãà õèäìÿò åòìÿêäèð. Áó õèäìÿò íÿ úöð âÿ ùàíñû éîëëà îëóðñà îëñóí, éàõøûäûð! ßçÿìÿòëè ãèáëÿìèç âÿ ÿçèç ðóùóìóç Øåéõöëèñëàì úÿíàáëàðûíà ìÿíèì ñÿëàìûìû ÷àòäûðûí! ßçèç, ãèéìÿòëè âÿ ùþðìÿòëè äîñòóì ìöñéþ Áåðæåéÿ ÷îõëó ñàëàìëàð! Àéëàð êå÷èð, àíúàã ùåñàá êèòàáû Ëåéïñèãäÿí ýÿëèá ÷àòìàìûøäûð. Èêè àéäûð êè, áåëÿ áèð êèòàáûí ìÿíèì àäûìà ýþíäÿðèëäèéè áàðÿäÿ ìÿëóìàò âÿðÿãÿñè àëìûøàì. Ëàêèí êèòàáûí þçö ùÿëÿ éåòèøìÿìèøäèð. Þç ñàü âÿ ñÿëàìÿòëèéèíèç áàðÿäÿ éàçìàãëà ìÿíè ùÿìèøÿëèê ñåâèíäèðèí! Õàùèø åäèðÿì ßëè áÿéÿ òÿêèä åäÿñèíèç êè, åâèí ãÿáàëÿ ìÿñÿëÿñèíè òåç, ëàï òåç áàøà ÷àòäûðñûí! Àðòûã éàçìàüà èìêàíûì éîõäóð. ßâÿçèìäÿí ýþçöìöí èøûüû Ðÿøèäè þïöí! Îüëóì Ùöñåéí ñèçÿ èõëàñëà ñàëàì ñþéëÿéèð. Ñèçèí ñàëàìûíûçû øÿíèéöêñÿê Ìÿùÿììÿä àüàéà ÷àòäûðäûì. Èôòèõàð âÿ áàøûóúàëûüûíà ñÿáÿá îëäó. Àëëàù ñèçèí âöúóäóíóçó ñàü âÿ ñÿëàìÿò åòñèí. Øåéõöëèñëàìûí éöêñÿêìÿãàì âÿ ùÿãèãÿòøöàð õèäìÿòèíÿ èõëàñ èëÿ ñàëàì ñþéëÿéèðÿì. Àëëàù-òààëà îíó ñàü-ñàëàìàò åòñèí! Ñèçèí ùÿãèãè äîñòóíóç Éóñèô
[ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÄÀÍ] 1285-úè èë, Ñÿôÿðöë-ìöçÿôôÿð àéûíûí 3-ö òàðèõèíäÿ [27.Â-1868] òöðêúÿ Ëèâè èë. Ïàðèñäÿí, Ìèðçÿ Éóñèô õàí
ßçèç äîñòóì âÿ ìèñèëñèç ìåùðèáàíûì! Òåëåãðàìûíûç éåòèøäè. Äþâëÿòèÿëèééåéè-Èðàí òÿðÿôèíäÿí ñèçÿ âåðèëìèø èêèíúè äÿðÿúÿëè íèøàí ö÷öí ñÿìèìèãÿëáäÿí ñèçè òÿáðèê åäèðÿì. Ñèçèí íèøàíûíûçû âÿä åòäèéèì êèìè âÿ þçöíöçöí äÿ òåëåãðàìäà èøàðÿ åòäèéèíèç êèìè ãàéûðäûëàð. Áëàê âÿ ùÿìàéèë èëÿ ùÿð èêèñèíè ÷îõ ýþçÿë ãóòóéà ãîéäóëàð. Áèð ùÿôòÿ áóíäàí ÿââÿë ãóòóíó ìþùöðëÿéèá, Òèôëèñÿ ýÿëìÿëè îëàí Ïàâåë Ðîìàíîâè÷ Íàäèðîâà âåðäèì. Î, ñèçÿ ÷àòäûðàúàã, èççÿò âÿ ñÿàäÿòëÿ ýÿçäèðÿúÿêñèíèç! 230
Ñèçèí 10 äåêàáð òàðèõëè ÿçèç ìÿêòóáóíóç éåòèøìèø âÿ îíóí ìÿùÿááÿòëÿ äîëó ìÿçìóíóíäàí ÷îõ øàä îëìóøàì. Ñîí çàìàíëàðäà ÿëèôáà áàðÿäÿ Ìåëêóì õàíäàí õÿáÿð éåòèøìèð. Éÿíè ìÿêòóá éàçûð, ëàêèí î áàðÿäÿ áèð øåé éàçìûð. Ìÿí èñÿ äþâëÿò âÿ ìèëëÿò ö÷öí ìÿíôÿÿòè ÿëèôáàíû òÿòáèã åòìÿêäÿí äàùà ÷îõ îëàí áþéöê áèð èøëÿ ìÿøüóëàì. ßýÿð òàëå éàð îëñà, ìÿíèì âÿ ìÿíèìëÿ ùÿìôèêèð îëàí éîëäàøëàðûìûí ñÿé âÿ ùöììÿòè íÿòèúÿ âåðÿðñÿ, ÿí ýþçÿë íåìÿòëÿð áèçÿ âÿ ùÿìâÿòÿíëÿðèìèçÿ ãèñìÿò îëàúàãäûð. Áó áèð ìÿñÿëÿíè ñèçÿ õÿëâÿòè éàçäûì, ÿìàíÿò ñàõëàéûí! [Ùå÷ êÿñÿ äåìÿéèí!] Ýþðÿê, íÿòèúÿñè íÿ îëàð! Îüëóì Ùöñåéí ñàü âÿ ñÿëàìÿòäèð. Î, îõóìàãëà ìÿøüóëäóð. Àëëàùûí êþìÿéè èëÿ àãèáÿòè éàõøû îëàúàãäûð. Ýþçöìöí èøûüû Ðÿøèäÿ éàõøû, ýþçÿë âÿ ìöíàñèá áèð êèòàá ýþíäÿðìèøäèð. Êèòàá áèð íå÷ÿ ìöääÿòäèð êè, éöê àðàñûíäà Òÿáðèçÿ ýåäèáäèð. Øÿíèéöêñÿê Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿä áÿéäÿí õàùèø åäèí êè, Àüà Ìèðçÿ Èáðàùèìÿ éàçñûí êè, êèòàáû áèçèì åâäÿí àëûá ýþíäÿðñèí! Êèòàá áèçèì Ùöìà ö÷öí ýþíäÿðäèéèì áèð óøàã àðàáàñû îëàí éöêöí àðàñûíà ãîéóëìóøäó. Àëèúÿíàá, ìþùòÿðÿì àüàì Øåéõöëèñëàìûí õèäìÿòèíÿ ñÿìèìè ñàëàìûì âàðäûð âÿ îíà ÿðç åäèðÿì êè, îíóí ùåñàá êèòàáû áàðÿäÿêè áóéóðóüóíó àéëàðäàí áÿðè óíóòìàìûøàì. Ìöñéþ Áåðæåíèí Ëåéïñèãäÿí ýþíäÿðäèéè íöñõÿ ìÿíÿ ÷àòìàäû. Íþêÿð îíó èòèðìèøìèø, àíúàã ùåé ñþç âåðèðäè êè, éåòèøÿúÿêäèð. Ìÿñÿëÿíè áó ñîí âàõòëàðäà áàøà äöøäöì. Éàçûá, áàøãà âàñèòÿ èëÿ ùÿìèí êèòàáäàí èêè íöñõÿ èñòÿìèøäèì. Àíúàã áèð íöñõÿ ýþíäÿðìèøäèëÿð. Îíóí ÷ÿòèí éåðëÿðèíè áóðàäà ìàùèð áèð ìöíÿúúèìäÿí þéðÿíäèì âÿ ôàðñúàéà òÿðúöìÿ åòäèì. Èíäè ùàçûðäûð. Áó éàõûí ýöíëÿðäÿ õèäìÿòëÿðèíÿ ýþíäÿðÿúÿéÿì. Àíúàã áèëìèðÿì, î ùþðìÿòëè úÿíàá íÿ ö÷öí áóéóðóãëàðû èëÿ ìÿíÿ ìöðàúèÿò åòìèð âÿ áóíóíëà ìÿíè øàä âÿ õîøùàë åòìÿê èñòÿìèðëÿð. Àëëàù øàùèääèð êè, îíëàð ìÿíÿ ùÿð õèäìÿò áóéóðñàëàð, áþéöê øàäëûã âÿ ñåâèíú èëÿ éåðèíÿ éåòèðÿðÿì. Àëëàùà àíä è÷èðÿì êè, íÿ öçäÿ, íÿ äÿ äàëäàäà âÿ íÿ äÿ õÿéàëûìäà äåìÿéÿúÿéÿì êè, “ìîëëàëàð òàìàùêàð îëóðëàð”. Ìÿí î úÿíàáû ìîëëàëàð ñèëêèíäÿí ùåñàá åòìèðÿì. Ìÿí îíó ðóùàíè àëèìëÿðäÿí áèëèðÿì. Ìÿíèì ãèéìÿòëè äîñòóì îëàí ìöñéþ Áåðæåéÿ ÷îõëó ñàëàìûì âàðäûð. Áàøãà äîñòëàðà äà õöñóñè ñàëàìûìû éåòèðèí! Àëëàù ñèçè âÿ þâëàäûíûçû áÿëàëàðäàí ñàõëàéûá, äîñòëóãäà âàð âÿ ñÿáàòëû åòñèí. Ñèçèí ùÿãèãè äîñòóíóç Éóñèô
231
[ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÄÀÍ] 1286-úû èë úÿìàäèÿññàíè àéûíûí 29 òàðèõèíäÿ Òöðêúÿ Èëàí èëè [6.Õ-1869] Ïàðèñäÿí Ìèðçÿ Éóñèô õàí
ßçèç âÿ ùþðìÿòëè äîñòóì! Ñèçèí 12 àâãóñò òàðèõëè ÿçèç ìÿêòóáóíóç áèð íå÷ÿ âàõòäûð êè, ìÿíÿ ÷àòìûø âÿ ñèçèí ñàü-ñàëàìàò îëäóüóíóç ö÷öí øöêöðëÿð åòìèøÿì. ßëàùÿçðÿò èìïåðàòîð òÿðÿôèíäÿí ñèçÿ ÿòà îëóíìóø êîëîíåëëèê ðöòáÿñè âÿ âÿçèôÿñè ìöíàñèáÿòèëÿ ñèçè ñÿìèì-ãÿëáäÿí òÿáðèê åäèðÿì âÿ öìèä åäèðÿì êè, Àëëàùûí ôÿçë âÿ êþìÿéè èëÿ ñèçè ýåíåðàëëûã ðöòáÿñè àëìàã ìöíàñèáÿòèëÿ äÿ òÿáðèê åäÿúÿéÿì. Ñöðóøóí þëäöéöíö ñèçèí ìÿêòóáóíóçäàí îõóéóá õÿáÿð òóòäóì, éîõñà áèëìèðäèì. Áÿëêÿ äÿ òÿÿúúöá åäÿúÿêñèíèç êè, áó íÿ äåìÿêäèð? Áÿëè, ùÿãèãÿòäÿ áåëÿäèð. Áó èñÿ áèçèì èøëÿðèìèçäÿêè ãàéäà-ãàíóíñóçëóüóí íÿòèúÿñèäèð. Òåùðàíäàí áèçÿ èêè èëäÿ áèð ãÿçåò ýÿëèá ÷àòìûð. Äöíéàíûí ùÿð éåðèíäÿí õÿáÿðèìèç âàðäûð, ëàêèí þç åâèìèçäÿí õÿáÿðñèçèê. Îüëóì Ùöñåéíèí ÿùâàëûíû ñîðóøìóøäóíóç. Òÿòèë ýöíëÿðèíäÿ Èíýèëòÿðÿ øÿùÿðëÿðèíäÿí áèðèíÿ ýþíäÿðìèøäèì êè, èíýèëèñ äèëèíè þéðÿíñèí. Áó ýöí Ïàðèñÿ ãàéûäàúàã âÿ Ëóè ëå Ãðàí ìÿêòÿáèíÿ äàõèë îëàúàãäûð. Áóðàäà áèð èëëèê èøè âàð, ñîíðà îðàíû áèòèðÿúÿêäèð. ßçèçèì âÿ ýþçöìöí èøûüû Ðÿøèä õàíûí òÿðÿããèñèíäÿí ñîí äÿðÿúÿäÿ øàä âÿ õîøùàëàì. Èíøàëëàù-òààëà î ýÿðÿê ùÿð úÿùÿòäÿí àòàñûíäàí ôàçèë îëñóí. ×öíêè âàðëûã òÿðÿããè åäèð, éåíè íÿñèëëÿð äÿ î íèñáÿòëÿ òÿðÿããè åòìÿëèäèðëÿð. Ìÿëóì øÿõñèí1 ÿùâàëàòûíû âÿ ìÿëóì øåèðëÿðè äÿ îõóäóì âÿ òÿÿññöô åòäèì. Îíóí âÿçèééÿòè äîüðóäàí äà áåëÿäèð. Ëàêèí Øåéõ Ñÿäè ìÿðùóìóí áó øåðèíèí ìÿçìóíóíà ÿìÿë åòìÿê ëàçûìäûð: “Äîñòëàðëà àëèúÿíàáëûãëà, äöøìÿíëÿðëÿ ìöëàéèìëèêëÿ ðÿôòàð åòìÿëè!”2
Ñèçèí êèìè àäàìëàðà áó úöð ðÿôòàð äàùà àðòûã éàðàøûð. Ìÿíèì öðÿêäÿí ýÿëÿí ìÿùÿááÿò âÿ èõëàñûìà ùå÷ âàõò øöáùÿ åòìÿéèí! Àüûëëû àäàìëàðëà ìÿíèì äîñòëóüóì ãûðûëìàçäûð. Õöñóñèëÿ äÿ êè, êàìèë áèð èíñàíëà. ßýÿð ñèçÿ àç-àç ìÿêòóá éàçûðàìñà, èøèìèí ÷îõëóüó öçöíäÿíäèð. Îíó äà áèëèðÿì êè, ÷îõ äàíûøûá, ÷îõ éàçìàãäàí õîøóíóç ýÿëìèð. Ñöàâè ÿôÿíäè ÿëèôáà âÿ ñèçèí òÿíãèä áàðÿäÿ áèð ñþç äåìÿäè. Ñèçèíëÿ ðàçûëàøûá ñàêèò îëäó. Îíóí “Ìöõáèð” ãÿçåòè äàùà ÷ûõìûð. Èíäè åëìè êèòàá÷à ÷àï åäèð. Ùÿãèãÿòÿí áèëèêëè ýÿíúäèð. Ëàêèí ÿëèôáà ìÿñÿëÿñèíäÿ îíóí äà 232
ôèêðè áàøãàëàðûíûí ôèêðè êèìè ÿéðè ýåäèð. Àíúàã ñèçÿ ìöæäÿ âåðìÿëèéÿì êè, ñèçèí ÿëèôáà ùàããûíäàêû ôèêðèíèç áó ñîí âàõòëàðäà Èñòàíáóëäà þçöíÿ õàëãûí áåéíèíäÿ äàùà ÷îõ éåð åòìèøäèð. Èñòàíáóëäà “Òÿðÿããè” àäëû òöðêúÿ áèð ãÿçåò ÷ûõûð êè, îíäà ÷îõëó ìöáàùèñÿëÿð ÷àï åòìèøëÿð âÿ åòìÿêäÿäèðëÿð. Áèðè ÿëèôáàíûí äÿéèøäèðèëìÿñèíè, äèýÿðè èñëàùûíû òÿëÿá åäèð. Áèð áàøãàñû èñÿ ùÿð èêèñèíÿ ãàðøû éàçû éàçûð, ìöáàùèñÿ åäèðëÿð. Ëîíäîíäà èñÿ òöðêúÿ “Ùöððèééÿò” àäëû ãÿçåò ÷ûõûð. Îðàäà äà ÷îõëó éàçûëàð éàçûá, ùÿì ÿëèôáàäàí, ùÿì äÿ ñèçäÿí áÿùñ åòìèøëÿð. Ùÿð÷ÿíä êè, ùÿëÿëèê øÿõñÿí ñèçèí ÿëèôáàíû ùå÷ êÿñ òÿñäèã åòìÿìèø, ëàêèí èñòèãàìÿò úÿùÿòäÿí ñèçèí ôèêðèíèçèí ÷îõëó òÿðÿôäàðëàðû âàðäûð. Ñèçèí àäûíûçûí ãÿçåòëÿðäÿ ãåéä åäèëìÿñèíèí ñÿáÿáêàðû èñÿ ñèçÿ èõëàñû îëàí ìÿíÿì. ×öíêè “Ùöððèééÿò”äÿ áèð ìÿãàëÿ éàçûëûá, ñèçèí äÿ àäûíûç ÷ÿêèëìèøäèð. Ìöíèô ÿôÿíäè ÿñàñ òÿðÿôäàðëàðäàí áèðèäèð. Éÿãèí êè, îíó òàíûéûðñûíûç. Ñèç Èñòàíáóëäà îëäóüóíóç çàìàíäà äà òÿðÿôäàð èäè. Áó ÿëèôáà ìÿñÿëÿñè çþâã âÿ ñÿëèãÿíè áèëìÿê ö÷öí ãÿðèáÿ ìÿùÿê äàøûäûð. Áÿçè àëèì âÿ ýþçöà÷ûã àäàìëàð äà âàðäûð êè, áó èøèí ëöçóìóíó èíêàð åäèðëÿð âÿ åëÿ äÿëèëëÿð ýÿòèðèðëÿð êè, îíëàðû óøàã áåëÿ ðÿää åäÿ áèëÿð. Ëàêèí áóíà áàõìàéàðàã, ìÿñÿëÿíèí ùÿãèãÿòè àéäûí îëìóøäóð. “Òÿðÿããè”, “Ùöððèééÿò” ãÿçåòëÿðèíèí áó ìÿñÿëÿéÿ äàèð íþìðÿëÿðèíè ìöòëÿã ÿëäÿ åäèá ñèçÿ ýþíäÿðÿúÿéÿì! Õàòèðúÿì îëóí! Úÿíàá Ìèðçÿ Êàçûì áÿé Ïåòåðáóðãäàí Ïàðèñÿ ýÿëìèøäè. Ñèçè îíóíëà ãèéàáè òàíûø åòäèì. ßëèôáàíûçû îíà âåðäèì, àïàðäû âÿ âÿä åòäè êè, ÷îõ éàõøû áèð ìÿãàëÿ éàçàúàãäûð. Ñÿôàðÿòõàíàäà ìÿíçèë åòäèéè áèð ýåúÿ âÿ ýöíäöç ÿðçèíäÿ “Êÿìàëöääþâëÿ”íè îõóäó âÿ ÷îõ áÿéÿíäè. Ëàêèí èøèí àãèáÿòèíè ìöëàùèçÿ íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí áÿçè äÿéèøèêëèêëÿð àïàðìàüû ëàçûì áèëäè êè, ÿýÿð ñèçèí èúàçÿíèçëÿ äÿéèøèêëèêëÿð èúðà îëóíàðñà, ñþçñöç, ÷àï åòìÿê îëàð âÿ àðòûã áèð øÿõñèí áåëÿ ýèëåéëèéèíÿ éåð ãàëìàç. Îíóí íöñõÿñèíè äÿ âàõòû ýÿëäèêäÿ ñèçÿ ýþíäÿðÿúÿéÿì êè, ýþðÿñèíèç. “Ðóùöë-èñëàì” êèòàáû èíøàëëàù, èêè àéà ãÿäÿð ãóðòàðàð. ×îõäàíäûð êè, ÿëèìäÿ áèð ÿñÿð âàðäûð. Ëàêèí êþìÿê÷èíèí àçëûüû âÿ èøèí ÷îõëóüó íÿòèúÿñèíäÿ ùÿëÿ òàìàìëàíìàìûøäûð, àíúàã òàìàìëàíàúàãäûð. Éàõøû ÿñÿðäèð, éÿíè áöòöí òÿðÿããè âÿ ìÿäÿíèééÿò ìÿñÿëÿëÿðèíÿ äàèð Ãóðàíäàí âÿ äîüðó ùÿäèñëÿðäÿí àéÿëÿð âÿ äÿëèëëÿð òàïìûøàì êè, äàùà äåìÿñèíëÿð êè, ôèëàí øåé èñëàì äèíèíèí çèääèíÿäèð âÿ éàèíêè èñëàì äèíè òÿðÿããè âÿ ìÿäÿíèééÿòèí èíêèøàôûíà ìàíåÿäèð. Ðóù Îñìàíëû òÿáÿÿñè âÿ î äþâëÿòèí ãóëëóã÷óñó îëìóøäóð; éÿíè ÿââÿëêè ÿðáàáûíûí ðàçûëûüû âÿ èúàçÿñè èëÿ. Àéäà 120 òöìÿí ìààø âåðèðëÿð. 233
Êîëîíåëëèê ðöòáÿñè âàðäûð. Ýþðöíöð êè, éöêñÿëäÿúÿêëÿð. Éàçûüûí 4-5 éàøëû îüëó þëäö. Ôþâãÿëàäÿ ìöòÿÿññèðäèð. Èñòÿéèðñèíèçñÿ, Òåùðàíà ìèí úöð øåé éàçûá ýþíäÿðèí, îíëàðäàí áèðèíè áåëÿ, îõóéóá ÿùÿìèééÿò âåðìÿëÿðèíè ýöìàí åòìèðÿì. Øåéõöëèñëàì úÿíàáëàðûíà ñÿìèìè ñàëàìëàðûìëà áàøàüðûñû âåðèðÿì. Áàøãà ùþðìÿòëè äîñòëàðà äà áèðÿð-áèðÿð ñàëàì éåòèðèðÿì. Ìöñéþ Áåðæå ìÿíèì ÿçèç äîñòóìäóð. Îíà èõëàñûì âàðäûð. Ýþçöìöí èøûüû Ðÿøèäè þïöðÿì. Þç ÿùâàëûíûçäàí, ñÿëàìÿòëèéèíèçäÿí, ùÿð úöð èñòÿê âÿ áóéóðóãëàðûíûçëà ìÿíè áèýàíÿ áèëìÿäÿí éàçûá áèëäèðèí. Ñèçèí ìÿêòóáëàðûíûç ìÿíèì ðóùóìà òÿñÿëëèäèð, ÿëáÿòòÿ, áåëÿ áèð òÿñÿëëèíè ìÿíäÿí ÿñèðýÿìÿéèí! Ñèçèí ùÿãèãè äîñòóíóç Éóñèô
[ÚßËÀËßÄÄÈÍ ÌÈÐÇßÄßÍ1] Ðóùóìäàí éàõøû ÿçèç ãàðäàøûì! Ñèç Òåùðàíäà îëäóüóíóç âàõòëàð ìÿíèì òàðèõ éàçìàã èøèìèí áàøëàíüûúû èäè. ßýÿð éàäûíûçäà âàðñà, áèð ýöí îíäàí áèð àçûíû ñèçèí åâèíèçÿ ýÿòèðèá îõóäóì. Èíäè îíóí Ìÿùáàäèëÿðèí áàøëàíüûúûíäàí Ñàñàíèëÿðèí ñîíóíà ãÿäÿð äþâðö ÿùàòÿ åäÿí áèðèíúè úèëäè ÷àïäàí ÷ûõìûøäûð. Ùÿð áèð þëêÿäÿ îëàí àüûëëû àäàìëàðà ùÿìèí êèòàáäàí þçöì ýþíäÿðèðÿì. Àéäûíäûð êè, ÿýÿð Èðàíäà áåø íÿôÿð àüûëëû àäàì îëàðñà, îíëàðäàí áèðè ñèçñèíèç âÿ ßýÿð èêè íÿôÿð îëñà, éåíÿ äÿ áèðè ñèçñèíèç. Îíà ýþðÿ äÿ, úÿíàáûíûç ìÿíèì áó êèòàá öçÿðèíäÿ ÷ÿêäèéèì çÿùìÿòëÿðäÿí ýÿðÿê õÿáÿðäàð îëàñûíûç. Îäóð êè, ùÿìèí êèòàáäàí áèðèíè Úÿíàáûíûçûí õèäìÿòèíÿ ýþíäÿðäèì. Îõóäóãäàí ñîíðà ñèçèí ôèêðèíèçÿ íÿ ýÿëÿðñÿ, éàçûí êè, áàøãà úèëäëÿðäÿ èñòèôàäÿ îëóíñóí! Åøèòäèì êè, Ðóñèéàäà èêè íÿôÿð äÿ áàøãà àëèì âàðäûð êè, ìÿí îíëàðûí ÿñÿðëÿðèíè ýþðìöøÿì âÿ áþéöêëöêëÿðè áàðÿäÿ åøèòìèøÿì. Îíëàðäàí áèðè Ìèðçÿ-Êàçûì áÿéäèð êè, Ïåòåðáóðãäàäûð. Äèýÿðè èñÿ Ìèðçÿ Ôÿòÿëèäèð êè, Òèôëèñäÿäèð. Îíëàð ö÷öí äÿ “Íàìåéè-õîñðîâàí”äàí èêèñèíèí öñòöíö éàçûá ýþíäÿðäèì. Õàùèø åäèðÿì êè, Ìèðçÿ Êàçûì áÿéèí êèòàáûíû Ïåòåðáóðãà ýþíäÿðèí êè, îíà ÷àòñûí âÿ îíäàí, ùàáåëÿ Ìèðçÿ Ôÿòÿëèäÿí äÿ úàâàá èñòÿéèí âÿ áèçÿ ÷àòäûðûí! Áóíäàí àðòûã çÿùìÿò âåðìèðÿì. Úÿëàë
234
[ÚßËÀËßÄÄÈÍ ÌÈÐÇßÄßÍ] Ñèçèí àäûíûçû åøèäèá, úÿíàáûíûçûí Ùèäàéÿòëÿ ìöíàçèðÿ ìÿêòóáóíóçó áàøäàí-àéàüà îõóéàðàã, ñèçèí áþéöêëöéöíöçö î ìÿçÿëè âÿ íÿñèùÿòàìèç éàçûäàí äÿðê åòìèøÿì. Ìÿí áåëÿ áèð ôèêðÿ äöøäöì êè, áàøãà áèëèê ñàùÿëÿðèìèç êèìè, áàáàëàðûìûçûí äèëè äÿ ÿðÿáëÿð òÿðÿôèíäÿí ãàðÿò åäèëìèø âÿ èíäè îíóí àíúàã àäû ãàëìûøäûð. Èñòÿäèì êè, î äèë èëÿ áèð øåé äåéèì âÿ ùàçûðäà éåð öçöíöí ÿí áèëèêëè àäàìëàðû îëàí àâðîïàëûëàðûí éàçû öñóëó èëÿ áèð ÿñÿð éàçûì êè, áÿëêÿ, äîüìà éóðäóìóí õàëãû ö÷öí ôàéäàëû îëñóí. Áóíóí ö÷öí äÿ áöòöí ÿçÿìÿòëÿðèíÿ áàõìàéàðàã àäëàðû ÿðÿáëÿðèí òÿúàâöçö íÿòèúÿñèíäÿ àðàäàí ýåäèá óíóäóëìóø ôàðñ ïàäøàùëàðûíûí äàñòàíûíäàí äàùà ëàéèãëè ìþâçó òàïìàäûì. Áó ÿñÿðè éàçìàüà áàøëàäûì âÿ àäûíû “Íàìåéèõîñðîâàí” ãîéäóì. Îíó äþðä ùèññÿéÿ áþëäöì. Áèðèíúè ùèññÿ – Ìÿùáàäèëÿðäÿí ñàñàíèëÿðèí ñîíóíà ãÿäÿðäèð êè, èíäè ÷àïäàí ÷ûõìûø âÿ áèð íöñõÿñèíè úÿíàáûíûçûí õèäìÿòèíÿ ýþíäÿðèðÿì. Õàùèø åäèðÿì êè, îõóäóãäàí ñîíðà ñèçèí ýþçÿë ôèêðèíèçÿ íÿ ýÿëÿðñÿ, éàçûíûç êè, ùÿëÿ ÷àï îëóíìàìûø ýÿëÿúÿê ö÷ ùèññÿäÿ îíäàí èñòèôàäÿ åäèì. Èêèíúè ùèññÿ – áó þëêÿíèí ùþêìäàðû îëìàã ôèêðèíäÿ îëàí òàùèðèëÿðäÿí õàðÿçìèëÿð äþâðöíöí ñîíóíà ãÿäÿðäèð. Ö÷öíúö ùèññÿ – ×èíýèç õàíäàí ñÿôÿâèëÿðÿ ãÿäÿð îëàúàãäûð. Äþðäöíúö ùèññÿ – ìöàñèð äþâðäÿí, þç ÿñèë-íÿñÿáèìäÿí îëàúàãäûð. Ôèêèðëÿøèðÿì êè, áó äþâð ùàããûíäà íÿ éàçûì? Àíúàã áèð öìèäèì âàðäûð êè, éà èøëÿð áàøãà úöð îëàð, éà äà êè, çÿìàíÿ ìÿíè õàðàáà Èðàíäàí õàðèúÿ àòàð êè, áó äþðäöíúö ùèññÿíè äÿ äîüðó, äöçýöí âÿ öðÿéèì èñòÿäèéè êèìè éàçà áèëèì. Úÿëàë
[ÚßËÀËßÄÄÈÍ ÌÈÐÇßÄßÍ] Ìÿíèì ÿçÿìÿòëè ãàðäàøûì! Ñèçèí ìÿêòóáóíóç òöðêúÿ òåàòð ÿñÿðëÿðè âÿ ãÿçåò ìöùÿððèðè èëÿ ìöñàùèáÿíèçëÿ áÿðàáÿð ìÿíÿ ÷àòäû âÿ áèð íå÷ÿ úÿùÿòäÿí áþéöê ñåâèíúèìÿ ñÿáÿá îëäó. Ëàêèí åëÿ êè, áèçèì íàëàéèã ùÿðÿêÿòëÿðèìèçäÿí ñèçèí êÿäÿðëÿíäèéèíèçè âÿ ÿçàá éöêö àëòûíäà îëäóüóíóçó áèëäèì, ÷îõ ñûõûëäûì. Ìÿí éàçûã åëÿ áèëèðäèì êè, áó õàðàáà þëêÿäÿí õàðèúäÿ îëàí ñèçëÿð úàíûíûçû ÿçàáäàí ãóðòàðìûøñûíûç âÿ ðàùàò éàøàéûðñûíûç; áèçèì ïèñ ÿìÿëëÿðèìèçäÿí õÿáÿðèíèç éîõäóð, öðÿéèíèç àñóäÿäèð. Àììà, éåíÿ äÿ áåëÿäèð. Ñèç ÿëèíèçè îäà óçàãäàí òóòóðñóíóç. ×öíêè Ñöðóøóí áèð íå÷ÿ øåðèíè óçàãäàí åøèòìÿêëÿ, ìèí Ñöðóø êèìè ïÿäÿðñóõòÿíè ýþçöíëÿ 235
ýþðìÿê âÿ éöç ìèí äàùà ïèñ øåéëÿðè þç ãóëàüûíëà äèíëÿìÿê àðàñûíäà áþéöê ôÿðã âàðäûð. “Ýþð, éîëóí óçàãëûüû ùàðàäàí ùàðàéàäûð”. Éåíÿ äÿ ñèçèí áó ãÿäÿð àçàäëûüûíûç âàðäûð êè, êþíëöíöçö õîø åäèá, áó ýþçÿëëèêäÿ ìÿêòóáó éàçàðàã, ùÿãèãÿòÿí, Ñöðóøóí âÿ ãÿçåò ìöùÿððèðèíèí àòàñûíà îä âóðà áèëèðñèíèç? Ìÿí éàçûüûí öðÿéèíäÿ èñÿ ìèí ñþéëÿíèëìÿìèø äÿðä âàðäûð. Ñèç ìöñéþ Ôèøåðäÿí ùÿøÿðàò ìÿñÿëÿñèíè åøèäÿðêÿí èíúèéèðñèíèç. Ìÿí èñÿ áåëÿ áèð øÿùÿðäÿéÿì êè, àâðîïàëûëàðëà áèð éåðäÿ êö÷ÿäÿí êå÷ÿðêÿí, ìÿíè òàíûéàíëàð îíëàðû áàøà äöøìÿäèêëÿðè äèëäÿ ñþéöðëÿð. Ìÿíè òàíûìàéàíëàð èñÿ ùÿð èêèìèçè ñþéöðëÿð. Àüçûìû éóìóá ñöêóò åòìÿê âÿ äÿðä-ãöññÿäÿí þëìÿêäÿí áàøãà ÷àðÿì éîõäóð. Ñèç ìöñéþ Ôèøåðäÿí ùÿøÿðàò ìÿñÿëÿñèíè åøèòäèêäÿ õÿúàëÿò ÷ÿêèðñèíèç; áÿñ ýþðöí, ìÿíèì õÿúàëÿòëèéèì íÿ äÿðÿúÿäÿäèð êè, áóðàäà øÿùÿð õóëèãàíëàðû êö÷ÿíèí îðòàñûíäà Èíýèëòÿðÿ ñÿôèðèíèí ñàããàëûíà òöïöðöðëÿð. ßùâàëàò áåëÿ îëìóøäóð: Êå÷ÿí èë áóðàäà Èíýèëòÿðÿ ñÿôèðè òîïñàããàë Àëåñîí Àâðîïàéà ãàéûòìàçäàí ÿââÿë ðÿñìè ïàëòàðäà, ñÿðáàç, ÷îìàã÷û èëÿ Ìöÿééèðöë-Ìÿìàëèêèí åâèíÿ Íîâðóç áàéðàìû ýþðöøöíÿ ýåäèðäè. Øÿùÿð õóëèãàíëàðûíäàí Õàíúàí àäëû áèðèñè þçö êèìè àâàðà áèð úàâàíëà áèð áîøãàá ÷èëîâ-êàáàáäàí ìÿðú åäèð êè, ñÿôèðèí ñàããàëûíà òöïöðñöí. Îäóð êè, ïóñãóäà äóðóð, åëÿ êè, ôÿððàø âÿ ñÿðáàçëàð ýÿëèá ãàðøûäàí êå÷èðëÿð, Õàíúàí úÿëä ùÿðÿêÿòëÿ àòûëûá àòûí úèëîâóíó òóòóð âÿ ñÿôèðèí ñàããàëûíà òöïöðöð. Ñÿôèðèí íþêÿðëÿðè Õàíúàíû òÿãèá åäèðëÿðñÿ äÿ, î, ñÿðáàçõàíàéà ãà÷ûá ñûüûíûð. Ñÿðáàçëàð äà îíà êþìÿê÷è ÷ûõûá, Àëåñîíóí íþêÿðëÿðèíèí ÿëèíäÿí õèëàñ åäèðëÿð. Áó áÿä õÿáÿð áó ýöí Èðàíäà áàø íàçèð îëàí Ìöñòþâôèéöë-Ìÿìàëèêèí äÿðáàðûíà ÷àòäûãäàí ñîíðà ñÿôèðèí êþíëöíö àëìàã âÿ Èíýèëòÿðÿ äþâëÿòèíè ñàêèò åòìÿê ö÷öí Õàíúàíû âÿ îíó ùèìàéÿ åäÿí ñÿðáàçëàðû èøýÿíúÿ èëÿ úÿçàëàíäûðûðëàð. Ëàêèí òöïöðúÿê ñÿôèðèí ñàããàëûíäà âÿ ÿáÿäè õÿúàëÿòëèê èñÿ ìÿíèì âÿ ìÿíèì êèìè àâðîïàëûëàðà ùþðìÿò åäÿí àäàìëàðûí ãÿëáèíäÿ ãàëûð. Çÿðäöøòèëÿðèí ÿùâàëàòûíà äàèð åòäèéèíèç èøàðÿ ÷îõ éåðëè èäè âÿ åëÿ äöøöíöðÿì êè, ÿýÿð èêèíúè ùèññÿíèí áàøëàíüûúûíäà, éÿíè ÿðÿáëÿðèí Èðàíà ñîõóëäóüóíäàí áÿùñ åäèëÿí éåðäÿ áèð øåé éàçàðñàì, áåøèíúè ùèññÿäÿ éàçìàãäàí äàùà éàõøû îëàð. ×öíêè çÿðäöøòèëÿðèí áÿäáÿõòëèéè î ýöíäÿí áàøëàìûøäûð. Äîüðóäóð, èêèíúè ùèññÿ ÷àïäàäûð. Ëàêèí ùÿëÿ ÷àï îëóá ãóðòàðìàìûøäûð âÿ îíóí áàøëàíüûúûíà áèð øåé éàçìàã îëàð. Çÿðäöøòèëÿðèí ÿùâàëàòûíû éàçàðêÿí, îíëàðûí ðÿùáÿðè îëàí Ìàíóêúè Ñàùèáëÿ ñþùáÿò åäèá, îíëàðûí ñÿðýöçÿøòè áàðÿäÿ äöçýöí ìÿëóìàò ÿëäÿ åäÿúÿéÿì. Òàíûøëûüûíûç éîõäóðñà, áó äöíéàýþðìöø ãîúàíûí ÿùâàëàòûíû ñèçèí ö÷öí éàçûðàì: 236
Îíóí ÿñëè ùÿìèí çÿðäöøòèëÿðäÿíäèð êè, þç äîüìà âÿòÿíëÿðèíäÿí Ùèíäèñòàíà ýåòìèøëÿð. Èíäè 20 èëäèð êè, Èðàíà ýÿëìèøäèð. Èíýèëèñ äèëèíè éàõøû áèëèð âÿ çÿìàíÿñèíèí ìÿäÿíè àäàìëàðûíäàíäûð. Ýåúÿ-ýöíäöç Èðàí õàëãûíû ÿðÿáëÿðäÿí îíëàðà éàäèýàð ãàëìûø àüûëñûç ÿãèäÿëÿðäÿí íÿ éîë èëÿ îëóðñà îëñóí äàøûíäûðìàã âÿ îíëàðû äöçýöí éîëà ÷ûõàðìàã ùàããûíäà äöøöíìÿêäÿí áàøãà èøè éîõäóð. Áåëÿ êè, 30-40 íÿôÿð éÿçäëè àòÿøïÿðÿñò óøàãëàðûíäàí Òåùðàíà ýÿòèðòìèø, îíëàð ö÷öí ìÿêòÿá à÷ìûø, îíëàðû îõóòìàã ö÷öí åëìèí áöòöí ñàùÿëÿðè öçðÿ ìöÿëëèìëÿð òÿéèí åòìèøäèð. Ùÿð èë Ùèíäèñòàíûí Êÿúÿðàò âèëàéÿòèíäÿêè àòÿøïÿðÿñòëÿðäÿí èàíÿ éûüàðàã, áó óøàãëàðû îõóòäóðóð. Éåíÿ äÿ õÿúàëÿòèìäÿí ìÿíè àüëàìàã òóòóð. ×öíêè áèëìèðÿì, êå÷ÿí èë ùàíñû èäàðÿ èñÿ áåëÿ áèð ÿìð âåðìèøäè êè, îíëàðûí ìÿêòÿáè áàüëàíñûí âÿ çÿðäöøòèëÿðèí óøàãëàðû åëì þéðÿíìÿñèíëÿð. Áó ìÿêòÿáèí ãàïûñû èêè àéäàí àðòûã áèð ìöääÿòäÿ áàüëû ãàëäû. Íÿùàéÿò, îðàéà-áóðàéà ãà÷ûá, ÷îõëó ïåøêÿøëÿð âåðèëäèêäÿí ñîíðà éåíèäÿí à÷ûëäû. Àðçó åäèðÿì êè, àðàìûçäà âöúóäà ýÿëÿí ìåùðèáàíëûã òåëëÿðè ùå÷ çàìàí ãûðûëìàñûí, ùÿìèøÿ àðàìûçäà ìÿêòóáëàøìà äàâàì åòñèí! Áó äîñòëóüóìóç áþéöê èøëÿðèí ÿñàñû îëñóí âÿ ùàáåëÿ öìèä åäèðÿì, åëÿ áèð âàõò ýÿëñèí êè, î éåðëÿðÿ ýÿëÿ áèëèì âÿ ñèçèí ýþðöøöíöçäÿí ôåéçÿ ÷àòûì. Ãÿëáèì ÿðÿáëÿðèí ÿëèíäÿí ãàíà äþíìöøäöð. Ëàêèí áó ùàëäà ÿëèìäÿí ùå÷ áèð èø ýÿëìèð. Àíúàã èñòÿéèðÿì êè, áÿëêÿ þç äèëèìèçè õàëãûí éàäûíà ñàëàì. Ìÿíèì ùå÷ áèð êÿñÿ, õöñóñèëÿ ñèçÿ èðàä òóòìàã ãöäðÿòèì éîõäóð. Ëàêèí áó êè÷èê ìÿñÿëÿíè äîñòëóã õàòèðèíÿ ñèçÿ éàçûðàì: áèëìèðÿì, íåúÿ îëìóøäóð êè, áÿçè ôðàíñûç ñþçëÿðèíè ÿðÿá äèëèíÿ ýÿòèðìèøñèíèç. Ìÿñÿëÿí: òåëåãðàô – òåëåüðàôèéà, æîãðàôè – úîüðàôèéà, ïîëèòèê – ïîëèòèãà, êîëîíåë – ãîëîíåë, ãðàìåð – üðàìåð îëìóøäóð... Áèëèðÿì êè, áó àäû Òåùðàíäàêû ãÿñèäÿíÿâèñëÿðäÿí áèðè êè, îíó Ìÿùðÿì àäëàíäûðûðëàð âÿ ëÿãÿáè Ìÿëèêöø-øöÿðàéè-Èðàãåéí (èêè Èðàãûí øàèðëÿð ïàäøàùûäûð), ùàëáóêè, áèðäÿí àðòûã Èðàãûìûç éîõäóð... Áó ëÿãÿáè Ìÿùÿììÿä øàù îíà âåðìèøäèð. Áåëÿ êè, îíóí çàìàíûíäà øàùûí äÿðáàðûíà ÿðèçÿ éàçàðàã, áó ëÿãÿáè þçö èñòÿìèøäèð. Ìÿùÿììÿä øàù èñÿ Ùàúû Ìèðçÿ Àüàñûéà éàçìûøäû: “Úÿíàá ùàúû! Áèçèì êè, áèðäÿí àðòûã Èðàãûìûç éîõäóð. Ìàäàì êè, õàùèø åòìèøäèð, áó ëÿãÿáè îíà âåðèí!” Áó ãÿñèäÿíÿâèñ Ñöðóøäàí ìèí äÿôÿ àðòûã êþïÿêîüëó àäàìäûð. ×öíêè ÿëëè èë àòÿøïÿðÿñò îëóá ãÿñèäÿëÿð éàçìûø, þçöíö Èðàí çÿðäöøòèëÿðèíäÿí àäëàíäûðûá, áóíóíëà ôÿõð åòìèøäèð. Óçóí çàìàí þìðöíö áþéöê ìÿêòÿáäÿ áàøà âåðìèø, áó ýöíëÿðäÿ èñÿ ðþâçÿõàíëûã åäèð. Ãðàìåðè – üðàìåð åòäèéèíÿ ýþðÿ, áþéöê ìÿêòÿáäÿ ôðàíñûç äèëè âÿ áàøãà åëìëÿðè þéðÿíÿí øàýèðäëÿðèí ÷îõóíóí äèëèíè õàðàáëàìûøäûð. 237
Ñèçèí úÿíàáûíûç äà þç éàçûíûçäà Êðèñòîô Êîëóìáó – Õðèñòîôîð Ãîëóìá, êðèòèêè – ãðèòèêà, ìàòèìàòèêè – ìàòåìàòèãà, êîðåñïîíäàíñè – ãîðèñïîíäèñ âÿ ñàèð éàçìûøñûíûç, ùàëáóêè áóíëàð àääûð. Ùàçûðäà èñÿ Èðàíäà ôðàíñûç äèëè î ãÿäÿð ñåâèëèá ýåíèø éàéûëûð êè, íÿúèá àäàìëàðäàí áèð ÷îõó þç óøàãëàðûíû áó äèëè þéðÿíìÿéÿ ãîéóð. Îíà ýþðÿ äÿ, ôðàíñûç àäëàðû îíëàðà ÿðÿá àäëàðûíäàí äàùà àðòûã òàíûøäûð. ×öíêè ôðàíñûç äèëèíè éàõøû áèëèðëÿð. Ãàáàãäàíýÿëÿðëèê îëñà äà, õàùèø åäèðÿì ôðàíñûç âÿ ðóñ àäëàðûíû ùÿìèí äèëëÿðäÿ îëäóüó êèìè éàçàñûíûç. Àëëàù øàùèääèð êè, ìÿíèìëÿ òàíûø îëìàã ìöíàñèáÿòèëÿ éàçäûüûíûç ìÿêòóáäà èðàíëûëàðäàí íàöìèä îëäóüóíóç áàðÿäÿêè èøàðÿ, ìÿíÿ ñèçèí öðÿêäÿí íåúÿ éàíäûüûíûçû ýþñòÿðäè. Ìÿêòóáó ùÿð äÿôÿ îõóäóãäà àüëàäûì. Áó ãÿðàðà ýÿëäèì êè, äöíéàéà ýÿëäèéèì âàõòäàí áó ýöíÿ ãÿäÿð êè, àðòûã 45 éàøûì âàðäûð, þç ñÿðýöçÿøòèìè éàçûá, ñèçÿ ýþíäÿðèì. ßýÿð áó ÷àïàð ýÿëèíúÿéÿ ãÿäÿð áèòèðÿ áèëìÿñÿì äÿ, ýÿëÿí ÷àïàðëà ìöòëÿã ýþíäÿðÿúÿéÿì. Èðàíëûëàðäàí ÷îõ äà íàöìèä îëìàéûí! Éàäûìà ýÿëèð êè, áèð íå÷ÿ èë áóíäàí ÿââÿë ôðàíñûç äèëèíäÿ ÷ûõàí áèð ðóñ ãÿçåòèíäÿ îõóìóøàì êè, áó þëêÿíèí úàìààòûíûí ÷îõ øÿðàá è÷ìÿñè áàðÿäÿ éàçûá, áó ÷èðêèí ÿìÿëèí ãàðøûñûíû àëìàã éîëëàðûíû òàïìàã èñòÿìèøäèëÿð. Àõûðäà éàçìûøäûëàð êè, ñîí ÿëàú áóäóð êè, ãîúàëàð þëñöíëÿð, óøàãëàð îíëàðûí éåðèíè òóòñóíëàð âÿ áó ÷èðêèí ÿìÿëäÿí ÿë ÷ÿêñèíëÿð. Ïàê Àëëàùà øöêöð îëñóí êè, ìÿí èðàíëû ýÿíúëÿðè ýþðöðÿì âÿ éàâàøéàâàø îíëàðäàí áÿçè ñþçëÿð åøèäèðÿì êè, èíäèéÿ ãÿäÿð åøèòìÿìèøäèì. Áó èñÿ ìÿíÿ öìèä âåðèð âÿ ìÿí äÿ ñèçÿ öìèä âåðèðÿì. Ìÿí êàüûç âÿ ìÿêòóáóìó þç ñÿôàðÿòõàíàìûç âàñèòÿñèëÿ ýþíäÿðìèøÿìñÿ, ßëè õàíûí äîñòëóüó âÿ äöçýöíëöéöíÿ àðõàëàíìûøàì. Ñèç äÿ äöç èø ýþðìöøñöíöç êè, éàçû âÿ ìÿêòóáóíóçó ðóñ ñÿôàðÿòõàíàñû âàñèòÿñèëÿ ýþíäÿðìèøñèíèç. Àðçó åäèðÿì êè, áóíäàí ñîíðà äà áèçèì àðàìûçäà éåíÿ äÿ ðóñ ñÿôàðÿòõàíàñû âàñèòÿñèëÿ àéäà 1-2 äÿôÿ ìÿêòóáëàøìà îëñóí. Þç ÿñÿðëÿðèíèçäÿí, ôàðñ ÿëèôáàñûíäàí, áàøãà éàçûëàðûíûçäàí âÿ Ùèäàéÿòëÿ ìöáàùèñÿ ìÿêòóáóíóçó ìöòëÿã ýþíäÿðèí. ßýÿð ÷àï îëóíìàìûøñà, âåðèí öçöíö êþ÷öðòñöíëÿð âÿ ìÿíÿ ýþíäÿðèí êè, ÷îõ øàä âÿ õîøùàë îëàúàüàì. Íå÷ÿ ýöíäöð êè, ñèçèí ÿñÿðèíèç ìÿíÿ ÷àòìûøäûð. Îíóí öçöíäÿí 20 íöñõÿ ÷ûõàðòäûðûá, äîñòëàðûí âàñèòÿñèëÿ Èðàí þëêÿñèíèí ùÿð òÿðÿôèíÿ ýþíäÿðìèøÿì. Ìÿêòóáóíóçäà àäûíû ÷ÿêäèéèíèç ùÿçðÿò-Ðóùöë-ãöäñ êèìäèð? Éàçûí ýþðöì, îíóí âÿçèééÿòè âÿ èøè íÿ îëìóø âÿ íÿäèð? ßýÿð îíóí “Ðÿôèã âÿ âÿçèð” ÿñÿðè ñèçäÿ âàðñà, ìÿíÿ ýþíäÿðèí! Úÿëàë
238
[ÌÅËÊÓÌ ÕÀÍÄÀÍ] Ãóðáàíûí îëóì! 12 èéóí òàðèõëè ìÿêòóáóíóç, éåíè ÿëèôáà íöñõÿñè èëÿ áèðëèêäÿ éåòèøäè. Úÿíàáûíûçûí éàçûëàðûíäàí íÿ ãÿäÿð ëÿççÿò àëûá ôàéäàëàíäûüûìû ùÿð äÿôÿ òÿêðàð ñþéëÿìÿéè ëàçûì áèëìèðÿì. Áó äÿôÿ ìÿíèì úàâàá ìÿêòóáóì áèð ãÿäÿð ýåúèêìèøäèð. Ìÿí áèð àç õÿñòÿ èäèì. Ëàêèí áó ýåúèêìÿíèí ñÿáÿáè ñÿäð-ÿçÿìèí íàõîøëóüó èäè êè, áó ýöíëÿðäÿ ðÿùìÿòÿ ýåòäè âÿ ìÿí ñèçèí éàçäûãëàðûíûçû îíóí íÿçÿðèíÿ ÷àòäûðà áèëìÿäèì. Éåíè ñÿäð-ÿçÿìè ìÿíúÿ úÿíàáûíûç òàíûìûðñûíûç. Àüûëëû, áàúàðûãëû àäàìäûð. Ëàêèí áó úöð ôèêèðëÿðäÿí ÷îõ óçàãäûð. Àíúàã ìÿí ñèçèí éàçäûãëàðûíûçû áàøãà äîñòëàðà ùÿìèøÿ ýþñòÿðèðÿì. Áèçèì ìÿãñÿäè äÿðê åòìÿéÿ ãàáèë àäàìëàðûí ñàéû ÷îõ àçäûð. Êå÷ÿí äÿôÿ ìöìêöí åäÿ áèëìÿäèì êè, ñèçÿ èñòÿäèéèì êèìè ÿòðàôëû ìÿêòóá éàçûì. Èêèúÿ êÿëìÿ éàçäûì, ëàêèí ùÿëÿ äÿ îíóí ÷àòìàñû áàðÿäÿ õÿáÿðèì éîõäóð. Èíøàëëàù ÷àòìûøäûð. Áóðàäàêû ãÿçåòëÿðäÿ áèçèì ìÿãñÿäèìèçÿ äàèð ôðàíñûçúà ìöôÿññÿë èçàùàòëàð éàçûëäû. Úèääè ìöáàùèñÿëÿð îðòàéà ÷ûõäû. Ñîíðà èñÿ ãàäàüàí åòäèëÿð êè, áèð äàùà áó úöð øèääÿòëè ìöáàùèñÿëÿð îëìàñûí! Àíúàã úÿíàáûíûçëà ìÿíèì àäûì ãÿñäÿí áó éàçûëàðäà ÷ÿêèëìÿìèøäè. Îíà ýþðÿ êè, áóðàäà áÿçè àõìàãëàð äåéèðëÿð êè, “ÿëèôáàíû ýÿðÿê áèç îñìàíëûëàð þçöìöç èñëàù åäÿê âÿ èêè íÿôÿð ÿúíÿáèíèí ôèêðè àðäûíúà ýåòìÿéÿê!” Áó ñÿáÿáÿ ýþðÿ äÿ ùÿëÿëèê, èñòÿìÿäèì êè, ñèçèí àäûíûçû ãÿçåòëÿðäÿ èøûãëàíäûðàì. Ìÿðùóì ñÿäð-ÿçÿìèí õöñóñè êàòèáè, ñèðäàøû âÿ áàòèíè ìÿñëÿùÿò÷èñè îëàí áèð íÿôÿð ôðàíñûç âàðäûð êè, ìÿíèìëÿ äîñòäóð âÿ þçö äÿ àëèì àäàìäûð. Î, ôðàíñûç äèëèíäÿ ÷îõ ìÿçìóíëó áèð êèòàá÷à éàçûá, ìÿðùóì ñÿäðèí àäûíäàí ÷àï åòäèðäè âÿ áöòöí Àâðîïàäà ùÿìèí êèòàá÷àíû îõóäóëàð. [Êèòàá÷àíûí ìÿçìóíó] áöòöíëöêëÿ ìÿíèì ôèêèðëÿðèì âÿ ñèçèí ìÿãñÿäèíèç ö÷öí ýÿòèðäèéèíèç ÿí éàõøû äÿëèëëÿðèí éåêóíóäóð. Áèð íÿôÿð èíýèëèñ äÿ âàðäûð êè, áèð ìöääÿò Áîìáåéèí ùàêèìè îëìóø âÿ ìÿøùóð àëèìëÿðäÿíäèð. Î, èñëàì ÿëèôáàñûíû äÿéèøäèðìÿê ñàùÿäÿ áèçäÿí ãàò-ãàò àðòûã ñÿé âÿ èñðàð åäèð. Áóðàäà íÿøð îëóíàí ãÿçåòëÿðäÿ ùÿìèí áàðÿäÿ ìÿãàëÿëÿð ÷àï åòäèðìèøäèð. Ñîíðà Ëîíäîíäàí ìÿíÿ ÿòðàôëû èçàùàò éàçûá ýþíäÿðäè. Ìÿíè ýþðìÿéèáñÿ äÿ, ùÿð áèð âàñèòÿ èëÿ áó èøäÿ ìÿíè òÿøâèã åäèð. Áèð íÿôÿð èòàëéàí ôèëîñîô äà ÿëèôáàíû äÿéèøäèðìÿéèí ëöçóìó áàðÿäÿ ÷îõëó éàçûëàð éàçàðàã, áó äþâëÿòèí áàø÷ûëàðûíà òÿãäèì åòìèøäèð. Áó ìöíàñèáÿòëÿ äÿ ìÿíè àõòàðûá òàïìûø âÿ èíäè ÷îõ äîñòëàøìûøûã. Äåéÿ áèëÿðÿì êè, ùå÷ áèð øÿõñè ìÿãñÿäè âÿ ìÿíôÿÿòè îëìàäûüû ùàëäà, áöòöí þìðöíö áó èøÿ ùÿñð åòìèøäèð. Î äåéèð: “Àíúàã èñëàì õàëãëàðûíûí òÿðÿããèñè õàòèðèíÿ, äöíéàíûí òÿðÿããèñè õàòèðèíÿ, ùÿð áèð ìöòÿôÿêêèð èíñàí áó ÿëèôáàíûí èñëàùû óüðóíäà ÷àëûøìàëûäûð”. Ñîí çàìàíëàðäà áàøãà 239
ìÿãàëÿëÿðèíäÿí ÿëàâÿ, éåíè áèð êèòàá÷à éàçûá ÷àï åòäèðìèøäèð. Î êèòàá÷àíû àâðîïàëûëàð àðàñûíäà ìþâúóä îëàí àäÿò öçðÿ ìÿíÿ èòùàô åòäè. Éÿíè êèòàá÷àíûí öçÿðèíäÿ “Ôèëàíêÿñÿ èòùàô åäèðÿì” ñþçëÿðèíè éàçäû. Ìÿí èñÿ àäûìûí ýþñòÿðèëìÿñèíÿ ðàçû îëìàäûì. Íÿùàéÿò, ìÿíäÿí õÿáÿðñèç êèòàáûí öçÿðèíÿ “Áó êèòàá÷àíû Ì-ÿ, éÿíè Ìåëêóìà èòùàô åäèðÿì” ñþçëÿðèíè ÷àï åòäèðìèøäèð. Ñþçöí ãûñàñû, ìÿãñÿäèì îíó äåìÿêäèð êè, ÿòðàôäàí áèð ÷îõ àäàìëàð áó ôèêðÿ òÿðÿôäàð ÷ûõìûøëàð. Ëàêèí íÿ ôàéäà êè, èñëàì þëêÿëÿðèíèí áàø÷ûëàðû áèçè àíëàìàäûëàð âÿ áèð ÷îõëàðû êîðäóëàð. Ìÿðùóì ñÿäð-ÿçÿì Àëè ïàøà áèçèì áó ôèêðèìèçÿ ìåéëñèç äåéèëäè. Àíúàã î ãÿäÿð ùàëñûç âÿ ôÿàëèééÿòñèç èäè êè, ãàðøûéà ÷ûõàí ìàíåÿëÿðäÿí ùå÷ áèðèíè àðàäàí ãàëäûðà áèëìÿäè. Áóðàäà íöôóçëó íàçèðëÿðäÿí èêèñè áèçÿ áþéöê äöøìÿí êÿñèëìèøëÿð âÿ äåéèðëÿð: “ßëèôáàíû äÿéèøäèðìÿê, èñëàì äþâëÿòèíèí ìÿùâèíÿ ñÿáÿá îëàúàãäûð”. Áóíäàí ñîíðà ÿââÿëëÿðäÿ îëäóüóíäàí éàõøû âÿçèééÿòèí éàðàíìàéàúàüû ãåéðè-ìöìêöí äåéèëäèð. Ùÿñÿíÿëè õàí úÿíàáëàðû èëÿ òàì äîñòëóüóìóç âàðäûð. ×îõ øàäàì êè, ñèçèí àðàíûçäàêû ñàáèã ñîéóãëóã äîñòëóüà ÷åâðèëìèøäèð. Äàüûñòàíëû Þìÿð ïàøà ìÿíèìëÿ éîëäàø îëìóø âÿ úÿíàáûíûçûí õèäìÿòèíÿ ñàëàì éåòèðèð âÿ ùÿìèøÿ úÿíàá Øåéõöëèñëàìûí ùàããûíäà äåéèð: “Ãàôãàçûí áèðèíúè àäàìûäûð”. Ìÿíäÿí õàùèø åòìèøäèð êè, îíóí ÿðç-áÿíäÿ÷èëèéèíè Øåéõöëèñëàì úÿíàáëàðûíà ÷àòäûðàì. Ìÿíèì îíà èõëàñûì òàì èäè. Þìÿð ïàøàíûí èõëàñû äà áóíà ÿëàâÿ îëóíäóüóíäàí äàùà äà òàì îëäó. Õöñóñè ñóðÿòäÿ õàùèø åäèðÿì êè, ìÿíèì ñîí äÿðÿúÿäÿ åùòèðàì, ìÿùÿááÿò âÿ áÿíäÿ÷èëèê ùèññëÿðèìè î êàìèë âöúóäà èçàù åòìÿêäÿ òÿðúöìàíûì îëàñûíûç. Ìöíèô ÿôÿíäè äàèìà úÿíàáûíûçûí ÿùâàëûíû ìÿíäÿí ñîðóøóð. Áèëìèðÿì, íÿùàéÿò, ñèçÿ ìÿêòóá éàçäû, éà õåéð! Ùÿð ùàëäà ñèçè ñåâÿí äîñòëàðäàíäûð. Àðòûã áèð ÿðçèì éîõäóð. Ñèçèí ùöçóðóíóçóí ãóðáàíû – Ìåëêóì 16 ñåíòéàáð, ôðàíñûç ñòèëè èëÿ [1870]
[ÌÈÐÇß ÌÅËÊÓÌ ÕÀÍÄÀÍ] Úÿíàá Ìèðçÿ Ôÿòÿëè! Áó õÿòòèí ÷îõëó íþãñàíëàðû âàðäûð, ëàêèí õÿòòèìèçèí èñëàùûíûí ÿââÿëè áåëÿ îëìàëûäûð. Áó ìöãÿääèìÿ èëÿ ñàèð íþãñàíëàðû àðàäàí ãàëäûðìàã àñàí îëàúàãäûð. Ñèç áèçèì õÿòòèìèçè òÿðÿããè åòäèðìÿê ö÷öí ÷îõ çÿùìÿò ÷ÿêäèíèç. Áèçèì úàùèëëÿð ñèçèí ìÿãñÿäèíèçèí éöêñÿêëèéèíè áàøà äöøìÿäèëÿð. Ôÿãÿò ñèç ìÿéóñ îëìàéûí. Ýÿëÿúÿê íÿñèëëÿðèìèç ñèçèí áèëèê âÿ ãåéðÿòèíèçÿ àôÿðèíëÿð äåéÿúÿê âÿ ìöõàëèôëÿðèìèçÿ ëÿíÿòëÿð éàüäûðàúàãëàð. Ìÿí èíäèäÿí ýÿëÿúÿê ÿñðëÿðèí òÿøÿêêöðöíö ñèçÿ ÷àòäûðûðàì âÿ áó íå÷ÿ êÿëìÿíè ñèçèí éàíûíûçäà éàäèýàð ãîéóðàì. Ìåëêóì
240
[ÌÈÐÇß ÌÅËÊÓÌ ÕÀÍÄÀÍ] Úÿíàá Ìèðçÿ! Ãóðáàíûí îëóì! Àüà Ìèðçÿ Ùÿñÿí Òèôëèñäÿí ýÿëäè âÿ úÿíàáûíûçûí ñàü-ñàëàìàò îëìàñû õÿáÿðèíè ýÿòèðìÿêëÿ ìÿíè ÷îõ øàä åòäè. Äåéèðäè êè, ìÿíÿ ö÷ ìÿêòóá éàçìûøñûíûç. ×îõ ùåéôñèëÿíäèì. ×öíêè ùå÷ áèðèñè ìÿíÿ éåòèøìÿìèøäèð. Ìèðçÿ Éóñèô õàí êå÷èá ýåòäèêäÿí ñîíðà õèäìÿòèíèçÿ èêè ìÿêòóá éàçìûøàì. Ùÿëÿ áèëìèðÿì îíëàð ñèçÿ ÷àòìûøäûð, éà õåéð! Áèð òÿäáèð ýþðìÿê ëàçûìäûð êè, ìÿêòóáëàðûìûç áó úöð èòêèí äöøìÿñèí. “Âÿçèð âÿ øåéõ” êèòàá÷àñû áàðÿäÿ úÿíàáûíûçûí ôèêðèíè áèëìÿéè ÷îõ èñòÿðäèì. Õöñóñè áèð ìÿòáÿÿ âàñèòÿñèëÿ áÿçè áàøãà ÿñÿðëÿðèìè äÿ ÷àïà ùàçûðëàìûøäûì. Áó Àâðîïà ìöùàðèáÿñè ôèêðèìè ãàðûøäûðäû, áÿçè áàøãà éàçûëàðëà ìÿøüóë îëäóì. Áó éîëëà äà áèçèì ÿëèôáà èøèìèç éàðûì÷ûã ãàëäû. Èíøàëëàù, äîñòëàðûí ùöììÿòè ñàéÿñèíäÿ éåíÿ äÿ èðÿëè àïàðàðûã. Äîüðóäóð, äöíéàíû åøøÿêëèê òóòìóøäóð. Ëàêèí áóíóíëà áåëÿ, ìÿéóñ îëìàìàëû! Ñèçèí éàçûëàðûíûç áóðàäà éàõøû òÿñèð åòäè. Ëàêèí áóíóíëà êèôàéÿòëÿíìÿìÿëè! Ùÿð âàõò ôöðñÿòèíèç îëàðñà, ùÿìèí ãàéäàäà éåíÿ äÿ éàçûíûç! Ñÿäð-ÿçÿì úÿíàáëàðû ôèêðèìèçè òÿñäèã åäÿíëÿðäÿíäèð. Ëàêèí êèôàéÿò ãÿäÿð òÿïÿðè éîõäóð. Áàúàðäûüûíûç ãÿäÿð îíó òÿùðèê âÿ òÿøâèã åäèí? Ìöíèô ÿôÿíäè íå÷ÿ àéäàí áÿðè ñÿôÿðäÿ èäè, òÿçÿëèêäÿ ãàéûòìûøäûð. ×îõ âàõò îíóíëà ñèçèí ýþçÿë ñèôÿòëÿðèíèçè âÿñô åäèðèê. Áó ìÿêòóáóìóí ñèçÿ ÷àòûá-÷àòìàéàúàüûíû áèëìèðÿì. Îíà ýþðÿ äÿ ÷îõ éàçìûðàì. Ëöòô öçöíäÿí ìÿíèì áÿíäÿ÷èëèéèìè Øåéõöëèñëàì úÿíàáëàðû ùöçóðóíäà òÿçÿëÿéèí! Éÿãèí áèëèðÿì êè, ýþçÿë õàñèééÿòèíèçèí òÿëÿáèíÿ ýþðÿ áàø êîíñóë úÿíàáëàðû èëÿ êàìèë äîñòëóüóíóç âàðäûð. Õàðèúè Èøëÿð Íàçèðëèéèíèí àäàìëàðû öìóìèééÿòëÿ õîøõàñèééÿò âÿ íÿúèá øÿõñëÿð îëóðëàð. Ìöøèðöääþâëÿ Áàüäàääàäûð. Îðàäà äóà åäèð êè, Àëëàù áÿçè àäàìëàðà àüûë âÿ áÿçè àäàìëàðà èñÿ ùþâñÿëÿ âåðñèí. Àðòûã ÿðçèì éîõäóð. Ãóëóíóç Ìåëêóì 25 ðÿìÿçàí, 1287-úè èë [20.ÕÛÛ-1870]
241
ÒÅÙÐÀÍÄÀÍ ÌßÐÙÓÌ ÍÈÇÀÌÖÄÄÞÂËßÍÈÍ ÎÜËÓ, ÒÈÔËÈÑÈÍ ÑÀÁÈà ÁÀØ ÊÎÍÑÓËÓ ÀËÈÝÞÂÙßÐ ÚÀÂÀÍ ßËÈ ÕÀÍÄÀÍ 16 ÐßÌßÇÀÍÄÀ ÌßÍß ×ÀÒÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ Úÿíàá Ìèðçÿ! (“Åé áèçèì äÿðäèìèçèí, íàìóñóìóçóí äàâàñû; åé áèçèì ßôëàòóíóìóç, Úàëèíóñóìóç!”) Þçöìöí ñèçÿ îëàí ñÿìèìèééÿòèìèí äÿðÿúÿñèíè èçàù åòìÿéè ëàçûì áèëìèðÿì. Áó ìÿñÿëÿíè äÿðê åäèá òÿñäèãëÿìÿéè ñèçèí ñàüëàì çþâãöíöç, ïàê òÿáèÿòèíèç âÿ ñàô ãÿëáèíèçÿ ùÿâàëÿ åäèðÿì. Àéðûëäûüûìûç ýöíäÿí áó ìÿêòóáó éàçàíà ãÿäÿð, åëÿ áèð âàõò îëìàìûøäûð êè, ñèçèí ùàããûíûçäà äöøöíìÿìèø îëàì. Äîñòëàðûí ìÿúëèñèíäÿ ñþùáÿò, àíúàã ñèçèí òÿðèôèíèç âÿ ÿñÿðëÿðèíèçèí îõóíìàñûíäàí èáàðÿòäèð. Éàõûí ýÿëÿúÿêäÿ ñèçèí ÿëèôáà ùàããûíäà ïàéòàõòäà áþéöê áèð âÿëâÿëÿ ãàëäûðàúàüàì. Öìèä åäèðÿì êè, Àëëàù-òààëàíûí êþìÿéè èëÿ úÿíàáûíûçûí ìÿðàì âÿ ìÿãñÿäèíúÿ áèð õèäìÿò åäÿ áèëÿúÿéÿì. Ôèêðèì âàð èäè êè, úÿëàë ñàùèáè ÿúÿëë-ÿêðÿì Ìöñòþâôèéöë-Ìÿìàëèêèí – þëêÿíèí áèðèíúè øÿõñèíèí éàíûíà ýåäÿì. ßââÿëúÿ, ñèçèí ÷ÿêäèéèíèç çÿùìÿòëÿðäÿí, éåíè ÿëèôáàíû èõòèðà âÿ òÿáëèü èøèíäÿ äþâëÿòÿ âÿ õàëãà ýþñòÿðäèéèíèç õèäìÿòëÿðäÿí äàíûøàì âÿ õàùèø åäÿì êè, ÿìð âåðñèí êè, àëèìëÿðäÿí, ÿéàíëàðäàí âÿ ñÿëèãÿ ñàùèáëÿðèíäÿí áèð íå÷ÿ íÿôÿð ùÿôòÿíèí ìöÿééÿí ýöíëÿðèíäÿ ìÿíèì ìÿíçèëèìäÿ éûüûøñûíëàð âÿ ñèçèí áó ìþâçóäà éàçìûø îëäóüóíóç ìÿêòóáëàðû âÿ êèòàá÷àëàðû îõóñóíëàð, îíëàðûí ìÿçìóíóíó äÿðê åòñèíëÿð. Ùàãã âÿ èíñàôà óéüóí îëàðàã úÿíàáûíûçûí éàçûëàðûíà áèð úàâàá éàçñûíëàð. ßçÿìÿòëè ÿìèðëÿðèí íÿòèúÿñè, ìöãÿððÿáöë-õàãàí ìþòÿìÿíöññóëòàí, úÿëàë ñàùèáè îëàí õàðèúè èøëÿð íàçèðèíèí îüëó âÿ î éöêñÿê íàçèðëèéèí áèðèíúè ìöàâèíè ñÿðêàð Ìèðçÿ Ìóñòàôà õàí ñðàüà ýåúÿ ìÿíèì ìÿíçèëèìäÿ èäèëÿð. Úÿíàáûíûçûí ýþçÿë ñèôÿòëÿðè ùàããûíäà ýåíèø äàíûøäûãäàí ñîíðà ÿëèôáà áàðÿäÿ þç ôèêðèìè âÿ áó õöñóñäà úÿíàá Ìöñòþâôèéóë-Ìÿìàëèêëÿ äàíûøìàã ôèêðèíäÿ îëäóüóìó î úÿíàáà à÷ûá ñþéëÿäèì. Î úÿíàá èñÿ áó ìÿñÿëÿäÿ ìÿíäÿí ãàáàüà äöøäö, éÿíè î, ìÿíäÿí øÿõñÿí õàùèø åòäè êè, áó èøèí òÿøÿááöñöíö îíà òÿðê åäèì âÿ íÿçÿðäÿ òóòóëàí ìÿúëèñèí îíóí ìÿíçèëèíäÿ òÿøêèë åäèëìÿñèíÿ ðàçûëûã âåðèì. Îíóí áåëÿ áèð ôèêðè âàðäûð êè, èäàðÿëÿðèí ùÿðÿñèíäÿí áèð-èêè íÿôÿð î ìÿúëèñÿ öçâ òÿéèí åòñèí. Ìÿíÿ áóéóðäó êè, ñÿí àíúàã êèòàá÷àëàðû Ìààðèô Íàçèðëèéèíäÿí ýåðè àë! 242
Ìÿí áó èøÿ èãäàì åäÿúÿéÿì. Öìèä åäèðÿì êè, èíøàëëàù, áó èøè ìöâÿôôÿãèééÿòëÿ áàøà ÷àòäûðàúàüàì. Ìöãÿððÿáöë-õàãàí ñÿðêàð Ìèðçÿ Éóñèô õàíû äà ùÿìèí ìÿúëèñ öçâëÿðèíèí ñûðàñûíà éàçìûøûã. Äöíÿí îíóí þçöíÿ áèëäèðäèì âÿ þç ôèêðèìè äÿ ñþéëÿäèì. Î, òÿäáèðèìè áÿéÿíäè. Ùÿëÿëèê èøè áó éåðÿ ÷àòäûðìûøàì. Éàõøû îëàð êè, ñèç Ìèðçÿ Ìóñòàôà õàíà áèð ìÿêòóá éàçûá òÿøÿêêöð åäÿñèíèç êè, îíóí òÿøâèãèíÿ ñÿáÿá îëñóí. ßëè õàí
[ÌÀÍÓÊÚÈÄßÍ] ÍÎÂÐÓÇ ÁÀÉÐÀÌÛ ÝÅÚßÑÈ ÚßÍÀÁ-ÌÖÑÒßÒÀÁ ÀÜÀ ÌÈÐÇß ÔßÒßËÈÍÈÍ ÕÈÄÌßÒÈÍß ÒßÃÄÈÌ ÎËÓÍÌÓØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ
Ãóðáàíûí îëóì! Ùÿð÷ÿíä êè, áó ìþùòàú áÿíäÿíèí î áþéöê àëèì âÿ ìöäðèê úÿíàáûíûçëà áèð àí âÿ áèð äÿãèãÿ âàõòû áèð éåðäÿ êå÷ìÿìèø âÿ èíäèéÿ ãÿäÿð ìöáàðÿê âöúóäóíóçó ýþðìÿê âÿ ýöíÿø ìèñëè îëàí öçöíöçö çèéàðÿò åòìÿê ìÿíÿ ìöéÿññÿð îëìàìûø âÿ äÿðä-äèë åòìÿê ö÷öí àðàìûçäà ìÿêòóáëàøìà éîëó à÷ûã îëìàìûø, ùàáåëÿ ãàðøûíûçäà ñèçÿ ïÿðÿñòèø åòìÿìèøÿì. Ëàêèí áþéöê âÿ àçàäÿ øàùçàäÿ Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿ èëÿ ìöñàùèáëèéèì, ìöãÿððÿáöë-õàãàí Ìèðçÿ Éóñèô õàí êèìè èøýöçàð áèð âöúóäëà äîñòëóüóì, áó äîñòëàðëà ùÿìñèð îëìàüûì, áó íÿúèá èíñàíëàðûí ñÿíèí êèìè áèð àëèì ùàããûíäà ÷îõ ìåùðèáàíëûãëà äàíûøìàñû, ùÿìèøÿ ãÿäèì òàðèõèìèçè ñåâèá, óëó áàáàëàðûìûçû éàä åäÿí î àäëû-ñàíëû âöúóäóí èøè âÿ ðÿôòàðû ùàããûíäà ñþéëÿíèëÿíëÿð ìÿíè äàèìà áåëÿ áèð àðçóéà ñàëìûøäû êè, þçöìö î íÿúèá õàòèðèíèçÿ òÿãäèì ö÷öí áèð áÿùàíÿ îëñóí êè, î áèëèê âÿ ÿäàëÿòèí áþéöê äîñòóíóí áóéðóãëàðûíû êþíöë âÿ úàí ãóëàüûìûí ñûðüàñû åäèì. Íÿùàéÿò, áó ýöíëÿðäÿ Úÿìøèä áàéðàìû âÿ ýöíÿø øÿíëèéè éåòèøäè âÿ ìÿí äÿ áó ÿðèçÿíè éàçìàüà èãäàì åòäèì. Ùÿäñèç øöêöð âÿ ïÿðÿñòèø áèð åùòèéàúñûç õàëèãÿ ðÿâàäûð êè, áöíþâðÿ ãîéóëóøóíóí áàøëàíüûúûíäà áèð èøàðÿ èëÿ âàðëûüû éîõëóãäàí âöúóäà ýÿòèðèá, äöíéàíû çàìàíûí ñîíñóçëóüóíäà, 12 áöðúäÿ ùÿðÿêÿòÿ ýÿòèðäè âÿ ýöíÿøèí áèðèíúè áöðú îëàí ôÿðâÿðäèíäÿ éöðöìÿñè àëÿìÿ éåíèëèê áÿõø åòäè. Î ãàäèð Àëëàù êè, áèð ýþç ãûðïûìû àíäà êàô èëÿ íóíäàí èêè äöíéàíû âöúóäà ýÿòèðäè. 243
Áèçèì áàáàëàðûìûç ôÿðÿù áÿõø åäÿí áó ìöáàðÿê ýöíö Áþéöê áàéðàì âÿ Íîâðóç àäëàíäûðûá, áèðè äèýÿðèíè òÿáðèê åäÿðÿê, çÿìàíÿíèí áþéöêëÿðè ìÿúëèñëÿðèíäÿ øàä âÿ õîøùàë îëóá èôòèõàð ãàçàíìûøëàð. Ñèçÿ èõëàñû îëàí ìÿí äÿ áó ìÿêòóáóìëà áàáàëàðûìûçûí áó ïàê àäÿòèíÿ ðèàéÿò åäÿðÿê, øÿíè àëè îëàí, éöêñÿê ìÿãàì ñàùèáè úÿíàáûíûçà òÿáðèê äåéèðÿì. Áÿíäÿñèíÿ ìèííÿò ãîéìàéàí Àëëàùäàí áèðèíúè òÿìÿííàì ãÿäÿð-ãöäðÿò, àäèë âÿ ìåùðèáàí ÿëàùÿçðÿò øàùÿíøàùûí íåìÿòè ëàéèãèíúÿ, ðÿùìÿòè ýåíèø âÿ õîøáÿõò âöúóäó ñÿëàìÿò îëñóí! Õöñóñèëÿ î áþéöê âÿ ìÿðä àüàìûí âöúóäóíóí áÿõòèéàð îëìàñûíû èñòÿéèð, Àëëàùäàí äèëÿéèì áóäóð êè, þç àèëÿ öçâëÿðèíèçëÿ áèðëèêäÿ óçóí èëëÿð áîéó, øÿðèêñèç ïÿðâÿðäèýàðûí ïÿíàùûíäà øàä âÿ áàøû óúà îëàñûíûç. Äöíÿíèíèç, áó ýöíöíöç âÿ ñàáàùûíûç ìöáàðÿê îëñóí! Ùÿð úöð ïèñëèéèí ãàïûñû öçöíöçÿ áàüëàíñûí! Êàø áåëÿ îëñóí! Êàø áåëÿ îëñóí! Áÿíäÿëÿðèí Àëëàùû ùþðìÿòèíÿ! Åéíè çàìàíäà, áåëÿ áèð òÿøÿááöñ ýþñòÿðèá éàäèýàð îëàðàã, “Èðàíû ñÿéàùÿòèí èçùàðíàìÿñè” àäëû áèð êèòàáû ùöçóðóíóçà ýþíäÿðèðÿì. Áó êèòàá ñèçÿ èõëàñû îëàí áÿíäÿíèçèí ÿñÿðëÿðèíèí òÿðúöìÿëÿðèíäÿíäèð. Îíó ãÿáóë åòìÿêëÿ ìÿíÿ ìèííÿò ãîéìàüûíûçû õàùèø åäèðÿì. Öìèä åäèðÿì êè, ùÿðäÿíáèð ìÿêòóáëàð ýþíäÿðìÿêëÿ âÿ ìÿíÿ õèäìÿòëÿð ùÿâàëÿ åòìÿêëÿ áàøûìû éöêñÿëäÿúÿêñèíèç. Ùÿéàòûíûç ìóðàäûíûçúà îëñóí. 1287-úè èë, Íîâðóç ýåúÿñè [22.ÛÛÛ-1871]
[ÌÈÐÇß ÀÜÀÄÀÍ] ÁßÍÄßÍÈÇ ÌÖßËËÈÔÈÍ ÒÀÍÛÍÌÀÑÛ ÁÀÐßÄßÄÈÐ
Áó áÿíäÿíèí àäû Ìèðçÿ Àüàäûð âÿ þçöì Òÿáðèç ÿùëèéÿì. Óøàãëûãäàí ôðàíñûç âÿ ðóñ äèëëÿðèíè þéðÿíìÿêëÿ ìàðàãëàíäûì. Ôðàíñûç äèëèíè, éàçìàãäà, òÿðúöìÿäÿ âÿ äàíûøìàãäà åùòèéàúû ðÿô åäÿúÿê äÿðÿúÿäÿ þéðÿíìèøÿì. Ðóñ äèëèíè äÿ áèð àç áèëèðÿì. Áèð íå÷ÿ èë äþâëÿòè ìöÿëëèìõàíàäà ÷àëûøûá, Áàüäàääà âÿ Èñòàíáóëäà ìÿìóðèééÿòäÿ îëóá, ìöÿëëèìõàíàíûí Áèðèíúè, Èêèíúè âÿ Ö÷öíúö äÿðÿúÿëè íèøàíëàðûíû âÿ Ìÿúèäèééÿ íèøàíûíû àëûá, öìóìèééÿòëÿ, äþðä íèøàí ñàùèáè îëäóãäàí ñîíðà èíäè éåääè èëÿ éàõûíäûð êè, Èðàí äþâëÿò áàø÷ûëàðûíûí èúàçÿñè èëÿ Òåùðàíäà éöêñÿê Ôðàíñà äþâëÿòè ñÿôàðÿòõàíàñûíäà áèðèíúè êàòèáÿì. Ìÿêòóáóí âÿ êèòàáûí éåòèøìÿñè áàðÿäÿ úàâàáûíûçû ëöòôÿí øÿíèéöêñÿê, ùþðìÿòëè âÿ ñÿàäÿòëè ìöñéþ Êåðáåë – ãöäðÿòëè Ðóñèéà äþâëÿòèíèí Òåùðàíäàêû ñÿôàðÿòõàíàñûíûí ìöòÿðúèìè âàñèòÿñèëÿ ýèçëèúÿ ýþíäÿðèí! 244
Ìÿíèì ÿçÿìÿòëè ñÿðâÿðèì!.. Ôèêèðëÿøäèì êè, þìöðëÿðäÿ âÿôà éîõäóð. Ãîðõäóì, þëÿì âÿ áó êèòàá îðàéà ÷àòìàñûí, îðòàäà èòèá òÿëÿô îëñóí. Îíà ýþðÿ äÿ èñòÿäèì êèòàáû áèð ýöí äÿ îëñà, ñèçÿ òåç ýþíäÿðèì. Áóíà ýþðÿ äÿ î ãÿäÿð ýþçëÿìÿéè áàúàðìàäûì êè, î áèðè íöñõÿ äÿ ãóðòàðñûí, ùÿð èêèñèíè áèð éåðäÿ ýþíäÿðèì... Èíøàëëàù ãóðòàðàí êèìè, õèäìÿòèíèçÿ ýþíäÿðÿúÿéÿì. ßñë ìÿãñÿäèì þëìÿçäÿí ÿââÿë áèð íöñõÿ îðàéà ýþíäÿðìÿê èäè. Èíäè àðòûã èõòèéàð úÿíàáûíûçäàäûð. Öìèä åäèðÿì êè, áóíäàí ñîíðà äà áÿíäÿíè ãàéèáàíÿ èëòèôàòûíûçëà õîøùàë åäèá, ìÿêòóá ýþíäÿðìÿê âÿ ùÿð úöð õèäìÿò ðöúó åòìÿêëÿ äàèìà ñåâèíäèðÿúÿêñèíèç. Èççÿò âÿ ñÿàäÿò ýöíëÿðèíèç äàèìè îëñóí! Íà÷èç ãóëóíóç Ìèðçÿ Àüà
[ÌÈÐÇß ÀÜÀÄÀÍ] Ãóðáàíûí îëóì! Ùÿð÷ÿíä êè, çàùèðÿí ñèçèí ñåâèíú áÿõø åäÿí õèäìÿòèíèçÿ éåòèøìÿê ôåéçèíè ÿëäÿ åòìÿìèøÿì, àììà áèð ÷îõ âàõòäàí áÿðè, î ÿçÿìÿòëè ñÿðâÿðèí äèëëÿðäÿ âÿ àüûçëàðäà ýÿçÿí ýþçÿë ÿõëàãû âÿ òÿãäèðÿëàéèã ñèôÿòëÿðèíèí âÿñôèíè åøèäÿðÿê, ãÿëáÿí òàì èõëàñ âÿ èðàäÿòèì îëìóø âÿ éåíÿ äÿ âàðäûð. Õöñóñèëÿ î âàõòäàí áÿðè êè, î ñÿðâÿòèí ÿñÿðè îëàí òöðêúÿ òåàòð êèòàáûíû îõóìàãäàí ùÿçç àëàðàã, äèýÿð òÿðàâÿò áÿõø åäÿí ÿñÿðëÿðèíèçäÿí äÿ çþâã àëûá, îíëàðûí ùÿð úöð èáðÿò âÿ òÿðáèéÿ âàñèòÿñè îëàí ãÿëáÿéàòàí èáàðÿëÿðè âÿ øèðèí ìÿçìóíóíäàí áÿñèðÿò ÿëäÿ åòìèøÿì; þçöìÿ ëàçûì áèëäèì êè, áó ýþçÿë øèâÿ âÿ áÿéÿíèëÿí öñëóá âÿ ñÿïêèäÿ î ÿçÿìÿòëè ñÿðâÿðÿ òÿãëèä âÿ ïåéðþâëöê åäèá, ìöðèä êèìè, èõëàñ áöñàòûíû àìàäÿ åäÿì. ßââÿëúÿ èñòÿäèì êè, òåàòð êèòàáûíû èñòÿäèéèíèç êèìè, ôàðñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ åäÿì. Ýþðäöì êè, ùÿðôè òÿðúöìÿ ñþçëÿðèí èøëÿíìÿñèíäÿêè ýþçÿëëèéè àðàäàí àïàðûð âÿ êÿëàìûí ìÿëàùÿòèíè ïîçóð. Äîüðóäàí äà ùåéôèì ýÿëäè, òÿðúöìÿíè äàéàíäûðäûì. Ìÿãñÿä âÿ àðçóì ñèçÿ èõëàñ âÿ ïåéðþâëöê îëäóüóíäàí, ùÿìèí ñÿïêè âÿ öñëóáäà ôàðñúà àéðûúà ÿñÿðëÿð éàçìàã éîëó èëÿ áó éåíè ãàéäàíû þç õàëãûì ö÷öí ñÿðìÿøã ãîéäóì êè, èíøàëëàù àüûë âÿ çÿêà ñàùèáëÿðè ñîíðàëàð îíó òÿêìèëëÿøäèðèá, ýþçÿëëÿøäèðìÿê éîëóíäà ÷àëûøàúàãäûðëàð. Áÿíäÿíèçèí èõëàñû áàðÿäÿ î òÿðÿôëÿðäÿ äÿ ìÿëóì îëìàñûíû âÿ òÿñäèã åäèëìÿñèíè èñòÿäèéèì ö÷öí... 245
Áàøãà áèð õàùèøèì äÿ áóäóð êè, áèð íå÷ÿ âàõòà ãÿäÿð áó êèòàá áÿçè àäàìëàðûí íÿçÿðèíäÿí ýèçëè ãàëñûí êè, îíó øþùðÿòëÿíäèðìÿê âàõòû ýÿëèá ÷àòñûí. Áó ìÿñÿëÿ èñÿ î ñÿðâÿðèí åòèìàäûíäàí àñûëûäûð. Àðòûã íÿ çÿùìÿò âåðèì? Ðÿáèÿññàíè àéûíäà Òåùðàíäà éàçûëäû. Íà÷èç áÿíäÿíèç Ìèðçÿ Àüà 1288-úè èë, [Â-1871]
[ÚßËÀËßÄÄÈÍ ÌÈÐÇßÄßÍ] ßçèç ãàðäàøûì! Áèð ìöääÿò ÿââÿë ÿçèç ãàðäàøûì Ìèðçÿ Éóñèô õàí âàñèòÿñè èëÿ áèð ìÿêòóá âÿ “Íàìåéè-õîñðîâàí” ÿñÿðèíäÿí áèð íå÷ÿ ïàð÷à õèäìÿòèíèçÿ ýþíäÿðèëìèøäèð. Èíäèéÿ ãÿäÿð ñèçäÿí ùå÷ áèð úàâàá éåòèøìÿìèøäèð. Áèëìèðÿì, ìÿíè óíóòìóøñóíóç âÿ éà áàøûíûçûí ãàðûøûã îëìàñû úàâàá âåðìÿéèíèçÿ ìàíå îëìóøäóð. Àíúàã éåýàíÿ àðçóì õÿñòÿ îëìàìàüûíûçäûð. Áàøãà ìàíåÿëÿð, íÿ îëóðñà îëñóí, ãîðõóñó éîõäóð. Ìÿíèì ÿùâàëûìû áèëìÿê èñòÿñÿíèç, íåúÿ êè, î ìÿêòóáóìäà éàçìûøäûì, øöêöð Àëëàùà, éàõøûëàøìàüà áàøëàìûøàì. Ýþçöì áèð àç ýþðöð. Ùÿð÷ÿíä êè, ýþçëÿðèì ùÿëÿ äÿ éàõøû ýþðìöð, ëàêèí éåíÿ äÿ øöêöð åòìÿëèéÿì. Áóíäàí ñîíðà öçö éàõøûëàøìàüà äîüðó ýåäèá, éåíÿ äÿ ÿââÿëêè êèìè îëìàñûíà öìèä âàðäûð. “Íàìåéè-õîñðîâàí”ûí èêèíúè úèëäè ÷àïäàí ÷ûõìûøäûð, ñèçÿ ýþíäÿðèðÿì. Öìèä åäèðÿì êè, úÿíàáûíûç áóíó äà áÿéÿíÿúÿêñèíèç. Úÿëàë 1 ðÿáèÿÿññàíè 1288-úè èë [20.ÂÛ-1871]
[ÌÀÍÓÊÚÈ ÑÀÙÈÁÄßÍ] Áþéöê âÿ àçàäÿ øàùçàäÿ àëèúÿíàá Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿéÿ, Ùÿçðÿòõóäàâÿíä ùÿð èøäÿ îíà éàð âÿ êþìÿê÷è îëñóí, éàçäûüûíûç áèð ìÿêòóáäà ñèç áó ìþùòàú áÿíäÿíè éàä åäèá, ùàãã âÿ ùÿãèãÿò îëàí ìÿñÿëÿëÿðè à÷ûá àéäûíëàøäûðìàãëà ãÿëáèìè øàä åòìèøñèíèç. “Ýöíöí õîø êå÷ñèí êè, áèçèì ýöíöìöçö õîø åòäèí”.
246
Áÿëè, õåéèðõàù âÿ ãåéðÿò÷ÿêÿí àëèìëÿðèí äàèìè àðçó âÿ ìÿãñÿäè ïàê Àëëàùûí áÿíäÿëÿðèíèí àçàäëûã âÿ ñÿàäÿòèíè äöøöíìÿêäèð êè, áó äà: “Àäàì þâëàäû áèð-áèðèíèí öçâëÿðèäèðëÿð”.
– ôèêðèíÿ ÿñàñÿí, çÿìàíÿìèçèí þâëàäëàðû ùÿð ìÿçùÿáäÿí, ùÿð ìèëëÿòäÿí âÿ ùÿð ùàíñû þëêÿäÿí îëóðëàðñà îëñóíëàð ìèëëÿò âÿ äþâëÿò òÿÿññöáöíö íÿçÿðäÿ òóòìàäàí, áèðè äèýÿðèëÿ ãàðäàø êèìè ñÿìèìè âÿ ìåùðèáàí éàøàìàëûäûðëàð; åëì âÿ ÿäÿá þéðÿíèá, þç þëêÿëÿðèíèí àáàäëûüû âÿ õàëãëàðûíûí àçàäëûüû óüðóíäà ÷àëûøìàëûäûðëàð. Î ìöáàðÿê âöúóäëàð – âàëàùÿçðÿò øàùçàäÿ, Ðóùöë-ãöäñ, õöñóñèëÿ, ñÿíèí êèìè áèð àëèì âÿ ìààðèôïÿðâÿð, áó áåøýöíëöê äöíéàäà óçóí èëëÿð éàøàéûá ãàëìàëûäûðëàð êè, èíñàíëàð îíëàðûí âàðëûüû ñàéÿñèíäÿ áèð ìöääÿò àñóäÿ éàøàñûíëàð, îíëàðûí ùèìàéÿñèíäÿ çÿìàíÿíèí ïèñëèêëÿðèíäÿí íèúàò òàïñûíëàð âÿ öìóìõàëãûí õåéðèíè èñòÿìÿêäÿ ÿââÿëäÿí àõûðà ãÿäÿð óëó áàáàëàðûìûçûí éîëó èëÿ ýåòñèíëÿð. Áÿëè, î ìèñèëñèç âöúóäóí ýþçÿë ñèôÿòëÿðè âÿ áÿéÿíèëìèø õöñóñèééÿòëÿðè áàðÿäÿ ìöäðèê âÿ èøýöçàð âàëàùÿçðÿò øàùçàäÿäÿí ÷îõ åøèòìèøÿì. ßýÿð êè, ìÿíà àëÿìèíäÿ ùàããûíûçäà àíëàìàëû îëäóüóìó àíëàìûøäûì, ëàêèí èñòÿäèì êè, çàùèðäÿ äÿ èõëàñûìû áèëäèðÿì. Îäóð êè, àäû çèêð îëóíàí øàùçàäÿ âàñèòÿñèëÿ úÿíàáûíûçûí õèäìÿòèíÿ âÿ ùàáåëÿ Êàçûì àüàéà ìÿêòóá éàçûá, “Èðàíû ñÿéàùÿòèí èçùàðíàìÿñè” àäëû êèòàáëà áèðëèêäÿ ýþíäÿðäèì. Êèòàá íóðàíè íÿçÿðèíèçÿ éåòèøìèø, ëàêèí ìÿêòóá íÿäÿíñÿ ÷àòìàìûøäûð. Ñÿáÿáèíè áèëìèðÿì. Îäóð êè, î ìÿêòóáóí ñóðÿòèíè éåíèäÿí éàçûá, ùÿìèí çÿðôèí è÷èíäÿ òÿãäèì åäèðÿì. ßýÿð Àëëàù èñòÿðñÿ, þìðöìöí ãàëàíûíû äà Èðàí þëêÿñè ö÷öí âÿ èðàíëûëàðûí âÿçèééÿòèíÿ ýþðÿ ãÿì-ãöññÿ ÷ÿêèá, òÿÿññöôëÿð åòìÿêëÿ êå÷èðÿúÿéÿì. Ùÿçðÿò-âàëà øàùçàäÿíèí êèòàáûíûí ÷àïû úàùèëëÿðè îéàòìàüà âÿ ùÿìâÿòÿíëÿðèìèçè ðóùëàíäûðìàüà ñÿáÿá îëäóüóíäàí, õîø áèð ùàäèñÿ èäè. “Êÿìàëöääþâëÿ” ÿñÿðèíèí éàéûëìàñû èëÿ Èðàíäà àçàäëûüûí éàðàíìàñû, ùàãã ìÿñÿëÿëÿðèí âÿ ìÿäÿíèééÿòèí áó þëêÿäÿ èúðàñû åùòèìàëû èëÿ èðàíëûëàðûí ÿìíèééÿò âÿ òîõóíóëìàçëûã ÿëäÿ åäÿúÿêëÿðè öìèäèíè ùÿììÿçùÿáëÿðèìÿ ìöæäÿ âåðìÿéèìè èñòÿìèøäèíèç. Ìÿí áó ìöæäÿíè îíëàðà éåòèðäèì. “Ñÿí ìÿíè áó àðçóéà ÷àòäûð”. ßââÿëúÿ þçöì âÿ ùÿìäèíëÿðèì òÿðÿôèíäÿí ùÿçðÿò-âàëà øàùçàäÿéÿ òÿøÿêêöðëÿð åäèðÿì. Ñîíðà ñèçèí ìöäðèê âÿ íÿúèá çàòûíûçûí, òÿê Àëëàùûí áöòöí áÿíäÿëÿðèíèí ðèôàù-ùàëû éîëóíäà ñàô íèééÿò âÿ ïàê òèéíÿòëÿ, ñÿé ýþñòÿðäèéèíè òÿãäèð åäèðÿì. “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íûí éîëýþñòÿðèúè ìÿçìóíóíäàí õÿáÿðäàð îëóá ôàéäàëàíäûì âÿ áèð íöñõÿ äÿ öçöíö êþ÷öðòäöì. 247
Áÿçè ìöëàùèçÿëÿðÿ ýþðÿ Úÿìàëöääþâëÿ (Úÿëàëöääþâëÿ) àäûíû Èãáàëöääþâëÿ éàçûá, ùÿòòà ÷àï åòäèðìÿê ôèêðèíÿ äÿ äöøäöì. Ëàêèí ÿçèç õàòèðèíèçÿ ìÿëóì îëàí ñÿáÿáëÿðÿ ýþðÿ áóíó åòìÿê Èðàíäà ùÿëÿëèê ìöìêöí äåéèëäèð. ßýÿð áàøãà áèð àäàì ÷àï åòäèðÿðñÿ, ìÿí îíäàí ÿëëè úèëä àëàðàì. Ùÿð÷ÿíä êè, ñèçÿ èõëàñû îëàí áó áÿíäÿíèí ýöìàí âÿ éÿãèíèäèð êè, ÿýÿð Èðàíäà ìèí úöð áåëÿ ãèéìÿòëè êèòàáëàð ÷àï åäèëèá éàéûëñà äà, ïîçüóí âÿ áÿäÿìÿë àäàìëàð ö÷öí ÿñëà ôàéäàñû îëìàç. ßùðèìÿí äþíöá ìÿëÿê îëìàç! Áóíóí ö÷öí èòòèôàã ëàçûìäûð. Áÿëè èòòèôàãëà äöíéàíû òóòìàã îëàð. Íÿ èñÿ, “Ýþðÿê, éàðû êèì èñòÿéèð âÿ îíóí ìåéëè êèìÿäèð!” Ùÿð ùàëäà àéäûíäûð êè, 1200 íå÷ÿ èëäÿí áÿðè Èðàíûí âÿ èðàíëûëàðûí âÿçèééÿòè àáàäëûã âÿ àçàäëûã úÿùÿòäÿí ýåðè äöøìöøäöð. Áóíà ýþðÿ äÿ óçóí èëëÿðëÿ âàõò âÿ ùàáåëÿ ßðäÿøèð-Áàáÿê âÿ àüûëëû ïàäøàù Êåéõîñðîâ êèìè ãöäðÿòëè ùþêìäàðëàð ëàçûìäûð êè, àçüûíëûã âÿ ìÿðäèìàçàðëûã àäÿòèíè éàâàø-éàâàø áó øÿðàðÿò÷è, áÿäõàù âÿ õóäïÿñÿíä úàìààòûí áåéíèíäÿí ÷ûõàðòñûí, “Ïåéìàíè-ôÿðùÿíý” çàêîíóíó àçàäëûã âÿ çÿêà ãàíóíóíó òÿòáèã âÿ èúðà åòñèí! Ùÿëÿëèê êè, þëêÿíèí âÿ õàëãûí õåéèðõàùû îëàí áó ãÿäÿð àç àäàìëàð ö÷öí òÿÿññöôäÿí áàøãà áèð èø, òÿñëèì îëóá ðàçûëàøìàãäàí ñàâàéû ÷àðÿ éîõäóð. “Ñÿáð íèúàò ãàïûñûíûí à÷àðûäûð”, ôèêðèíèí òÿéèä åòäèéè êèìè, äþçìÿëèéèê êè, áÿëêÿ äÿ õàëãûí ãåéðÿòèíè ÷ÿêÿí âÿòÿíïÿðâÿðëÿðèí àëè ùöììÿòè âÿ ñÿéè ñàéÿñèíäÿ ýÿëÿúÿêäÿ äÿðäèìèçÿ áèð ÿëàú òàïûëñûí. Ëàêèí èíäè: “Ùàðàéà êè, êþíëö èñòÿéèð, îðàéà ÷ÿêèá àïàðûð”. Ùÿçðÿò-âàëà “Íàìåéè-õîñðîâàí”ûí èêèíúè úèëäèíèí áàøëàíüûúûíäà çÿðäöøòèëÿðèí ÿùâàëàòûíäàí éàçìûøäûð. Î õöñóñäà ìÿí ùÿçðÿò-âàëàéà ÿòðàôëû áèð éàçû éàçûá òÿãäèì åòìèøäèì. Î èñÿ ãûñàúà áèð èúìàë âåðìèøäèð. Ìÿùç ñèçÿ èõëàñûì îëäóüóíäàí ùÿìèí ÿòðàôëû øÿðùè úÿíàáûíûçûí õèäìÿòèíÿ ýþíäÿðèðÿì êè, áÿëêÿ “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íäà âÿ éà áàøãà áèð éåðäÿ èøèíèçÿ éàðàäû. Àðòûã ÿðçèì éîõäóð. Ñèçÿ èõëàñû îëàí áÿíäÿíèç Ìàíóêúè-Ëèìúè. 24 ðÿáèÿññàíè 1288-úè èë [14.ÂÛÛ-1871]
Åéíè çàìàíäà õèäìÿòèíèçÿ ÿðç åäèðÿì êè, “ßíúöìÿí-àðàéå-ùóøÿíý” êèòàáû ìÿðùóìè-ìÿüôóð Ùèäàéÿò òÿõÿëëöñëö ëÿëÿáàøû Ðçàãóëó õàíûí ÿñÿðëÿðèíäÿí îëóá, ãÿäèì ôàðñ äèëèíèí ÷îõ ýþçÿë âÿ àðçó îëóíàí ìöêÿììÿë ëöüÿòèäèð. Çÿìàíÿíèí ìöòÿôÿêêèð àëèìè âÿ ôèëîñîôó îëàí î ìÿðùóìóí ìÿíÿ ñîí äÿðÿúÿ ìÿðùÿìÿòè âàð èäè âÿ ìÿùç äîñòëóã õàòèðèíÿ âÿ øÿõñè õàùèøèìÿ ýþðÿ áèð íå÷ÿ èë áó èøëÿ ìÿøüóë îëìóø âÿ ñîí çàìàíëàðäà ÿñÿðè 248
áàøà ÷àòäûðìûøäû. Ùàçûðäà êèòàá ÷àïäàí ÷ûõìàã öçðÿäèð. Èíøàëëàù ÷àïäàí ÷ûõàíäàí ñîíðà îíóí áèð íöñõÿñèíè ùÿäèééÿ îëàðàã, ÿçèç õèäìÿòèíèçÿ ýþíäÿðÿúÿéÿì. Èíäè êè, áó èõëàñû îëàí áÿíäÿ èëÿ úÿíàáûíûç àðàñûíäà ìÿêòóáëàøìà áàøëàíìûøäûð, õàùèø åäèðÿì, ÿââÿëà, ñèçèí ìÿðäàíÿ ùöçóðóíóçà ìÿêòóáëàðûìû ùàíñû éîë âÿ êèìèí âàñèòÿñèëÿ ýþíäÿðìÿéèìè ìöÿééÿí åäÿñèíèç êè, ñèçÿ òåç ÷àòñûí âÿ úàâàáû äà ìÿíÿ éåòèøñèí? Èêèíúèñè, úÿíàáûíûçû ùÿð áàðÿäÿ, íÿ úöð õèäìÿò âÿ áóéóðóüóíóç îëàðñà, ùå÷ áèð øåéè íÿçÿðÿ àëìàäàí éàçûá ìÿíÿ ìöðàúèÿò åäÿñèíèç. Úÿíàá ñÿðêàðûí òÿðèôëÿðè ÿñàñûíäà ìÿíèì äÿ úÿíàá-ìöñòÿòàá Øåéõöëèñëàìà (îíóí éöêñÿê úàëàëû ÿáÿäè îëñóí) ãàéèáàíÿ èõëàñ âÿ èíàìûì âàðäûð. Îíóí ñÿàäÿò ìÿíáÿéè îëàí õèäìÿòèíÿ àðçóëàðëà äîëó áó ìÿêòóáóìëà òàì èõëàñëà ñàëàì éåòèðèðÿì. Àðòûã ÿðçèì éîõäóð.
[ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÄÀÍ] Ãóðáàíûí îëóì! Ñèçèí ùþðìÿòëè âÿ ìöôÿññÿë ìÿêòóáëàðûíûçûí ùàìûñû ìÿíÿ ÷àòìûøäûð. Àëëàùà âÿ äîñòëóüóìóçà àíä îëñóí êè, ÿòðàôëû áèð øåé éàçìàüà èìêàíûì éîõäóð. Ùÿòòà, î ãÿäÿð âàõò áåëÿ òàïà áèëìèðÿì êè, ãàðàëàìà éàçûì, âåðèì öçöíö êþ÷öðñöíëÿð. Öðÿêäÿ ìèí ñþçöì âàð, áèëìèðÿì îíëàðû íÿ âàõò éàçàúàüàì âÿ éà íÿ âàõò ñèçèíëÿ ýþðöøöá äàíûøìàã ìÿíÿ ãèñìÿò îëàúàãäûð. Êàø, Àëëàù ãèñìÿò åäÿéäè êè, Ìÿêêÿéÿ ýåäÿéäèì, éîëöñòö ñèçè ýþðÿéäèì âÿ Ðÿøèäè þïÿéäèì. Öìèä åäèðÿì êè, áèçèì éåíè âÿçèôÿìèç ñèçèí ñåâèíúèíèçÿ ñÿáÿá îëóáäóð. Âàëàùÿçðÿò Ùåøìÿòöääþâëÿ ìÿäÿíè øàùçàäÿëÿðäÿíäèð âÿ ìÿíÿ ÷îõ èëòèôàòû âàðäûð. Ñèç äÿ î áþéöê øàùçàäÿíèí èëòèôàòûíû ãàçàíìàüà ÷àëûøûí! Ñèçèí âÿ ìÿíèì ùÿãèãè äîñòóìóç ßëè õàí âÿ ùàáåëÿ Ùàúû Ìåùäè ñèçèíëÿ éåíèäÿí ýþðöøìÿéÿ íàèë îëàúàãëàð. Øåéõöëèñëàì úÿíàáëàðûíûí õèäìÿòèíÿ ñÿìèìè ñàëàìûì âàðäûð. Èêè ÿìàíÿò, éÿíè êèòàáëàð, Ìàíóêúè Ñàùèá òÿðÿôèíäÿíäèð êè, õèäìÿòèíèçÿ ÷àòäûðìàã ö÷öí Ùàúû Ìåùäèéÿ âåðäèì. Þç ñÿëàìÿòëèéèíèçäÿí éàçûí! Ìÿêòóáóí ìöõòÿñÿð îëìàñû ö÷öí ìèí äÿôÿ öçð èñòÿéèðÿì. Ùÿð ùàëäà, ãÿëáÿí ñèçÿ èõëàñûì áþéöêäöð. Éóñèô 1 úÿìàäèÿññàíè 1288-úè èë. [18.ÂÛÛÛ-1871]. Òåùðàíäàí éàçûëìûøäûð.
249
[ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÄÀÍ] 7 úÿìàäèÿññàíè 1288-úè èë [25.ÂÛÛÛ-1871] Òåùðàíäàí
Ãóðáàíûí îëóì! Áó áèð íå÷ÿ êÿëìÿíè áþéöê ñöðÿòëÿ éàçûðàì. Ìèí úöð çÿùìÿòëÿ áèð èø ýþðìöøöê êè, áÿëêÿ áèð éîë à÷ûëñûí. Ìÿêòóáóí è÷ÿðèñèíäÿêè çÿðôè ëöòôÿí ÷îõ òåç éåòèðèí. Îíóí ÷àòìàéàúàüûíäàí ÷îõ íèýàðàí îëäóüóìà ýþðÿ ìÿúáóð åäèí êè, ÷àòìàñû áàðÿäÿ ìÿíÿ òåëåãðàì âóðñóí êè, õàòèðúÿì îëóì. ßëáÿòòÿ, ìèí úöð ìÿñÿëÿ âÿ ìèí úöð ñþçöì âàðäûð êè, ÿýÿð ñþéëÿñÿì, êàòèá éàçà áèëìÿç. Þçöíöí äÿ êè, âàõòûì éîõäóð. Åëÿ áèð èøèí è÷èíÿ äöøìöøÿì êè, íÿ ÷ûõûá ãà÷à áèëèðÿì, íÿ äÿ þç éöêñÿê ôèêèðëÿðèìè à÷ûá ñþéëÿéÿ áèëèðÿì. Ùÿçðÿò-âàëà Ùåøìÿòöääþâëÿíèí õèäìÿòèíÿ ìÿíèì, èõëàñûìû âÿ ÿðçáÿíäÿ÷èëèéèìè éåòèð! Èðàíûí ìÿäÿíè øàùçàäÿëÿðèíäÿíäèð, ìÿíÿ èñÿ ãÿëáÿí èëòèôàòû âàðäûð. Àìàíäûð, åé êàìèë èíñàí, äöíéàíûí þìðö áàøà ÷àòäû, áèç èñÿ õàëãûìûçà âÿ âÿòÿíèìèçÿ çÿððÿ ãÿäÿð õèäìÿò åäÿ áèëìÿäèê. Úÿíàá Øåéõöëèñëàìà ñÿìèìè ñàëàì éåòèðèðÿì. Öìèä åäèðÿì êè, ôöðñÿò òàïûá, ñèçÿ ÿòðàôëû ìÿêòóá éàçà áèëÿúÿéÿì. Ìÿíèì ãÿëáèì êÿäÿðëè, ôèêèð-õÿéàëûì ïàñëàíìûøäûð. Íÿ ùÿíýàìÿ ãîïäóüóíó áèëìèðñèíèç. Ùåéðÿò äÿðéàñûíäà áîüóëìàãäàéàì. ßçèç ðóùóì ñÿðòèïÿ ìÿíèì ñàëàìûìû éåòèðèí. Îíóí úàíûíà ôÿäà îëóì, ÷îõ éàõøû èíñàíäûð. Áàøãà äîñòëàðà äà ñàëàì éåòèðèí. ßçèçèì âÿ ýþçöìöí èøûüû Ðÿøèä õàíà ñàëàì éåòèðèð âÿ îíó þïöðÿì. Éóñèô
[ÌÈÐÇß ÌÅËÊÓÌ ÕÀÍÄÀÍ] Úÿíàá Ìèðçÿ, ñÿíÿ ãóðáàí îëóì! Ùÿçðÿò-ÿøðÿôè-âàëà, ñÿðêàð Åëõàíè ìÿíèì õöñóñè äîñòëàðûìäàíäûð âÿ Òèôëèñ éîëó èëÿ Òåùðàíà ýåäèð. Îíóí áÿõòèíÿ ãèáòÿ åäèðÿì êè, Òèôëèñäÿí êå÷ÿúÿêäèð. Áèð àç áóíäàí ÿââÿë õèäìÿòèíèçÿ áèð ìÿêòóá éàçìûøàì êè, ÷àòûá-÷àòìàäûüû áàðÿäÿ ùÿëÿëèê õÿáÿðèì éîõäóð. Áóðàäà áàø âåðÿí äÿéèøèêëèêëÿð áöòöí ôèêèðõÿéàëûìû àëò-öñò åòìèøäèð. Ùàããûíäà éàçäûüûì úÿíàá ÿëèôáàíûí èñëàùû éîëóíäà áóðàäà ñÿðô åòäèéèíèç ñÿéëÿðäÿí òàìàìèëÿ õÿáÿðäàðäûð. Áèçèì òÿêëèôèìèçèí ðÿää îëóíäóüó ìÿúëèñäÿ ñÿäðëèê åäÿí øÿõñ èíäè ãÿçàäÿí áó éåíè äÿñòýàùäà ìààðèô íàçèðè îëìóøäóð. Áóíà ýþðÿ äÿ áèçèì 250
àðçó åòäèéèìèç èøèí áèð ãÿäÿð òÿõèðÿ äöøìÿñè ëàáöääöð. Ëàêèí ìÿí áöòöí áó öìèäñèçëèêëÿðäÿí ñîíðà éåíÿ äÿ èøè éåíèäÿí áàøëàéûá, èñðàð åäÿúÿéÿì. Òåùðàíûí âÿçèééÿòè áàðÿäÿ íÿ äåéÿ áèëÿðñèíèç? Èíøàëëàù êè, Èðàíûí áÿëàëÿðè öçÿðèíÿ éåíè áèð áÿëà ÿëàâÿ îëóíìàéàúàãäûð. Èìïåðàòîðóí îðàéà òÿøðèô ýÿòèðìÿñèíèí, éÿãèí êè, úÿíàáûíûç ö÷öí áèð ôàéäàñû îëìóøäóð. Ùÿçðÿòè-âàëà Ùåøìÿòöääþâëÿ Èðàíûí êàìàë ñàùèáè îëàí øàùçàäÿëÿðèíäÿíäèð. Éÿãèí êè, îíóíëà ýþðöøìöøñöíöç. Òÿÿññöô êè, Èðàíûí áöòöí êàìàë âÿ èñòåäàä ñàùèáëÿðè ÿçèëèá-òàïäàëàíûð âÿ ìÿùâ îëóðëàð. Úÿíàá Åëõàíèíè Øåéõöëèñëàì úÿíàáëàðûíûí õèäìÿòèíÿ àïàðûí êè, øèôàùÿí ìÿíèì ÿðçáÿíäÿ÷èëèéèìè îíà éåòèðñèí! Ùÿçðÿò-ÿøðÿô Åëõàíè ìÿíèì âÿçèééÿòèìäÿí òàìàìèëÿ õÿáÿðäàð îëäóüó ö÷öí ùÿìèí ãÿäÿð áàøàüðûñû âåðìÿêëÿ êèôàéÿòëÿíèðÿì. Èíøàëëàù òåçëèêëÿ ÿòðàôëû úàâàáëàð éàçìàãëà áó êþùíÿ âÿ ñÿìèìè äîñòóíóçó øàä âÿ ìèííÿòäàð åäÿúÿêñèíèç. Úÿíàáûíûçûí ãóëó Ìåëêóì 19 øÿáàí 1288-úè èë [5.ÕÛ-1871]
[ÌÀÍÓÊÚÈ ÑÀÙÈÁÄßÍ] Ãóðáàíûí îëóì! ×îõäàí èäè êè, áó äîñòóíóç äöíéàíûí ãÿäèì âÿ äöçýöí àäàìëàðûíäàí éàäèýàð îëàí î éåýàíÿ ìöäðèê èíñàí âÿ ìÿøùóð ìöòÿôÿêêèðèí ùàçûðêû âÿçèééÿòèíäÿí ùå÷ áèð âÿúùëÿ õÿáÿðäàð äåéèëäè âÿ ùÿìèøÿ î øÿíèóúà, ÿäàëÿò âÿ áèëèê ñàùèáèíèí ðóçèýàðûíûí íåúÿ êå÷äèéèíè àðàéûá ñîðàãëàøûðäû. Íÿùàéÿò, èíäè ìöáàðÿê ìÿêòóáóíóçó ýþðìÿêëÿ øàä âÿ õîøùàë îëóá, îíóí ìÿçìóíó âÿ éàçûëûø òÿðçèíäÿí ñåâèíèá øÿíëÿíìèøäèð. Àðçó âÿ öìèä ýþçö ãÿëáèìäÿ ÿââÿëêèíäÿí äàùà çèéàäÿ àëîâëàíìûø âÿ èñòÿéèðÿì êè, åùòèéàúû îëìàéàí Àëëàùûí êþìÿêëèéè âÿ òàëå óëäóçóíóí ðÿùáÿðëèéè èëÿ âöúóäóíóçóí öíñöðëÿðè î ãÿäÿð ìþùêÿìëÿíñèí êè, áèç çÿðäöøòèëÿðèí ÿñèë âÿòÿíè îëàí áåùèøò òÿáèÿòëè Èðàíûí áèýàíÿëÿðäÿí òÿìèçëÿíìÿñèíè î éåýàíÿ ìöáàðÿê âöúóäóíóç ýþçö èëÿ ýþðñöí âÿ öðÿêäÿêè àðçó âÿ ôèêèðëÿðèíèç ìöâÿôôÿãèééÿòëÿ ùÿãèãÿòÿ ÷åâðèëñèí. “ßðÿíëÿð úàíûíûçà íóð áÿõø åòñèíëÿð, äèíèíèçè âÿ ðóùóíóçó ìöùàôèçÿ åòñèíëÿð”.
Éàçìûøäûíûç êè, ìÿíèì “ßùðèìÿí ìÿëÿê îëà áèëìÿç”, “Éàääàí ñèðäàø îëà áèëìÿç” ôèêðèì âÿ ÿãèäÿìëÿ øÿðèê îëìàéûðñûíûç. Ñÿáÿáè íÿçÿðäÿ òóòìàã ëàçûìäûð. Ñèçèí áó äîñòóíóç äà ñÿáÿáè íÿçÿðäÿ òóòàðàã 251
éàçìûøäûð êè, “ßùðèìÿí ìÿëÿê îëìàç, ìÿýÿð áèðëèêëÿ, áÿëè!”, “Áèðëèêëÿ äöíéàíû òóòìàã îëàð”. Áèðëèêäÿí ìÿãñÿä, î íÿúèá âÿ ìöäðèê èíñàíûí ãÿëáèíäÿ îëàí ìÿòëÿáëÿðèí èúðàñûäûð êè, áóíëàð äà Êÿìàëöääþâëÿ ùÿìôèêèðëÿðèíèí âÿ ñèçÿ ïÿðÿñòèø åäÿíëÿðèí ñîí àðçó âÿ ìÿãñÿäëÿðèäèð. “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íû ÷àï åòäèðÿúÿéèì éåð áàðÿäÿ áó äîñòóíóçäàí ñîðóøóá áóéóðìóøäóíóç êè, ÿñÿðè áèð øåé àðòûðûá-èõòèñàð åòìÿäÿí ùàðàäà éàçûá ÷àï åòäèðìÿê îëàð? Áóíà Èðàíäàí õàðèúäÿ, Ùèíäèñòàíäà, Àâðîïàäà áèçèìëÿ ùÿìôèêèð äîñòëàðäàí áèðèíèí êþìÿéè èëÿ íàèë îëìàã èìêàíû âàðäûð. Ñèçÿ èõëàñû îëàí áÿíäÿíèçèí Êÿìàëöääþâëÿ àäûíû Èãáàëöääþâëÿ èëÿ ÿâÿç åòìÿñèíèí ñÿáÿáèíè àðàøäûðìûøäûíûç. Ìÿí Êÿìàëöääþâëÿíè äåéèë, Úÿìàëöääþâëÿíè (Úÿëàëöääþâëÿíè) äÿéèøäèðìèøÿì. Ñÿáÿáè áóäóð êè, ùàëùàçûðäà Úÿìàëöääþâëÿ (Úÿëàëöääþâëÿ) ëÿãÿáè ìÿøùóðäóð âÿ áó ëÿãÿá àçàäÿ âÿ íÿúèá øàùçàäÿéÿ ìÿíñóáäóð. Àíëàìàç âÿ ôèòíÿêàð àäàìëàð ýöíäÿí-ýöíÿ îíóí ùàããûíäà éåíè øàéèÿëÿð éàéûð âÿ þç õÿéàëëàðûíäà ýÿëÿúÿê ö÷öí äÿ áÿùàíÿëÿð àõòàðûðëàð. ßýÿð áó ÿñÿð äÿ ÷àï îëóíóá, îíóí àäû èëÿ øþùðÿò òàïàðñà, îíà ÿäàâÿò áÿñëÿéÿíëÿðèí ÿëèíÿ êå÷ìèøäÿêèíäÿí äàùà àðòûã áÿùàíÿ äöøÿ áèëÿðäè. Áÿëè, áóíà ýþðÿ äÿ ìÿí Úÿìàëöääþâëÿíè Èãáàëöääþâëÿ éàçäûì. Åéíè çàìàíäà, ñèç éàçìûøäûíûç êè, “Êÿìàëöääþâëÿ” êèòàáûíûí áöòöí ìÿòëÿáëÿðèíè èñòÿäèéèíèç êèìè, áèð éåðäÿ éàçäûðûá âÿ áåëÿ áèð ôèêðÿ ýÿëìèøñèíèç êè, àðõàéûí áèð âÿñèëÿ èëÿ îíó ñèçÿ èõëàñû îëàí áó äîñòóíóçà ýþíäÿðÿñèíèç. ßëáÿòòÿ, äàùà éàõøû îëàð êè, îíó ðóñ âàñèòÿñèëÿ ýþíäÿðÿñèíèç êè, áó äîñòóíóçà ÷àòñûí âÿ ìÿí äÿ àç-÷îõ þç íöñõÿìè òÿñùèù åäèì. “ßíúöìÿíàðàéå-ùóøÿíý” ëöüÿòèíè Ðóñèéà ñÿôàðÿòõàíàñû âàñèòÿñèëÿ î ìåùðèáàí äîñòóìà ýþíäÿðäèì. Çÿðäöøòèëÿðèí ñÿðýöçÿøòèíè äÿ ñîíðà éàçûá ãóðòàðàí êèìè ýþíäÿðÿúÿéÿì. Àõûðäà îíó õàùèø åäèðÿì êè, ìöáàðÿê øÿêëèíèçè ýåúèêäèðìÿäÿí òåçëèêëÿ ùÿìèí áó ÷àïàð âàñèòÿñè èëÿ ìÿíÿ ýþíäÿðÿñèíèç, úàíëà âÿ êþíöëëÿ àðçó åäèðÿì êè, ýþçöìöí þíöíäÿí àñàðàã, áàõäûãúà øàä âÿ õîøùàë îëóì. Ùàáåëÿ, ìÿêòóáëàð éàçìàã âÿ õèäìÿòëÿð ùÿâàëÿ åòìÿêëÿ ìÿíè éàä åäèí, ñèçèí áóéóðóãëàðûíûçû ñÿé âÿ ùöììÿòëÿ éåðèíÿ éåòèðÿúÿéÿì. Àðòûã áèð ÿðçèì éîõäóð. Þìðöí óçóí, ãöäðÿòèí àðòûã îëñóí! Êàø îëñóí, êàø îëñóí! Éÿçäÿãîðäè Ìàíóêúè-Ëèìúè 3 øÿââàë 1288-úè èë ùèúðè, 1241-úè èë [17.ÕÛÛ-1871]
252
[ÌÀÍÓÊÚÈ ÑÀÙÈÁÄßÍ] Ãóðáàíûí îëóì! Ýþçÿë íàìÿëÿðèíèç, ÿçèç ìÿêòóáëàðûíûç êè, áèð-áèðèíèí àðäûíúà 18 ìàé âÿ 25 ðàìàçàíäà éàçìûøäûíûç, éåòèøäè âÿ ñèçèí õîøáÿõò âöúóäóíóçóí ñàü âÿ ñÿëàìÿòëèéèíäÿí ñîí äÿðÿúÿ ñåâèíèá õîøùàë îëäóì. “Ýöíöí õîø êå÷ñèí êè, áèçèì ýöíöìöçö õîø åòäèí!”. Èíäèéÿ ãÿäÿð úàâàá éàçìàüà èìêàíûì îëìàäûüûíäàí ÷îõ õÿúàëÿòëèéÿì. Ëàêèí áóíóí ñÿáÿáè áàøûìûí ãàðûøûã îëìàñûäûð. Éîõñà, ùÿìèøÿ ñèçÿ áàøàüðûñû âÿ çÿùìÿò âåðÿðäèì. Íÿ èñÿ, “öçð áþéöê èíñàíëàð éàíûíäà ìÿãáóëäóð” ìèñàëû ÿñàñûíäà õîø õàñèééÿòèíèç âÿ áÿéÿíèëìèø òÿáèÿòèíèçäÿí ÿôâ òÿìÿííàñû åäèðÿì. Ùÿìèøÿ ìÿêòóáëàð ýþíäÿðìÿêëÿ, áó ìöõëèñèíèçè øàä åòìÿéè õàùèø åäèðÿì. Úÿíàá ãöäñè ÿëãàá, äÿñòóð Ïÿøóòÿíúè-Áÿùðàìúèéÿ ýþíäÿðìèø îëäóüóíóç áèð íöñõÿ íóðñà÷àí øÿêëèíèçè ÷àòäûðäûì. Úàâàáûíäà ñèçèí éöêñÿê èëòèôàòûíûçà ãàðøû áþéöê òÿøÿêêöð âÿ ìèííÿòäàðëûüûíû áèëäèðìèø, àðàìûçäà îëàí ÿëàãÿ âÿ äîñòëóãäàí ùÿäñèç äÿðÿúÿäÿ øàä âÿ õîøùàë îëäóüóíó éàçìûø âÿ éàäèýàð îëàðàã, þç øÿêëèíäÿí áèð ÿäÿä äÿ ýþíäÿðìèøäèð êè, çÿðôèí è÷ÿðèñèíäÿ øÿðàôÿòëè õèäìÿòèíèçÿ òÿãäèì îëóíóð. Ùàáåëÿ õàùèø åòìèøäèð êè, ùÿðäÿíáèð ôÿðÿù áÿõø åäÿí ìÿêòóáëàð ýþíäÿðìÿêëÿ îíó ñåâèíäèðèá, õîøùàë åäÿñèíèç. Ìÿçêóð äÿñòóðóí þçö “Äèíêÿðä” àäëû êèòàáû ïÿùëÿâèúÿäÿí êöúÿðàò âÿ èíýèëèñ äèëëÿðèíÿ òÿðúöìÿ âÿ ÷àï åòìèø âÿ ùÿìèí êèòàáûí áèðèíúè âÿ èêèíúè úèëäèíè ìÿíÿ ýþíäÿðìèøäèð. ßýÿð àëè ìåéëèíèç áó êèòàáû ìöòàëèÿéÿ ìàèë îëàðñà, õèäìÿòèíèçÿ ýþíäÿðÿðÿì. Äÿñòóð Ïÿøó òÿíúèäÿí áàøãà, îíóí ÿìèñè îüëó úÿíàá ôÿçàèëìÿàá äÿñòóð Úàìàñáúè äÿ úÿíàáûíûçûí éöêñÿê âÿñôèíè âÿ ýþçÿë èøëÿðèíè åøèäÿðÿê, òàì èõëàñ âÿ ñîíñóç èðàäÿòëÿ ñèçÿ áàüëàíìûø, þç øÿêëèíäÿí áèð íöñõÿ éàäèýàð îëàðàã âåðìèø âÿ äîñòëóüó ìþùêÿìëÿíäèðìÿê ìÿãñÿäèëÿ ñèçÿ áèð ìÿêòóá äà éàçìûøäûð êè, ùÿìèí ìÿêòóáëà áÿðàáÿð õèäìÿòèíèçÿ ÷àòäûðûðûã. Ùÿð÷ÿíä êè, îíóí ìÿêòóáó áó éåðëÿðèí éàçû ãàéäàëàðû íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí î ãÿäÿð äÿ òÿðèôëè îëìàéûá âÿ ñèçÿ ýþíäÿðìÿéÿ ãàáèë äåéèëäè, ñÿáÿáè äÿ îäóð êè, ôàðñúà éàçûá-îõóìàã, öìóìèééÿòëÿ, Ùèíäèñòàíäà, õöñóñèëÿ çÿðäöøòèëÿð àðàñûíäà óíóäóëìóø âÿ ÷îõ àç èøëÿíèð. Îäóð êè, îðàäà ôàðñúà áóíäàí éàõøû þéðÿíèëìèð. Àíúàã áóíà áàõìàéàðàã, ñÿðêàð áóéóðìóøäóíóç êè, îíóí ÿñëèíè ýþíäÿðèì. Îäóð êè, äÿéèøèá, òÿñùèù åòìÿäÿí õèäìÿòèíèçÿ ýþíäÿðèðÿì. Ìÿíèì þç ÿùâàëûìäàí õÿáÿð òóòìàã èñòÿìèøäèíèç. Ñèííèì 64-ÿ éàõûíäûð. Ñà÷ûì âÿ ñàããàëûì àüàðìûøäûð. Ëàêèí ãöââÿò âÿ ñàüëàìëûüûì ùÿëÿëèê éåðèíäÿäèð. Ùöðìöçäéàð àäëû áèð îüëóì âàðäûð êè, èëëÿðëÿ Èðàíäà 253
éàøàìûø, èíäè èñÿ Ùèíäèñòàíäàäûð. Ôàðñ, èíýèëèñ âÿ êöúÿðàò äèëëÿðèíäÿ éàçûáîõóìàüû éàõøû áèëèð. Èíäè äÿìèðéîë èäàðÿñèíäÿ äþâëÿò ãóëëóã÷óñóäóð. Åùòèìàëà ýþðÿ, ñÿðêàðûí õèäìÿòèíÿ äÿ éåòèøìèøäèð. ×öíêè î, Èðàí äþâëÿòè òÿðÿôèíäÿí Ëîíäîíà ýåäÿí Ùàúû Ìþùñöí õàíëà éîë éîëäàøû èäè. Ùÿìèí Ùöðìöçäéàðäàí àëòû éàøëû áèð ãûç íÿâÿì âàðäûð. Àáàíáàè àäëû áèð ãûçûì äà âàðäûð êè, îíó Ùèíäèñòàíäà éàøàéàí ìÿøùóð ôàðñëàðäàí Ôÿðàìúè àäëû áèð øÿõñÿ ÿðÿ âåðìèøÿì. Àáàíáàèäÿí èêè íÿôÿð îüëàí âÿ èêè íÿôÿð äÿ ãûç íÿâÿì âàðäûð. Ìÿíèì áèðèíúè àðâàäûì, éÿíè Ùöðìöçäéàð âÿ Àáàíáàèíèí àíàñû, 12 èëäèð êè, þëìöøäöð. Èðàíëû çÿðäöøòèëÿðäÿí áèð àðâàä àëìûøàì êè, ùàçûðäà áóðàäàäûð. Ìÿí þçöì ôàðñúà éàçûëàðû àç-÷îõ îõóéóðàì. Ëàêèí ôàðñúà éàçà áèëìèðÿì. Èðàíëû ôàðñëàðäàí áèð óøàüû Éÿçääÿí Òåùðàíà ýÿòèðèá òÿðáèéÿ åòìèøÿì êè, ìÿêòóáëàðûìû éàçàí äà îäóð. Éàçìûøäûíûç êè, ôàðñúà êèòàá ÷àï åòìÿê Òèôëèñäÿ ãÿòèééÿí ìöìêöí äåéèëäèð. Áó õöñóñäà ìÿëóìàò àëûíäû âÿ “Äÿñàòèð”è èíøàëëàù éà áóðàäà, éà äà õàðèúäÿ ÷àï åòäèðÿúÿéèê. Ñîí âàõòëàðäà ìÿí þçöìöí “ÊèòàáèÚàâèäàí õèðÿä” ÿñÿðèìè ÷àï åòäèðìèøÿì. Õîøàýÿëÿí ÿñÿðäèð. Áèð íöñõÿñèíè ùÿäèééÿ îëàðàã, ìöáàðÿê õèäìÿòèíèçÿ ýþíäÿðèðÿì. Öìèä åäèðÿì êè, õîøóíóçà ýÿëÿúÿêäèð. Áó íöñõÿäÿí ÿëàâÿ, ÿýÿð áàøãà äîñòëàð ö÷öí ýþíäÿðèëìÿñèíè äÿ ëàçûì áèëñÿíèç, íÿ ãÿäÿð áóéóðóðñàíûç, ïåøêÿø îëàðàã ýþíäÿðìÿéÿ ùàçûðàì. Ñèçèí “Êÿìàëöääþâëÿ” êèòàáûíûç ìÿðùóì øàùçàäÿäÿ èäè âÿ úÿíàáûíûçûí õàùèøè èëÿ î, áÿçè øåéëÿðèí ãàðàëàìàñûíû éàçìûøäûð êè, ùÿìèí ÿñÿðÿ ÿëàâÿ åòñèí. Ëàêèí ÿúÿë îíà àìàí âåðìÿäè. Ùÿìèí ãàðàëàìàëàð ìÿíèì ÿëèìÿ ýÿëèá ÷àòäûüûíäàí öçöíö êþ÷öðöá õèäìÿòèíèçÿ ýþíäÿðäèì êè, îíóí àðòûðìàëàðûíäàí õÿáÿðäàð îëàñûíûç âÿ ëàçûì ýþðöëÿíëÿðè ÿñèë íöñõÿéÿ ÿëàâÿ åäÿñèíèç. ùÿð ùàëäà, ìöìêöí ãÿäÿð áó ÿñÿðëÿðè òàìàìëàìàã âÿ ÷àï åòäèðìÿê éîëóíäà ùöììÿò ýþñòÿðèí êè, ÷îõ éåðèíäÿ-éàçûëìûø âÿ ùàìû òÿðÿôèíäÿí áÿéÿíèëÿí ÿñÿðäèð. Áàøãà áèð ÿðçèì äÿ áóäóð êè, “Øàðèñòàíè-÷àùàð ÷ÿìÿí” êèòàáû ÿçèç íÿçÿðèíèçÿ ÷àòìûøìû? ßýÿð ýþðìÿìèøñèíèçñÿ, áóéóðóí, ìöòàëèÿ ö÷öí áèð íöñõÿ õèäìÿòèíèçÿ ýþíäÿðèì. Úÿíàáûíûçûí ñàëàìûíû íÿââàáè-ìöñòÿòàá-ÿøðÿôè-âàëà øàùçàäÿ Åòèçàäöññÿëòÿíÿéÿ éåòèðäèì. Úÿíàáûíûçäàí ñîí äÿðÿúÿäÿ ðàçû âÿ ìèííÿòäàðäûð. Àðòûã áèð ÿðçèì éîõäóð. Ìÿêòóá éàçìàã âÿ ùÿð úöð õèäìÿò âÿ áóéðóãëàð ùÿâàëÿ åòìÿêëÿ ìÿíè éàä âÿ øàä åòìÿéèíèçè õàùèø åäèðÿì. Áèðëèê âÿ äîñòëóüóìóçóí þìðö äàèìè îëñóí! Úÿíàáûíûçà èõëàñû îëàí Ìàíóêúè-Ëèìúè
254
[ÌÀÍÓÊÚÈ ÑÀÙÈÁÄßÍ] Ãóðáàíûí îëóì! ×îõäàíäûð êè, äàëáàäàë ìÿêòóá âÿ ÿðèçÿëÿð éàçûá, “ßíúöìÿí-àðàéåùóøÿíý” êèòàáûíû éöêñÿê Ðóñèéà ñÿôàðÿòõàíàñû âàñèòÿñèëÿ ùÿäèééÿ ýþíäÿðìÿéèìÿ áàõìàéàðàã, áöòöí àðçóëàðûìà ðÿüìÿí, î øÿðÿô ñàùèáè îëàí ÿçèç âÿ ìåùðèáàí àüàì òÿðÿôèíäÿí áèð ìÿêòóáóí éåòèøìÿñè øÿðÿôèíÿ íàèë îëìàìûøäûì. Áåëÿ îëäóüó ö÷öí ýåúÿ âÿ ýöíäöç ãÿëáèì âÿ ýþçöì èíòèçàðäà ãàëäû âÿ “Èíòèçàð þëöìäÿí äàùà ïèñäèð” ìÿçìóíó äèëèìèí ÿçáÿðè îëäó. Ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí öìèäâàðëûã àðòäûãúà, î òÿðÿôäÿí äàùà çèéàäà èëòèôàòñûçëûã ýþðöíäö. Äîüðóñó, âÿçèééÿòè áåëÿ ýþðäöéöìäÿí ãÿëáèìäÿ èíúèêëèê ÿìÿëÿ ýÿëäè âÿ ìÿéóñ îëìàüûìà àç ãàëìûøäû êè, ñÿðêàðè-íÿââàáè-ìöñòÿòàá-ÿøðÿôè-âàëà Åòèçàäöññÿëòÿíÿ òÿøðèô ýÿòèðäè âÿ ìþùòÿðÿì úÿíàáûíûçûí ìÿíèì ùàããûìäà ýþñòÿðäèéèíèç èëòèôàòû ìÿíÿ áèëäèðäè âÿ áóíóíëà äà ìÿíäÿ éåíèäÿí öìèä ùèññè éàðàòäû âÿ ãÿëáèìÿ ñåâèíú áÿõø åòäè. “Äîñòóí ñèôàðèøè ðóùëàíäûðûúû íÿôÿñäèð” ìÿçìóíóíà óéüóí îëàðàã, ãÿëáèì, úàíûì, ðóùóì âÿ õÿéàëûì ñåâèíúÿ ãÿðã îëäó. Áóíà ýþðÿ äÿ ëàçûì áèëäèì êè, éåíèäÿí þç ÿðçèìè ÿçèç õàòèðèíèçÿ ÷àòäûðàì. Îäóð êè, áó ìÿêòóáó éàçìàüà úÿñàðÿò åòäèì. Ùÿìèøÿ ìÿíÿ äîñòúàñûíà ìÿêòóáëàð ýþíäÿðìÿêëÿ ìÿðùÿìÿò áóéóðóá, ñèçÿ èõëàñû îëàí áó äîñòóíóçóí áàøûíû éöêñÿëòìÿéèíèçè õàùèø åäèðÿì. Ìÿí óëó áàáàëàðûí ãàíóíóíà ÿñàñÿí, ùÿð èë Íîâðóç áàéðàìû ìöíàñèáÿòèëÿ áöòöí áþéöêëÿðèí õèäìÿòèíÿ òÿáðèêíàìÿëÿð éàçìàüà àäÿò åòìèøÿì. Îíà ýþðÿ äÿ ùÿìèí çÿðôèí è÷ÿðèñèíäÿ àéðûúà áèð òÿáðèêíàìÿíè äÿ ñèçèí ùþðìÿòëè ùöçóðóíóçà ýþíäÿðäèì. Àðòûã ÿðçèì éîõäóð. Ìàíóêúè
[ÌÅËÊÓÌ ÕÀÍÄÀÍ] Ãóðáàíûí îëóì! Óçóí ìöääÿò ýþçëÿäèêäÿí ñîíðà ñÿðêàðûí áöòöí éàçäûãëàðû áèð éåðäÿ éåòèøäè. Éÿíè áèð çàìàí õÿáÿð òóòäóì êè, ìÿíèì àäûìà ïî÷òà õöñóñè áèð ïàêåò âåðìèøëÿð. Îíó òÿëÿá åòäèì. ßââÿëà, ÷îõ ùåéôñèëÿíäèì êè, ìÿêòóáëàð íÿ ö÷öí òåç ÷àòäûðûëìàìûøäûð. Àõû, ñèçèí éàçûëàðûíûçûí øÿõñè ìÿùÿááÿò òÿñèðèíäÿí áàøãà, ìèí úöð áàøãà ôàéäàñû äà âàðäûð êè, îíëàðäàí áèðè äÿ ìÿíÿ òÿñÿëëè âåðèá ðóùëàíäûðìàãäûð. 255
Ñîí çàìàíëàðäà áèð ìÿñÿëÿäÿí ñàðû ÷îõ êÿäÿðëè âÿ ìÿéóñ îëìóøàì. Íå÷ÿ èë çÿùìÿò ÷ÿêèá, ÷îõëó õÿðúëÿð âÿ ñîíñóç öìèäëÿðäÿí ñîíðà áó ýöíëÿðäÿ Ùÿçÿðàò ÿëèôáà ùàããûíäà ìÿíè òàìàìèëÿ ìÿéóñ åòäèëÿð. Áóðàäàêû íàçèðëÿðèí ÿêñÿðèééÿòè êè, íÿ áèçèì ÿëèôáàíû ýþðìöøëÿð, íÿ äÿ ìÿãñÿäèìèçè áàøà äöøìöøëÿð, ÷ûüûð-áàüûð ñàëìûøëàð êè, “åéâàé, Ìåëêóì áèçèì äèëèìèçè ìÿùâ åòìÿê, äèíèìèçè êîðëàìàã âÿ äþâëÿòèìèçè àðàäàí ãàëäûðìàã èñòÿéèð. ×öíêè î áèçÿ åëÿ áèð ÿëèôáà ýþñòÿðèð êè, ôðàíñûç ÿëèôáàñûíà îõøàéûð”. Òÿÿúúöáëö áóðàñûäûð êè, ìÿí ùå÷ âàõò äþâëÿòÿ òÿêëèô åòìÿìèøÿì êè, ýÿë áó ÿëèôáàíû ãÿáóë åò! Ìÿí äåéèðÿì êè, ùàçûðäà ñèçèí äèëèíèçäÿ åðìÿíè, éóíàí âÿ ôðàíñûç ÿëèôáàñû èëÿ îí ãÿçåò ÷ûõàðûðëàð. Ìÿí äÿ èñòÿéèðÿì êè, áó éåíè ÿëèôáà èëÿ áèð ãÿçåò ÷àï åäèì. Îíëàð èñÿ ìÿòëÿáè áàøà äöøìÿäÿí áàüûðûá äåéèðëÿð: “ßëèôáà äèíèí àéðûëìàç ùèññÿñèäèð. Áèç äèíèìèçè ÿëäÿí âåðìÿê èñòÿìèðèê!” Áåëÿ áèð õàëã èëÿ íÿ åòìÿëè?! Äîüðóñó, ìÿí áó çÿìàíÿíèí àäàìû îëäóüóìäàí óòàíûðàì. Íÿ ãÿäÿð ìöõòÿëèô âàñèòÿëÿð äöçÿëòìèøäèì. Éåíè õÿòòè íÿ ãÿäÿð èíêèøàô åòäèðìèøäèì! ßýÿð ýþðñÿéäèíèç, ìöòëÿã éöç ìèí àôÿðèí ñþéëÿðäèíèç! Ñèçèí áöòöí ôèêèðëÿðèíèç âÿ òÿñÿââöðëÿðèíèç ÿìÿëè ñóðÿòäÿ ùÿéàòà êå÷èðèëìèøäè. Ñèçèí íÿçÿðèíèçè úÿëá åäÿí áöòöí íþãñàíëàð èñëàù åäèëìèøäè. ×ÿòèíëèêëÿð ÷îõ àñàíëûãëà âÿ áèð êÿñèí çåùíèíè éîðìàäàí àðàäàí ãàëäûðûëìûøäû. Íÿ èñÿ, ãèñìÿò áåëÿéìèø! Ñèç áóéóðäóüóíóç êèìèäèð. Ýÿëÿúÿê íÿñèëëÿð, ùå÷ îëìàçñà, áóíó àíëàéàúàãëàð êè, áèç èíñàíëûã âÿçèôÿìèçè éåðèíÿ éåòèðìèøèê. Ãîé èíäè áèçÿ ëÿíÿò îõóñóíëàð. Áèð çàìàí ãÿáðèìèçèí çèéàðÿòèíÿ ýÿëÿúÿêëÿð. Ìöíèô ÿôÿíäè äåéèðäè êè, ñèçÿ ìÿêòóá éàçàúàãäûð. Áèëìèðÿì, éàçìûøäûð, éà õåéð. Î ñèçèí äîñòëàðûíûçäàí áèðè âÿ áèçèì ìÿãñÿä éîëäàøûìûçäûð. Ñèçèí øÿêëèíèç äÿ ùàçûðäà ìÿíèì ãàðøûìäàäûð. Ùÿãèãÿòäÿ ñàíêè ñèçèíëÿ äàíûøûðàì. Áþéöê áèð øþâã èëÿ “Êÿìàëöääþâëÿ” ÿñÿðèíèçè ýþçëÿéèðÿì. Àíúàã îíó åëÿ áèð àäàìëà ýþíäÿðìÿëèñèíèç êè, ìÿíèì øÿõñè äîñòóì îëñóí! Îðàäàí þòöá ýÿëÿíëÿð è÷ÿðèñèíäÿ, ÿëáÿòòÿ, áåëÿ áèð àäàì òàïûëà áèëÿð. Ìÿêòóáëàðûí éåòèøìÿìÿñèíèí ñÿáÿáëÿðèíäÿí áèðè ùÿìèí èäè êè, þçöíöç áèëèðñèíèç. Áàøãà áèð ñÿáÿáè äÿ îäóð êè, “äèíëÿðèíè ÿëëÿðèíäÿí àëìàã èñòÿäèéèíèç” áó þëêÿäÿ ùÿëÿ äÿ ÿìÿëëè-áàøëû ïî÷ò éîõäóð, êàüûçëàð ïî÷òäà òþêöëöá ãàëûð. Ýÿðÿê, ñàùèáëÿðè þçëÿðè ýåäèá ýÿòèðñèíëÿð. Áóðàäà îí úöð ïî÷ò îëäóüóíäàí èíñàí ýÿðÿê èë óçóíó ùÿð ùÿôòÿ áó îí ïî÷òó ýÿçñèí êè, áèð ìÿêòóáóíó òàïûá àëà áèëñèí. Èíäè ìÿíèì ìÿíçèëèì Áîüàçäà, ùÿìèí êÿíäèí éàõûíëûüûíäàäûð êè, (áóðàäà îëàðêÿí) áèð íå÷ÿ ýöí úÿíàáûíûçûí õèäìÿòèíäÿ äàéàíäûã. Áó 256
êÿíäèí àäû Ðóìåëè Ùåñàðûäûð. Ìÿêòóáëàðûí öçÿðèíäÿ ôàðñúà, éà òöðêúÿ, ùàáåëÿ ôðàíñûçúà ìÿíèì àäûìû âÿ “Èñòàíáóëäà Ðóìåëè Ùåñàðû” éàçìàã ëàçûìäûð. Ôðàíñûçúàñûíû èñÿ íåúÿ êè, éàçìûøàì, éàçûíûç. Èíøàëëàù, áóíäàí ñîíðà ùÿð ùÿôòÿ ðóñ ïî÷òóíà àäàì ýþíäÿðÿúÿéÿì âÿ öìèä åäèðÿì êè, ùÿð äÿôÿ ñèçèí òÿðÿôèíèçäÿí éàçûëìûø âÿ ìÿíèì ö÷öí éöç úöð ñåâèíú ìÿíáÿéè îëàí áèð ìÿêòóá àëà áèëÿúÿéÿì. Øåéõöëèñëàì úÿíàáëàðûíûí õèäìÿòèíÿ íÿ äèë èëÿ ÿðçáÿíäÿ÷èëèê åäèá, îíóí ùöçóðóíà ÷àòìàã øÿðÿôèíÿ íàèë îëìàã øþâãöìö èçùàð åäÿúÿéèìè áèëìèðÿì. ßí éàõøûñû î îëàðäû êè, î, ñèçè ýþòöðöá ùþêìÿí áó éîëäàí Ìÿêêÿéÿ àïàðàéäû. Áÿëè, ñèçèí “êöôðöíöçö” àíúàã Çÿìçÿì ñóéó èëÿ ïàê åòìÿê îëàð. Áó ñàâàá èøäÿ èêè áþéöê ñàâàá îëàðäû. Áèðè áóäóð êè, ìÿí îíóí (Øåéõöëèñëàìûí) ÿçèç âöúóäóíó çèéàðÿò åäÿðäèì; äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ ñèçèí ùöçóðóíóçäà ùÿéàòûìû òÿçÿëÿéÿðäèì. Áÿëè, Ìöøèðöääþâëÿ Òåùðàíäà ÿäëèééÿ íàçèðè îëìóøäóð. Î äà èíäèéÿ ãÿäÿð áàøãàëàðûíûí ýþðäöéö èøëÿðäÿí ýþðÿúÿêäèð. ßñë ìÿòëÿá âÿçèééÿòèí äÿéèøèëìÿñèíäÿäèð. Âÿçèééÿò íþãñàíëû îëäóãúà, áöòöí øÿõñëÿð äÿ íþãñàíëû îëàúàãäûð. Ìààðèô ýåíèø éàéûëìàçñà, âÿçèééÿò äÿéèøèëÿ áèëìÿç. Áöòöí ÿùàëèñè ñàâàäñûç îëàí áèð þëêÿäÿ àõìàãëûã âÿ çöëìäÿí áàøãà ùå÷ íÿ îëà áèëìÿç. Õàëãûìûç áó áþéöê ùÿãèãÿòè ìöòëÿã àíëàéàúàã, àíúàã ùåéèô êè, ÷îõ ýåú àíëàéàúàãäûð. Òåùðàíà ýþíäÿðìèø îëäóüóíóç éàçûëàðûí ñóðÿòèíè áàøäàí-áàøà “áÿùáÿù!” äåéÿ-äåéÿ, ëàêèí äÿðèí êÿäÿðëÿ îõóéóðàì. Áþéöê øÿõñèééÿòëÿðäÿí îëàí ìÿçÿëè áèð àäàì Èðàíäà ìÿíÿ äåéèðäè: “ßáÿñ éåðÿ çÿùìÿò ÷ÿêìÿéèí! Áèç èðàíëûëàð àäàì îëìàðûã, ìÿýÿð áèð øÿðòëÿ! Ýÿðÿê ðóñëàð ýÿëèá áèçèì éóðäóìóçó òóòñóíëàð âÿ ...ãàíûìûç äÿéèøèëñèí, óøàãëàðûìûçûí òöêö âÿ ýþçö ñàðû [ýþé] îëñóí. Éàëíûç î âàõò ÿìÿëÿ ýÿëÿí íÿñëèí áèð èø ýþðÿ áèëÿúÿéè ìöìêöíäöð”. Áó ñþçëÿð çàùèðÿí ÷èðêèí îëñà äà, ìÿíàñû áèð úÿùÿòäÿí äîüðóäóð. Ìöñÿëìàíëàðûí éàðûñû õàðèúèëÿð ÿëèíäÿ ÿñèðäèð. Éåðäÿ ãàëàí éàðûñû äà òàìàìèëÿ ÿñèð âÿ çÿëèë îëìàçñà, áó õàëã àéûëìàéàúàãäûð! Àììà áèð íÿôÿð ìîëëà áó ñþçëÿðè åøèäÿðñÿ, öðÿêäÿí ñåâèíèá äåéÿúÿêäèð: “Ýÿðÿê áåëÿ äÿ îëñóí! ×öíêè ùÿäèñÿ ýþðÿ êöôð äöíéàíû òóòìàçñà, Ñàùèáÿççàìàí çöùóð åòìÿéÿúÿêäèð”. Ìàäàì êè, áèð õàëãûí áöòöí öìèäè êàôèðëÿðèí ýÿëèá îíóí éóðäóíó òóòìàñûíà ãàëìûøäûð, îíóí òÿðÿããèñèíÿ íåúÿ öìèä áàüëàìàã îëàð? Áàüûøëà êè, ÷îõ áàøàüðûñû âåðäèì âÿ ñèçè äÿ þçöì êèìè êÿäÿðëÿíäèðäèì. Ñÿðêàðûíûçûí áÿíäÿñè Ìåëêóì Ôèðÿíýè ìàé àéûíäà
257
ÙßÑßÍ ÁßÉ ÇßÐÄÀÁÈÄßÍ Áàêû, 7 èéóí 1873-úö èë
×îõ ùþðìÿòëè Ìèðçÿ Ôÿòÿëè áÿé! Ìÿêòóáóíóçó âÿ ýþíäÿðäèéèíèç áàüëàìàíû àëäûì. Éàçûðñûíûç êè, éàøûíûç êå÷ìèø, äàùà éåíè áèð øåé éàçìàã èãòèäàðûíäà äåéèëñèíèç; ÷îõ òÿÿññöô. Áîéíóìà àëûì êè, òÿÿúúöá åëÿéèðÿì, íÿäÿí áàøãàëàðû éàøà äîëäóãúà äàùà äà òÿúðöáÿëÿðè àðòûð, ÿñÿðëÿðè äàùà úèääè îëóð; ñèç èñÿ åòèðàô åäèðñèíèç êè, ÿêñèíÿ, ùå÷ ÿëèíèçÿ ãÿëÿì àëà áèëìèðñèíèç. Íÿ èñÿ, èõòèéàð ñàùèáèñèíèç, ýþðöíöð äèíúÿëìÿê èñòÿéèðñèíèç. Àëëàù ðàùàòëûã âåðñèí, àíúàã åëÿ ôèêèðëÿøìÿéèí êè, õàëãûí ìààðèôëÿíìÿñè áèð ìÿãàëÿ éà ïéåñëÿ äöçÿëÿñè øåéäèð. Õåéð, áóðàäà ýþðöëÿñè èø ÷îõ-÷îõäóð! Áó éîëäà êöëöíý âóðà áèëÿúÿê îíëàðëà àäàìûí ùÿéàòû âÿ ÿìÿéè äÿ áó èø ö÷öí àçäûð. Áÿëêÿ ñèçè áåëÿ áèð øåé äöøöíäöðöð êè, íÿ ö÷öí áàøãà áèðèñè äåéèë, ìÿùç ñèç, þçö äÿ ìöôòÿ, áèð ãóðó “÷îõ ñàü îë” åøèòìÿéÿ áåëÿ öìèäèìèç îëìàäàí, áó áàðÿäÿ çÿùìÿò ÷ÿêÿñèíèç. Îíäà ìÿí ìÿúáóðàì äåéÿì êè, õàëãà, ñÿíÿ äîüìà îëàí õàëãà ìÿùÿááÿòäÿí, àâàìëàðûí ìààðèôëÿíìÿñèíäÿí ñþùáÿò ýåäÿí éåðäÿ áó ñóàë îðòàéà ýÿëìÿìÿëèäèð; õàëãûí, ùÿì äÿ ýåðèäÿ ãàëìûø àâàì õàëãûí, ñÿíèí âÿ ìÿíèì ãàðäàøûìûí ìààðèôëÿíìÿñè èøèíÿ þçöíö ùÿñð åäÿí áèð àäàìû áåëÿ áèð ôèêèð éîëäàí ãîéìàìàëûäûð. Î, ìöêàôàòûíû þç-þçöíÿ, èøèíè ýþðÿ-ýþðÿ âèúäàíû ãàðøûñûíäà äóéàúàãäûð. Ìÿíèì áó ñþçëÿðèìÿ ìÿçÿììÿò êèìè áàõìàéûí, õàùèø åäèðÿì, áåëÿ øåéäÿ ìÿçÿììÿò îëà áèëìÿç, éåðè ýÿëäè, îíà ýþðÿ äåäèì. Êèòàáëàðûíûçû àëìûøàì. Éÿãèí åëÿ ýöìàí åòìèøñèíèç êè, ïéåñëÿðèíèçèí ùàìûñû ìÿíÿ ìÿëóì äåéèë. ßêñèíÿ, ìÿí îíëàðûí ùàìûñûíà áàõìûøàì, àíúàã áÿäáÿõòëèêäÿí ãàëàíëàðûíû èôà ö÷öí ìöíàñèá áèëìèðÿì. Ìÿñÿëÿ òÿê áèð ìåéìóí éà àéû ðîëóíóí îéíàíìàñûíäà äåéèë, áöòöí øÿðàèòèí þçö áèçèì ùÿâÿñêàðëàð òàìàøàñû ö÷öí éàðàìûð. Òÿáðèç âÿêèëëÿðèíè, äöçäöð, ãîéìàã îëàð, àíúàã ùåéèô êè, îðäà äà áèçèì òàìàøà÷ûëàðûí ÿãëèíè ãèäàëàíäûðà áèëÿúÿê øåé àçäûð. Áèçèì òàìàøà÷ûëàðûí ÿêñÿðèééÿòè èñÿ äàùà ÷îõ ùèññÿ òÿñèð åäÿí øåéëÿðè ñåâèð, áèð ñþçëÿ, åôôåêò àõòàðûð. Ãîé ïàéûç ýÿëñèí, øàýèðäëÿð òÿòèëäÿí ãàéûòñûíëàð, áàõàðàì, áÿëêÿ îíäà éåíÿ ïéåñëÿðèíèçäÿí áèðèíè ãîéà áèëäèì. Ìÿíèì íÿøðèíÿ áàøëàìàã èñòÿäèéèì ãÿçåòäÿ ÿìÿêäàøëûã åòìÿê èñòÿäèéèíèçè áèëäèðèðñèíèç. Ìöòÿøÿêêèðÿì, àíúàã áÿäáÿõòëèêäÿí ùÿëÿ áó âàõòàúàí èúàçÿíè àëà áèëìÿìèøÿì. Ñèçèí áàðîí áó áàðÿäÿ íÿ ôèêèðëÿøèð, áèëìèðÿì. Àììà ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, ãÿçåòÿ ìöíàñèáÿòè éàõøû äåéèë. Íÿ 258
èñÿ ôàë÷ûëûã åëÿìÿéÿê ýþðÿê, íÿ îëàð. Ãÿçåòèí íÿøðè ùàããûíäà îëàúàã åëàíû, ÿëáÿòòÿ, ñèçÿ äÿ ýþíäÿðÿðÿì êè, éàéûëìàñûíà êþìÿê åëÿéÿñèíèç. Áó ìÿêòóáäà ñèçèí ãÿçåòëÿðèíèçè âÿ àôèøàëàðûíûçû äà ýþíäÿðèðÿì. Ñèç áèëìèðñèíèç, ìÿí áèçèì òàòàð êèòàáëàðû ùàããûíäà äåéèðÿì, éà ñèçäÿ, éà äà Øåéõöëèñëàìäà “Úàùàííöìà” âÿ ùåñàá [êèòàáëàðûíû] ýþðìöøÿì. Áó êèòàáëàðû äåéèðäèì, íÿ èñÿ, ùÿëÿ áèð àç ãîé ãàëñûí, áÿëêÿ þçöì åëÿ òàïäûì îíëàðû. Ñèçèí Çÿð. Ìÿëèêîâ
[ÌÖÑÉÞ ÍÈÊÎËÀÈÄßÍ] Ùþðìÿòëè âÿ ÿçÿìÿòëè àüàì! Î ùþðìÿòëè àüàìûí äîñòúàñûíà éàçûëìûø ìÿêòóáó ÿí éàõøû áèð çàìàíäà ìÿíÿ ÷àòäû. Ìÿíèìëÿ òàíûø îëìàã àðçóñóíäà îëäóüóíóçó áèëäèðìèøñèíèç. Ìÿí äÿ ÷îõäàí áÿðè ùþðìÿòëè úÿíàáûíûçûí âÿñôèíè åøèäèá, ñèçèíëÿ òàíûø âÿ äîñò îëìàüà ìèí äÿôÿ ñèçäÿ îëàíäàí äàùà çèéàäÿ ìåéë âÿ øþâã èëÿ úàí àòûðäûì. Ùÿð èêè òÿðÿôäÿí îëàí áó ýèçëè, ãàðøûëûãëû àðçó èëÿ øàèðèí ôèêðè òÿñäèã îëóíóð êè, äåìèøäèð: “Öðÿêäÿí-öðÿéÿ éîë âàð”. Èêèíúè – þçöíöçöí éàçìûø îëäóüóíóç “Êÿìàëöääþâëÿ” àäëû ÿñÿð áàðÿäÿ éàçìûøäûíûç êè, áó ÿñÿð Àâðîïàäà òÿðúöìÿ åäèëñèí. Ìåùðèáàí äîñòóì ìöãÿððÿáöë-õàãàí Ìèðçÿ Éóñèô õàí ÷îõäàíäûð êè, áó áàðÿäÿ ñÿé âÿ ùöììÿò ýþñòÿðìÿêäÿäèð. Áèëìèðÿì íÿ ñÿáÿáÿ ùÿëÿëèê, áó èøèí þùäÿñèíäÿí ýÿëÿ áèëìÿìèøäèð. Íÿ èñÿ, èíäè êè, ñèç áó ìöùöì èøè ìÿíÿ ùÿâàëÿ åäèðñèíèç, ñèçèí ôÿðìàéèøèíèçè áþéöê ùÿâÿñëÿ ãÿáóë åäèðÿì. Ñèçèí êèòàáûíûçû òÿðúöìÿ âÿ ÷àï åòäèðìÿê ö÷öí ëàçûì ýÿëÿí ñÿéè ýþñòÿðÿúÿéÿì. Ëàêèí îíó ñàòìàãäàí ýþòöðöëÿñè ìÿíôÿÿò áàðÿäÿêè èøàðÿíèçÿ ýÿëèíúÿ, äåéÿñÿí, áó öìèääÿí ýþç ÷ÿêìÿëè îëàúàüûã. ×öíêè Ïàðèñäÿ, Ëîíäîíäà âÿ áàøãà éåðëÿðäÿ ôàðñúà, òöðêúÿ âÿ ÿðÿáúÿ êèòàáëàðû ÷àï åòäèðìÿéèí ÷îõ àüûð õÿðúè âàðäûð. Áåëÿ êè, ìÿí èêè èëäèð Ïàðèñäÿ, Ëîíäîíäà, Âéàíàäà âÿ Ëåéïñèãäÿ ÿë-àéàã äþéöðÿì êè, áÿëêÿ þçöìöí “Ôðàíñûçúà-ôàðñúà-òöðêúÿ ëöüÿò”èìè ìöíàñèá áèð õÿðúëÿ ÷àï åòäèðèì, ëàêèí áó, ìöìêöí îëìàäû. Íÿ áèð êÿñäÿí ýþìÿê ýþðäöì, íÿ äÿ äþâëÿò áàø÷ûëàðûíäàí áèð äèíàð àëà áèëäèì. Ìÿòáÿÿ ñàùèáëÿðè èñÿ ìÿíäÿí 22 ìèí ôðàíê àâàíñ ïóë òÿëÿá åòäèëÿð. Äåéèðëÿð êè, áó áþéöê ìÿáëÿüè éåðáÿéåð åòìÿéèíúÿ, éÿíè îâóúëàðûíà ñàéìàéûíúà, êèòàáûìû ÷àï åòìÿéÿúÿêëÿð. Áó çàìàíûí àäàìëàðû ãÿðèáÿ èíñàôñûçäûðëàð. Ëàêèí ñèçèí ÿñÿðèíèçèí î ãÿäÿð äÿ ÷ÿòèíëèéè éîõäóð. Ìöìêöíäöð êè, îíóí òÿðúöìÿñè õðèñòèàíëûã äèíè åùêàìëàðûíû òÿáëèü âÿ áàøãà äèíëÿðè òÿêçèá åòìÿêëÿ ìÿøüóë îëàí áÿçè ôàíàòèê àäàìëàðûí õîøóíà ýÿëñèí (ÿúÿá äÿ èø 259
þùäÿëÿðèíÿ ýþòöðäöëÿð) âÿ áóíà ýþðÿ äÿ îðèæèíàëû òÿðúöìÿ èëÿ áÿðàáÿð ÷àï åòìÿéÿ èãäàì åòñèíëÿð. Áó õöñóñäà ìÿçêóð øÿõñëÿðëÿ ñþùáÿò åòìèøÿì âÿ áàúàðäûüûì ãÿäÿð îíëàðû áèøèðìèøÿì âÿ äèíäàðëûã ãåéðÿòëÿðèíè úóøà ýÿòèðìèøÿì. Àíúàã áèðúÿ î ëàçûìäûð êè, ÿñÿðèíèçèí òÿðúöìÿñèíäÿí áèð íå÷ÿ ñÿùèôÿ îíëàðà ýþñòÿðèì. Îäóð êè, ñèç ÿñÿðè ìÿíÿ ýþíäÿðèí! ßýÿð áàúàðäûì, ÷àï åòäèðÿðÿì âÿ ñèç ìÿãñÿäèíèçÿ íàèë îëàðñûíûç. ßêñ òÿãäèðäÿ, ÿñÿðè ýåðè ýþíäÿðìÿéèí åëÿ áèð ÷ÿòèíëèéè éîõäóð. Ìÿíèì èêè öíâàíûì âàðäûð. Áèðè áåëÿäèð: Ìîíñèåóð Íèúîëàè úîíñóë äå Ôðàíúå (Ñàòèýíîëëåñ) ðóñ íîëëåò 8 – Ïàðèñ. Èêèíúèñè èñÿ: Ìîíñèåóð Íèúîëàè úîíñóë äå Ôðàíúå àó ìèíèñòéðå äåñ îôôàèðåñ éòðàíýåðåñ à Ïàðèñ. Áó èêè öíâàíäàí ùÿð ùàíñû áèðèíÿ èñòÿñÿíèç, ÿñÿðèíèçè ýþíäÿðÿ áèëÿðñèíèç. Ëàêèí áó øÿðòëÿ êè, îíó áàíäåðîë åäÿñèíèç. Éÿíè ìþâúóä ãàéäà öçðÿ ïî÷òóí ìþùöðö èëÿ ìþùöðëÿäÿñèíèç. Èêèíúè éîëó èñÿ îäóð êè, þç ÿñÿðèíèçèí âÿ ùàáåëÿ ìÿêòóáëàðûíûçûí öçÿðèíÿ éóõàðûäàêû èêè öíâàíäàí áèðèíè éàçûá, Òèôëèñäÿêè Ôðàíñà êîíñóëóíà òàïøûðàñûíûç. Î ìÿíÿ éåòèðÿð. Àðòûã áèð ÿðçèì éîõäóð! Íèéÿ, áèð ÿðçèì äÿ âàð, î äà áóíäàí èáàðÿòäèð êè, ö÷ èë áóíäàí ÿââÿë Þìÿð Õÿééàìûí Ïàðèñäÿ ÷àï îëóíìóø “Ðöáàèëÿð”èíäÿí áèð íå÷ÿ íöñõÿñèíè Áàêûäà øÿíèéöêñÿê âÿ ìåùðèáàí äîñòóì Ìóñà Çèíîâéåâè÷ÿ âåðìèøäèì. Î äà ùÿìèí êèòàáëàðû Òèôëèñäÿ éàøàéàí áèð êèòàáñàòàíà ýþíäÿðäè êè, ñàòñûí. Î ýöíäÿí áÿðè íÿ Õÿééàì ÿñÿðèíäÿí, íÿ äÿ êèòàáñàòàíäàí áèð õÿáÿð âàð. Êèòàáñàòàíûí àäûíû óíóòìóøàì. Êå÷ÿí èë áèð íÿôÿð åðìÿíè ùÿêèìëÿ òàíûø îëäóì. Ýþçöìÿ ÷îõ àüûëëû àäàì êèìè ýþðöíäö. Òèôëèñäÿ Ðóñèéà äþâëÿòè ãóëëóüóíäà ÷àëûøûð. Î, Ïàðèñäÿ èäè. ×îõ çàìàí îíó Èðàí ñÿôàðÿòõàíàñûíäà ýþðöðäöì. Õÿééàìûí êèòàáëàðû áàðÿñèíäÿ ÿùâàëàòû îíà äàíûøäûì. Âÿä åòäè êè, Òèôëèñÿ ãàéûäàí êèìè êèòàáñàòàíû àõòàðûá òàïàúàã âÿ Õÿééàì ÿñÿðëÿðèíèí ñàòûëûá-ñàòûëìàäûüû áàðÿäÿ ìÿíè õÿáÿðäàð åäÿúÿêäèð. Î ùÿêèìèí àäûíû äà óíóòìóøàì. Ýþðöíöð î äà ìÿíè, ùÿì äÿ Õÿééàìûí êèòàáëàðûíû óíóòìóøäóð. ×öíêè Ïàðèñäÿí ýåäÿíäÿí áÿðè ìÿíÿ ùå÷ áèð øåé éàçìàìûøäûð. Ñèçäÿí õàùèø åäèðÿì êè, î èçñèç èòìèø êèòàáñàòàíû òàïñàíûç, ìÿíäÿí ñàëàì éåòèðèá, äåéÿñèíèç êè, ÿýÿð êèòàáäàí áèð íå÷ÿ íöñõÿ ñàòìûøñà, îíëàðûí ïóëóíó ìÿðùÿìÿò åòñèí! Áèð äÿ îíà äåéèíèç êè, ìÿí îíäàí õàùèø åäèðÿì êè, ùÿìèí êèòàáëàðäàí áèð íöñõÿ éàäèýàð îëàðàã, ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí ñèçÿ âåðñèí! Áóíäàí àðòûã íÿ çÿùìÿò âåðèì? Âÿññàëàì. 260
[ÌÖÑÉÞ ÍÈÊÎËÀÈÄßÍ] Ìÿíèì ÿçÿìÿòëè, ÿçèç âÿ ìåùðèáàí äîñòóì! Ñèçèí ìÿêòóáóíóçà áóíäàí õåéëè ãàáàã úàâàá âåðìÿéÿ èãäàì åòìÿëèéäèì. Ëàêèí ìÿíè áàüûøëàéàúàãñûíûç. Äàðöë-õèëàôÿéÿ (Òåùðàíà) ýÿëäèéèì èëê ýöíëÿðäÿ èøèí ÷îõëóüó, ñÿôàðÿòõàíàíûí ÿøéàñûíû áàøãà áèð åâÿ äàøûòäûðìàã âÿ ìèí úöð áàøãà ìÿøüÿëÿëÿð ôèêðèìè äàüûòìûø âÿ áîðúóìó éåðèíÿ éåòèðìÿéèìÿ ìàíå îëìóøäóð. Àíúàã èíäè Òÿúðèø êÿíäèíäÿ éåðáÿéåð îëóá ðàùàòëàíìûøàì âÿ î ìåùðèáàí âÿ øÿôãÿòëè äîñòóìó õàòûðëàéàðàã, ìÿêòóáóíà úàâàá éàçìàüûìû çÿðóðè èøëÿðäÿí ùåñàá åäèðÿì. Þç êèòàáûíûç áàðÿäÿ éàçìûøäûíûç êè, ÿñÿðè ýþíäÿðìÿêäÿí ÷ÿêèíèðñèíèç âÿ áóíóí ñÿáÿáè îäóð êè, ùÿìèí ÿñÿð åëÿ áèð ìÿçìóíäà éàçûëìûøäûð êè, Íÿñðÿääèí øàù äþâëÿòèíèí áàø÷ûëàðû îíóí Èðàí ÿðàçèñèíÿ ýþíäÿðèëìÿñèíäÿí õÿáÿð òóòìàìàëûäûðëàð âÿ ÿýÿð õÿáÿð òóòñàëàð, òÿùëöêÿëè îëà áèëÿð. Àé áàøûíà äþíöì! Íÿ òÿùëöêÿ-ìÿùëöêÿáàçëûãäûð? ßýÿð ñèç ÿñÿðè Òåùðàíäàêû Ðóñèéà ñÿôàðÿòõàíàñûíûí çÿðôè è÷ÿðèñèíäÿ ìÿíèì öíâàíûìà ýþíäÿðñÿíèç, êèìèí èõòèéàðû îëà áèëÿð êè, Ðóñèéà ñÿôàðÿòõàíàñûíûí ïî÷òóíà ÿëèóçóíëóã åòñèí?! Áåëÿ áèð èø îëìàìûø âÿ îëà äà áèëìÿç. Áóíà ýþðÿ äÿ ñèç ÿñÿðè íåúÿ êè, äåìèøÿì, òàì õàòèðúÿìëèêëÿ ýþíäÿðèí âÿ ÿìèí îëóí êè, ìÿíÿ ÷àòàúàãäûð. Áèð äÿ ìàðàãëàíìûøäûíûç êè, ìÿíèì Òåùðàíäà ãàëìàüûì óçóíìó ÷ÿêÿúÿêäèð, éà õåéð. Áó, Àëëàùäàí àñûëûäûð. ßëáÿòòÿ, ìÿíèì Òåùðàíäàêû Ôðàíñà Ñÿôàðÿòõàíàñûíäà íå÷ÿ ìöääÿò ãóëëóã åòìÿéèì ìÿñÿëÿñè þçöìäÿí àñûëûäûð. Ëàêèí àèëÿì Ïàðèñäÿäèð âÿ áóðàäàêû éàøàéûø øÿðàèòè áèç èñòÿäèéèíèç êèìè äåéèëäèð. Îíà ýþðÿ äÿ äåìÿê îëàð êè, áÿëêÿ äÿ áó þëêÿäÿ áèð èëäÿí àðòûã ãàëìàäûì. Àììà éóõàðûäà äåäèéèì êèìè, èõòèéàð Àëëàùûí ÿëèíäÿäèð âÿ ùÿð ýöí áèð äîíà ýèðÿí áó ñÿáàòñûç ôÿëÿéèí ýÿðäèøèíäÿí àñûëûäûð. Ëàêèí áó ãåéðè-ñàáèò âÿçèééÿò ñèçè ÿñÿðè ýþíäÿðìÿê ôèêðèíäÿí äàøûíäûðìàìàëûäûð. Ùÿð ùàëäà, ÿýÿð òÿðúöìÿ åäèëÿñè îëàðñà, åëÿ áóðàäàúà èøÿ áàøëàéàðàì, ãàëìàëû îëñàì, òàìàìëàéàðàì âÿ ÿýÿð ýåòñÿì, þçöìëÿ àïàðûá, ñàüëûã îëñà, Ïàðèñäÿ áàøà ÷àòäûðàðàì. Èíäè êè, ñèç òÿðÿääöääÿí ÷ûõäûíûç, éÿãèí åäèíèç êè, êèòàáû ýþíäÿðìÿêëÿ ñèçÿ ùå÷ áèð âÿúùëÿ òÿùëöêÿ öç âåðÿ áèëìÿç. Ñèçäÿí äîñòúàñûíà áèð õàùèø åäèðÿì êè, î äà áóíäàí èáàðÿòäèð: áèð íå÷ÿ èë áóíäàí ÿââÿë Ãàôãàç úàíèøèíè Áàêû øÿùÿðèíÿ ýÿëäèéè çàìàí ìÿí îíäàí ÷îõ èëòèôàò ýþðäöì. Ùÿìèí øÿùÿðäÿ ãàëäûãëàðû áèð íå÷ÿ ýöí ÿðçèíäÿ ìÿí øàùçàäÿ Òðóáñêîéëà òàíûø îëäóì. Î èñÿ ìÿíè òÿøâèã åòäè êè, ÿââÿëëÿð òÿð261
úöìÿ åäèá, Ôðàíñà èìïåðàòîðóíóí ôÿðìàíû èëÿ äþâëÿò ìÿòáÿÿñèíäÿ ÷àï åòäèðäèéèì “Õÿééàì ðöáàèëÿðè” êèòàáûíäàí áèð íöñõÿ úàíèøèíÿ ýþíäÿðèì. Áó ñþùáÿòäÿí áèð ãÿäÿð ñîíðà Ïàðèñÿ ýåòäèì âÿ îðàéà ÷àòàí êèìè Õÿééàì ÿñÿðëÿðèíäÿí èêè íöñõÿñèíè âåðèá, ÷îõ ãÿøÿíý úèëäëÿòäèì. Ñîíðà Ïàðèñäÿêè Ðóñèéà ñÿôèðèíèí õèäìÿòèíÿ ýåäèá, êèòàáëàðû îíà âåðäèì êè, ùÿð èêèñèíè áèð çÿðôèí è÷ÿðèñèíäÿ øàùçàäÿ Òðóáñêîéóí àäðåñèíÿ ýþíäÿðñèíëÿð. Ñÿôèð ìÿíèì õàùèøèìè ãÿáóë åäèá êèòàáëàðû ýþíäÿðäè. Òÿÿúúöáëö áóðàñûäûð êè, î ýöíäÿí áó ýöíÿ ãÿäÿð ùÿòòà øàùçàäÿ Òðóáñêîéà èêè äÿôÿ ìÿêòóá éàçìàüûìà áàõìàéàðàã, êèòàáëàðûí ÷àòûá, ÷àòìàìàñû áàðÿäÿ ùå÷ áèð õÿáÿð ÿëäÿ åäÿ áèëìÿìèøÿì. Ùàçûðäà ñèçäÿí õàùèøèì îäóð êè, áèð ãÿäÿð çÿùìÿò ÷ÿêèá, ìÿñÿëÿíè øàùçàäÿ Òðóáñêîéà ñþéëÿéÿñèíèç êè, î äà ùÿð éåðäÿ, õöñóñèëÿ Ðóñèéàäà ìþâúóä îëàí àäÿòÿ ýþðÿ, ìÿíèì ìÿêòóáóìà úàâàá éàçñûí âÿ ùàáåëÿ ÿýÿð úàíèøèí ùÿçðÿòëÿðè ìþâúóä àäÿòëÿð öçðÿ ìÿíÿ áèð ÿíàì èëòèôàã åòìèøñÿ, îíó äà áèëäèðñèí. Áóíäàí àðòûã çÿùìÿò âåðìèðÿì. Àíúàã îíó ÿðç åäèðÿì êè, èíäè áèðáèðèìèçÿ éàõûíëàøìûøûã, ìÿíè óíóòìàéûí! Ùÿðäÿíáèð ìöìêöí îëàðñà, äàèìè ìÿêòóáëàðûíûçëà êþíëöìö øàä åäèí! Èíäè øàùçàäÿ Òðóáñêîéà éàçäûüûì ìÿêòóáó ùÿìèí çÿðôèí è÷ÿðèñèíäÿ ýþíäÿðèðÿì. Õàùèø åäèðÿì êè, þç ìöáàðÿê ÿëèíèçëÿ îíó âÿ ìÿíèì õöñóñè ñàëàìûìû øàùçàäÿéÿ ÷àòäûðàñûíûç. Ôðàíñûçúà àäðåñ: Âîòðå áèåí äéâîóé àìí É.Á.Íèúîëàè Ñåúðåòàèðå èíòåðïðåòå åò 1-åð äðîýìàí äå ëà Ëéýàòèîí äå Ôðàíúå à Òéùéðàí
[ÌÖÑÉÞ ÍÈÊÎËÀÈÄßÍ] Ìÿíèì øÿôãÿòëè, ìåùðèáàí âÿ ÿçÿìÿòëè äîñòóì! Î øÿôãÿòëè âÿ ìåùðèáàí äîñòóìóí ñÿìèìèééÿòëÿ äîëó ìÿêòóáó ÿí éàõøû áèð çàìàíäà éåòèøäè âÿ äîñòëóã íöìóíÿñè îëàí ìÿçìóíóíäàí õÿáÿðäàð îëäóì. Þç êèòàáûíûç áàðÿäÿ éàçûðñûíûç êè, Òèôëèñäÿ åëÿ áèð àäàì òàïûëìûøäûð êè, ùÿìèí ÿñÿðè ðóñúàéà òÿðúöìÿ åòìÿéèí þùäÿñèíäÿí éàõøû ýÿëäè âÿ ðóñúàéà òÿðúöìÿ åòäèêäÿí ñîíðà ôðàíñûçúàéà òÿðúöìÿéÿ áàøëàéàúàãäûð. ßëáÿòòÿ, ùÿð÷ÿíä êè, ìÿí îíó òÿðúöìÿ åòìÿéÿ ùàçûð èäèì âÿ ùå÷ áèð âÿúùëÿ áó èøÿ ÿë ãàòìàüû ÿñèðýÿìÿçäèì, ëàêèí ñèç éàõøû èø ýþðìöøñöíöç êè, 262
áó áþéöê âÿçèôÿíè ùÿìèí øÿõñÿ òàïøûðìûøñûíûç. ×öíêè ñèç ÿñÿðèí ìöÿëëèôèñèíèç âÿ ðóñ äèëèíè éàõøû áèëèðñèíèç. Îíà ýþðÿ äÿ òÿðúöìÿäÿ ëàçûì ýÿëÿí èáàðÿëÿðè òÿñùèù åòìÿê ö÷öí îðàäà ùàçûðñûíûç. Áó äà òÿáèèäèð êè, ÿýÿð ñèçèí ÿñÿðèíèç ðóñúàéà éàõøû òÿðúöìÿ îëóíàðñà, ôðàíñûçúàéà òÿðúöìÿñè àñàí îëàúàãäûð. Áåëÿëèêëÿ, èíøàëëàù ìöáàðÿêäèð! Áèð äÿ éàçìûøäûíûç êè, òÿðúöìÿ ãóðòàðäûãäàí ñîíðà îíäàí áèð íöñõÿ ìÿíÿ ýþíäÿðÿúÿêñèíèç. ×îõ-÷îõ øàä îëäóì âÿ èíòèçàð ýþçöìö ÷àïàðûí éîëóíà äèêèá ýþçëÿéèðÿì. Áóéóðìóøñóíóç êè, øàùçàäÿ Òðóáñêîé ìÿíèì âÿçèôÿì áàðÿäÿ ñèçäÿí ñîðóøìóøäóð. Îäóð êè, âÿçèôÿì ñèçÿ âÿ øàùçàäÿ Òðóáñêîéà àéäûí îëñóí äåéÿ, àøàüûäà ôðàíñûçúà éàçûðàì*. Ìÿíèì áàðÿìäÿ ýþñòÿðäèéèíèç ìÿùÿááÿò âÿ äîñòëóã ÿëàãÿëÿðèíÿ ýÿëèíúÿ, ñèçèí ÿçèç úàíûíûçà àíä îëñóí êè, ñèçè ýþðìÿéÿ ìÿíäÿ î ãÿäÿð øþâã âÿ ìåéë âàðäûð êè, îíà ÿñàñÿí, äåéÿ áèëÿðÿì êè, ñèçèíëÿ ìÿíèì âÿçèééÿòèì: “Éàëàíäûð êè, äåéèðëÿð: êþíöëäÿí-êþíöëÿ éîë âàð, ìÿíèì öðÿéèì ãàíà äþíäö, ñÿíèí öðÿéèí áóíäàí õÿáÿðñèçäèð, – äåéÿí øàèðèí ñþçöíöí òàìàìèëÿ ÿêñèíÿäèð. Áèçèì âÿçèééÿòèìèç áàìáàøãàäûð. ×öíêè ñèçèí ãÿëáèíèç ìÿíèì ãÿëáèìäÿ îëàí ùèññëÿðäÿí õÿáÿð òóòìóø, ìÿíèì ãÿëáèì èñÿ áèëàâàñèòÿ ñèçèí ãÿëáèíèçäÿí èëùàìëàíìûøäûð. Áåëÿëèêëÿ, “Êþíöëäÿí-êþíöëÿ éîë âàð” ôèêðè òàìàìèëÿ äîüðóäóð, éàëàí äåéèë. Õöëàñÿ, íå÷ÿ êè, ñèç ìÿíèì ìÿêòóáëàðûìû àëìàã àðçóñóíäàñûíûç, ìÿí äÿ ñèçèí éàçûëàðûíûçû àëìàã àðçóñóíäàéàì. Èíøàëëàù, áóíäàí ñîíðà áóðàéà ýÿëÿí ÷àïàðëàð ñèçèí ìÿêòóáëàðûíûçû âÿ òàïøûðûãëàðûíûçû ìÿíÿ éåòèðÿúÿêäèðëÿð. Áóðàäàí ýåäÿí ÷àïàðëàð èñÿ ìÿíèì ìÿêòóáëàðûìû ñèçÿ ÷àòäûðàúàãäûðëàð. Èíäè êè, ìÿùÿááÿò âÿ äîñòëóã ïåéìàíû ùÿð èêèìèç òÿðÿôèíäÿí éàçûëûá ãóðòàðìûø âÿ êþíöë ìþùöðö èëÿ ìþùöðëÿíìèøäèð, èíäèéÿ ãÿäÿð ñèçÿ çÿùìÿò âåðìÿê èñòÿìÿäèéèì ìþâúóä áèð ìÿñÿëÿ áàðÿäÿ ñþç à÷ìàüà úÿñàðÿò åäèá, ùöììÿò êÿìÿðèíè áåëèìÿ áàüëàéûðàì. Áóíó áèëìÿëèñèíèç êè, ìÿí ôðàíñûçúà-ÿðÿáúÿ-ôàðñúà-òöðêúÿ áèð ëöüÿò éàçìûøàì. Áó êèòàá öçÿðèíäÿ 25 èë çÿùìÿò ñÿðô åäèá, úàí ãîéìóøàì. ßùÿìèééÿòè áþéöêäöð. Äåéÿ áèëÿðÿì êè, ùå÷ êÿñ èíäèéÿ ãÿäÿð áåëÿ áèð øÿðãèééàò ëöüÿòè éàðàòìàìûøäûð. Äîüðóäóð, òöðêúÿ-ôðàíñûçúà âÿ ôàðñúà-èíýèëèñúÿ ëöüÿòëÿð ÷îõäóð âÿ ùÿì äÿ ïèñ äåéèëäèðëÿð. Àíúàã ôðàíñûçúà-ôàðñúà-òöðêúÿ-ÿðÿáúÿ èøÿéàðàéàí áèð ëöüÿò ùÿëÿ ýþðìÿìèøÿì. __________ * Ñåúðåòàèðå èíòåðïðéòå äó ýîóâåðíåìåíò åò ïðåìèåð äðîýìàí äå ëà Ëéýàòèîí äå Ôðàíúå åí Ïåðñå.
263
Ùàçûðäà Ðóñèéà äþâëÿòèíèí Àñèéà òÿðÿôäÿ òÿñÿëëöòö ýöíäÿí-ýöíÿ àðòûð, éåð öçöíöí áó ãèòÿñèíäÿ éàøàéàí ìöõòÿëèô õàëãëàðëà éàõûíëàøûð âÿ òèúàðÿò ÿëàãÿëÿðèíè àðòûðûð. Ìÿíèì íàãèñ àüëûìà áåëÿ ýÿëèð êè, ùÿìèí êèòàáûì ùàëùàçûðäà, õöñóñèëÿ, Ðóñèéà äþâëÿòè ö÷öí ÷îõ ôàéäàëû îëà áèëÿð. Éóõàðûäà ãåéä åòìèøäèì êè, ÿñÿðèí ùÿúìè áþéöêäöð, èêè ãàëûí úèëä îëàð. Ïàðèñäÿ òÿõìèí åäèëäèéèíÿ ýþðÿ, áóíó ÷àï åòäèðìÿê 25 ìèí ôðàíê õÿðú èñòÿéèð. Ìÿíèì èñÿ 25 ìèí ôðàíêûì éîõäóð. Äöøöíöðÿì êè, ÿýÿð áó êèòàáû ÷àï åòìÿéè Ðóñèéà äþâëÿò áàø÷ûëàðûíà âÿ éà Ãàôãàç úàíèøèíèíèí þçöíÿ òÿêëèô åòñÿì, ãÿáóë åäÿðëÿðìè? ßýÿð Ðóñèéà äþâëÿò áàø÷ûëàðû ÿñÿðè ÷àïà âåðìÿéÿ ðàçû îëñàëàð, îíëàðëà áó øÿðòëÿðè ãîéìàã îëàð: Áèðèíúè – êèòàá îíëàðà ïåøêÿø åäèëèð êè, 500 íöñõÿ ÷àï åòäèðñèíëÿð. Îíäàí 300 íöñõÿñèíè þçëÿðè ýþòöðöá, 200 íöñõÿñèíè èñÿ ìÿíÿ ýþíäÿðñèíëÿð. ßëáÿòòÿ, èø ñþçëÿ áèòìèð. Äöíéàäà åëÿ áèð àäàì éîõäóð êè, ìÿíèì õàùèøèìÿ ýþðÿ áåëÿ áèð èøÿ èãäàì åäÿ áèëñèí. Êèòàáû ÿââÿëúÿ ýþçäÿí êå÷èðìÿëèäèðëÿð. Ìöòÿõÿññèñëÿðèí òÿñäèãèíäÿí ñîíðà èøÿ áàøëàìàëûäûðëàð. Áó èñÿ ÷îõ àñàí èøäèð. Ðóñèéàíûí Òåùðàíäàêû ñÿôàðÿòõàíàñûíäà ôàðñ âÿ ÿðÿá äèëëÿðèíè òàì ýþçÿë áèëÿí êàìèë ìöòÿðúèìëÿð âàðäûð. Ìÿíèì êèòàáûìû òÿãäèì åäèá éîõëàìàüû îíëàðà òàïøûðà áèëÿðëÿð. Ñÿíÿ ãóðáàí îëóì! Èíäè êè, êèòàáûì áàðÿäÿ ñþùáÿòè áèòèðäèì, îëìàéàîëìàéà ñèçèí ôèêðèíèçÿ ýÿëìèø îëñóí êè, ìÿí áó ìÿñÿëÿ èëÿ ÿëàãÿäàð îëàðàã, ñèçÿ çÿùìÿò âåðìÿê èñòÿéèðÿì âÿ éà êèòàáûìûí ÷àï îëóíìàñû èøèíäÿ ñèçèí âàñèòÿ÷èëèéèíèçè òÿëÿá åäèðÿì. ßëáÿòòÿ, õåéð! Áó õöñóñäà éàçìàãäàí ìÿãñÿäèì àíúàã îäóð êè, ñèç ÿùâàëàòäàí õÿáÿðäàð îëàñûíûç êè, áèðäÿí òÿñàäöôÿí, áó áàðÿäÿ ñþùáÿò äöøÿðñÿ, ñèç ìÿíèì ÿñèë ìÿãñÿäèì ÿòðàôûíäà ôèêðèíèçè äåéÿ áèëÿñèíèç. Ùÿð ùàëäà, áó ìÿñÿëÿ ÿòðàôûíäà îðàäà äàíûøûã ýåòñÿ äÿ, ýåòìÿñÿ äÿ, äîñòúàñûíà ñèçäÿí õàùèø åäèðÿì êè, áó õöñóñäà þç ÿãèäÿíèçè òÿðÿääöä åòìÿäÿí éàçûá, ìÿíÿ áèëäèðÿñèíèç! Áóíäàí àðòûã ñèçÿ çÿùìÿò âåðìÿéè ðÿâà áèëìèðÿì. Ùÿãèãè äîñòóíóç Íèêîëàè òÿðÿôèíäÿí éàçûëäû. Òåùðàí, 12 äåêàáð 1874
Ñèçèí êèòàáûíûçû îõóìàüà ìåéëèì ÷îõ-÷îõäóð. Íÿ ãÿäÿð òåç ýþíäÿðñÿíèç, éåíÿ äÿ ýåúäèð. ×öíêè èíñàí þìðö ýþäÿêäèð. Ñèçÿ éàçìàüû óíóòìóøäóì êè, ÿýÿð ìÿíèì âÿçèôÿìè ðÿñìè ñóðÿòäÿ òÿñäèã åòäèðìÿê ëàçûì ýÿëÿðñÿ, “Êóòà” àëìàíàõûíà ìöðàúèÿò åäèí! Õàùèø åäèðÿì êè, ìÿíèì èõëàñûìû âÿ áÿíäÿ÷èëèê ñàëàìûìû øàùçàäÿ Òðóáñêîéà éåòèðÿñèíèç. 264
Ãóðáàíûí îëóì! Ùÿð êÿñè ýþðöðñÿí, ýþçö ýþðöá, öðÿéè åøãÿ ìöáòÿëà îëìóøäóð. Òÿêúÿ ìÿíÿì êè, êþíöë âåðìèøÿì, àíúàã ñÿíèí öçöíö ýþðìÿìèøÿì. Áöòöí þìðöì áîéó, ùÿääèíäÿí çèéàäÿ ÿçèç òóòäóüóì úÿíàáûíûçû ýþðìÿê àðçóñóíäà îëìóøàì. Òÿÿññöô êè, áó àðçóéà ÷àòìàã ìÿíèì ö÷öí ãåéðè-ìöìêöíäöð. Íÿ ñèçèí áó òÿðÿôëÿðÿ ýÿëìÿéèíèç òÿñÿââöð îëóíóð, íÿ äÿ ìÿíèì î òÿðÿôëÿðÿ ñÿôÿð åòìÿéèì íÿçÿðäÿ òóòóëóð. Êàø, éóõóì ýÿëÿéäè êè, áÿëêÿ éàòûá ñÿíè éóõóäà ýþðÿéäèì. Àðòûã ÿðçèì éîõäóð. Áàüûð – Áþéöê Ôðàíñà äþâëÿòè òèúàðÿò íöìàéÿíäÿëèéèíèí êàòèáè
ÑßÐÊÀÐ ÍßÂÂÀÁÈ-ÂÀËÀ ÅÒÈÇÀÄÖÑÑßËÒßÍßÍÈÍ ÌßÊÒÓÁÓÍÓÍ ÑÓÐßÒÈ Éöêñÿêøÿíëè, øÿðàôÿò ñàùèáè, ÿçèçèì! Éàçäûüûíûç ìÿêòóáó àëûá îõóäóì. Øÿíèéöêñÿê, øÿðÿô ñàùèáè Àõóíäçàäÿíèí ìÿíèì ÿñÿðëÿðèìè èñòÿìÿñè áàðÿäÿ éàçìûøäûíûç. Ìÿí þçöì äÿ îíóíëà àðàìûçäà îëàí áþéöê äîñòëóã õàòèðèíÿ ÿñÿðëÿðèìè îíà ýþíäÿðìÿéè àðçó åäèðÿì. Ëàêèí ìÿíèì ÿñÿðëÿðèìèí ÷îõó ìÿçùÿá áàðÿñèíäÿäèð. Î èñÿ ôÿëñÿôÿ âÿ òàðèõëÿ ÿëàãÿäàð îëàí ÿñÿðëÿðëÿ ìàðàãëàíûð. Áóíóíëà áåëÿ, ìÿí éàëàíäàí ïåéüÿìáÿðëèê èääèàñûíäà îëìóø øÿõñëÿð áàðÿñèíäÿ äÿ áèð êèòàá éàçìûøàì. Ëàêèí áó êèòàá ÷îõ ìöôÿññÿëäèð. ßýÿð ìàðàãëàíñàíûç, îíäàí áèð íöñõÿ êþ÷öðöí! Ëàêèí ÿñÿð éåýàíÿ íöñõÿ îëäóüó ö÷öí ëàçûìäûð êè, êàòèá ýÿëèá öçöíö áóðàäà éàçñûí. Ñèçèí þç èøèíèç áàðÿäÿ ìöíøèáàøû ùÿð øåéè ÿòðàôëû ñþéëÿäè. Èíøàëëàù, úÿíàá ßçöäöë-Ìöëê èøè áèð éåðÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðàúàãäûð. Ìÿí äÿ ÿëèìäÿí ýÿëÿí ùÿð áèð øåéè ÿñèðýÿìÿéÿúÿéÿì. Àðòûã íÿ éàçûì? Åòèçàäöññÿëòÿíÿ
[ÅÒÈÇÀÄÖÑÑßËÒßÍßÄßÍ] Áÿéÿíèëÿí íÿñÿáëè âÿ ôÿçèëÿòëÿð êÿñá åòìèø úÿíàá! Î çàìàíäàí êè, Òèôëèñäÿ ñèçèíëÿ âèäàëàøûá, íöñðÿò èíòèñàá, ïàê ÿëàùÿçðÿò øàùÿíøàùûí, ðóùëàðûìûç îíà ôÿäà îëñóí, ðèêàáûíäà ñÿëàìÿòëèê âÿ ñÿàäÿòëÿ íöñðÿò åâè îëàí Äàðöë-õèëàôÿéÿ (Òåùðàíà) âàðèä îëìóøóã, áó ýöíÿ ãÿäÿð ñèçèí ÿçèç ìÿçàúûíûçûí ñÿëàìÿòëèéèíäÿí õÿáÿðèìèç éîõäóð. Èíøàëëàùòààëà ñÿëàìÿò âÿ õîøùàëñûíûç. ßýÿð áó äîñòóíóçóí ÿùâàëàòûíäàí õÿáÿð 265
òóòìàã èñòÿñÿíèç, òÿê âÿ ìèñèëñèç Àëëàùûí êþìÿéè ñàéÿñèíäÿ ìÿçàúûìûçûí ñÿëàìÿòëèéè âÿ ÿùâàëûìûçûí éàõøûëûüû êàìàë äÿðÿúÿñèíäÿäèð âÿ ùÿìèøÿ ñèçèí àäûíûçû õåéðëÿ çèêð åäèá âÿ åòìÿêäÿéÿì. Àëëàù øàùèääèð êè, ùå÷ âàõò éàäûìäàí ÷ûõìàìûøñûíûç âÿ ÷ûõìàéûðñûíûç. Àëëàù áèëèð êè, ùÿð ýöí ñèçèí ÿçèç àäûíûçû âÿ áÿéÿíèëÿí õàñèééÿòëÿðèíèçè ìÿúëèñëÿðäÿ âÿ éûüûíúàãëàðäà ãóëàüûìûçûí ñûðüàñû âÿ ìÿúëèñèìèçèí áÿçÿéè åäèðèê âÿ öìóìèééÿòëÿ, ùÿð áèð ìÿúëèñäÿ ñèçèí íÿñðèíèçäÿí âÿ íÿçìèíèçäÿí ñþùáÿò à÷ûëûð âÿ ñèçèí êÿìàëûíûçûí âÿñôèíäÿí äàíûøûëûð. Ñèçèí ÿçèç ÿñÿðëÿðèíèç ñþçöí àñèìàíû âÿ îíëàðäàêû ñÿòèðëÿð îíóí áöðúëÿðè âÿ ýþçÿë ìÿíàëàðû èñÿ èøûãñà÷àí óëäóçëàðäûð. Ùÿð÷ÿíä êè, ñèçèíëÿ ýþðöøöá ñþùáÿò åòìÿê ñÿàäÿòèíäÿí óçàüàì, ëàêèí úèñìàíè óçàãëûã, Àëëàù-òààëàéà øöêöð îëñóí êè, ìÿíÿâè ÿëàãÿíèí äàâàì åòìÿñèíÿ ìàíå îëìóð. Íÿ ãÿäÿð êè, ìÿùÿááÿò ãÿëáäÿí ñèëèíìÿìèøäèð, ñèçèíëÿ áàòèíÿí ýþðöøìÿéèì äàèìèäèð âÿ äîñòëóã òåëëÿðèì ãûðûëìàçäûð. Íÿùàéÿò, àëòû úèëääÿí èáàðÿò îëàí êèòàáû êè, îíëàðäàí ö÷ úèëäè “ßôãàíûñòàí òàðèõè” âÿ äèýÿð ö÷ úèëäè èñÿ ùåñàá åëìè ÿñàñûíäà óëäóçëàðûí åùêàìûíû ðÿää åäÿí “Ôÿëÿêöññÿàäÿ”äÿí èáàðÿò îëóá âÿ ìÿíèì þç ÿñÿðëÿðèìäÿíäèðëÿð, ñèçèí ö÷öí ýþíäÿðäèì. “ ” (ïåéüÿìáÿðëèê âÿ ìåùäèëèê èääèàñû åäÿíëÿð) àäëû áèð ÿñÿðèì èñÿ ùÿëÿëèê ÷àï îëóíìàäûüûíäàí âÿ ÿëéàçìàñû òÿêúÿ áèð íöñõÿäÿí èáàðÿò îëäóüóíäàí ñèçÿ ýþíäÿðìÿéèì ìöìêöí îëìàäû. Ùÿãèãÿòäÿ, áó ÿñÿð ÷îõ éàõøû éàçûëûá âÿ òîïëàíìûøäûð. Èíøàëëàù-òààëà öçöíö êþ÷öðÿðÿê, ñèçÿ ýþíäÿðÿúÿéÿì. Þçöíöç äÿ íÿ úöð êèòàá ëàçûìûíûç îëñà, éàçûíûç êè, öçöíö êþ÷öðòäöðöá õèäìÿòèíèçÿ ýþíäÿðèì. Áèð äÿ ñèçäÿí õàùèø åäèðÿì êè, ùÿìèøÿ ÿùâàëûíûçûí ñÿëàìÿòëèéèíäÿí âÿ ôÿðÿùýÿòèðÿí, êþíöëà÷àí øåèðëÿðèíèçäÿí, áàêèð ôèêèðëÿðèíèçäÿí éàçûá ýþíäÿðìÿêëÿ, áó äîñòóíóçó ñåâèíäèðèá õîøùàë åäÿñèíèç. Ìÿêòóáëàð âÿ áóéóðóãëàðûíûçû éàçûá ýþíäÿðìÿêäÿí ÿñèðýÿéèá, ìöçàéèãÿ åòìÿéÿñèíèç. Øÿíèéöêñÿê Ìàíóêúè Ñàùèáäÿí àëûá ýþíäÿðÿñè îëäóüóì áèð êèòàáû èíäèëèê àëûá ýþíäÿðìÿéèì ìöìêöí îëìàäû. Èíøàëëàù, àëûá ýþíäÿðÿúÿéÿì. Øÿíè âÿ ìÿãàìû éöêñÿê îëàí Ìèðçÿ Ìóñòàôàéà áþéöê çÿùìÿò ãÿáóë åäÿðÿê ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí ñàëàì éåòèðèíèç, îíëàðûí ìÿíÿ ýþñòÿðäèêëÿðè ìåùðèáàíëûãäàí ñîí äÿðÿúÿ õÿúàëÿòëèéÿì. Ýþíäÿðäèéèì êèòàáëàðäàí èêè íöñõÿñèíè áþéöê åëì ìÿíáÿéè îëàí øåéõëÿð øåéõè Øåéõöëèñëàì úÿíàáëàðûíà ëöòôÿí òÿãäèì åäèá, ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí äîñòëóã âÿ ñÿìèìèééÿòèí ÿëàìÿòè îëàí ñàëàì éåòèðèíèç! Àðòûã çÿùìÿòèì éîõäóð. 15 çèãäÿòöë-ùÿðàì àéû, 1290-úû èë [7.1-1874] òàðèõèíäÿ éàçûëäû.
266
[ÌßÙßÌÌßÄÐßÔÈ ÒßÁÀÒßÁÀÈÄßÍ] Êÿðàìÿòëè àüàìà âÿ ùþðìÿòëè ñÿðâÿðèìÿ òàì øþâã èëÿ äóà âÿ ñàëàì éåòèðèðÿì. Î ÿçèç äîñòóìóí ïàðëàã ìÿçàúûíûí ñÿëàìÿòëèéèíäÿí õÿáÿð âåðÿí ìÿùÿððÿì àéûíûí 1-è òàðèõëè ìÿêòóáóíóç éåòèøäè. ßââÿëäÿí ñèçÿ áÿñëÿäèéèì ñÿìèìè èõëàñà ýþðÿ, ÿçèç õÿòòèíèçè ìöòàëèÿ âÿ ëÿòèô ìÿêòóáóíóçà òàìàøà åòìÿê ìÿíèì ñåâèíúèìÿ ñÿáÿá îëäó. Ùÿãèãÿòÿí, ýþíäÿðäèéèíèç êèòàá÷à òÿáèè çÿêàíûçû âÿñô åäÿí âÿ àüëûíûçûí äÿðÿúÿñèíè êÿøô åäÿí áèð ñÿíÿääèð. Òÿùñèë èøèíè àñàíëàøäûðìàãäà äèããÿò éåòèðäèéèíèç èíúÿ ìÿñÿëÿëÿð, õÿòò âÿ èíøà öñëóáóíó éàõøûëàøäûðìàã ñàùÿäÿ äÿãèã âÿ ðÿìçè íþãòÿëÿðÿ ñÿðô åòäèéèíèç ñÿé èëÿ òàíûø îëàðàã, ÷îõ õîøùàë îëäóì. Ùÿãèãÿòäÿ, ÷îõ éàõøû áèð èõòèðà åòìèøñèíèç. Ùÿð úöð òÿãäèðÿ âÿ òÿðèôÿëàéèãäèð. Ùþðìÿòëè àüàëàðûí ùàìûñûíà ýþñòÿðäèì âÿ ùàìûñû ëÿççÿò àïàðûá òÿãäèð åòäèëÿð. Öìèä åäèðÿì êè, ùÿìèí áó ÿëèôáà, èíøàëëàù, áèð âàõò òÿòáèã îëóíàúàãäûð. Àüà! Éàçìûøñûíûç êè: “Ñèçèíëÿ òàíûøëûã âÿ äîñòëóüóí ÿñàñûíû ãîéóðàì”. Ìÿí ÷îõäàíäûð êè, ñèçèíëÿ òàíûøàì. ßýÿð ñèçèí ãÿëáèíèç áóíäàí õÿáÿðñèçäèðñÿ, äåìÿëèéÿì êè, ìÿíèì ãÿëáèì úÿëàë ñàùèáè úÿíàá õàí ÑàèäöëÌöëê îðàäà ãàëäûüû çàìàíäàí èíäèéÿ ãÿäÿð ñèçèíëÿ òàíûøäûð. Áóíäàí äàùà éàõøû áèð äÿëèë îëà áèëÿðìè êè, ìÿíèì ãÿëáèìëÿ î ãÿäÿð éàõûí âÿ áèðýÿ îëàí ìöãÿððÿáöë-õàãàí êîíñóëóí ãÿëáè ñèçäÿí þòðö ãÿðàðñûçäûð?! Òöðêúÿ “Òÿìñèëàò” êèòàáûíû ìöãÿððÿáöë-õàãàí êîíñóë ýþíäÿðìèøäè âÿ ìÿíÿ ÷àòäû. Êàø, ñèçèí úÿíàáûíûçûí èõòèðà åòäèéè ÿëèôáà ùàããûíäà áÿçè ìöÿëëèôëÿðèí éàçìûø îëäóüó âÿ ñèçèí ìÿêòóáäà èøàðÿ åòäèéèíèç èçàùàòû äà ýþíäÿðÿéäèíèç êè, òàíûø îëàéäûì. Úÿíàá íàèáöë-âÿçàðÿ Ìþòÿìÿäöññóëòàí âÿ áàøãà àüàëàðëà áèðëèêäÿ ñèçè õåéð èëÿ õàòûðëàéûá, ñþùáÿò åäèðèê. Èíäèúÿ ïî÷ò Òåùðàíà éîëëàíäûüûíäàí ÷àïàð ýåäèðäè âÿ áóíäàí àðòûã éàçìàüà ôöðñÿòèì îëìàäû. Ìÿíèì àðçóì áóäóð êè, áóíäàí ñîíðà ìÿíè ñåâèíäèðìÿê ö÷öí ÿçèç âöúóäóíóçóí ñàü-ñàëàìàò îëäóüóíäàí òåç-òåç éàçûá áèëäèðÿñèíèç. Àðòûã çÿùìÿò âåðìèðÿì. Ìÿùÿììÿä Ðÿôè ÿë-Òÿáàòÿáàè 16 ñÿôÿðöë – ìöçÿôôÿð àéû, 1291 [5.ÛÂ-1874]
267
×ÎÕ ÙÞÐÌßÒËÈ ÀÒÀ! Áðöññåë, 14 àâãóñò 1874
Áó ýöí àâãóñò àéûíûí 14-äÿ Ñèçèí 25 èéóë òàðèõëè ìÿêòóáóíóçó àëäûì. Áèç ñàëàìàòûã. Îí ýöí áóíäàí ãàáàã ìÿí áàíêà ýåòäèì, îðàäà äåäèëÿð êè, áèç ãÿáçñèç ùå÷ íÿ âåðÿ áèëìÿðèê. Áó ýöí òÿçÿäÿí ýåòäèì. ßââÿëúÿ ìÿíÿ éåíÿ äÿ ùàìàí ñþçëÿðè äåäèëÿð. Ëàêèí ìÿí àñàíëûãëà îíëàðäàí ÿë ÷ÿêìÿäèì âÿ êÿñêèí øÿêèëäÿ äåäèì: Ñèç éàíûëûðñûíûç, áóíäàí ñîíðà ùå÷ áèð ãÿáç îëìàéàúàã. Ìÿí àðòûã èêè ìÿêòóá àëìûøàì, îíëàðäà à÷ûã äåéèëèð êè, ñèç ìÿíÿ ùÿð àé ùå÷ áèð ãÿáç îëìàäàí 100 ìàíàò âåðìÿëèñèíèç. Áóíó äåéèá ÿëàâÿ åòäèì: ßýÿð èñòÿéèðñèç, àëûí þçöíöç îõóéóí ýþðöí ìÿíÿ Òèôëèñäÿí íÿ éàçûðëàð. Îíëàðà ñèçèí ìÿêòóáóí î éåðèíèí – îðàäà êè, áàíê ùàããûíäà éàçìûøäûíûç – ùÿð åùòèìàëà ãàðøû ÿââÿëúÿäÿí åòäèéèì òÿðúöìÿñèíè âåðäèì âÿ ÿëàâÿ åòäèì: Ýþðäöíöçìö äàùà áóíäàí ñîíðà ìÿíèì äåäèêëÿðèìäÿ ùå÷ áèð øöáùÿ éåðè ãàëìûð. Âåðäèéèì êàüûç ïàð÷àñûíû îõóäóãäàí ñîíðà áèð ãÿäÿð äöøöíäöëÿð, ñöáóòóìëà ðàçûëàøûá ìÿíÿ 347 ôðàíê (êå÷ÿí àé 340 èäè, èíäè êóðñà ýþðÿ 7 ôðàíê ÿëàâÿ) âåðäèëÿð. Ùÿð àé áåëÿúÿ îëàúàã. Áåëÿëèêëÿ, èøÿ ùÿìèøÿëèê ÿíúàì ÷ÿêäèê. Ñèç Íÿúÿôèí éîë õÿðúëÿðèíèí íå÷ÿéÿ áàøà ýÿëäèéèíè éàçûá ñîðóøóðñóíóç. Éöç ìàíàò êèôàéÿò åëÿð. Ìÿíèì áóðàäà îòóç ìàíàò ÿëàâÿ ïóëóì îëàúàã (áóíó ìÿí þçöìäÿí âåðÿ áèëÿðÿì), ñèç éàëíûç éåòìèø ìàíàò ýþíäÿðñÿíèç, êèôàéÿò åëÿð. Ìÿí ñèçèí ãÿðàðûíûçäàí ÷îõ ðàçûéàì. ×öíêè ñèç àòàëûã ìÿùÿááÿòèíè áèð òÿðÿôÿ ãîéóá, ñîéóããàíëûëûãëà ìÿñÿëÿíè ýþòöð-ãîé åëÿäèíèç âÿ ýþðäöíöç êè, ìÿí äåéÿíäÿ êè, Íÿúÿô ìÿíÿ ÿñëà ëàçûì äåéèë, ùàãëûéàì. Íÿúÿô ñèçÿ òÿÿúúöá åäèð, ëàêèí ìÿíèì êèìè ñèçèí áåëÿ ãÿðàðà ýÿëìÿéèíèçÿ ñåâèíèð. Áóíó äà ÿëàâÿ åòìÿëèéÿì êè, î áóðàäà ìÿíëÿ ãàëàí ìöääÿòäÿ ìÿí îíóí ðÿôòàðûíäàí âÿ ôÿäàêàðëûüûíäàí ðàçû ãàëäûì, ùÿì äÿ îíó áóðàéà ýþíäÿðìÿéèíèçäÿí ùå÷ âàõò øèêàéÿòëÿíìÿäè. Éàëíûç þçö ö÷öí äàðûõäû. Áó èñÿ ìÿíè êÿäÿðëÿíäèðèð (äàùà äîüðóñó ãöññÿëÿíäèðèð) âÿ äàèì íàðàùàò åäèðäè. Ìÿí ñèçÿ îíó ýåðè ãàéòàðìàã ãÿðàðûíà ýÿëìÿéèìèí ñÿáÿáèíè òÿôñèëàòû èëÿ èçàù åòäèì. Éåýàíÿ ñÿáÿá áóäóð êè, ìÿí îíóí Áðöññåëäÿ ãàëìàñûíû àðòûã ùåñàá åäèðÿì. Äîüðóäàí äà íÿ ö÷öí áèð àäàìû áîø éåðÿ èçòèðàá ÷ÿêìÿéÿ ìÿúáóð åòìÿê, ùàëáóêè áóðàäà îíóí ýþðÿúÿéè ùå÷ áèð èø éîõäóð. Âÿññàëàì. Àíúàã ìÿí ñèçÿ äåäèêëÿðèìè ÿáÿñ éåðÿ òÿêðàð åäèðÿì. Áóíäàí ÿëàâÿ ìÿí áóðà êèìè áàøãà áèð äèíú, ñàêèò (åëÿúÿ äÿ àçàä) áèð þëêÿ òàíûìûðàì. 268
Ùàìû þç èøè èëÿ ìÿøüóëäóð, íÿ áèð îüðó, íÿ äÿ êö÷ÿ äàëàøìàñû âàð; ÿýÿð îëñà äà, ÷îõ íàäèð ùàëäà îëóð. Áÿñ ãóëäóðëóã? Ãóëäóð ùàðà, Áðöññåë ùàðà? Áó ùå÷ áóðàäàêûëàðûí éóõóñóíà äà ýèðìÿç. Òèôëèñäÿ åëÿ áèð ýöí îëìàç êè, øÿùÿðèí êö÷ÿñèíäÿ äàëàøìà îëìàñûí. Áóðàäà ìÿí ùÿëÿ áèð äÿôÿ äÿ îëñóí áåëÿ áèð ñÿùíÿíèí øàùèäè îëìàìûøàì. Áèð ñþçëÿ, áóíëàð ãóçó, øÿí ãóçóëàðäûð. Ãóçóëàðûí àðàñûíäà éàøàìàã íÿ äåìÿêäèð? Áó âÿ éà áàøãà òÿùëöêÿ áàø âåðÿ áèëÿðìè? Êèìñÿ áó ñóàëà ìöñáÿò úàâàá âåðñÿéäè, ÷îõ ãÿðèáÿ ýþðöíÿðäè. Ìåòàôîðàíû áèð éàíà ãîéàã, ñèçÿ áóíó äåìÿê êèôàéÿò åëÿð êè, Áðöññåë àçàä þëêÿ îëñà äà, ùå÷ äÿ Ïàðèñÿ âÿ áàøãà áþéöê øÿùÿðëÿðÿ îõøàìûð, áó úÿùÿòäÿí êè, áóðàäà ùå÷ áèð ýèçëè úÿìèééÿò, ôûðûëäàã÷û, úèáêÿñÿí, ãóìàðáàç âÿ áó êèìè àë÷àãëàð éîõäóð; îëñà äà, ÷îõ àçäûð. Ïîëèñ áóíäàí éàõøû îëà áèëìÿç. Áåëÿëèêëÿ, ìÿíëÿ ùå÷ áèð âàõò ùå÷ áèð òÿùëöêÿ áàø âåðÿ áèëìÿç. Ìÿíèì âÿ (ùÿëÿëèê) Íÿúÿôèí ñàëàì âÿ åùòèðàìûíû àüà ßëÿêáÿðÿ, Ëÿòèôÿ, Àíàìà, áàúûìà âÿ ñ. ÷àòäûðûí... Ðÿøèä
ÌßÍÈÌ ÀÒÀÌ! Áó ýöí 1 íîéàáðäà (19 îêòéàáðäà) áó ìÿêòóáó ñèçèí ñåíòéàáðûí 18-äÿ âÿ îêòéàáðûí 6-äà ýþíäÿðäèéèíèç ìÿêòóáëàðûí úàâàáûíäà éàçûðàì. Ìÿíÿ ýþíäÿðäèéèíèç áöòöí øåéëÿðè: ÷àé, òöòöí âÿ ïàïèðîñëàðû 10 ýöí áóíäàí ãàáàã àëäûì. Åëÿúÿ äÿ 200 ìàíàò áàíêäàí âöñóë îëäó. Óíèâåðñèòåòäÿ ÿëàâÿ îëàðàã ìÿíäÿí 110 ôðàíê äà àëäûëàð. (Áó ÿââÿëúÿ ìöùàçèðÿëÿðÿ ãóëàã àñìàã ö÷öí âåðäèéèì 215 ôðàíêäàí áàøãàäûð). Ðÿññàìëûã çàëûíäà èøòèðàê åòìÿê ùàããû âÿ ïðàêòèê êèìéà ëàáîðàòîðèéàñûíäà îëìàã ö÷öí äÿ ïóë àëûáëàð. Áóíäàí ÿëàâÿ, ìÿíÿ ýþíäÿðäèéèíèç ïóëóí áþéöê ùèññÿñè ãûøûí éàõûíëàøìàñû ìöíàñèáÿòèëÿ ïàë-ïàëòàðà âÿ áàøãà øåéëÿð àëìàüà ýåòäè. Ñèç ýþðöðñöíöç êè, ìÿí ñèçäÿí 100 ìàíàò ÿâÿçèíÿ 200 ìàíàò ýþíäÿðìÿéè ÿáÿñ éåðÿ õàùèø åòìÿìèøÿì. Ñèçÿ ñîí ìÿêòóáóìäà óíèâåðñèòåòèí ìöíòÿçÿì (ùÿãèãè) òÿëÿáÿëÿðè ñûðàñûíà ãÿáóë îëóíäóüóìó éàçìûøäûì. Ñèçÿ äåìÿëèéÿì êè, áàøãà óíèâåðñèòåòëÿðäÿ îëäóüó êèìè, áóðàäà äà áöòöí ãÿáóë èìòàùàíëàðûíû âåðÿí âÿ óíèâåðñèòåòèí áöòöí òÿëÿáëÿðèíÿ úàâàá âåðÿí âÿ àõûðäà äèïëîì àëìàüà ùàããû îëàí ùÿãèãè òÿëÿáÿëÿð âÿ åëÿúÿ äÿ àçàä âÿ éà ãåéðè-ùÿãèãè òÿëÿáÿëÿð âàðäûð êè, îíëàð ãÿáóë èìòàùàíëàðû âåðìèðëÿð, ùÿâÿñêàðëàð êèìè äÿðñëÿðäÿ èøòèðàê åäèðëÿð; ùÿì äÿ îíëàð áöòöí äÿðñëÿðäÿ ùàçûð îëìàüà áîðúëó äåéèëëÿð, éàëíûç èñòÿäèêëÿðè ìöùàçèðÿëÿðÿ ãóëàã àñûðëàð. 269
Áèð ñþçëÿ, îíëàð áöòöí òÿëÿáëÿðÿ úàâàá âåðìèðëÿð. Áóíà ýþðÿ äÿ äèïëîì àëìàüà ùàãëàðû éîõäóð. Èíäè ñèç áèëäèíèç êè, áóíëàðëà îíëàðûí àðàñûíäà íÿ ôÿðã âàð. Ìÿí ñèçÿ éàçäûüûì êèìè, ùÿãèãè óíèâåðñèòåò òÿëÿáÿñè ö÷öí òÿëÿá îëóíàíëàðûí ùàìûñûíà úàâàá âåðäèì âÿ èìòàùàíëàðû éàõøû ãèéìÿòëÿ áàøà ÷àòäûðäûüûì ö÷öí äèïëîì àëìàüà ùàããûì âàð, ÿýÿð äþðä èëäÿí ñîíðà äþâëÿò èìòàùàíëàðûíûí þùäÿñèíäÿí ýÿëÿ áèëñÿì. Áåëÿëèêëÿ, ìÿí èíäè óíèâåðñèòåòäÿéÿì, ñÿëàìÿòÿì1. (Êàôåäÿ) ìÿíèì îòóðäóüóì ñòîëäà éàñòûáóðóí, ýèðäÿñèôÿò, ëàêèí ñèìàñû àõìàãëûã èôàäÿ åòìÿéÿí, ñàêèò, áàøäàí-àéàüà, äåéÿðäèì, àüàéàíà áèð øÿõñ ÿéëÿøìèøäè. Îíóí òÿõìèíÿí 53 éàøû îëàðäû. Íÿ î, íÿ äÿ ìÿí áèð-áèðèìèçÿ ùå÷ áèð ñþç äåìÿäèê. Àõû, ñèç ìÿíèì õàñèééÿòèìè áèëèðñèíèç, ìÿí ñóâàøàí àäàìëàðäàí äåéèëÿì. Õöñóñèëÿ òàíûø îëìàäûüûì àäàìëà ñþç òàïûá öëôÿò ãàòà áèëìèðÿì. Èêèìèç äÿ íàùàðûìûçû éåéèá ãóðòàðäûã, áóíóíëà áåëÿ ìàñà àðõàñûíäà ÿéëÿøìèøäèê. Ìÿí ÿòðàôà ýþç ýÿçäèðèðäèì: äåìÿê îëàð, òåàòðäà îëäóüó êèìè ìàðàãëû èäè. Áóðàäà ñèç ùÿð úöð òèïëÿ ðàñòëàøà áèëÿðñèíèç: îðèæèíàë, äàùà äîüðóñó, ãåéðè-àäè, ýöëìÿëè, àäè-ìåùðèáàí, àúûãëû, ùèéëÿýÿð, ùÿòòà ùå÷ áèð èôàäÿñè îëìàéàí öçëÿð ýþðÿ áèëÿðñèç. Áåëÿëèêëÿ, ìÿí ñàêèòúÿ ÿòðàôà áàõûð, ýàùäàí äà ýèçëèúÿ éàíûìäà îòóðàí ãîíøóìó ñöçöðäöì. Î äà àëòäàí-àëòäàí ìÿíÿ íÿçÿð ñàëûð âÿ ùÿäñ âóðóðäó êè, ìÿí õàðèúèéÿì. Ùèññ îëóíóðäó êè, áèêàð÷ûëûãäàí ìÿíëÿ ñþùáÿò åëÿìÿê èñòÿéèð, àììà ýþðöð êè, ìÿí ñöêóò åòìÿê ö÷öí ñàíêè àíä è÷ìèøÿì, àüçûìû à÷ìàüà ùå÷ áèð öìèä éîõäóð. Î èñòÿéèð ìÿí àüçûìû à÷ûá äèëèìè çÿíýèí äèëè êèìè ùÿð òÿðÿôÿ ôûðëàéûì âÿ áåëÿëèêëÿ ëåòàðæè ñöêóòó ïîçóì. Èñòÿéèðñèç ìÿí êÿëìÿáÿêÿëìÿ îíóíëà äàíûøûüûìû éàçûì. Àíúàã áó ÷îõ óçóí îëàð, ùÿì äÿ ôàéäàñûçäûð. Ñèçÿ áóíó äåìÿê êèôàéÿò åäÿð êè, áèç ÿââÿëúÿ î éàí áó-éàíäàí äàíûøäûã. Î, ìÿíèì ùàíñû þëêÿäÿí îëäóüóìó ñîðóøäó. Áàøëàäû ðóñ éàçû÷ûëàðû ùàããûíäà äàíûøìàüà. Äåäè êè, îíëàðûí áÿçèñèíèí ÿñÿðëÿðèíèí ôðàíñûçúà òÿðúöìÿñèíè îõóìóøäóð. Ïóøêèí, Ãîãîë âÿ Òóðýåíåâè òÿðèôëÿäè; ÿëàâÿ åòäè êè, îíëàðûí ùÿð áèðèñèíèí ãèéìÿòèíè âåðÿ áèëÿð (Íÿ ö÷öí? Ìÿí ùÿëÿ áàøà äöøìÿäèì, ëàêèí àõûðäà ñèç äÿ ýþðÿúÿéèíèç êèìè, îíóí íÿäÿí áó èääèàäà îëìàñûíûí ñÿáÿáèíè àíëàäûì). Ôðàíñûç ÿäèáëÿðè ùàããûíäà äà ñþùáÿò ýåòäè: Àëåêñàíäð Äöìà, Ïîë äå Êîê, Éåâýåíè Ñéó, Âèêòîð Ùöãî âÿ áàøãàëàðû. Äåäè Àëåêñàíäð Äöìà âÿ Ïîë äå Êîê èñòåäàäëû íàñèðëÿðäèð, Éåâýåíè Ñéó äàùà úèääè âÿ äÿðèí òÿôÿêêöðëö éàçû÷û âÿ ëèáåðàëäûð, îíëàðäàí éöêñÿêäÿ äàéàíûð. Ëàêèí áóíëàð øàèð âÿ ðîìàíèñò Âèêòîð Ùöãî êèìè áþéöê èñòåäàä äåéèëëÿð. Áó, äîüðóäàí äà áåëÿäèð. Âèêòîð Ùöãî ÷îõëó ñàäÿ âÿ àäè éàçû÷ûëàðäàí äåéèë, î, íöìóíÿâè 270
éàçû÷ûäûð... Áåëÿëèêëÿ, áèç òàì áèð ñààò îðäàí-áóðäàí äàíûøäûã. Ñþùáÿòèìèçèí àõûðûíäà ìÿí äåäèì: – Úÿíàá, äîüðóñó ìÿí ñèçèíëÿ òàíûø îëìàüûìà ÷îõ øàäàì. Ñèçèí àäûíûçû ñîðóøìàã ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí ÿäÿáñèçëèê îëìàçìû? – ßñëà, úÿíàá, ìÿíèì àäûì Áåíæàìåí Ãàñòèíîäóð, ìÿí ÿäÿáèééàò÷ûéàì. – Áåíæàìåí Ãàñòèíî, – äåéÿ ìÿí òÿÿúúöáëÿ òÿêðàð åòäèì. – Áó àä, úÿíàá, ìÿíÿ éàä äåéèë. Ìÿí ñèçèí ÿñÿðëÿðèíèçäÿí áèð íå÷ÿñèíè ýþðìöøÿì. Àù, úÿíàá, ìÿí èêèãàò øàäàì êè, ñèçèíëÿ áóðàäà ýþðöøöá òàíûø îëäóì. Áóíäàí ñîíðà ìÿí îíóí Áåë÷èêàäàí îëóá-îëìàäûüûíû ñîðóøäóì. – Éîõ, – äåäè, – ìÿí ôðàíñûçàì, Ïàðèñäÿéÿì. Ëàêèí ýàù áóðàäà, ýàù äà Ïàðèñäÿ éàøàéûðàì; ÷öíêè ìÿíèì ÿñÿðëÿðèì áó èêè øÿùÿðäÿ íÿøð îëóíóð. Óçóí ìöääÿò ßëúÿçàèðäÿ îëìóøàì, áèð ÿñÿðèìè äÿ áó þëêÿéÿ ùÿñð åòìèøÿì. – ×îõ ýþçÿë. Ñîíðà ìÿí îíà äåäèì êè, ìÿíèì àòàì äà éàçû÷ûäûð. Îíà ñèçèí êîìåäèéàëàðûíûçäàí äàíûøìàüà áàøëàäûì. Áó ÿñíàäà ìÿíèì áàøûìà áåëÿ áèð ôèêèð ýÿëäè âÿ ÿëàâÿ åòäèì: – Ìÿíúÿ, úÿíàá, ÿýÿð áó êîìåäèéàëàð ôðàíñûç äèëèíÿ òÿðúöìÿ åäèëñÿéäè, áóðàäà áþéöê ìöâÿôôÿãèééÿò ãàçàíàðäû, ÷öíêè îíëàð òàìàìèëÿ éåíèäèð, îíà ýþðÿ äÿ ìàðàãëû îëàúàãäûð. Áóðàäà ùÿëÿ ùå÷ êÿñ Ãàôãàç òàòàðëàðûíûí (àçÿðáàéúàíëûëàðûíûí – Ù.Ì.) àäàá-ðöñóìó èëÿ òàíûø äåéèë. ßýÿð èñòÿñÿíèç, ìÿí àòàìà éàçàðàì, þç êîìåäèéàëàðûíû ýþíäÿðÿð âÿ àñóäÿ âàõòûìäà (÷öíêè ìÿí âàõòûìû éàëíûç áó èøÿ ùÿñð åäÿ áèëìÿðÿì, îíà ýþðÿ êè, ìÿí ïîëèòåõíèê èíñòèòóòóíäà åëìëÿ ìÿøüóëàì) àç-àç ìÿí îíëàðû ôðàíñûç äèëèíÿ òÿðúöìÿ åäÿðÿì. Àíúàã, ÿëáÿòòÿ, ìÿí áóíëàðû áèðáàøà êöòëÿéÿ òÿãäèì åäÿ áèëìÿðÿì. Ëàêèí ñèç áèð ôðàíñûç éàçû÷ûñû îëäóüóíóçà ýþðÿ, äåìÿëè, ãÿëÿìëÿ éàõøû äàâðàíìàüû áèëèðñèíèç. Ñèç èñòÿñÿíèç, ìÿíèì òÿðúöìÿìè èñëàù åäÿð, ñåéãÿëëÿéÿðñèíèç, áåëÿëèêëÿ êîìåäèéàëàðûí ÿëà òÿðúöìÿñè ÿëäÿ åäèëÿð. Ìÿíèì èøèì éàëíûç áó êîìåäèéàëàðûí äÿãèã ìÿíàñûíû âåðìÿê îëàúàã, ñèç èñÿ îíëàðûí ôðàíñûç ðóùó âÿ äèëè ãàéäàëàðûíà óéüóíëàøäûðàðñûíûç. Î äåäè ÷îõ øàä îëàðàì. Ìÿíÿ þç àäðåñèíè âåðäè, ÿëàâÿ åòäè: – Àòàíûçà éàçûí þç êîìåäèéàëàðûíû ýþíäÿðñèí. Ñèçÿ êþìÿê åòìÿéÿ ñþç âåðèðÿì. Áèç èêèëèêäÿ îíëàðû ýþçÿë òÿðúöìÿ åäÿðèê. Àðõàéûí îëóí, ñèç ðóñúà áèëèðñèíèç, ìÿí äÿ ôðàíñûçúà. Áóíäàí àðòûã íÿ ëàçûìäûð? Ñèç äåéèðñèíèç þç âàõòûçû éàëíûç áó èøÿ ùÿñð åäÿ áèëìÿçñèíèç. Çÿðÿð éîõäóð, 271
òÿëÿñìÿê ëàçûì äåéèë, ñèç, úàâàí îüëàí, éàõøû åäèðñèíèç êè, åëìëÿ ìÿøüóëñóíóç. Áó ùÿð úÿùÿòäÿí äàùà úèääè âÿ õåéèðëè èøäèð. Ñèç, äåäèéèíèç êèìè, àñóäÿ ñààòëàðûíûçäà áó èøëÿ ìÿøüóë îëàúàãñûíûç. – ßýÿð áó êîìåäèéàëàðäàí áÿçèñèíè áóðàäà òàìàøàéà ãîéñàëàð, – äåäèì, – îíäà òåàòð äèðåêòîðó (áóðàäà 8 òåàòð âàð âÿ ùÿð áèðèíèí àéðûúà äèðåêòîðó âàð) ìÿíÿ ìöðàúèÿò åäÿ áèëÿð. Ìÿí îíóí ö÷öí ðîëëàðà ëàçûì îëàí êîñòéóìëàðû (ÿëáÿòòÿ, ïóëó èëÿ, áó þç-þçëöéöíäÿ àéäûíäûð, àòà!) âÿ ñÿùíÿ ö÷öí ýÿðÿêëè îëàí ùÿð áèð øåéè éàçàðàì. ×öíêè ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, áóðàäà áó êîñòéóìëàðû ùå÷ áèð êîñòéóì äÿðçèñè òèêÿ áèëìÿç. Îíà ýþðÿ êè, áóíëàð þçöíÿìÿõñóñ – Ãàôãàç òàòàð (Àçÿðáàéúàí) êèøè âÿ ãàäûíëàðûíà õàñ îëàí êîñòéóìëàðäûð. Áóíäàí ÿëàâÿ, õàùèø åäèðÿì, àòà, àêòéîðëàð ö÷öí òÿëèìàò éàçàñûíûç (ðóñ äèëèíÿ ìÿí áóðàäà òÿðúöìÿ åäÿðÿì); äàùà äîüðóñó, ùàíñû ðîëäà àêòéîðóí íÿ êèìè õàðàêòåðè îëìàëûäûð. Áóíñóç àêòéîðëàð þç ðîëëàðûíû éàõøû èôà åäÿ áèëìÿéÿúÿê âÿ åôôåêòè îëìàéàúàã. Îíà ýþðÿ êè, îíëàð Ãàôãàç àäÿòëÿðè èëÿ òàíûø äåéèëëÿð; òÿëèìàò îëìàñà, ðîëóí ìàùèééÿòèíÿ íöôóç åäÿ áèëìÿçëÿð. Áÿëè, áóðàäà áó çÿðóðèäèð, éîõñà ìÿíàñûç áèð øåé îðòàëûüà ÷ûõàð. Ìèñàë ö÷öí, êÿëÿêáàç, ùèéëÿýÿð Ìÿñòÿëè øàùûí ãàðøûñûíäà äóðàí ìþòÿáÿð ïàðèñëèíèí ðîëó áèð ôðàíñûç âÿ éà èòàëéàí àõìàüû êèìè ÷ûõàð âÿ áóíóíëà äà êîìåäèéà ñÿùíÿäÿ þç òÿñèðèíè òàìàìèëÿ èòèðÿð. – Äîüðóäóð, – î äåäè, – áóíó ñîíðà ýþðÿðèê. Ëàêèí ùÿëÿëèê àòàíûçà éàçûí, ãîé ýþíäÿðñèí. Áèç òÿðúöìÿ åäÿðèê, ÿââÿëúÿ æóðíàëëàðäà ÷àï åòäèðÿðèê (ãÿçåò íàøèðëÿðèíÿ ñàòàðûã). Ìÿí èíàíûðàì êè, ìöâÿôôÿãèééÿòèìèç ýþçëÿäèéèìèçäÿí äÿ àðòûã îëàúàãäûð. Ñèçèí äåäèéèíèç êèìè, îíëàð Ðóñèéàäà ìöâÿôôÿãèééÿò ãàçàíìûøëàð. (Ìÿí îíà þç ñþùáÿòèìäÿ ñèçèí êèì îëäóüóíóçó èçàù åòäèì, äåäèì êè, ñèç àäè, õûðäà éàçû÷ûëàðäàí äåéèëñèíèç, ñèçèí èñòåäàäûíûç ùÿð éåðäÿ åòèðàô åäèëìèø, áèð ÷îõ æóðíàëëàð âÿ Ñåíêîâñêè êèìè òàíûíìûø òÿíãèä÷è ñèçèí ùàããûíûçäà òÿðèôëÿ äàíûøìûøëàð. Äàùà ìàðàãëûñû, – ìÿí îíà äåäèì, – áóäóð: ùÿð áèð éàçû÷ûéà íÿñèá îëìàéàí áèð úÿùÿòäèð êè, ñèçèí èñòåäàäûíûçû ùàìû áèð ñÿñëÿ åòèðàô åäèð âÿ ùå÷ áèð àíëàéàí òÿíãèä÷è áó ãÿíàÿòèí ÿëåéùèíÿ äåéèë âÿ ñ. âÿ ñ). Ìÿí ãóðòàðäûì. Áó ñÿáÿáÿ ýþðÿ ìÿí ñèçäÿí õàùèø åäèðÿì êîìåäèéàëàðûçäàí ö÷ íöñõÿ ìÿíÿ ýþíäÿðÿñèç. Òÿðúöìÿ ÿñíàñûíäà îðèæèíàëûí ÿëäÿ îëìàñû ôàéäàëûäûð. Îíà ýþðÿ êè, îðèæèíàëû îõóéàíäà ïéåñèí ðóùóíà äàùà éàõøû íöôóç åòìÿê îëàð. Áó èñÿ ëàçûìäûð. Ìÿí, éóõàðûäà äåäèéèì êèìè, ñèçè õÿáÿðäàð åäèðÿì êè, èø ñöðÿòëÿ ýåäÿ áèëìÿç, ÷öíêè ìÿí áó èøëÿ åëÿ ìÿøüóë îëìàëûéàì êè, äÿðñëÿðèìÿ ìàíå îëìàñûí, äàùà äîüðóñó, òàìàìèëÿ áîø âàõòëàðûìäà. 272
Ñèç éàçûðñûíûç êè, Áåðæå ñèçèí Êÿìàëöääþâëÿíè òÿðúöìÿ åäèð. Êîìåäèéàëàðû ìÿíÿ ýþíäÿðèí, ÿýÿð îíëàð íàèëèééÿò ãàçàíñà, (áóíà ìÿí ÿìèíÿì) ìÿí õàùèø åäÿúÿéÿì Êÿìàëöääþâëÿíè (ÿýÿð î âàõòà ãÿäÿð Áåðæå òÿðúöìÿéÿ áàøëàìàñà) ýþíäÿðÿñèíèç. Áèç Ãàñòèíî èëÿ ÿëà øÿêèëäÿ, ùÿð áèð Áåðæåäÿí éàõøû òÿðúöìÿ åëÿðèê. Ìÿí åëÿ äöøöíöðÿì êè, øöáùÿ åòìÿçñèç êè, ôðàíñûç ìöÿëëèôè þç äèëèíèí ðóùóíó äàùà éàõøû áèëÿð, äàùà éàõøû äàíûøàð, éàçàð âÿ ñ. Áóíóí ìÿíÿ äÿõëè éîõäóð, ýÿëÿúÿêäÿ ùÿëÿ áó ùàãäà ýþðÿê íÿ åäÿðèê. Ëàêèí ñèç ùÿëÿëèê áóíëàðû ìÿíÿ ýþíäÿðèí: ïóë, ÷àé, ãàòûã âÿ êîìåäèéàëàðû. Âàé, ëàï éîðóëäóì! Áóäóð, áó ìÿêòóá ÷îõ óçóí ÷ûõäû. Ùÿëÿëèê áó ãÿäÿð. Äàùà éàçìàüà áèð øåé ãàëìàäû. Ìÿíèì ùþðìÿòèìè àüà ßëÿêáÿðÿ âÿ áàøãàëàðûíà, àíàìà âÿ ñ. ÷àòäûðûí. Áàáàõàí Ãàðàáàüäàí ýÿëäèìè? Ìèðçÿ Ìóñòàôà äàéû ùàããûíäà ñèç (éÿíè àíàì) ùå÷ íÿ éàçìûð; î íÿ åäèð, òåçìè ãàéûäàúàã? Ñàüëûãëà ãàëûí! 29 àâãóñò 1874-úö èëäÿ éàçûëäû. Ñèçèí Ðÿøèä Àõóíäîâ
[ÌÀÍÓÊÚÈ ÑÀÙÈÁÄßÍ] Ãóðáàíûí îëóì! Î ìöäðèê èíñàí, éöêñÿê àüûë ñàùèáè îëàí ñÿðâÿðèì âÿ áèëèê ìÿíáÿéè äîñòóìóí êþíëöìÿ âÿ ýþçöìÿ éåýàíÿ èøûã ñà÷àí ÿçèç ìÿêòóáó éåòèøäè. Ñÿëàìÿòëèéèíèçäÿí õÿáÿðäàð îëäóüóìäàí õîøùàë îëóá, ñåâèíúèìäÿí Àëëàùà øöêöðëÿð åòäèì. Ñèçÿ áÿíäÿ÷èëèê åòìÿê áàðÿäÿ äöøöíÿí ìÿíèì ùàããûìäà, ìåùðèáàíëûüûí ÷îõëóüóíäàí ìÿíè éàä åòìèøñèíèç. Äîüðóäàí äà, éåýàíÿëèéèí ãàéäàñû, àëèìëèê âÿ ìöäðèêëèéèí òÿëÿáè áóäóð êè, äîñòëóã ïåéìàíûíû ÷ÿòèíëèêëÿðèí ãàðøûñûíäà àñàíëûãëà ÿëäÿí âåðìÿéÿñÿí. Ïàê Àëëàù ñèçè áó ìþùòÿðÿì àäÿòäÿ äàèìà áÿðãÿðàð åòñèí! Àëëàùäàí àðçóì ùÿìèøÿ áó îëìóø âÿ áóäóð êè, ñÿëàìÿòëèê îëñóí êè, ùÿìèøÿ î ÿçèç âöúóäà ìÿêòóá éàçûì âÿ úàâàá àëìàüûìëà øàä îëóì. Òÿÿññöô êè, äöíéàíûí äîëàíàúàüû áèçèì èñòÿéèìèçäÿí àñûëû äåéèë. Éàõøûëûã âÿ ïèñëèê áàøãà áèðèñèíèí èðàäÿñèíÿ òàáåäèð. Êÿúðÿôòàð ôÿëÿéèí ýÿðäèøè íÿòèúÿñèíäÿ ìÿíÿ áþéöê áèð ìöñèáÿò öç âåðìèøäèð êè, îíóí àüûðëûüûíäàí ãÿëáèì âÿ ðóùóì éàðàëàíìûø, ãÿì âÿ ãöññÿéÿ ýèðèôòàð îëìóøëàð. Áóíà ýþðÿ äÿ ìÿêòóá éàçìàã éîëó èëÿ ñèçèí çÿùìÿòèíèçè àðòûðìàã èñòÿìÿìèøÿì. Áó ñîí çàìàíëàðäà ìÿíÿ öç âåðÿí ìöñèáÿò áàðÿäÿ î èäðàê ñàùèáè îëàí äîñòóìà éàçûá áèëäèðìèøÿì. Éÿãèí êè, íÿçÿðèíèçÿ ÷àòàúàãäûð. 273
“ßíúöìÿíàðà” êèòàáûíû ÿââÿëëÿð Êåðáåë Ñàùèáÿ âåðìèøäèì êè, ñèçÿ ýþíäÿðñèí. Áèëìèðÿì, íÿ ö÷öí ñèçÿ éåòèøìÿìèøäèð. Îíäàí áóíóí ñÿáÿáèíè ñîðóøìàã éàõøû äöøìÿäèéè ö÷öí èíäè éåíèäÿí áèð íöñõÿ äÿ ýþíäÿðèðÿì. Öìèä åäèðÿì êè, ñèçÿ ÷àòàúàãäûð. Éàçìûøäûíûç êè, ñÿðêàð àëèíÿñÿá ìÿðäàíÿ âÿ àçàäÿ øàùçàäÿ Åòèçàäöññÿëòÿíÿäÿí ñîðóøóá, þéðÿíèì âÿ ñèçÿ éàçûì êè, îíóí “Ôÿëÿêöññÿàäÿ”, “ßôãàíûñòàí òàðèõè”íäÿí áàøãà, äàùà íÿ êèìè ÿñÿðëÿðè âÿ êèòàáëàðû âàðäûð? Ìÿí áó õöñóñäà îíà ìÿêòóá éàçäûì âÿ îíäàí úàâàá ýÿëäè êè, ñèçèí íÿçÿðèíèçÿ ÷àòàúàãäûð. Øàùçàäÿíèí ÿñÿðèíèí öçöíö êþ÷öðìÿê ö÷öí êàòèá òÿéèí åòìèøÿì. Áó èø áàøà ÷àòäûðûëäûãäàí ñîíðà ÿñÿð ùÿäèééÿ îëàðàã ñèçÿ ýþíäÿðèëÿúÿêäèð. Ùÿìèøÿ ñåâèíú àðòûðàí ìÿêòóáëàðûíûçëà ìÿíè øàä âÿ áàøûóúà åäèí! Àäûíûçû âÿ öíâàíûíûçû àéäûí âÿ òàìàì éàçûí êè, ìÿêòóáóí öçöíö ùÿìèí ãàéäàäà éàçûì êè, ýÿëèá ÷àòñûí. Ìÿíÿ ýþíäÿðèëÿúÿê ìÿêòóáóí öñòö áåëÿ éàçûëìàëûäûð êè, ìÿíÿ ÷àòñûí. Òåùðàíäà. Àëèúàù, ìÿúäÿò âÿ ôÿõàìÿò ùÿìðàù, öìäÿòöòòöúúàð, Ìàíóêúè-Ëèìúè Ñàùèá. ßçÿìÿòëè ýöíëÿðèíèç äàèìè îëñóí! 7 ðÿúÿá 1292-úè èë [21.ÂÛÛÛ-1874]
ÍÈÊÎËÀÈÍÈÍ ÌßÊÒÓÁÓ Äàðöë-õèëàôÿäÿí (Òåùðàíäàí) 1292-úè èë, ñÿôÿð àéûíûí 25-äÿ [5.ÛÂ-1875]
Ãóðáàíûí îëóì! Î ýöíäÿí êè, êèòàáûíûçûí òÿðúöìÿ îëóíäóüóíó áèëäèðèá, îíäàí áèð íöñõÿñèíè äÿ áó äîñòóíóçà ýþíäÿðìÿéè âÿä åòìèøñèíèç, íÿ êèòàá ýÿëäè, íÿ äÿ äîñòóíóçóí ìÿêòóáóíóí úàâàáû. Áèëìèðÿì, ñèçèí áó úöð èëòèôàòñûçëûüûíûçûí ñÿáÿáè íÿäèð? Òóòàã êè, øàùçàäÿ Òðóáåñêîé ìÿíèì ìÿêòóáóìà úàâàá éàçìàãëà áàøûìû óúàëòìàüû ìÿñëÿùÿò áèëìèð. Áóíóí ìÿíèìëÿ ñèçèí àðàíûçäàêû äîñòëóüà âÿ ìÿùÿááÿòÿ íÿ äÿõëè âàðäûð? Øàùçàäÿ Òðóáåñêîéóí þç éåðè, áèçèì èñÿ þç éåðèìèç âàðäûð. Ãîéóíóç, î, ùå÷ úàâàá éàçìàñûí âÿ èëòèôàò åòìÿñèí! Ìÿòëÿáÿ äÿõëè éîõäóð! Áó äîñòóíóç îíóí èëòèôàòûíà ìþùòàú äåéèë âÿ îíäàí óìàúàüûì áèð øåé éîõäóð. Àíúàã áó äöíéàíûí âÿ îíäà éàøàéàí èíñàíëàðûí àäÿòè áåëÿäèð êè, ìÿêòóáó úàâàáñûç ãîéìàçëàð. Ìÿí èñÿ ñèçäÿí õàùèø åòìèø274
äèì êè, ìÿíèì êèòàáëàðûìû Ïàðèñäÿí ýþíäÿðìÿéè îíóí éàäûíà ñàëàñûíûç. Áóíó åòäèíèç. Ìÿðùÿìÿòèíèç àðòûã îëñóí! Ëàêèí îíëàð úàâàá âåðìÿäèëÿð. Àëëàù îíëàðûí åòèíàñûçëûüûíû àðòûðñûí! Àìèí, éà ðÿááÿë-àëÿìèí! Àðòûã áó õöñóñäà ñèçÿ çÿùìÿò âåðìÿéè ðÿâà ýþðìöðÿì. Ëàêèí áó äîñòóíóçóí õàùèøè òÿêúÿ îäóð êè, ìÿêòóá éàçìàìàüû òÿðê åäÿñèíèç. Ìÿêòóáëàøìà ñèçèíëÿ áó äîñòóíóç àðàñûíäà êå÷ìèøäÿêè êèìè áÿðãÿðàð îëñóí! Áèð ìöääÿò áóíäàí ÿââÿë éàçìûø îëäóüóì “Ôðàíñûçúà-ôàðñúà-òöðêúÿ” ëöüÿò áàðÿäÿ êå÷ÿí ìÿêòóáëàðûìäàí áèðèíäÿ î ìåùðèáàí äîñòóìà áèëäèðìèøäèì. Ýóéà, Èðàí äþâëÿò àäàìëàðûíûí áåëÿ áèð ôèêðè âàðäûð êè, áó ýöíëÿðäÿ îíó ÷àï åòäèðìÿê ïóëóíó ìÿíÿ ìÿðùÿìÿò åòñèíëÿð. Àðòûã íÿ éàçûì êè, î ìåùðèáàí äîñòóí öðÿê ñûõûíòûñûíà ñÿáÿá îëìàñûí? Þç êèòàáûíûçäàí ìÿíÿ áèð íöñõÿ ýþíäÿðèí, ÿêñ òÿãäèðäÿ, èíúèéÿðÿì. Âÿññàëàì.
[ÌÀÍÓÊÚÈ ÑÀÙÈÁÄßÍ] Ãóðáàíûí îëóì! Ùþðìÿòëè úÿíàáûíûçûí 8 éàíâàð òàðèõëè øàíëû ìÿêòóáó éåòèøäè âÿ ñèçÿ èõëàñû îëàí áó äîñòóíóçà ãàðøû ùÿäñèç ìÿùÿááÿòèíèçè ýþñòÿðäèéèíäÿí, áàøûìû óúàëòäû; ñåâèíúèìèí âÿ øàäëûüûìûí àðòìàñûíà ñÿáÿá îëäó. Ñèçèí ñÿàäÿòëè âöúóäóíóçóí ñÿëàìÿò îëäóüóíó áèëèá, ìåùðèáàí Àëëàùà øöêöðëÿð åòäèì. Ìÿêòóáóí éàçûëàðû ýþçöìÿ íóð, ãÿëáèìÿ øÿíëèê áÿõø åòäè. Èëòèôàò öçöíäÿí ìÿíÿ ýþíäÿðäèéèíèç ÿçèç øÿêëèíèçèí çèéàðÿòèíÿ øÿðÿôéàá îëàðàã, ïàê Àëëàùäàí ñèçèí ìöáàðÿê öçöíöçö ýþðìÿéèìè àðçó åòäèì âÿ äåäèì: “Èëàùè, áó àðçó ìÿíèì ö÷öí íÿ ãÿäÿð ÿçèçäèð, ñÿí ìÿíè áó àðçóìà ÷àòäûð!” Ñèçèí ÿìðèíèçÿ ýþðÿ, øÿêëèíèçèí áèð íöñõÿñèíè ùàçûðêû áþéöê ìöúòÿùèäèìèç îëàí úÿíàá äÿñòóð Ïÿøóòÿíúè-Áÿùðàì÷èéÿ ýþíäÿðäèì. Îíäàí úàâàá àëàí êèìè éåòèøìÿñèíè õèäìÿòèíèçÿ ÿðç åäÿúÿéÿì. Áàáàëàðûìûçûí éóðäóíà éàäëàðûí çîðëà ñîõóëìàñûíû òÿÿññöôëÿ õàòûðëàìûøäûíûç. Äîüðóäàí äà, áþéöê òÿÿññöôëÿð åäèá ùåéôñèëÿíìÿéÿ ùàããûíûç âàðäûð. Ëàêèí áóíäàí íÿ ôàéäà?! Î éåýàíÿ, ìöäðèê úÿíàáûíûçûí áóéóðäóüó êèìè, òÿãñèð áàáàëàðûìûçûí þçöíäÿ èäè êè, þç èøëÿðèíè áèðëèê ÿñàñûíäà ãóðìàäûëàð âÿ þç äóäìàíëàðûíû áÿðáàä åòäèëÿð. Áóíà ýþðÿ äÿ îíëàðûí ãÿäðè-ãèéìÿòè íÿçÿðäÿ òóòóëìàäû âÿ èíäè èø î éåðÿ ÷àòìûøäûð êè, õàëã þç áàáàëàðûíûí àäëàðûíû áåëÿ óíóòìóøäóð. ßñðëÿð êå÷ìÿëèéäè êè, úÿíàáûíûç êèìè éåýàíÿ, ìöäðèê âÿ áþéöê áèð èíñàí ÿðñÿéÿ ýÿëñèí êè, õàëãûí ýþðÿí 275
ýþçöíö à÷ñûí âÿ éàõøûíû ïèñäÿí àéûðìàüû îíà þéðÿòñèí. Ìèíà ðÿíýëè áó éåääè ýöìáÿçèí àëòûíäà, àíúàã èíñàíëàðûí ìèíäÿí áèðè ýþðÿí ýþçÿ ìàëèê îëà áèëÿð. Öìèä åäèðÿì êè, éàäëàðûí àüàëûã äþâðö ñîíà ÷àòàúàãäûð. ×öíêè îíëàðûí çöëìö âÿ çîðàêûëûüû àðòûã ùÿääèíè àøìûøäûð. Èíäè äÿ éàçìûø îëäóüóíóç ñóàëëàð áàðÿäÿ. Çÿðäöøòèëÿð äèíèíäÿ àíúàã âàùèä áèð úÿðÿéàí âàðäûð. Ìÿçùÿáè ãàíóíëàð âÿ äèíè ðöñóìëàð èõòèëàôñûç îëàðàã, ùÿð éåðäÿ âÿ ùàìû ö÷öí åéíèäèð. Ëàêèí äèë èõòèëàôû ìþâúóääóð. Áåëÿ êè, èðàíëû ôàðñëàð êöúÿðàò äèëèíè âÿ ùèíäëè çÿðäöøòèëÿð èñÿ ôàðñ äèëèíè áèëìèðëÿð. Èêèíúè – ðóùàíè àëèìëÿðÿ ìþáèä âÿ éà äÿñòóð äåéèðëÿð. Ö÷öíúö – çÿðäöøòèëÿðèí ÿí áþéöê âÿ ìÿøùóð àëèìè Ùèíäèñòàíûí Áîìáåé øÿùÿðèíäÿ éàøàéàí äÿñòóð Ïÿøóòÿíúè-Áÿùðàìúèäèð êè, îíóíëà ìÿíèì àðàìäà òàíûøëûã âÿ äîñòëóã ÿëàãÿñè âàðäûð. Äþðäöíúö – ùÿçðÿò-Çÿðäöøòöí ïåéðþâëÿðèíèí ñàéû Ùèíäèñòàíäà èêè ëÿê, Èðàíäà èñÿ éåääè ìèí íÿôÿðäèð. Õàùèø åäèðÿì éàçûá áèëäèðÿñèíèç êè, çÿðäöøòèëÿðèí ÿí éàõøû êèòàáû âÿ èëàùè ñèðëÿðèí ÿí éöêñÿê õÿçèíÿñè ñàéûëàí “Äÿñàòèð” ÿçèç íÿçÿðèíèçÿ ÷àòìûø, éà õåéð? ßýÿð áó ÿñÿðè îõóìàìûøñûíûçñà, ìÿí áèð íöñõÿ àëûá õèäìÿòèíèçÿ ýþíäÿðèì. Áó ÿñÿð, çÿðäöøòèëÿðèí ôàðñúàéà òÿðúöìÿ åäèëìèø éåýàíÿ êèòàáûäûð. Áàøãà ÿñÿðëÿð ùÿëÿ äÿ þç ÿñë äèëèíäÿ ãàëìàãäàäûð. Ýþíäÿðäèéèì áèð úèëä êèòàá ìÿíèì þç ñÿðýöçÿøòèìäèð êè, ÿëéàçìàñûíû ñèçÿ òÿãäèì åòìèøäèì. Èíäè èñÿ ÷àï îëóíìóø âÿ áóíó ñèçÿ áèëäèðìÿê ö÷öí ÷àï íöñõÿñèíè äÿ ýþíäÿðèðÿì. ßââÿëúÿ ùàããûíäà ñèçÿ éàçäûüûì î ìÿêòóá êè, úÿíàáûíûçà ýþíäÿðìÿê ö÷öí “ßíúöìÿíàðà” êèòàáû èëÿ áèðëèêäÿ ñÿôàðÿòõàíàéà âåðìèøäèì âÿ àðàäà èòìèøäè, èíäè éîëà äöøìÿê èñòÿéÿí úÿíàá Êåðáåë Ñàùèáèí ÿøéàñû è÷ÿðèñèíäÿí òàïûëäû âÿ ìÿíÿ ãàéòàðûëäû. Ìÿêòóáó à÷ûá îõóäóãäàí ñîíðà îíó òÿçÿäÿí õèäìÿòèíèçÿ ÷àòäûðûðàì. Îðàäà éàçìûøäûì êè, “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íû Èðàíäàí õàðèúäÿ, Ùèíäèñòàíäà âÿ éà Àâðîïàäà ÷àï åòäèðìÿê ìöìêöíäöð. Áó áàðÿäÿ äÿãèã äöøöíäöêäÿí ñîíðà äåìÿëèéÿì êè, ÿñÿðè Ùèíäèñòàíäà äà ìöñÿëìàíëàð éàçìàëû îëäóüóíäàí áóðàäà ÷àï åäèëìÿñè ìöìêöí îëìàéàúàãäûð. Ëàêèí Àâðîïàäà ÷àï åòäèðìÿê îëàð. Ìÿíúÿ, Òèôëèñèí þçöíäÿ äÿ ìÿòáÿÿ îëñóí ýÿðÿê. ßýÿð îðàäà ÷àï îëóíàðñà, ùÿð éåðäÿí éàõøû îëàð. Êèòàáûí ãèéìÿòè íå÷ÿ îëàðñà, ìÿí îíäàí éöç úèëä àëìàüà ùàçûðàì. ßýÿð îðàäà êèòàá ÷àï åòäèðìÿê ìöìêöí îëàðñà, ìÿíèì äÿ áÿçè éàçûëàðûì âàðäûð êè, ÷àï îëóíìàã ö÷öí îðàéà ýþíäÿðìÿê èñòÿðäèì. Úàâàá éàçìàüûíûçû õàùèø åäèðÿì. 276
Þç øÿêëèìè èñÿ, èíøàëëàù, ñîíðà ýþíäÿðÿðÿì. ßýÿð èíäèéÿ ãÿäÿð ìÿêòóá éàçûá-ýþíäÿðìÿêäÿ ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí òÿíáÿëëèê öç âåðìèøñÿ äÿ, öìèä åäèðÿì êè, áóíäàí ñîíðà ìÿêòóáëàðûìëà ùÿìèøÿ áàøûíûçû àüðûäàúàüàì. Õàùèø åäèðÿì êè, úÿíàáûíûç äà ùÿð àé ìÿíÿ, áèð ìÿêòóá éàçàðàã ùÿð úöð õèäìÿòèíèç îëñà, ìÿíÿ áóéóðàñûíûç âÿ éåíè õÿáÿðëÿðè äÿ éàçàñûíûç êè, ìÿí äÿ ùÿìèí úöð ñèçèí ãàðøûíûçäà õèäìÿòèìè éåðèíÿ éåòèðèì. Ñÿàäÿòëè þìðöíöç äàèìè îëñóí! Úÿíàáûíûçà èõëàñû îëàí Ìàíóêúè 28 ðÿáèÿë-ÿââÿë 1293-úö èë [25.ÛÕ-1876]
ÌÀÍÓÊÚÈ ÑÀÙÈÁÄßÍ Ãóðáàíûí îëóì! Áèð àç ÿââÿë øÿíèéöêñÿê, úÿëàë ñàùèáè Ìèðçÿ Éóñèô õàí Ìöñòÿøàðûí ìÿêòóáóíóí è÷èíäÿ õèäìÿòèíèçÿ áèð íàìÿ ýþíäÿðìèøäèì êè, éÿãèí ÿçèç íÿçÿðèíèçÿ ÷àòìûøäûð. Èíäè èñÿ êÿðàìÿò ñàùèáè îëàí àüàìûí ìåùðèáàí äîñòó Ùàúû Ìåùäè àüà î òÿðÿôëÿðÿ éîëà äöøìÿêäÿäèð. Þç èõëàñ âÿ èðàäÿòèìè áèëäèðìÿéèì ëàçûì ýÿëäè. Èíøàëëàù êè, ñÿàäÿòëè âöúóäóíóç ùÿçðÿò-ïÿðâÿðäèýàðûí ñàéÿñèíäÿ øàäëûãëà âÿ ìöâÿôôÿãèééÿòëÿ ñàü âÿ ñÿëàìÿòäèð. Äîüðóäàí äà, Ùàúû Ìåùäè ãàíàúàãëû áèð èíñàí âÿ çÿìàíÿíèí áèøêèí âÿ äöíéàýþðìöø ãîúàëàðûíäàíäûð. Îíóí õèäìÿòèíÿ éåòèøäèêäÿí ñîíðà úÿíàáûíûçûí ôÿðÿùàðòûðàí ùöçóðóíà éåòèøìÿê ôåéçèíè äÿðê åòìÿê øþâãöì áèðÿ ìèí ãàò àðòìûøäûð. Èíøàëëàù, õóäàâÿíäè-àëÿì ñåâèíú âÿ øàäëûãëà ãèñìÿò åäÿúÿêäèð. Ùÿð÷ÿíä êè, Ùàúû Ìåùäè áóðàäà ãàëäûüû ìöääÿòäÿ ùÿð èêè òÿðÿôèí áàøû ãàðûøûã îëäóüóíäàí áèð-áèðèìèçëÿ àç ýþðöøìöøöê, ëàêèí îíó ýþðìÿêäÿí âÿ áèð-èêè ìÿúëèñäÿ úÿíàáûíûçûí òÿðèôèíè îíóí äèëèíäÿí åøèòìÿê íÿòèúÿñèíäÿ èõëàñ âÿ èðàäÿòèì ñîí äÿðÿúÿéÿ ÷àòìûøäûð. Èíäè éàäèýàð îëàðàã, ñÿìàâè êèòàá âÿ ÿí éàõøû ãÿäèì ÿñÿðëÿðäÿí îëàí “Äÿñàòèð”èí áèð íöñõÿñèíè ùÿäèééÿ îëàðàã ìþùòÿðÿì ùöçóðóíóçà òÿãäèì åäèðÿì. Áó êèòàá àëòìûø èë áóíäàí ãàáàã ÷àï îëóíñà äà, ùÿâÿñêàðëàðûíûí ÷îõëóüó öçöíäÿí, èíäè íàäèð òàïûëàí êèòàáëàðäàí ñàéûëûð. Áó úöð êèòàáëàðûí ÷àïû áóðàäà ÷ÿòèí îëäóüóíäàí, úÿíàáûíûçà çÿùìÿò âÿ áàøàüðûñû âåðèá, õàùèø åäèðÿì êè, ëöòôÿí, éàçàñûíûç êè, îðàäà áó êèòàáû äàøáàñìàñû âÿ éà øðèôòëÿ ÷àï åòìÿê ìöìêöíäöðìö? ßýÿð ìöìêöíäöðñÿ, õÿðúè íÿ ãÿäÿð îëàð? Îðàäà ÷àï èøëÿðè äàøáàñìàñû âÿ éà ùÿðôëÿðèí éûüûëìàñû éîëó èëÿ 277
àïàðûëûð? Áåëÿ áèð ìÿëóìàò ìÿíÿ ÷àòàðñà, êèòàáûí ìöãÿääèìÿ âÿ ëöüÿòèíè ùàçûðëàéûá, ÷àï ìÿõàðèúè èëÿ áÿðàáÿð õèäìÿòèíèçÿ ýþíäÿðÿðÿì êè, ÷àï îëóíñóí. Áåëÿ áèð èø äöíéàäà éàõøû àä ãàçàíìàüà ñÿáÿá îëàð. Ùÿìèøÿ ìÿêòóáëàð éàçûá, òàïøûðûãëàðûíûçû âåðìÿêëÿ ìÿíè øàä âÿ õîøùàë åòìÿéèíèçè õàùèø åäèðÿì. Ñÿàäÿòëè þìðöíöç äàèìè îëñóí! Ìàíóêúè 19 úÿìàäèéÿë-ÿââÿë 1293-úö èë [14.ÂÛ-1876]
[ÄßÑÒÓÐ ÚÀÌÀÑÁÚÈ ÌÈÍÓ×ÅÙÐÚÈÄßÍ] Ïàê âÿ éöêñÿê ùöçóðóíóçà øÿðÿôëÿ ÿðç åäèðÿì êè: Áèðèíúè – ÿñë ìÿòëÿáëÿðèí õöëàñÿñè âÿ öìóìè ìÿãñÿäëÿðèí ÿñàñû, àëè ñèôÿòëÿð ñàùèáè îëàí ìöáàðÿê âöúóäóíóçóí ñÿëàìÿòëèéèíè àðçóëàìàãäàí èáàðÿòäèð. Èêèíúè – ÿðç åòìÿëèéÿì êè, ìÿí ìåùðèáàí äîñòóì ìèñòåð Ìàíóêúèëèìúè Ñàùèáÿ ÷îõ ìèííÿòäàðàì êè, ìÿíè î ýþçÿë ñèôÿòëÿð âÿ õîøàýÿëÿí ÿìÿëëÿð ñàùèáè, øÿíèéöêñÿê âÿ àëèìÿãàì úÿíàáûíûçëà òàíûø åòìèøäèð. Àðçóì áóäóð êè, ñèçèí êèìè øÿíèéöêñÿê áèð âöúóä èëÿ äîñòëóüóìäàí ÷îõëó ôàéäà âÿ ñîíñóç ìÿíôÿÿò ÿëäÿ åäÿúÿéÿì. Àäàá ìÿíáÿéè îëàí àüàì ìèñòåð Ìàíóêúè úÿíàáëàðûíûí éàçäûãëàðûíäàí ìÿíÿ ìÿëóì îëäó êè, øÿíèéöêñÿê úÿíàáûíûçûí ìöõòÿëèô äèëëÿðäÿ ÷îõëó ÿñÿðëÿðè âàðäûð âÿ îíëàðäàí áÿçèëÿðèíè ÷àï åòäèðìÿê èñòÿéèðñèíèç. Ùàáåëÿ, ôàðñúà îëàí ÿñÿðëÿðèíèçäÿ Çÿðäöøò ùÿçðÿòëÿðèíèí ìÿçùÿáèíèí íåúÿëèéèíäÿí áèð øåé éàçìûøñûíûç âÿ áó éîë èëÿ èðàíëûëàðûí ãÿëáèíè þçëÿðèíèí êþùíÿ äèíèíÿ ìàéèë åòìèøñèíèç. Îíà ýþðÿ äÿ ìÿí ïàðñëàðëà áèðëèêäÿ øÿíèéöêñÿê úÿíàáûíûçà ìèííÿòäàð îëäóã âÿ áèëäèê êè, øÿíèéöêñÿê âöúóäóíóçóí ïàðñëàðà âÿ îíëàðûí ìÿçùÿáèíÿ ñîí äÿðÿúÿäÿ ìÿùÿááÿò âÿ öëôÿòè âàðäûð. Éåíÿ äÿ ìåùðèáàí äîñòóì ìèñòåð Ìàíóêúè Ñàùèáèí ìÿíàëû ìÿêòóáóíäàí ìÿëóì îëäó êè, øÿíèéöêñÿê úÿíàáûíûçûí Çÿðäöøò ùÿçðÿòëÿðèíèí äèíèíÿ äàèð áÿçè ñóàëëàðûíûç âàðäûð âÿ ùÿìèí ñóàëëàðûí ùÿëë îëóíìàñûíû èñòÿéèðñèíèç âÿ àðçó åäèðñèíèç êè, áó âàñèòÿ èëÿ äÿ ìÿíèìëÿ øÿíèéöêñÿê úÿíàáûíûç àðàñûíäà äîñòëóã âÿ áèðëèê éàðàíûá áÿðãÿðàð îëñóí. Ìÿí èñÿ áåëÿ áèð èøè þçöì ö÷öí èôòèõàð ùåñàá åäÿðÿê, ñèçÿ ìèííÿòäàð îëäóì. Áèð ùàëäà êè, øÿíèéöêñÿê úÿíàáûíûç î ãÿäÿð áþéöê åëì âÿ ôÿçèëÿòëÿ ìÿíèì êèìè åëìäÿí î ãÿäÿð äÿ áÿùðÿñè îëìàéàí áèð àäàìû áåëÿ áèð èø ö÷öí 278
ìöÿééÿí åòìèøñèíèç, ìÿí òàì õîøëóã âÿ ùÿâÿñëÿ áó èøÿ èãäàì åäÿúÿéÿì âÿ áàúàðäûüûì ãÿäÿð ÷àëûøàúàüàì êè, î øÿíèéöêñÿê äîñòóí áöòöí èñòÿêëÿðèíè áó úöçè áèëèéèìëÿ òàìàìèëÿ éåðèíÿ éåòèðèì. Øÿíèéöêñÿê úÿíàáûíûçäàí áèð õàùèøèì äÿ áóäóð êè, ãèéìÿòëè ìÿêòóáëàðûíûçûí úàâàáûíûí ýåú ÷àòìàñûíäàí äàðûõìàéàñûíûç. ×öíêè ìÿí ùàëùàçûðäà, “ïÿùëÿâè” äåéèëÿí âÿ äþâðöìöçäÿ èçè-òîçó ýþðöíìÿéÿí ãÿäèì ôàðñ äèëèíèí ëöüÿòèíè éàçìàãëà ìÿøüóëàì. Áèðèíúè úèëäèíè ÷àï åòìÿê ö÷öí ÷àïõàíàéà ýþíäÿðìèøÿì. Èíøàëëàù, áó òåçëèêëÿ õàëã àðàñûíäà éàéûëûá øþùðÿò òàïàúàãäûð. Ìèñèëñèç âÿ áÿðàáÿðñèç øÿêëèíèçè ìÿíÿ ýþíäÿðäèéèíèç ö÷öí ÷îõ ìèííÿòäàð îëäóì. Ìÿí äÿ éàäèýàð îëàðàã þç øÿêëèìè øÿíèéöêñÿê ìèñòåð Ìàíóêúè Ñàùèáÿ ýþíäÿðäèì êè, øÿíè àëè îëàí õèäìÿòèíèçÿ ÷àòäûðñûí. Îíó, ëöòôÿí, ãÿáóë åòìÿéèíèçè õàùèø åäèðÿì. Äîñòëóã âÿ áèðëèê ýöíÿøè ãîé ùÿìèøÿëèê ïàðëàñûí âÿ íóð ñà÷ñûí! 21 äåêàáð 1876-úû èëäÿ éàçûëäû. Ãóëëàðûíûí âÿ äîñòëàðûíûí ÿí êè÷èéè-äÿñòóð Úàìàñáúè-Ìèíó÷åùðúè, øþùðÿòè-äÿñòóð Úàìàñïàñà
[ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÄÀÍ] Ìÿíèì ÿçèç âÿ ìåùðèáàí àüàì! Êå÷ÿí ùÿôòÿ ìÿðùóì øàùçàäÿ Õîñðîâ Ìèðçÿíèí ÿùâàëàòûíû òÿôñèëàòû èëÿ éàçûá õèäìÿòèíèçÿ ýþíäÿðìèøäèì. Èíäè èñÿ äþâëÿòè-ÿëèééåéè-Èðàíûí áàø êîíñóëóíóí ìöàâèíè, øÿíèéöêñÿê Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäèí àäûíà éàçûëìûø áèð ãóòóäà Ãàðàäàü ìÿäÿí äàøëàðûíûí íöìóíÿëÿðèíè ýþíäÿðäèì êè, î, ñèçÿ ÷àòäûðñûí. Éÿãèí êè, ÷àòäûðàúàã âÿ ñèç èñÿ íÿçÿðäÿí êå÷èðÿúÿêñèíèç. Ìÿäÿíëÿðèí âÿçèééÿòè, ìÿíúÿ, ïèñ äåéèëäèð. Èøëÿäèðëÿð. Ýöìàí åòìÿê îëàð êè, éàõûí 10 âÿ 20 ýöí ÿðçèíäÿ îðàäà ìèñ äÿ ÿëäÿ åäèëÿúÿêäèð. Áó õöñóñäà ñèçèí òÿðÿôèíèçäÿí äÿ ùöììÿò ýþñòÿðìÿê ëàçûì ýÿëèð. ×àëûøûíûç êè, îðàëàðäà áó èø ö÷öí áèð íÿôÿð ñÿðìàéÿ ñàùèáè âÿ òÿúðöáÿëè øÿðèê òàïàñûíûç. ßýÿð òàïñàíûç, ìÿíÿ õÿáÿð âåðèí! Àüà Ìèðçÿ Úÿôÿð áó ýöíëÿðäÿ ìÿäÿíëÿðÿ ýåäÿúÿêäèð. Ìÿäÿíëÿðèí áöòöí èõòèéàðàòû îíäà îëäóüó ö÷öí, ÿýÿð ìÿñëÿùÿò áèëñÿíèç, Àüà Ìèðçÿ Úÿôÿðèí þçö äÿ Òèôëèñÿ ýÿëÿ áèëÿð. ßýÿð î ýÿëìèø îëàðñà, ùÿð úöð ìÿäÿí äàøëàðûíäàí íöìóíÿëÿð ýÿòèðÿúÿêäèð. Ýþíäÿðäèéèì íöìóíÿëÿð àíúàã ÿëäÿ îëàíëàð èäè. Áóíëàðäàí áàøãà ùÿð úöð íöìóíÿëÿð âàðäûð. Ìöìêöíäöð êè, áó ýöíëÿðäÿ ìÿí þçöì äÿ Òåùðàíà ýåäèì. Ñèç áóíäàí ñîíðà ùÿð âàõò ìÿêòóá éàçäûãäà ìÿíèì êàòèáèì øÿíè279
éöêñÿê Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäèí àäûíà éàçûí. Îíà ÷àòàí ìÿêòóáëàð ìöòëÿã ìÿíÿ éåòèøÿúÿêäèð. Àüà Ìèðçÿ Úÿôÿðèí þçöíÿ äÿ ùÿìèøÿ ìÿêòóá éàçûá, Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäÿ ýþíäÿðäèéèíèç çÿðôèí è÷èíÿ ãîéóí êè, îíà ÷àòäûðñûí. Òÿáèèäèð êè, áó èøäÿ ëàçûì ýÿëÿí ñÿé âÿ ùöììÿòè ýþñòÿðèá, ùÿìèí íöìóíÿëÿðè ëàçûì îëàí éåðäÿ ìöàéèíÿ åäèá, íÿòèúÿñèíè ÿòðàôëû ñóðÿòäÿ ìÿíÿ õÿáÿð âåðÿúÿêñèíèç. Àðòûã íÿ çÿùìÿò âåðèì. ßçèç âöúóäóíóçóí ñÿëàìÿòëèéè áàðÿäÿ ùÿìèøÿ éàçûá áèëäèðèí! Éóñèô 4 úÿìàäèééÿññàíè 1294-úö èë [17.ÂÛ-1877]
[ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÄÀÍ] Ðóùóì ñÿíÿ ôÿäà îëñóí! Èëëÿðäèð êè, éàõøûëûã êàíû îëàí âöúóäóíóçóí ñÿëàìÿòëèéè áàðÿäÿ ìÿíÿ ìÿëóìàò âåðìÿìèøñèíèç. Ìÿí äÿ êè, çÿðÿðëè âÿ õÿòÿðëè ùþêóìÿò èøëÿðè èëÿ áàøûì ãàðûøäûüûíäàí, ìÿêòóá âàñèòÿñèëÿ ÿùâàëûíûçû ñîðóøìàüà èìêàí òàïìàìûøàì. Ñîí çàìàíëàðäà øÿíèéöêñÿê Ùàúû Ìåùäè Òàúèðáàøû éàçìûøäû êè, Àëëàù åëÿìÿñèí, ñèçèí ÿçèç âöúóäóíóçà íàõîøëóã öç âåðìèøäèð. Áó õÿáÿð ñèçÿ èõëàñû îëàí äîñòóíóçóí ùþðìÿòêàð ãÿëáèíäÿ ñîí äÿðÿúÿ êÿäÿð âÿ ãöññÿéÿ ñÿáÿá îëìóøäó. Ñîíðà èñÿ éåíÿ äÿ î éàçìûøäûð êè, øöêöð Àëëàùà êè, ñÿùùÿòèíèç éàõøûëàøìàüà öç ãîéóá âÿ íàõîøëóüóíóç êå÷ìèøäèð. Áó èñÿ ìÿíèì ñåâèíúèìÿ âÿ òÿøÿêêöðöìÿ ñÿáÿá îëäó. Õàùèø åäèðÿì êè, áóíäàí ñîíðà ñèçÿ èõëàñû îëàí áó ùÿãèãè äîñòóíóçó óíóòìàéûá, þç âöúóäóíóçóí ñàü âÿ ñÿëàìÿò îëäóüóíó áèëäèðìÿêëÿ ìÿíè ñåâèíäèðèá, õîøùàë åäÿñèíèç! Àõûðäà ñèçÿ âåðÿúÿéèì çÿùìÿò áóíäàí èáàðÿòäèð êè, îðàäàêû åâ áàðÿäÿ âÿêàëÿòíàìÿíè, îüëóì Ùöñåéíèí áÿõøèøíàìÿñèíè âÿ öìóìèééÿòëÿ, áó ìÿñÿëÿéÿ äàèð íÿ âàðñà, ìÿñÿëÿí, ñèçÿ ýþíäÿðäèéèì âÿêàëÿòíàìÿ âÿ ñàèðÿ, èñòÿð þçöíöçäÿ îëñóí, èñòÿðñÿ äÿ áàøãàëàðûíà âåðìèø îëñàíûç, ùàìûñûíû òîïëàéûá, øÿíèéöêñÿê Òàúèðáàøûéà âåðèíèç! Ýþçöìöí íóðó Ðÿøèä õàíûí âÿçèééÿòèíÿ äàèð ìÿíÿ éàçûí! Èíøàëëàù, òÿùñèëèíè íÿ âàõò áèòèðÿúÿêäèð âÿ èíäè ùàðàäàäûð? Ùÿìèøÿ ìÿíÿ àèä ãóëëóãëàðûíûçû âÿ áóéðóãëàðûíûçû éàçûí! Àðòûã íÿ çÿùìÿò âåðèì? Ñèçèí ùÿãèãè äîñòóíóç Éóñèô Ñÿôÿðöë-ìöçÿôôÿð àéûíûí 6-äà, 1295 [10.11-1878]
280
[Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí àðâàäû Òóáó õàíûìûí ÿðèíèí òÿãàöäöíö àëìàã ùàããûíäà ÿðèçÿñè]
ÃÀÔÃÀÇ ÚÀÍÈØÈÍÈ ÂßÇÈÔßÑÈÍÈ ÈÔÀ ÅÄßÍß Áàø èäàðÿ äÿôòÿðõàíàñûíûí ñàáèã ìöòÿðúèìè ïîëêîâíèê Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí äóë ãàëìûø àðâàäû Òóáó õàíûì Àõóíäçàäÿ òÿðÿôèíäÿí
ßÐÈÇß
Úÿíàáûíûçà ìÿëóìäóð êè, ìÿíèì ÿðèì êå÷ÿí èëèí 26 ôåâðàëûíäà âÿôàò åäèá, Áðöññåëäÿ îëàí îüëóì Ðÿøèä áÿé Àõóíäçàäÿíèí òÿùñèëèíè áàøà âóðìàã ãàéüûñûíû ìÿíèì þùäÿìÿ áóðàõìûøäûð. Ìÿðùóìóí þëöìö èëÿ îíóí áöòöí ýÿëèð ìÿíáÿëÿðè êÿñèëìèø, ìààøûíûí éàðûñû ãÿäÿðè îëàí ÷öçâè òÿãàöäö äÿ áó âàõòàäÿê ìÿíèì àäûìà ìöÿééÿíëÿøäèðèëìÿìèøäèð. Ùàëáóêè ãîúàëûüûíäà î, äàèì þçöíöí óçóíìöääÿòëè, éàðûì ÿñðÿ éàõûí îëàí ãóëëóüóíà ýöâÿíèá ìÿíÿ òîõòàã âåðèðäè êè, þëöìèòèì îëàðñà, îíóí ãàéüûêåø ðÿèñëÿðè õèäìÿòëÿðèíè ëàéèãèíúÿ ãèéìÿòëÿíäèðÿúÿê, îüëóíóí òÿùñèëèíè áàøà âóðìàñûíà, óçóí èëëÿðèí çÿùìÿòèíäÿí ñîíðà îíóí âÿ âàëèäåéíèíèí àðçóñóíäà îëäóãëàðû ìÿãñÿäÿ ÷àòìàëàðûíà èìêàí éàðàäàúàãëàð. Àíúàã áóíà áàõìàéàðàã, áÿäáÿõò àòà, þëöìöíäÿí ñîíðà îüëóíóí ÷ÿòèí âÿçèééÿòÿ äöøÿúÿéèíè äóéàðàã, ùÿêèìëÿðèí ùöíÿðè èëÿ õÿñòÿëèêäÿí õèëàñ îëóá ùÿéàòûíû óçàòìàã, îüëóíóí òÿùñèëèíè áàøà âóðàíàäÿê éàøàìàã öìèäè èëÿ ÿëèíäÿ îëàí áöòöí åùòèéàòûíû ìöàëèúÿéÿ õÿðúëÿäè. Ëàêèí ùåéèô êè, çÿðáÿ ýöúëö èäè, áöòöí ñÿéëÿðèìèç âÿ ìÿõàðèúÿ áàõìàéàðàã ùå÷ áèð êÿñèí òÿëàøû îíó õèëàñ åäÿ áèëìÿäè, þëöì îíó êàìûíà àëûá àïàðäû, ìÿíè ÷ûõûëìàç âÿçèééÿòäÿ ãîéäó. Áåëÿëèêëÿ, ÿðèìèí ìöàëèúÿñè ö÷öí àëòû àéà éàõûí ìöääÿòäÿ áöòöí âÿñàèòèìè ñÿðô åòäèêäÿí ñîíðà ìÿí áó áèð èëÿ éàõûí ìöääÿòäÿ îüëóìà ïóë ýþíäÿðìÿê ö÷öí áîðú àëìûøàì; áó öìèäëÿ êè, îíëàðû ÿðèìèí áèðèëëèê ìààøû ãÿäÿð ìöëêè èäàðÿ ðÿéàñÿòèíäÿí õàùèø åòäèéèì éàðäûìäàí þäÿéÿúÿéÿì. Ëàêèí áÿäáÿõòëèéèìäÿí áàø èäàðÿ áó êþìÿêäÿí áîéóí ãà÷ûðäû, áó ñÿáÿáÿ ýþðÿ êè, ìÿíèì ÿðèìèí àèëÿñèíèí áèð éåðëè êèìè òÿãàöääÿí ÿëàâÿ áèðäÿôÿëèê êþìÿê àëìàüà ùàããû éîõäóð. 281
Ìÿí áåëÿ áèð ÷ûõûëìàç âÿçèééÿòäÿ ñèç úÿíàáûí ùèìàéÿñèíÿ öìèä áÿñëÿéèá ãåéä îëóíàí êþìÿê ùàããûíäà ÿðèìèí óçóíìöääÿòëè ãöñóðñóç õèäìÿòèíè íÿçÿðÿ àëàðàã, õöñóñè ìÿðùÿìÿòëÿ äàâðàíìàüûíûçû õàùèø åäèðÿì. Áóíó äà ÿëàâÿ åäèðÿì êè, îíóíëà ùÿìãàòàð îëàíëàðäàí – Ìÿëèêíóáàðîâóí àèëÿñèíÿ ÿëàâÿ òÿãàöä òÿéèí îëóíìóø âÿ ùÿëÿ þç ñàüëûüûíäà áåø éöç äåñéàòèí þë÷öñöíäÿ òîðïàã àéðûëìûøäûð êè, áó äà óøàãëàðûíû àç-÷îõ òÿìèí åòìèøäèð. Ëàêèí áåëÿ áèð ìÿðùÿìÿò íÿ ìÿíèì ÿðèìèí ñàüëûüûíäà îíà, íÿ äÿ îíóí âÿôàòûíäàí ñîíðà ìÿíÿ ýþñòÿðèëìèøäèð. Ùÿð÷ÿíä êè, ìÿíèì îüëóì õàðèúäÿ îëäóüóíà ýþðÿ éàðäûìà äàùà ÷îõ åùòèéàúû âàð. Áèð äÿ ìÿí âÿñàèòè îüëóìóí àòàñû êèìè ôàéäàëû áèð øÿõñ îëìàã ìÿãñÿäè èëÿ òÿùñèë àëìàñû ö÷öí õàùèø åäèðÿì. Ìÿíèì ÿðèì ãóëëóãäà ôÿðãëÿíìÿêäÿí ÿëàâÿ, þç ìöõòÿëèô ÿäÿáè ÿñÿðëÿðè èëÿ Àâðîïà øþùðÿòè ãàçàíìûøäûð. Î þçöíäÿí ñîíðà 10-äàí àðòûã ìöõòÿëèô ôàéäàëû ÿñÿðëÿð ãîéóá ýåòìèøäèð êè, þëêÿíèí ýÿíú íÿñèëëÿðè ö÷öí ýþçÿë þðíÿê îëà áèëÿð. 6 ìàðò, 1879, Òèôëèñ
282
ÈÇÀÙËÀÐ ßÐßÁÚß, ÔÀÐÑÚÀ Âß ÒÖÐÊÚßÄßÍ ÈÁÀÐßÒ ÎËÀÍ ÈÑËÀÌ ÄÈËËßÐÈÍÈÍ ÉÀÇÛÑÛ Ö×ÖÍ ÉÅÍÈ ßËÈÔÁÀ (ñÿù.15) 1. “Òàðèõè-âÿññàô” – Ñóëòàí Ìÿùÿììÿä Õóäàáÿíäÿíèí ñàðàé òàðèõ÷èñè îëàí Ìîëëà Ðÿøèäÿääèí Ôÿçëóëëàù Øèðàçèíèí åëõàíèëÿð ùàããûíäà éàçäûüû ìÿøùóð òàðèõäèð êè, åéíè çàìàíäà ÿäÿáè ÿùÿìèééÿòÿ ìàëèêäèð. 2. Ñóëòàí Ìÿùÿììÿä Îëúàéòó – Èðàíäà ùþêì ñöðÿí ìîíãîë øàùëàðûíäàí îëóá, Îðüóí õàíûí ö÷öíúö îüëó, Ãàçàí õàíûí ãàðäàøû âÿ âÿëèÿùäè èäè. Ãàçàí õàí âÿôàò åòäèêäÿí ñîíðà 703-úö (ù.ã.) èëäÿ Òÿáðèçäÿ òàõòà ÷ûõìûø, 716-úû èëÿäÿê ùþêìðàíëûã åòìèøäèð. Øèÿëèéè ãÿáóë åäèá, äèíè åùêàìà ñÿéëÿ ðèàéÿò åòäèéèíÿ ýþðÿ, Õóäàáÿíäÿ ëÿãÿáè àëìûøäûð.
ÈÑËÀÌ ÉÀÇÛÑÛ ÙÀÃÃÛÍÄÀ, ÅÒÈÌÀÄÀ ËÀÉÈà ÔßÇÈËßÒ ÑÀÙÈÁËßÐÈÍÈÍ ÉÀÇÌÛØ ÎËÄÓÃËÀÐÛ ÁÈÐ ×ÎÕ ÊÈÒÀÁËÀÐ ßÑÀÑÛÍÄÀ ÌÀÉÎÐ ÌÈÐÇß ÔßÒßËÈ ÀÕÓÍÄÇÀÄßÍÈÍ ÀÏÀÐÄÛÜÛ ÀÐÀØÄÛÐÌÀÍÛÍ ÍßÒÈÚßËßÐÈ – 1274 (1858)-úö ÈË (ñÿù.27) 1. Ùÿçðÿò ßééóá – Áÿíè-Èñðàèë ïåéüÿìáÿðëÿðèíäÿí îëóá, ðÿâàéÿòÿ ýþðÿ, ìèëàääàí 1800 èë ÿââÿë âÿôàò åòìèøäèð. Áàøãà ðÿâàéÿòÿ ýþðÿ, ìèëàääàí ñÿêêèç ÿñð ÿââÿë éàøàìûøäûð. Êëàññèê ÿäÿáèééàòäà âÿ ôîëêëîðäà ùÿð áèð úþâð-úÿôàéà äþçìÿêäÿ çÿðáè-ìÿñÿëäèð. Îíà ýþðÿ êè, äèíè êèòàáëàðäà âÿ Òþâðàòäà éàçûëäûüûíà ÿñàñÿí, âàð-äþâëÿòèíèí ÿëèíäÿí ýåòìÿñè âÿ îí îüëóíóí þëöá òÿëÿô îëìàñûíà, þçöíöí õÿñòÿëÿíèá áÿäÿíèíèí éàðàëàðûíà ãóðä äöøìÿñèíÿ áàõìàéàðàã, äþçöá Àëëàùà øöêöð åòìèøäè. Áóíäàí ñîíðà 70 éàøûíäà èêÿí ñàüàëûá éåíèäÿí äàùà ÷îõ þâëàä âÿ ìàë-äþâëÿò ñàùèáè îëìóø, áèð ðÿâàéÿòÿ ýþðÿ, 140, áàøãà ðÿâàéÿòÿ ýþðÿ 70 èë ôèðàâàí éàøàìûø âÿ õàëãû éàðàäàíûí áèðëèéèíÿ èíàíìàüà äÿâÿò åòìèøäèð. 283
2. Èáí-Õÿëäóí – ßáäöððÿùìàí èáí-Õÿëäóí (1332-1406) – Ìÿøùóð ÿðÿá òàðèõ÷èñè âÿ ñîñèîëîãó. Òàðèõ ÿñÿðè îëäóãúà ìÿøùóðäóð âÿ áèð íå÷ÿ äèëÿ, î úöìëÿäÿí òöðê âÿ ôàðñ äèëëÿðèíÿ òÿðúöìÿ åäèëìèøäèð. 3. ßëëàìåéè-Ñÿíàíè – ßáóáÿêð ßáäöððÿççàã èáí-Ùöìàì èáí-Íàôå 126 ù.ã.-äÿ Ñÿíàäà äîüóëóá, ìöêÿììÿë òÿùñèë àëìûø, äþâðöíöí ìÿøùóð àëèì âÿ ðóùàíèëÿðèíäÿí îëìóøäóð. Ýåíèø ìÿëóìàòà ìàëèê îëäóüóíà ýþðÿ, ÷îõëó øàýèðäëÿðè îëìóø, ÿëëàìÿ ëÿãÿáèíè äÿ áóíóí ö÷öí ãàçàíìûøäûð. Ìÿøùóð êÿëàìëàðû âÿ áåéòëÿðè âàðäûð. 211 (ù.ã)-äÿ âÿôàò åòìèøäèð. 4. Ùÿìçÿ èáí-Ùÿñÿí ÿë-Èñôÿùàíè – ÕÛ ÿñðäÿ éàøàìûø ìÿøùóð òàðèõ÷è îëìóø, “Òàðèõè-ñÿíèéè-ìöëóêöë-ÿðç âÿë-ÿíáèéà” ÿñÿðè ìÿøùóðäóð. Áó ÿñÿðäÿ ãÿäèì Èðàí, Ìèñèð, éóíàí, ÿðÿá âÿ ñ. òàðèõè, ìþòÿáÿð ìÿíáÿëÿð ÿñàñûíäà òîïëàíûëìûøäûð. Èñëàì òàðèõèíè õÿëèôÿ Ìöòèëèëëàùûí çàìàíûíàäÿê äàâàì åòäèðìèøäèð. 5. ßäíàí èáí-Äàâóä – Äèíè ðÿâàéÿòëÿðÿ ýþðÿ, Èñìàéûë íÿñëèíäÿí îëàí áèð øÿõñèí àäûäûð. Ãóðåéø òàéôàñûíûí íÿñèë øÿúÿðÿñè ùÿìèí øÿõñÿ ýåäèá ÷àòûð. 6. Ìöðàìèð èáí-Ìöððÿ – Òåéäÿí îëóá, ãÿäèì ÿðÿá õÿòòèíè èúàä åäÿí øÿõñèí àäûäûð. Áó õÿòò ÿââÿëúÿ ßíáàðäà, ñîíðà Ùèéðÿäÿ âÿ íÿùàéÿò, áàøãà éåðëÿðäÿ éàéûëìûøäûð. Ðÿâàéÿòÿ ýþðÿ, ñÿêêèç êÿëìÿäÿí èáàðÿò îëóá ÿðÿá ÿëèôáàñûíû ÿùàòÿ åäÿí ÿáúÿäëÿð îíóí ñÿêêèç îüëóíóí àäëàðû îëìóøäóð. 7. Èáí-ÿë-Áÿââàá ßáöëùÿñÿí ßëè èáí-Ùèëàë – Äîüóì èëè ìÿëóì äåéèë, 423 ù.ã.-äÿ Áàüäàääà âÿôàò åòìèøäèð. Ìàùèð õÿòòàò îëìóø, èáí-Ìóãëÿíèí êóôèäÿí íÿñõÿ ÷åâèðäèéè õÿòòè èñëàù åäèá òÿêìèëëÿøäèðìèøäèð. 8. Èáí-Õÿëëÿêàí – ßáöë-ßááàñ Øÿìñÿääèí ßùìÿä èáí-Èáðàùèì – Ìÿøùóð àëèì, òàðèõ÷èäèð. 608 ù.ã.-äÿ ßðáèë øÿùÿðèíäÿ äîüóëìóøäóð. Áÿðìÿêèëÿð íÿñëèíäÿíäèð. Äþâðöíöí ìÿøùóð àëèìëÿðèíäÿí èäè. Åëì âÿ ôÿíëÿðè êÿñá åòäèêäÿí ñîíðà ñÿéàùÿòÿ ÷ûõûá, Ùÿëÿá âÿ Ìèñèðäÿ îëìóø, áèð ÷îõ ìÿäðÿñÿëÿðäÿ ìöäÿððèñëèê åòìèø, 651 ù.ã.-äÿ Äÿìÿøã ãàçèñè îëóá, 671-úè èëäÿ îðàäà âÿôàò åòìèøäèð. Áèð íå÷ÿ ÿñÿðèí âÿ ÷îõëó øåèðëÿðèí ìöÿëëèôèäèð. Îíà ýåíèø øþùðÿò ãàçàíäûðàí “Âÿôèéàò ÿëÿéàí âÿ ßíáàè-ÿáíàèç-çÿìàí” ÿñÿðèäèð êè, èêè áþéöê úèëääÿí èáàðÿò îëóá, 865 òÿðúöìåéè-ùàëû ÿùàòÿ åäèð. Áó ÿñÿðÿ ÷îõëó øÿðù âÿ ùàøèéÿëÿð éàçûëìûø, òöðê âÿ áèð íå÷ÿ Àâðîïà äèëëÿðèíÿ òÿðúöìÿ åäèëìèøäèð. Òöðêúÿ òÿðúöìÿñè 1863-úö èëäÿ Èñòàíáóëäà Àìèðÿ ìÿòáÿÿñèíäÿ ÷àï îëóíìóøäóð. ßÇÈÇÈÌ ßÑÝßÐÕÀÍ ÁßÉ! (ñÿù.33) ßñýÿðõàí îðäóáàäëû Ùöñåéí Ñóëòàíûí îüëó, Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí êöðÿêÿíèäèð. Òÿáðèçäÿ Ìÿãñóäèééÿ êö÷ÿñèíäÿ ñàêèí îëóá, ÿñàñÿí, õÿòòàòëûãëà ìÿøüóë èìèø. Ôöçóëèíèí “Ëåéëè âÿ Ìÿúíóí” ÿñÿðè (1243 ù.ã.) Òÿáðèçäÿ èëê äÿôÿ îíóí õÿòòè èëÿ äàøáàñìà öñóëó èëÿ ÷àï åäèëìèøäèð. 284
ÕÀÃÀÍÛÍ ÉÀÕÛÍ ÀÄÀÌÛ Âß ÚßËÀË ÑÀÙÈÁÈ ÎËÀÍ ÙÖÑÅÉÍ ÕÀÍ ÍÈÇÀÌÖÄÄÞÂËßÉß (ñÿù.39) 1. Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿð Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíèí àíàñûíûí ÿìèñè èäè. 2. Áåø ìöùöì äþâëÿò äåäèêäÿ, ìöÿëëèô Ôðàíñà, Ïðóññèéà, Àâñòðèéà, Èíýèëòÿðÿ âÿ Ðóñèéàíû íÿçÿðäÿ òóòóð.
ØÞÙÐßÒ ÑÀÙÈÁÈ ÎËÀÍ ÀËÈÚßÍÀÁ, ÑßÀÄßÒÈÍÈÇ ÄÀÈÌÈ ÎËÑÓÍ! (ñÿù.44) 1. Áó ìÿêòóáó Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ïðîôåññîð Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäÿëè Ìèðçÿ Êàçûìáÿéÿ éàçìûøäûð.
ÌßÍÈÌ ßÇÈÇ ÀÜÀÌ ÌÈÐÇß ÉßÃÓÁ! (ñÿù.49) 1. Ìèðçÿ Éÿãóá – Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíûí àòàñûäûð. Î âàõò Ðóñèéàíûí Òåùðàíäàêû ñÿôèðëèéèíäÿ ìöòÿðúèì èøëÿéèðäè. 2. 1848-úè èëäÿ Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ Íÿñðÿääèí øàùûí òàõòà ÷ûõìàñûíû òÿáðèê åäÿí ðóñ íöìàéÿíäÿ ùåéÿòèíèí òÿðêèáèíäÿ ìöòÿðúèì ñèôÿòè èëÿ Òåùðàíà ýåòìèøäè.
ÃÀÔÃÀÇ ÚÀÍÈØÈÍËÈÉÈ ÁÀØ ÈÄÀÐßÑÈÍÈÍ ÌÖÒßÐÚÈÌÈ ÌÀÉÎÐ ÌÈÐÇß ÔßÒßËÈ ÀÕÓÍÄÇÀÄßÍÈÍ ÉÀÇÛËÛ ÌßÐÓÇßÑÈ (ñÿù.58) 1. Ìèðçÿ Ìóñòàôà Àõóíäîâ – Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíèí ãàðäàøû äåéèë, ãàéíû èäè. Ãàôãàç úàíèøèíëèéèíäÿ ãåéäèééàò÷û êàòèá âÿçèôÿñèíäÿ èøëÿìèø âÿ ïîëêîâíèê ðöòáÿñèíÿ ãÿäÿð éöêñÿëìèøäèð. 23 èéóí 1903-úö èëäÿ 73 éàøûíäà âÿôàò åòìèøäèð. Ãÿáðè Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí ìÿçàðûíûí áàø òÿðÿôèíäÿäèð. 285
ÕÖÑÓÑÈ ÃÅÉÄËßÐ (ñÿù.60) 1. Ñÿùèôÿíèí áàøûíäà éàçûëûáäûð: “Òÿìñèëàò”äàí áèð úèëä Èðàí êîíñóëó Ìèðçÿ Ìåùäè õàíà, áèð úèëä ôÿððàøáàøû Ùàúû ßçèì áÿéÿ, áèð úèëä Éóíàí åë÷èñèíÿ, áèð úèëä ÿëèôáà íèøàíû èëÿ Îñìàíëû äþâëÿòèíèí Ïåòåðáóðãäàêû êå÷ìèø åë÷èñè Ðçà áÿéÿ âåðäèì. 2. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ âàõòèëÿ Èðàíûí Òèôëèñäÿ êîíñóëó îëàí Ìèðçÿ Ùöñåéí õàíûí ãîíàüû îëóá îíóí åâèíäÿ ÿëëè ýöí ãàëìûø, ëàêèí àðàëàðûíäà áàø âåðìèø ôèêèð èõòèëàôûíà ýþðÿ, îíóí åâèíè òÿðê åòìÿëè îëìóøäóð. 3. Òðàáçîíäà îëàðêÿí îðàíûí âàëèñèíäÿí ñèôàðèø ìÿêòóáó àëìûøäûð. 4. ßùñÿíöùà ÿêçÿáöùà êÿëàìûíà èøàðÿäèð. 5. Áó ãÿçåò Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí Èñòàíáóëà ãà÷ãûí äàüëûëàðûí âÿçèééÿòèíè þéðÿíìÿê ö÷öí ýÿëäèéèíè éàçìûøäûð. ÍÀÈÁÖË-ÂßÇÀÐß ÌÈÐÇß ßÁÄÖËÂÀÙÀÁ ÕÀÍ ÚßÍÀÁËÀÐÛÍÀ ÌÈÐÇß ÔßÒßËÈ ÒßÐßÔÈÍÄßÍ ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ (ñÿù.68) 1. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íûí ìöÿëëèôè îëäóüóíó áèð íå÷ÿ ñèðäàøûíäàí áàøãà ùàìûäàí ýèçëÿòìèøäèð. Áó àäëàð äà áóðàäà ìöÿëëèô òÿðÿôèíäÿí þçöíö ýèçëÿòìÿê ìÿãñÿäè èëÿ ÷ÿêèëìèøäèð. 2. Ùÿìèí ìÿêòóáäàí ñîíðà êèòàáà äàõèë îëàí “Øÿðòíàìÿ”äÿí äÿ áÿëëè îëäóüó êèìè, ÿêñèíÿ, òöðêúÿäÿí ôàðñúàéà òÿðúöìÿ åäèëìèøäèð. 3. Ëÿëÿáàøû – Ðçàãóëóõàí Ùèäàéÿòèí ëÿãÿáèäèð. ÕÛÕ ÿñðäÿ Èðàíûí ìÿøùóð àëèìè, òàðèõ÷èñè âÿ ïåäàãîãó îëìóøäóð. Õîíäÿìèðèí “Ðþâçÿòöññÿôà” àäëû ìÿøùóð òàðèõèíè òÿêìèëëÿøäèðèá “Ðþâçÿòöññÿôàéè-Íàñèðè” àäëû ìöëùÿãàòû éàçìûøäûð. “Èúìàë ÿò-òÿâàðèõ”, “Ðèéàçöë-àðèôèí”, “Ìÿúìÿöë-ôöñÿùà” âÿ îíëàðëà áàøãà ÿñÿðèí ìöÿëëèôèäèð. ØßÐÒÍÀÌß (ñÿù.69) 1. Áó òàðèõ äÿãèã äåéèë, 1863-64 äàùà äîüðóäóð. 2. Ìèðçÿ Éóñèô õàíûí ìþùöðö. 3. Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíèí ìþùöðö. 286
ÙßÑßÍßËÈ ÕÀÍÀ ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ (ñÿù.85) 1. Ùÿñÿíÿëè õàí Ýÿððóñè (1820-1900) – Äþâëÿò õàäèìè, ÿäèá, éàçû÷û âÿ õîøíÿâèñ. Ìöàñèð ôàðñ íÿñðèíèí ñàäÿëÿøìÿñè âÿ èíêèøàôûíäà ìöÿééÿí õèäìÿòè îëìóø, “Ìöíøÿàò” ÿñÿðè óçóí ìöääÿò ìÿêòÿáëÿðäÿ áÿäèè íÿñðèí ýþçÿë íöìóíÿñè êèìè äÿðñëèê éåðèíÿ èøëÿíìèøäèð. Îüëóíà õèòàáÿí þç ýþçÿë õÿòòè èëÿ éàçäûüû “Ïÿíäíàìåéè-éÿùéÿâèééÿ” ÿñÿðè âàðäûð.
ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÀ ÝÞÍÄßÐÈËÌÈØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ (ñÿù.91) 1. “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû” íÿçÿðäÿ òóòóëóð. 2. Áó èêè áåéò Ùàôèçèí ãÿçÿëèíäÿíäèð.
[ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÀ] (ñÿù.94) 1. Õÿëÿú àëàéû âÿ áèð ãÿäÿð àøàüûäà Êèðìàí àëàéû – âèëàéÿòëÿðäÿí òîïëàíàí ãîøóí äÿñòÿëÿðèäèð. Ùÿð äÿñòÿ ìÿíñóá îëäóüó âèëàéÿòèí àäû èëÿ àäëàíûðäû.
ÒÅÙÐÀÍÀ, ÔßÒßËÈ ØÀÙ ÃÀ×ÀÐ ÎÜËÓ ØÀÙÇÀÄß ÚßËÀËßÄÄÈÍ ÌÈÐÇß ÙßÇÐßÒËßÐÈÍß (ñÿù.109) 1. Áóíäàí ÿââÿëêè ìÿêòóáóíäà äîñòóíäàí õàùèø åòìèøäè êè, çÿðäöøòèëÿðèí ÿùâàëû ùàããûíäà ìÿëóìàò òîïëàéûá þç êèòàáûíà ñàëñûí. 2. “Âÿçèð âÿ ðÿôèã” – Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíûí ñóàë-úàâàá øÿêëèíäÿ éàçäûüû ÿñÿðäèð. Áóðàäà Øÿðã þëêÿëÿðèíäÿêè ÿòàëÿò âÿ ýåðèëèê êÿñêèí òÿíãèä àòÿøèíÿ òóòóëìóøäóð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ áó ÿñÿðè òÿðèôëÿìèø âÿ ìÿêòóáëàðûíäà îíäàí ìèñàë ýÿòèðìèøäèð. 3. Ðçàãóëó õàí Ùèäàéÿòèí “Ðþâçÿòöññÿôà” ÿñÿðè ùàããûíäà Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí éàçäûüû “Ðèñàëåéè-èðàä”à èøàðÿ åäèëèð. 287
1871-úè ÈË ÈÉÓÍÓÍ 8-äÿ ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÀ ÉÀÇÛËÌÛØ ÀÉÐÛÚÀ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ (ñÿù.136) 1. “Ìÿëóì íöñõÿ” äåäèêäÿ, ùÿð éåðäÿ “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû” íÿçÿðäÿ òóòóëóð. 2. Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäúÿôÿð – “Òÿìñèëàò”ûí ôàðñ äèëèíÿ ìöòÿðúèìè. 3. Öíêöò – Ãàðàäàüäà ìàùàë. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ óøàãëûãäà áèð íå÷ÿ èë îðàäà éàøàìûøäûð. 4. Äÿðÿâöò ÷àéû Öíêöò ìàùàëûíäà àõûá Àðàçà ãîâóøóð.
ÇßÐÄÖØÒÈËßÐÈÍ ÒÅÙÐÀÍÄÀ ÉÀØÀÉÀÍ ÐßÙÁßÐÈ ßÇÈÇ ÄÎÑÒÓÌ ÌÀÍÓÊÚÈ ÑÀÙÈÁß ÉÀÇÛËÌÛØ 29 ÈÉÓË 1871-úè ÈË ÒÀÐÈÕËÈ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ (ñÿù.142) 1. Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿ î âàõò ìàñîíëàðà îõøàäûëàí “Ôÿðàìóøõàíà” àäëû ñèéàñè òÿøêèëàòûí ÿñàñûíû ãîéàíëàðäàí ùåñàá åäèëèá, øàùûí øöáùÿñèíÿ ñÿáÿá îëäóüóíà ýþðÿ, Ìàíóêúè “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íäà Úÿëàëöääþâëÿ àäûíû Èãáàëöääþâëÿ èëÿ ÿâÿç åòìÿéè ìÿñëÿùÿò ýþðìöøäö. 2. Øàùçàäÿ – Ôÿòÿëè øàùûí îüëó Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿ íÿçÿðäÿ òóòóëóð.
ÎÑÌÀÍËÛ ÍÀÇÈÐËßÐÈÍÄßÍ ÈÊÈ ÍßÔßÐÈÍß ÉÀÇÛËÌÛØ ÌßÊÒÓÁÓÍ ÑÓÐßÒÈ (ñÿù.149) 1. Òöðêèéÿ íÿçÿðäÿ òóòóëóð. Àëëàù òÿðÿôèíäÿí ãîðóíàí þëêÿëÿð ìÿíàñûíäà èøëÿíìèøäèð.
ÚßÍÀÁ ÌÖÑÒßÒÀÁ, ÃÖÄÑÈ ßËÃÀÁ ÀÜÀ ÌÈÐÇß ÌßÙßÌÌßÄÐßÔÈ ÑßÄÐÖË-ÖËßÌÀÉÀ (ñÿù.186) 1. Èáí-Ìóãëÿ – ùèúðè 316-äà ÿââÿëúÿ õÿëèôÿ Ìöãòÿäèð Áèëëàùûí âÿçèðè îëìóø, 318-úè èëäÿ âÿçèôÿäÿí äöøöá, ÿìëàêûíûí ìöñàäèðÿ îëóíìàñû èëÿ áÿðàáÿð ôàðñ 288
ÿéàëÿòèíÿ ñöðýöí åäèëìèø, èêèíúè äÿôÿ õÿëèôÿ Ãàùèð Áèëëàùûí âÿ ö÷öíúö äÿôÿ õÿëèôÿ Ðàçè Áèëëàùûí (322-äÿ) âÿçèðè îëìóøäóð. Äöøìÿíëÿðèíèí ôèòíÿêàðëûüû èëÿ áàø ÿìèð ßáóáÿêð Ìÿùÿììÿä áèí-Ðàèãèí ÿìðè èëÿ ùÿáñÿ àëûíûá ñàü ÿëè êÿñèëìèøäèð. 2. Ìÿêòóáóí ñîíóíäà àøàüûäàêû öíâàí éàçûëìûøäûð: “Åãî âûñîêîñòåïåííåìó Àãà Ìèðçà Ìàìåä Ðàôè Ñåäðèëü-Óëåìà Òåáàòåáàè â Òàáðèçå”.
[ÔßÐÙÀÄ ÌÈÐÇßÉß] (ñÿù.192) Ôÿðùàä Ìèðçÿ Ìþòÿìÿäöääþâëÿ – Àááàñ Ìèðçÿíèí îüëó, Íÿñðÿääèí øàùûí ÿìèñè. Ùèúðè 1233-úö èëäÿ äîüóëìóø, 1305-úè èëäÿ âÿôàò åòìèøäèð. Ùèúðè 1290-úû èëäÿ Íÿñðÿääèí øàù Ìèðçÿ Ùöñåéí õàí Ñèïÿùñàëàð èëÿ áèðëèêäÿ Àâðîïà ñÿéàùÿòèíÿ ÷ûõàí âàõò Ôÿðùàä Ìèðçÿíè Òåùðàíäà íàéèáöññÿëòÿíÿ (øàùû ÿâÿç åäÿí) òÿéèí åòìèøäè. Ôÿðùàä Ìèðçÿ þç ðÿãèáè Ìèðçÿ Ùöñåéí õàíû áàø âÿçèðëèêäÿí ñàëìàã ö÷öí Òåùðàíûí áàø ðóùàíèëÿðè èëÿ ÿëáèð îëóá, ñÿôÿðäÿí ãàéûäàí øàùû áàø âÿçèðèíè êÿíàð åòìÿéÿ âàäàð åòìèøäèð. Ëàêèí ñîíðàëàð Ôÿðùàä Ìèðçÿíèí þçö äÿ èíýèëèñëÿðëÿ ðàáèòÿäÿ îëäóüó ö÷öí øàùûí ýþçöíäÿí äöøìöøäöð. Ìÿêêÿéÿ ñÿôÿð åäÿðêÿí Òèôëèñäÿ Ì.Ô.Àõóíäçàäÿéëÿ ýþðöøìöøäöð. Áèð íå÷ÿ ÿñÿðèí, î úöìëÿäÿí “Êÿíçöë-ùåñàá”, “Íèñàáå èíýèëèñè”, “Ùèäàéÿòöñ-ñÿáèë”, “Úàìå Úÿì äÿð úîüðàôè âÿ òàðèõ”, “Çÿíáèë” âÿ ñ. ÿñÿðëÿðèí ìöÿëëèôèäèð.
ÙßÑßÍ ÁßÉ! (ñÿù.208) 1. Áó ùèññÿ “ßêèí÷è” ãÿçåòèíäÿ ÷àï îëóèìóøäóð (3 ìàðò 1875, ¹5). 2. Ìÿðçóòäóðëàð – éÿíè ðóçóëàðû éåòèûøèð. 3. Ôþâçè-ÿçèì – áþéöê ðöòáÿ. 4. Òÿçèéÿäàðëûã – éàñ ñàõëàìàã. 5. Ìÿãàìè-ÿëà èëëèééèí – ÿí éöêñÿê ìÿðòÿáÿ. 6. Ìÿãàìè-òÿãÿððöáè-ùÿçðÿòè-áàðè – Àëëàùà éàõûí îëìàã ðöòáÿñè. 7. Ñÿðàïà – áàøäàí-àéàüà. 8. Êöëëè-øöãóãàòû – áöòöí òÿôÿððöàòû. 9. Áèäÿò – áóðàäà: øÿðèÿò ùþêìëÿðè ÿëåéùèíÿ ÷ûõìàã. 10. Ìÿñèéÿò – ýöíàù. 11. Ãàñèð – ýþäÿê; ÷àòûøìàéàí. 289
12. Ìÿáíèäèð – ñþéêÿíèð. 13. Ëèñàí – äèë. 14. Ñóýâàðëûã – éàñ òóòìàã. 15. Áàðèê – èíúÿ. 16. Öëÿìàéè-èñíà ÿøÿðèééÿ – 12 èìàìà ãàèë îëàí àëèìëÿð. 17. Òÿúâèç – èúàçÿ âåðìÿê. 18. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ùöêÿìàéè-èñíà ÿøÿðèééÿíè öëÿìàäàí àéûðûð, ôèëîñîôúàñûíà äöøöíÿíëÿðÿ ùàãã ãàçàíäûðûð, îíëàðû ãÿðÿçñèç ùåñàá åäèð. 19. Ùàøà âÿ êÿëëà – éîõ âÿ õåéð. 20. Ýöìðàùòÿð – éîëóíó äàùà ÷îõ àçìûø. 21. Ìöÿëëèë áÿýÿðÿçäèð – ãÿðÿçÿ ìöáòÿëàäûð. 22. Ñÿðàìÿä – ãàáàãúûë. 23. Áÿðýöçèäÿí – ñå÷ìÿê. 24. Èñíàäè-âÿùøèééÿò – âÿùøèëèêäÿ èòòèùàì åòìÿê. 25. Ìþùäèñ – ñîíðàäàí ÿìÿëÿ ýÿëìÿ. 26. Ìÿìëó – äîëó. 27. ßõáàðè-êàçèáÿ – éàëàí õÿáÿðëÿð. 28. Ìöòÿìÿññèê îëìàã – ÿë àòìàã. 29. ßñðàðè-õÿôèééÿ – ýèçëè ñèðëÿð.
[ÌÈÐÇß ÉÓÑÈÔ ÕÀÍÄÀÍ] (ñÿù.232) 1. Ìÿëóì øÿõñ – ßáäöððÿñóë õàíäûð. Îíóí ùàããûíäà Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ áèð ùÿúâ éàçìûøäûð. 2. Ìèñðà Ñÿäèíèí äåéèë, Ùàôèçèí ãÿçÿëèíäÿíäèð.
290
ÌÖÍÄßÐÈÚÀÒ Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí éåíè ÿëèôáà ëàéèùÿëÿðè âÿ ìÿêòóáëàðû . . . . . . . . . . . . . . . . 4 ÌßÊÒÓÁËÀÐ
ßðÿáúÿ, ôàðñúà âÿ òöðêúÿäÿí èáàðÿò îëàí èñëàì äèëëÿðèíèí éàçûñû ö÷öí éåíè ÿëèôáà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Äèïëîìàòèê äÿôòÿðõàíàíûí ìöäèðè Õâîñòîâà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 Áàø Èäàðÿ äÿôòÿðõàíàñûíûí äèðåêòîðó Âàñèëêîâñêèéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Ãàôãàç Úàíèøèíè äÿôòÿðõàíàñûíûí äèðåêòîðó Ì.Ï.Øåðáèíèíÿ . . . . . . . . . . . . . 23 Úàíèøèí äÿôòÿðõàíàñûíûí ìöäèðè Ì.Ï.Øåðáèíèíÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Ãàôãàç Úàíèøèíè äÿôòÿðõàíàñûíûí äèðåêòîðó À.Ô.Êðóçåíøòåðíÿ . . . . . . . . . . 26 Èñëàì éàçûñû ùàããûíäà Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí àïàðäûüû àðàøäûðìàíûí íÿòèúÿëÿðè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 Àëåêñàíäð Ïàâëîâè÷ Íèêîëàèéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí éàçûëû ìÿðóçÿñè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 Êîíñòàíòèí Ôéîäîðîâè÷ Ëåëëèéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 ßñýÿðõàí áÿéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Àëåêñåé Ôéîäîðîâè÷ Êðóçåíøòåðíÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 Àïîëèíàðè Ïåòðîâè÷ Áóòåíîâà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 Ùöñåéí õàí Íèçàìöääþâëÿéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 ßáäöððÿùìàí àüàéà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 Òåùðàí ÿìèðëÿðèíäÿí áèðèíÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 Øþùðÿò ñàùèáè îëàí àëèúÿíàá! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 Àëåêñåé Ôéîäîðîâè÷ Êðóçåíøòåðíÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 Ìöñéþ Òèìîôåéåâÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 Ìèðçÿ ßëÿêáÿðÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 Äÿñòóðöë-ÿìÿë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 Òÿëèìàò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 Ìèðçÿ Éÿãóáà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 Àêàäåìèê Äîðíà ìÿêòóá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 Ìèðçÿ Ùöñåéí õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 Àêàäåìèê Äîðíà úàâàá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 À.Ô.Êðóçåíøòåðíÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 Ãåéä . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 Ùÿçðÿò Ñÿäèðÿòïÿíàùà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 291
Éàçûëû ìÿðóçÿ (Êðóçåíøòåðíÿ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 À.Ô.Êðóçåíøòåðíÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 Õöñóñè ãåéäëÿð . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 ßëè õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 Ìèðçÿ ßáäöëâàùàá õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 Øÿðòíàìÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 Øÿðòíàìÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 Íèêîëàé Èâàíîâè÷ Áàðàíîâñêèéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 Ìààðèô íàçèðèíÿ ìÿêòóá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 Õàðèúè èøëÿð íàçèðëèéèíÿ ìÿêòóá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 Ùàúû ßëè õàíà ìÿêòóá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 Ïàøà õàíà éàçûëìûø ìÿêòóá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 Ïàøà õàíà ìÿêòóá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 Ìöñòþâôèéöë-Ìÿìàëèêÿ ìÿêòóá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 Èðàí êîíñóëóíà ìÿêòóá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 Ìèðçÿ Ùöñåéí õàíà ìÿêòóá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 Ùÿñÿíÿëè õàíà ìÿêòóá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 Íÿñèðöë-ìöëê Ìàùìóä õàíà ìÿêòóá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 Ìåëêóì õàíà ìÿêòóá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 Ìèðçÿ Éóñèô õàíà ìÿêòóá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 Ìèðçÿ Éóñèô õàíà ìÿêòóá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 Í.È.Áàðàíîâñêèéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 Ìèðçÿ Éóñèô õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 Ìöíèô ÿôÿíäèéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 Íèêîëàé Èâàíîâè÷ Áàðàíîâñêèéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 Îñìàíëû äþâëÿòèíèí ñÿäð-ÿçÿìèíÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 Ðóùöë-ãöäñÿ (Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíà) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 Ðóùöë-ãöäñÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 Ìèðçÿ Ìóñòàôà õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 ßëè õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿéÿ (àéðûúà ìÿêòóá) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 Ùÿñÿíÿëè õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 292
Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíà (àéðûúà ìÿêòóá) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 Ìèðçÿ Éóñèô õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 Ìèðçÿ Éóñèô õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 Ìèðçÿ Éóñèô õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 Ìàíóêúèéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíà (àéðûúà âÿðÿãÿ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 Îñìàíëû íàçèðëÿðèíäÿí èêè íÿôÿðèíÿ éàçûëìûø ìÿêòóá . . . . . . . . . . . . . . . . 149 Ìèðçÿ Éóñèô õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 Ìèðçÿ Éóñèô õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 ßëè õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 Íèêîëàèéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 “Ùÿãàéèã” ãÿçåòè ðåäàêòîðóíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 Íèêîëàèéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 Ãåéä . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 Ìèðçÿ Éóñèô õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 Òåùðàíûí õàðèúè èøëÿð íàçèðèíÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 Òèôëèñ ãóáåðíàòîðó Ê.È.Îðëîâñêèéÿ ÿðèçÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 Íèêîëàé Èâàíîâè÷ Áàðàíîâñêèéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 ßëè õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 Åòèçàäöññÿëòÿíÿéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 Íèêîëàèéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 Íèêîëàèéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 Íèêîëàèéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 Ìèðçÿ Ìÿùÿììÿäðÿôè Ñÿäðöë-öëÿìàéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 ßçÿìÿòëè àüàì! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 Ðÿøèäÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 Ñåâèìëè Ðÿøèä . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 Ôÿðùàä Ìèðçÿéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 Ùÿñÿí áÿéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 Ìèðçÿ Éóñèô õàíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 Ìàíóêúèéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 293
Ìàíóêúèéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 Òåùðàí ñåéèäëÿðè âÿ ÿøðàôûíäàí áèðèíÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Ìèðçÿ Ìóñòàôàéà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 À.Ï.Áåðæåéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 Ùÿñÿí áÿéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 Àëåêñàíäð Ãðèãîðéåâè÷ÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 Ùÿñÿí áÿé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 Ùÿñÿí áÿé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 Ùÿñÿí áÿé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 Ùàúû Ìþòÿìÿäöääþâëÿéÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 Ãåéä . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí òÿðúöìåéè-ùàëû . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 Øÿùàäÿòíàìÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 Øÿùàäÿòíàìÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 ßËÀÂßËßÐ
Äîðíóí ðÿéè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 Ìèðçÿ Éóñèô õàíäàí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 Ñöàâè ÿôÿíäèíèí ìÿãàëÿñè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 Ìèðçÿ Éóñèô õàíäàí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229 Ìèðçÿ Éóñèô õàíäàí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 Ìèðçÿ Éóñèô õàíäàí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232 Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 Ìåëêóì õàíäàí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíäàí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíäàí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 ßëè õàíäàí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 Ìàíóêúèäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 Ìèðçÿ Àüàäàí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 Ìèðçÿ Àüàäàí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246 Ìàíóêúèäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246 Ìèðçÿ Éóñèô õàíäàí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 Ìèðçÿ Éóñèô õàíäàí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 Ìèðçÿ Ìåëêóì õàíäàí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 Ìàíóêúèäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 294
Ìàíóêúèäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 Ìàíóêúèäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 Ìåëêóì õàíäàí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 Ùÿñÿí áÿé Çÿðäàáèäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 Íèêîëàèäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 Íèêîëàèäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 Íèêîëàèäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 Åòèçàäöññÿëòÿíÿäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 Åòèçàäöññÿëòÿíÿäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 Ìÿùÿììÿäðÿôè Òÿáàòÿáàèäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 Ðÿøèääÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268 Ðÿøèääÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 Ìàíóêúèäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 Íèêîëàèäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 Ìàíóêúèäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 Ìàíóêúèäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 Úàìàñáúèäÿí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 Ìèðçÿ Éóñèô õàíäàí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 Ìèðçÿ Éóñèô õàíäàí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280 Òóáó õàíûìûí ÿðèçÿñè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 Èçàùëàð . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283
295
Áóðàõûëûøà ìÿñóë:
ßçèç Ýöëÿëèéåâ
Òåõíèêè ðåäàêòîð:
Ðþâøÿí Àüàéåâ
Òÿðòèáàò÷û-ðÿññàì:
Íÿðýèç ßëèéåâà
Êîìïéóòåð ñÿùèôÿëÿéèúèñè:
ßëÿêáÿð Êÿðèìîâ
Êîððåêòîð:
Ïÿðèíàç Ñÿìÿäîâà
Éûüûëìàüà âåðèëìèøäèð 02.10.2004. ×àïà èìçàëàíìûøäûð 30.03.2005. Ôîðìàòû 60õ90 1/16. Ôèçèêè ÷àï âÿðÿãè 18,5. Îôñåò ÷àï öñóëó. Òèðàæû 25000. Ñèôàðèø 66.
Êèòàá “PROMAT” ìÿòáÿÿñèíäÿ ÷àï îëóíìóøäóð.