Σχολή Μωραΐτη - Εκκρεμές 2026

ΕΚΚΡΕΜΕΣ

ΜΑΘΗΤΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΛΥΚΕΙΟΥ - ΙΒ

MAΡΤΙΟΣ 2026 www.moraitis.edu.gr

ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΉ ΟΜΆΔΑ Αρχισυντάκτρια:

Αγγελίνα Νικοκάβουρα (Γ1) Βοηθοί αρχισυντάκτριας:

Δανάη Διαμαντή-Πολυχρονοπούλου (Β4) Λεωνίδας Μουστάκας (ΙΒ2) Βαλεντίνα Ντολαπτσή (Β5) Μέλη

Γιώργος Αραβαντινός (Α4) Ελισάβετ Δεμπονέρα (Α1) Αγγελική Ζιαζιά (Β3) Έλενα Καραθάνου (Γ1) Ντίνος Παπαθανασίου (Γ3) Έλενα Πόθου (Α4) Ιλεάνα Σιώρη (Α4) Έλσα Χώνια (ΙΒ2) ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΌΣ-ΕΠΙΜΈΛΕΙΑ:

Ελένη Κοσμά ART DIRECTOR

Θάνος Γκιώνης ΣΤΟ ΤΕΎΧΟΣ ΓΡΆΦΟΥΝ

Ελισάβετ Δεμπονέρα (Α1), Μυρσίνη Παγώνη (Α1), Έλενα Πόθου (Α4), Ιλεάνα Σιώρη (Α4), Γιώργος Αραβαντινός (Α4), Γιώργος Σκιαδόπουλος (Α4), Κωνσταντίνος Αλβενιώτης (Α4), Χαρά Παπαφώτη (Α4), Ασημίνα Κορρέ (Α4), Στέλιος Κωτσιόπουλος (Α5), Φωτεινή Πανούση (Β1), Γεωργία Αργυρού (Β1), Μακρίνα Κωνσταντινίδη (Β1), Ελίνα Άνθη (Β2), Βιργινία Νάση-Αγιαννιωτάκη (Β2), Γαλάτεια Σπαθάρη-Πατσουράκη (Β2), Φίλιππος Κολαγκράντε (Β2), Μιχάλης Τσουρέκας (Β3), Αγγελική Ζιαζιά (Β3), Δανάη Διαμαντή-Πολυχρονοπούλου (Β4), Βασίλειος Γεωργιόπουλος (Β4), Βαλεντίνα Ντολαπτσή (Β5), Θανάσης Σκιαδόπουλος (Β5), Μαριάνθη Γκέσουρα (Γ1), Έλενα Καραθάνου (Γ1), Έλλη Κιτίνου (Γ1), Μαργαρίτα Ράμπου (Γ1), Μαρία Πανταζοπούλου (Γ1), Μελίνα Καπράλου(Γ1), Κέλλη Κομιανού(Γ1), Αγγελίνα Νικοκάβουρα (Γ1), Ιάσονας Ελευθεράκης (Γ2), Κωνσταντίνος Ξανθόπουλος (Γ3), Γιώργος Καλογερόπουλος (Γ3), Ντίνος Παπαθανασίου (Γ3), Αλεξία Αργύρη (Γ4), Κυβέλη Βλάχου (Γ6), Αλεξάνδρα Πιπεράκη (ΙΒ1), Λεωνίδας Μουστάκας (ΙΒ2), Έλσα Χώνια (IB2) Κατερίνα Σοφιανού (IB2), Αλίκη Τακά (IB2), Δέσποινα Βλασταρά (IB2)

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Χαιρετισμός του Προέδρου της Μαθητικής Κοινότητας 2-3 «90 ΧΡΌΝΙΑ ΣΧΟΛΉ ΜΩΡΑΐΤΗ»

EDITORIAL 4-5

Αγγελίνα Νικοκάβουρα, «Ήμασταν κι εμείς εδώ…»

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΗ ΣΑΒΒΟΠΟΥΛΟ (1944-2025) 6-17

Ανδρέας Σαββόπουλος (’24), «Για τον παππού μου, τον Διονύση Σαββόπουλο» Έλενα Καραθάνου, «H πυξίδα κοιτάζει πάντα τον Βορρά» Μαριάνθη Γκέσουρα, «Η πορεία μιας ανήσυχης πολιτικής συνείδησης» Έλλη Κιτίνου, «Τα τελευταία χρόνια του Σαββόπουλου» Λεωνίδας Μουστάκας, «Γιατί τα χρόνια τρέχουν χύμα»

ΚΕΝΤΡΙΚΌ ΑΦΙΈΡΩΜΑ: ΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΟ 18-41

Αγγελίνα Νικοκάβουρα, «Μοντερνισμός: η τέχνη της ρήξης με το παρελθόν» Ιλεάνα Σιώρη, «Το μυαλό ως καμβάς: πώς η Βιρτζίνια Γουλφ ζωγράφισε τον μοντερνισμό» Γιώργος Αραβαντινός, «Ο Μεγάλος Πόλεμος και η λογοτεχνία του 20ού αιώνα» Βαλεντίνα Ντολαπτσή, «O μοντερνισμός στη Φιλοσοφία» Λεωνίδας Μουστάκας, «Ο μοντέρνος σκλάβος» Μιχάλης Τσουρέκας, «Το μοντέρνο στα μαθηματικά» Κωνσταντίνος Αλβενιώτης, «Μοντερνισμός: ένα μεταβατικό στάδιο για τη μουσική» Έλσα Χώνια, «Τζόρτζιο ντε Κίρικο: ο άνθρωπος που ονειρεύτηκε τον μοντερνισμό πριν υπάρξει» Έλενα Πόθου, «Σώματα που ονειρεύονται: ο μοντερνισμός στην επανάσταση του χορού» Ελισάβετ Δεμπονέρα, «Η μοντέρνα αρχιτεκτονική και το πνεύμα του Μπάουχαους: όταν η λειτουργικότητα, η τεχνολογία και η αισθητική συναντώνται» Ιάσονας Ελευθεράκης, «Μοντέρνες πόλεις: με ποιο τίμημα τις κατοικούμε;» Αγγελική Ζιαζιά, «Το κόκκινο κραγιόν και η σκιά στον χρόνο»

β. ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΈΣ ΔΟΚΙΜΈΣ

Κέλλη Κομιανού, «Απόηχος» Γεωργία Αργυρού, «α-ι-ξ-ε-λ-σ-υ-δ» Αγγελική Ζιαζιά, «Κάθε απώλεια είναι αλλιώς» Βαλεντίνα Ντολαπτσή, «Το ποίημα της φύσης» Έλλη Κιτίνου, «Δεν έκανα τίποτα» Έλσα Χώνια, «Gloire»

ΣΤΗ ΣΚΗΝΉ, ΣΤΟ ΧΑΡΤΊ, ΣΤΗΝ ΟΘΌΝΗ 82-93 α. Κριτική ταινίας/σειράς

Αdolescence – από τη Δανάη Διαμαντή-Πολυχρονοπούλου Slumdog Millionaire – από τη Μαργαρίτα Ράμπου Sunset Boulevard – από τη Φωτεινή Πανούση

β. Κριτική θεάτρου

Prima Facie – από τη Μαρία Πανταζοπούλου

γ. Κριτική βιβλίου

Stefan Zweig, Σκακιστική νουβέλα – από τη Βαλεντίνα Ντολαπτσή Vladimir Nobokov, Χλωμή φωτιά – από τη Μελίνα Καπράλου Θοδωρής Παπακώστας, Χωράει όλη η αρχαιότητα στο ασανσέρ; – από τον Ντίνο Παπαθανασίου

ΣΥΝΕΝΤΕΎΞΕΙΣ 94-107 Τίτος Πατρίκιος Τάσος Σακελλαρόπουλος Νατάσσα Μποφίλιου

ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΖΩΗ 108-117

Aλίκη Τακά, «Science for All: όταν η επιστήμη γίνεται δικαίωμα» Κατερίνα Σοφιανού, «REMADE: αναπλάθοντας την ομορφιά των ξεχασμένων» Αλεξία Αργύρη, «Από παιδί στο γήπεδο: μια συζήτηση με την Ελπίδα Τικμανίδου» Φίλιππος Κολαγκράντε, «Ο Μίκης και ο Μιχάλης» Θοδωρής Σάρρας, «Διάκριση στη 2η Ολυμπιάδα Τεχνητής Νοημοσύνης»

ΤΟ ΚΕΝΤΡΙΚΌ ΚΟΙΝΟΤΙΚΌ ΣΥΜΒΟΎΛΙΟ ΣΕ ...ΔΡΆΣΗ! Ρωτήσαμε και μας απάντησαν.

INTER PARES 42-81

α. ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΊΑ ΠΟΙΚΊΛΗΣ ΎΛΗΣ

Γιώργος Καλογερόπουλος, «Artemis: ένα μεγάλο βήμα για τον άνθρωπο, ένα μεγαλύτερο για την ανθρωπότητα» Ελίνα Άνθη, «Νόμπελ Ιατρικής και Φυσιολογίας 2025: τα ρυθμιστικά Τ-λεμφοκύτταρα που ελέγχουν τη δράση του ανοσοποιητικού μας συστήματος» Κατερίνα Καβέτσου, «Σπάζοντας τα στερεότυπα στα μαθηματικά» Λεωνίδας Μουστάκας, «Ο μύθος των “βρώμικων” ανεμογεννητριών» Μαργαρίτα Ράμπου, «Ζητούνται άνθρωποι» Δανάη Διαμαντή-Πολυχρονοπούλου, «Πειράματα ευγονικής στο Ολοκαύτωμα: το αποκορύφωμα του εκμηδενισμού του ανθρώπου» Ελισάβετ Δεμπονέρα & Μυρσίνη Παγώνη, «Ένας διαφορετικός τρόπος εκμάθησης» Έλενα Πόθου, «Η ζωή: μια παλέτα της ψυχής» Ιλεάνα Σιώρη, «Στη σκιά όσων έφυγαν» Βιργινία Νάση-Αγιαννιωτάκη, «Το σύνδρομο του story» Γαλάτεια Σπαθάρη-Πατσουράκη, «Το κόστος της τέλειας εμφάνισης» Αλεξάνδρα Πιπεράκη, «Σε βλέπω» Δημήτρης Δόντογλου, «Η βία που μιλάει με τις λέξεις μας» Ασημίνα Κορρέ, «Η φωνή που δεν λογοκρίνεται» Κατερίνα Σοφιανού, «Όταν ο κόσμος μάς πλάθει – και εμείς εκείνον»

Σελ. 94

Σελ. 6

Σελ. 104

[ 1 ]

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΌΣ

Χαιρετισμός του προέδρου της μαθητικής κοινότητας 90 χρόνια Σχολή Μωραΐτη TOY ΚΩΣΤΑΝΤΊΝΟY ΞΑΝΘΌΠΟΥΛΟY (Γ3)

Πριν από 90 χρόνια, ο Κάρολος Μπερζάν ίδρυσε το

«Πρότυπον Λύκειον Αθηνών». Το 1952 ο Αντώνης Μωραΐτης έγινε ο νέος διευθυντής του σχολείου, το οποίο μεταστεγάστηκε στο Ψυχικό. Το 1978 από “Σχολή Μωραΐτη - Πρότυπον Λύκειον Αθηνών ” το σχολείο πήρε τη σημερινή του ονομασία “Σχολή Μωραΐτη”. Στο λογότυπο του σχολείου απεικονίζεται ο Απόλλωνας, θεός της αλήθειας, της ποίησης και του φωτός. Ο Αντώνης Μωραΐτης είχε ένα ιδιαίτερο πάθος για τις τέχνες. Παράλληλα, η Σχολή Μωραΐτη, το 1959, υιοθέτησε τον θεσμό της Μαθητικής Κοινότητας και ήταν το πρώτο σχολείο που ίδρυσε Κεντρικό Κοινοτικό Συμβούλιο στην Ελλάδα. Δόθηκε, λοιπόν, η δυνατότητα λήψης αποφάσεων σε αντιπροσώπους της μαθητικής κοινότητας. Το 1962 δημιουργήθηκαν οι Όμιλοι του σχολείου που ενίσχυσαν την επαφή του μαθητή με την τέχνη. Όπως αναφέρει και ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, «Η αισθητική παιδεία δεν είναι πολυτέλεια, είναι ανάγκη». Έτσι, δόθηκε η δυνατότητα στα μέλη της Μαθητικής

Κοινότητας να εκφραστούν μέσω του περιοδικού Εκκρεμές. Το περιοδικό αυτό έχει τη δική του ιστορία. Αποτελεί πνευματικό τόπο ψυχαγωγίας, αισθητικής καλλιέργειας και υπέρβασης της (πεζής συχνά) πραγματικότητας. Η καλλιτεχνική δημιουργία είναι ένα φαινόμενο ψυχοβιολογικό και ταυτόχρονα μια δραστηριότητα στη βάση της κοινωνική. Ομορφαίνει την ζωή και τέρπει το πνεύμα μας. Αναδεικνύει την έκφραση, τη φαντασία, τον προβληματισμό και την κριτική σκέψη μαθητών και μαθητριών που μεταμορφώνονται σε πραγματικούς καλλιτέχνες, όταν καλούνται να γράψουν για το περιοδικό τους. Θα ευχηθώ, λοιπόν, καλή ανάγνωση στους ταξιδιώτες αυτού του περιοδικού, οι οποίοι στο ταξίδι αυτό θα γνωρίσουν αλλιώς τόσο τη φετινή Μαθητική Κοινότητα όσο και τη Συντακτική Ομάδα, στην ακάματη εργασία της οποίας χρωστάμε το τεύχος που κρατάμε στα χέρια μας.

[ 3 ]

EDITORIAL

Ήμασταν κι εμείς εδώ…

THΣ ΑΓΓΕΛΊΝΑΣ ΝΙΚΟΚΆΒΟΥΡΑ (Γ1)

Όπως θα διαβάσουμε στο φετινό τεύχος του Εκκρε-

μούς, η τεχνολογία μάς έχει εκτοξεύσει μέχρι τη Σελήνη και πίσω, ενώ το ταξίδι μας στον Άρη δεν αποτελεί πια σενάριο επιστημονικής φαντασίας. Όμως, η ραγδαία εξέλιξή της δεν περιορίζεται μονάχα στην πρόοδο των θετικών επιστημών και την προώθηση των ιατρικών ανακαλύψεων. Στις μέρες μας η «πολυπράγμων» τεχνητή νοημοσύνη φαίνεται να ξεδιπλώνει και την καλλιτεχνική της πλευρά. Ένας πίνακας με τίτλο Portrait of Edmond de Βelamy, δημιούργημα του πασίγνωστου λογισμικού Obvious, πουλήθηκε σε δημοπρασία για 432.000 δολάρια, γεγονός που προκάλεσε έντονη ανησυχία για το εάν, το πότε και το πώς θα υποκαταστήσει η τεχνητή νοημοσύνη τους καλλιτέχνες. Ωστόσο, δεν είναι τυχαίο πως, ενώ η τεχνητή νοημοσύνη έχει τη δυνατότητα να συνθέσει μουσικά κομμάτια, ποιήματα, σενάρια, ακόμη και να δημιουργήσει ένα έργο που θυμίζει πίνακες του Ρέμπραντ, δεν μπορεί ακόμα να αποτυπώσει κάτι φαινομενικά εύκολο για ένα τόσο προηγμένο λογισμικό: το ανθρώπινο χέρι. Από τα πρώτα στάδια του ανθρώπινου πολιτισμού μέχρι και σήμερα, η απεικόνιση των χεριών αποτέλεσε για τον άνθρωπο την πρώτη και πιο εύκολη έκφραση της δημιουργικότητάς του. Όταν όμως ζητείται από την τεχνητή νοημοσύνη να τα αποτυπώσει, τα αποτελέσματα είναι αποκρουστικά: δυο- τρεις αντίχειρες και δάχτυλα που παραπέμπουν σε ασπόνδυλα. Η δυσκολία, βέβαια, των «κομπιουτεροειδών» να αντιληφθούν το χέρι δεν αποτελεί μονάχα μια φαινομενική δυσλειτουργία. Το χέρι για εμάς τους ανθρώπους έχει διττή σημασία. Κατ’ αρχάς, αποτελεί προέκταση της ψυχής μας. Παρατηρώντας κάποιος τις χειρονομίες μας μπορεί εύκολα να καταλάβει πώς νιώθουμε, εάν είμαστε θυμωμένοι, χαρούμενοι ή αγχωμένοι. Το χάδι και το κράτημα των χεριών είναι οι κατεξοχήν τρόποι που εκφράζουμε τη στοργή μας, ενώ η αφή είναι η πρώτη αίσθηση που αναπτύσσεται κατά τη βρεφική ηλικία. Ο Κωστής Παλαμάς στη συλλογή του Περάσματα και Χαιρετισμοί γράφει:

Τα χέρια. Κάποια χέρια σαν άγραφα δεφτέρια. Και ω! Πώς με ανατριχίλα ζουν, άσπρα, άγγιχτα φύλλα, σημάδια σα γραφτά προσμένοντας κι αυτά! Και καρτερούν ω! πόσα! και περιμένουν όσα δε γράφουν τα κοντύλια και δε μιλάν τα χείλια. Εκτός από τη συναισθηματική του διάσταση, το χέρι αποτελεί για μας και σύμβολο ταυτότητας. Στη σπηλιά του Chauvet στη νότια Γαλλία, υπάρχουν χαραγμένα σε βράχους αποτυπώματα χεριών που χρονολογούνται 30.000 χρόνια πίσω. Φανερώνουν, πιστεύω, την επιθυμία των ανθρώπων να αφήσουν πίσω το αποτύπωμά τους, την ανάγκη τους να πουν «ήμουν κι εγώ εδώ». Αυτό ακριβώς επιδιώκουν να εκφράσουν και μέσω της τέχνης: μια ταυτότητα και μια παρουσία. Η τεχνητή νοημοσύνη, όμως, δεν έχει ταυτότητα. Δεν έχει αποτύπωμα να αφήσει στον τοίχο της σπηλιάς. Έχει, θα λέγαμε, μια απουσία παρουσίας. Αντίθετα, το τεύχος που κρατάτε στα χέρια σας έχει ταυτότητα. Είναι το αποτέλεσμα μιας συλλογικής προσπάθειας: της Συντακτικής Ομάδας, του Κ.Κ.Σ. και της Μαθητικής μας Κοινότητας, που στηρίχθηκε κατ’ αρχήν στην επικοινωνία. Χρησιμοποιώντας, λοιπόν, την τεχνολογία ως σύμμαχο, καταφέραμε να πάμε ένα ταξίδι στον χρόνο και μετά από εκτενή έρευνα να κατανοήσουμε σε βάθος το κίνημα του μοντερνισμού, για να σας το παρουσιάσουμε με τη δική μας ματιά. Και μέσα από αυτή τη ματιά να επανεκτιμήσουμε τη μοναδική αξία της ανθρώπινης καλλιτεχνικής δημιουργίας. Είμαστε όλοι ευγνώμονες που μέσω του περιοδικού μας έχουμε την ευκαιρία να εκφραστούμε, να αφήσουμε κι εμείς το αποτύπωμά μας στον τοίχο, να δείξουμε πως ήμασταν και εμείς εδώ.

Καλή ανάγνωση!

[ 5 ]

ΑΦΙΈΡΩΜΑ: ΣΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΗ ΣΑΒΒΟΠΟΥΛΟ (1944-2025) Θερμές ευχαριστίες στην οικογένεια του Διονύση Σαββόπουλου και ιδιαιτέρως στον εγγονό του Ανδρέα, απόφοιτο του Σχολείου μας, ο οποίος πρόθυμα μάς παραχώρησε φωτογραφίες από το οικογενειακό αρχείο και έγραψε το εναρκτήριο κείμενο του μικρού μας αφιερώματος.

• 1944: Ο Διονύσης Σαββόπουλος γεννιέται στη Θεσσαλονίκη.

• 1963: Εγκαταλείπει τις σπουδές Νομικής και φεύγει για την Αθήνα, αναζητώντας ελευθερία έκφρασης και ευκαιρίες στη μουσική.

• 1965: Εμφανίσεις σε μουσικές σκηνές· εντάσσεται στο Νέο Κύμα· γνωρίζει τον Μάνο Χατζιδάκι.

• 1966: Κυκλοφορεί ο πρώτος του δίσκος, το Φορτηγό· νέο ύφος στο ελληνικό τραγούδι.

• 1967: Συλλαμβάνεται και φυλακίζεται από τη Χούντα.

• 1969: Κυκλοφορεί Το Περιβόλι του Τρελού, ένας δίσκος με συμβολικό και ποιητικό χαρακτήρα.

• 1971: Κυκλοφορεί ο Μπάλλος.

• 1972: Κυκλοφορεί το Βρώμικο Ψωμί, ένας δίσκος εναντίον της Χούντας.

• 1975: Κυκλοφορεί ο δίσκος Δέκα Χρόνια Κομμάτια.

• 1976: Happy Day· γράφει τη μουσική για την ομώνυμη ταινία του Παντελή Βούλγαρη.

• 1977: Κυκλοφορεί ο δίσκος Ρεζέρβα.

• 1983: Κυκλοφορούν τα Τραπεζάκια Έξω, ένας δίσκος-σχόλιο για τη μεταπολίτευση.

• 1986-87: Σειρά εκπομπών στην ΕΡΤ, με τίτλο «Ζήτω το ελληνικό τραγούδι» • 1994: Κυκλοφορεί ο δίσκος Μην πετάξεις τίποτα.

• 1999: Κυκλοφορεί ο τελευταίος του προσωπικός δίσκος, ο Χρονοποιός.

• 2008: Συνεργάζεται με τον Θανάση Παπακωνσταντίνου στον δίσκο Ο Σαμάνος.

• 21 Οκτωβρίου 2025: Πεθαίνει στην Αθήνα από καρδιακή προσβολή.

[ 7 ]

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΗ ΣΑΒΒΟΠΟΥΛΟ

Για τον παππού μου, τον Διονύση Σαββόπουλο TΟΥ ΑΝΔΡΈΑ ΣΑΒΒΌΠΟΥΛΟY (’24)

«Παραμύθι ή ανέκδοτο;» Αυτή η ερώτηση είναι η πρώτη

μου ανάμνηση από τον παππού Διονύση ένα καλοκαίρι του 2010 στο Πήλιο. Ξυπνούσα το πρωί με τον αδερφό μου και περιμέναμε με ανυπομονησία τον παππού να ξυπνήσει, γύρω στις 2-3 το μεσημέρι, να πάμε γρήγορα στην κρεβατοκάμαρα να ακούσουμε αυτήν την ερώτηση. Πάντα διαλέγαμε το παραμύθι, καθώς κρατούσε περισσότερο, αλλά επειδή δεν είχαν όλα του τα παραμύθια αίσιο τέλος μάς έλεγε και το ανέκδοτο, για να σιγουρευτεί ότι θα φύγουμε χαρούμενοι. Περπατούσαμε στο Μούρεσι και τον σταματούσε κόσμος να τον ευχαριστήσει, μα εγώ δεν καταλάβαινα γιατί. Μου φαινόταν εντυπωσιακό. Νόμιζα ότι τον αγαπούσαν επειδή έλεγε και σε εκείνους τα παραμύθια που έλεγε σε εμάς. Δεν είχα πέσει και πολύ έξω. Όταν πλέον κατάλαβα ποιος ήταν ο παππούς μου, προσπαθούσα να μιμηθώ τη συμπεριφορά του, καθώς πλέον στα μάτια μου ήταν σαν ήρωας. Θυμάμαι

στα τραπέζια με πολύ κόσμο μπορεί να επικρατούσε χάος, αλλά μόλις ξεκινούσε να μιλάει, ξαφνικά ησυχία και η προσοχή σε αυτόν. Ο λόγος του με αυτοπεποίθηση και το ύφος του γλαφυρό, σε έκανε να νιώθεις μέρος της ιστορίας. Τον θαύμαζα και τον ζήλευα ταυτόχρονα. Τον τελευταίο χρόνο που τον έβλεπα να δίνει μάχες με την υγεία του, αλλά παράλληλα να προσπαθεί να τελειοποιήσει τα έργα του, όπως το έξι επεισοδίων αφιέρωμα στη μουσική του, με τίτλο «Long play», που το δούλευε ακόμα και στο νοσοκομείο ή όταν έμαθα ότι στην τελευταία του συναυλία στο Rock Wave στα μικρά διαλείμματα που είχε πήγαινε στο καμαρίνι να πάρει οξυγόνο απ’ τη φιάλη για να αντέξει το πρόγραμμα, τότε ήξερα ότι πρόκειται πράγματι για αληθινό ήρωα. Πλέον, συντροφιά μού κρατάνε οι αναμνήσεις μας αλλά και τα τραγούδια του και ξέρω ότι στις δύσκολες στιγμές θα τον έχω πάντα στήριγμα στο πλάι μου.

Φωτογραφία από το Οικογενειακό Αρχείο του Διονύση Σαββόπουλου. Απεικονίζονται: ο Δ.Σ. με τα εγγόνια του, Διονύση και Ανδρέα

[ 8 ]

Φωτογραφία από το Οικογενειακό Αρχείο του Διονύση Σαββόπουλου. Απεικονίζονται: ο Δ.Σ. με τον εγγονό του Ανδρέα.

[ 9 ]

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΗ ΣΑΒΒΟΠΟΥΛΟ

[ 10 ]

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΗ ΣΑΒΒΟΠΟΥΛΟ

H πυξίδα κοιτάζει πάντα τον Βορρά TΗΣ ΈΛΕΝΑΣ ΚΑΡΑΘΆΝΟΥ (Γ1)

2 Δεκεμβρίου του 1944, Θεσσαλονίκη. Μέσα στη βία

και τη φρενίτιδα των Δεκεμβριανών γεννιέται ο Διονύσης Σαββόπουλος. Δεκαεννέα χρόνια αργότερα θα αφήσει τη γενέθλια πόλη και θα μετοικήσει στην πρωτεύουσα. Η Θεσσαλονίκη όμως δεν θα τον αφήσει. Θα είναι εκεί σε κάθε τραγούδι, σε κάθε σκέψη, σε κάθε στίχο. Θα αποτελέσει για τον τραγουδοποιό μια γλυκιά ανάμνηση, αλλά και ένα πνευματικό και καλλιτεχνικό σημείο αναφοράς. «Δεκέμβρης του σαράντα τέσσερα με μια μοτοσικλέτα του Ε.Λ.Α.Σ. η μάνα μου ετοιμόγεννη, γυρίζει ο θανατάς. Να η μαμή, ανασηκώνει το μανίκι, έτσι γεννήθηκα στη Σαλονίκη» γράφει στο τραγούδι του «Γεννήθηκα στη Σαλονίκη» για την επεισοδιακή ημέρα της γέννησής του. Πράγματι, ο Σαββόπουλος γεννήθηκε μέσα στα Δεκεμβριανά, όταν καμία συγκοινωνία δεν λειτουργούσε. Έτσι η μητέρα του, μεταφέρθηκε στο μαιευτήριο με μια μοτοσυκλέτα του Ε.Λ.Α.Σ. (Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός). Πάνω στην καλαθούνα της μηχανής πέρασε μέσα από τους καπνούς και τους κρότους της πόλης και έφτασε τελικά στο νοσοκομείο, όπου και γεννήθηκε ο Νιόνιος. Η παιδική του ηλικία στη Θεσσαλονίκη «γράφτηκε» στην οδό «Ιατρού Ζάννα» στην Ανάληψη, στο καλντερίμι, όπως συνήθιζε να ονομάζει τον δρόμο όπου μεγάλωσε. Τη νιότη του συνόδεψε το ρυθμικό και άλλοτε ενοχλητικό βουητό της λεωφόρου Βασιλίσσης Όλγας, αλλά και η ήρεμη εικόνα του τραμ «Ντεπό-Πλατεία Ελευθερίας». Στη γειτονιά του, σε ένα παλιό αρχοντικό κτίριο, στεγαζόταν το Ε΄ Σχολείο Αρρένων, στο οποίο και πέρασε μεγάλο μέρος της παιδικής και εφηβικής του ηλικίας. Σημάδια αυτής της εφηβείας βρίσκονται ακόμη στον δρόμο που τον μεγάλωσε. «Επαναστάτες της οδού Ζάννα», έγραφε με τον φίλο του και τραγουδοποιό Νίκο Παπάζογλου στους τοίχους της γειτονιάς. Ο ένας χρόνος που πέρασε ως φοιτητής στη Νομική Σχολή της Θεσσαλονίκης χαράχτηκε στο καφενείο «Ντορέ» στον Λευκό Πύργο, στο «Μέλισσα» στη Βογατσικού, στο «Κεφίρ» στη Διαγώνιο, αλλά και σε διάφορους θερινούς κινηματογράφους της πόλης. Σε ολόκληρο το

μήκος του Θερμαϊκού έβρισκες θερινά σινεμά, το «Ολύμπια», το «Κορωνίς», το «Ποσειδώνας», το «Κρόνος», το «Ντωβίλ». Εκεί ο νεαρός Σαββόπουλος και όλοι οι συνομήλικοί του έδιναν, όπως πρόσταζε το ρομαντικό κλίμα του ’60, το πρώτο τους φιλί. Το σκοτάδι και η μυρωδιά του καλοκαιριού έκαναν αυτό το φιλί πιο ρομαντικό, σαν να ακροβατεί μεταξύ τέχνης και ζωής. Την ίδια περίοδο, ο Σαββόπουλος ήρθε σε επαφή με τους σπουδαίους ποιητές της πόλης. Ο Γιώργος Βαφόπουλος, ο Γιώργος Θέμελης, ο Μανόλης Αναγνωστάκης, ο Κλείτος Κύρου, ο Πάνος Θασίτης, ο Νίκος-Αλέξης Ασλάνογλου, ο Ντίνος Χριστιανόπουλος έγιναν συνομιλητές του, μοιράστηκαν μαζί του ιδέες και σκέψεις και καθόρισαν τη στιχουργική του πορεία. Εκεί, στα καφέ και τις αυλές της Διαγωνίου. Το τραγούδι του «Η θανάσιμη μοναξιά του Αλέξη Ασλάνη» αποτελεί μια ωδή τόσο στη μετεμφυλιακή Ελλάδα όσο και στον σπουδαίο ποιητή, και μετέπειτα φίλο του, Αλέξη Ασλάνογλου: «Κι έτσι εδώ σε ξαναβρίσκω,/ Αλέξη, πες μου,/ Αλέξη, πες μου αν με θυμάσαι,/ το καλοκαίρι έχει τελειώσει,/ από καιρό έχει τελειώσει». Για τον Σαββόπουλο-μουσικό, η Θεσσαλονίκη έχει τον ήχο του μπουζουκιού και της θάλασσας. Εκεί για πρώτη φορά άκουσε τον Βασίλη Τσιτσάνη. Στα ουζερί της Παύλου Μελά, στο «Καλαμάκι» στο Καραμπουρνάκι, στου «Μακρίδη» στη Χαριλάου, στη Σαλαμίνα. Αρμένισε όμως και στις πλαζ της Περαίας και της Αγίας Τριάδας με τα καραβάκια «Λευκή» και «Ευδοκία» και πάνω στον κυματισμό της θάλασσας έγραψε τη «Θαλασσογραφία» και το «Μια θάλασσα μικρή». Από τις περιπέτειες στην οδό Ζάννα μέχρι τα φοιτητικά του στέκια στον λευκό πύργο, την αγορά Μοδιάνο και τις συζητήσεις με τους αγαπημένους του ποιητές, η Θεσσαλονίκη για τον Σαββόπουλο δεν είναι απλώς ο τόπος καταγωγής του αλλά «η γενέθλια γη των ονείρων του». Η πυξίδα του, άλλωστε, όπως συνήθιζε να λέει, κοίταζε πάντα τον Βορρά.

[ 11 ]

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΗ ΣΑΒΒΟΠΟΥΛΟ

Η πορεία μιας ανήσυχης πολιτικής συνείδησης TΗΣ ΜΑΡΙΆΝΘΗΣ ΓΚΈΣΟΥΡΑ (Γ1)

Ο Διονύσης Σαββόπουλος αποτελεί αδιαμφισβήτη-

τα μία από τις εμβληματικότερες προσωπικότητες της ελληνικής ιστορίας σε καλλιτεχνικό, κοινωνικό αλλά και πολιτικό επίπεδο. Η δράση και το έργο του ήταν πολυδιάστατα και χαρακτήρισαν μία ολόκληρη γενιά, αφήνοντας παρακαταθήκη για τις επόμενες. Η πορεία του άσκησε καθοριστική επίδραση σε μια ολόκληρη εποχή και συνεχίζει να συνομιλεί με τα ζητήματα και τους προβληματισμούς του σήμερα, γεγονός που καθιστά το έργο του διαχρονικό. Ήδη από τα φοιτητικά του χρόνια, ο Σαββόπουλος συνδέθηκε στενά με τη νεολαία της Ε.Δ.Α. (Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά) και αυτό από μόνο του ήταν αρκετό για να στοχοποιηθεί επί Χούντας και να φυλακιστεί δύο φορές. Μία από αυτές μάλιστα ήταν στο «κολαστήριο» της Ασφάλειας στην οδό Μπουμπουλίνας, όπου βασανίστηκε σκληρά από τα όργανα του καθεστώτος. Αυτό το γεγονός οδήγησε, μεταξύ άλλων, στη δημιουργία των δίσκων Βρώμικο Ψωμί (1972) και Το Περιβόλι του Τρελού (1969) με βαθιά πολιτικούς και δεξιοτεχνικά κρυμμένους από τη λογοκρισία στίχους. Ο Σαββόπουλος υπήρξε από τους καλλιτέχνες που αγωνίστηκαν με αποφασιστικότητα ενάντια στη Χούντα, υπερασπιζόμενος με κάθε κόστος τις αξίες και τα ιδανικά του. Έτσι, ο χαρακτηρισμός «αριστερός» αναπόφευκτα τον συνόδευσε σε μεγάλο μέρος της ζωής του, ώσπου ο ίδιος αποφάσισε να αποστασιοποιηθεί και, όπως δήλωσε, να «κάνει μια στροφή στη δεξιά». Μετά το 1974, ο Σαββόπουλος παρέμεινε ενεργός καλλιτεχνικά αλλά και πολιτικά, συμμετέχοντας σε κοινωνικές δράσεις, όπως συναυλίες αλληλεγγύης και πολιτιστικές εκδηλώσεις. Παράλληλα, υπογράμμιζε την

[ 12 ]

ατομική ευθύνη του καλλιτέχνη απέναντι στην κοινωνία, προβάλλοντας το προφίλ ενός δημιουργού βαθιά πολιτικοποιημένου, αλλά ανεξάρτητου από κομματικές γραμμές. Με τη στάση του, ανέδειξε τον ρόλο της τέχνης ως φορέα κοινωνικού στοχασμού. Τον Μάιο του 2023, ενόψει των εθνικών εκλογών, ο Σαββόπουλος εξέφρασε δημόσια την προτίμησή του να κυβερνήσει μόνη της η Νέα Δημοκρατία. Η μετάβαση από τον αγωνιστή και ασυμβίβαστο νέο της δεκαετίας του ’60 σε έναν καλλιτέχνη που εκδηλώνει ανοιχτά τη στήριξή του προς έναν πρωθυπουργό άνοιξε μεγάλο κύκλο συζητήσεων. Παρ’ όλα αυτά, το δημοκρατικό πλαίσιο που ο ίδιος υπερασπίστηκε μέσα από το έργο του τού επιτρέπει να εκφράζει ελεύθερα τις πολιτικές του απόψεις ακόμη κι αν αυτές δεν ταυτίζονται με τις απόψεις του κοινού του. Προς το τέλος της ζωής του επέδειξε συμφιλιωτική διάθεση θέλοντας να κλείσει τον κύκλο του χωρίς ουσιαστικές διαφορές με κανέναν. Το έργο του Σαββόπουλου ξεπερνά τα αμιγώς μουσικά όρια, διαμορφώνοντας σε μεγάλο βαθμό την κοινωνική και πολιτική σκέψη της μεταπολιτευτικής Ελλάδας. Η πορεία του δεν καθρεφτίζει μόνο την εξέλιξη ενός καλλιτέχνη, αλλά και τη διαμόρφωση μιας ολόκληρης χώρας: από τη σύγκρουση και την αμφισβήτηση έως την αναζήτηση της συμφιλίωσης και της αυτογνωσίας. Με τα τραγούδια και τις δημόσιες παρεμβάσεις του συνέβαλε σε έναν ευρύτερο διάλογο για την ελευθερία, την ευθύνη και τη σχέση της τέχνης με την κοινωνία. Έτσι, ο θάνατός του δεν σηματοδοτεί ένα οριστικό τέλος αλλά μία αφορμή να αναλογιστούμε εκ νέου την πολιτική και κοινωνική υπόσταση της ίδιας της τέχνης.

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΗ ΣΑΒΒΟΠΟΥΛΟ

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΗ ΣΑΒΒΟΠΟΥΛΟ

Τα τελευταία χρόνια του Σαββόπουλου TΗΣ ΈΛΛΗ ΚΙΤΊΝΟΥ (Γ1)

Η δράση του Σαββόπουλου, μουσική και καλλιτεχνική,

δεν έσβησε κατά τα χρόνια της ωριμότητάς του. Ακόμα και σε μεγάλη ηλικία, όταν αντιμετώπιζε προβλήματα υγείας, ο Σαββόπουλος παρέμεινε ενεργός και πολλά από τα κοντινά του πρόσωπα ανάγουν σε εκείνη την ύστερη και τελευταία περίοδο τις καλύτερες αναμνήσεις τους από τον τραγουδιστή. Από τη δεκαετία του 1980 και εξής ο Διονύσης Σαββόπουλος απομακρύνθηκε από την πρώτη του «ροκ» τάση και κινήθηκε σε πιο παραδοσιακούς ήχους και μελωδίες, ειδικά με το άλμπουμ του Τραπεζάκια έξω (1983) στο οποίο εξερευνά περισσότερο την ελληνική θρησκεία και παράδοση. Στο εν λόγω άλμπουμ εμφανίζεται και το γνωστό του τραγούδι «Ας κρατήσουν οι χοροί». Στο αμέσως επόμενο άλμπουμ, Το Κούρεμα, πραγματοποιεί μια ιδεολογική απομάκρυνση από την αριστερή πολιτική σκηνή, στην οποία ανήκε, κριτικάροντας τη διαφθορά και την παρακμή της. Έτσι, κατά τις τελευταίες δεκαετίες της ζωής του ο Σαββόπουλος έγινε μία αμφιλεγόμενη φιγούρα για πολλούς από τους θαυμαστές του, αν και ο ίδιος σε βιβλία τα οποία έγραψε αργότερα επεδίωξε τη συμφιλίωσή του με πολλούς από τους φίλους που «απογοήτευσε». Το τελευταίο άλμπουμ του Διονύση Σαββόπουλου κυκλοφόρησε το 1999 και είχε τίτλο Ο χρονοποιός. Το πιο γνωστό τραγούδι ήταν το «Σου μιλώ και κοκκινίζεις», το οποίο έγινε μεγάλη επιτυχία όταν το τραγούδησε ο Γιάννης Χαρούλης. Αλλά και αφού σταμάτησε να βγάζει δίσκους ο Σαββόπουλος παρέμεινε ενεργός στον ελληνικό καλλιτεχνικό και πνευματικό χώρο, δίνοντας συνεντεύξεις, σχολι-

[ 14 ]

άζοντας την επικαιρότητα και κάνοντας εμφανίσεις σε ποικίλα πολιτιστικά δρώμενα. Το 2024 γυρίστηκε το ντοκιμαντέρ 80 χρόνια Σαββόπουλος, με αφορμή τα ογδοηκοστά του γενέθλια. Στο ντοκιμαντέρ αυτό δεν εμφανίζεται μόνο ο ίδιος αλλά δίνεται η ευκαιρία σε πολλούς συνεργάτες και φίλους του, όπως ο Βαγγέλης Γερμανός, η Στέλλα Γαδέδη και ο Κώστας Γουδής να αφηγηθούν τις εμπειρίες τους μαζί του. Στις 9 Ιανουαρίου του 2025, κυκλοφόρησε η αυτοβιογραφία του Σαββόπουλου Γιατί τα χρόνια τρέχουν χύμα, από τις εκδόσεις Πατάκη. Ο ίδιος περιγράφει το βιβλίο αυτό ως μια απόπειρα να αφηγηθεί την ιστορία του «Νιόνιου», του ανθρώπου πίσω από τα τραγούδια. Στο βιβλίο αυτό ο Σαββόπουλος περιγράφει πολλές προσωπικές του αναμνήσεις καθώς και σημαντικές στιγμές στην ιστορία της Ελλάδας, όπως η Χούντα και η μεταπολίτευση. Μοιράζει απολογίες σε αγαπημένα του πρόσωπα και εξετάζει τα περασμένα. Οι δύο τελευταίες, και βαθιά συγκινητικές, εμφανίσεις του Διονύση Σαββόπουλου ήταν στο Rockwave Festival 2025, στην Αθήνα (Terra Vibe, 14 Ιουνίου 2025) και στη Θεσσαλονίκη (Terra Republic, (21 Ιουνίου 2025). Απεβίωσε στις 21 Οκτωβρίου του 2025. Η κηδεία του έγινε στις 25 Οκτωβρίου, όπου τον αποχαιρέτησαν, μεταξύ άλλων, και πολλοί σημαντικοί καλλιτέχνες. Ο Αλκίνοος Ιωαννίδης στον λόγο του περιέγραψε τον Σαββόπουλο ως «γεμάτο αντιφάσεις, απρόβλεπτο, ανεξήγητο». Ένα πρόσωπο που προκάλεσε απορία και αμηχανία σε πολλούς, εκπλήσσοντάς τους. Ένα πρόσωπο που εξέπληττε συχνά και τον ίδιο του τον εαυτό.

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΗ ΣΑΒΒΟΠΟΥΛΟ

[ 15 ]

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΗ ΣΑΒΒΟΠΟΥΛΟ

Γιατί τα χρόνια τρέχουν χύμα TΟΥ ΛΕΩΝΊΔΑ ΜΟΥΣΤΆΚΑ (ΙΒ2)

Τον Διονύση Σαββόπουλο τον έχουμε αγαπήσει ως

συνθέτη, στιχουργό και ερμηνευτή των τραγουδιών του. Στην αυτοβιογραφία με τίτλο Γιατί τα χρόνια τρέχουν χύμα από τις εκδόσεις Πατάκη, o Νιόνιος κάνει μια κατάθεση ψυχής. Αφηγείται τα παιδικά του χρόνια στη Θεσσαλονίκη, όταν στα 18 του έφυγε από την Αθήνα με φορτηγό κάνοντας ωτοστόπ, τα χρόνια του στη δισκογραφική εταιρία Λύρα και τις γνωριμίες που έκανε εκεί, τις συνεργασίες με πολλά μυθικά πρόσωπα της ελληνικής μουσικής και τη σχέση του με τον μέντορα και φίλο του, Μάνο Χατζιδάκι. «Χάρη στις λέξεις εγώ έζησα μια δεύτερη ζωή, μια ζωή παράλληλη, πολλές φορές πιο αληθινή από τούτη εδώ» γράφει στη δεύτερη κιόλας σελίδα του βιβλίου του ο Διονύσης Σαββόπουλος και αρχίζει να ξετυλίγει την περιπέτεια. Ένα εξαιρετικά καλογραμμένο βιβλίο, το οποίο ξεκινάς και δεν μπορείς να το αφήσεις, τρέχει τόσο όμορφα, με μια αξιοζήλευτη προφορικότητα. Η δική του γλώσσα, λοιπόν, τρέχει χύμα σαν χείμαρρος, όπως και τα χρόνια. Ο συγγραφέας Γιώργος Σκαμπαρδώνης χαρακτήρισε την ανάγνωση του βιβλίου αυτού «παγωμένη λεμονάδα που δεν ήθελ[ε] να τελειώσει ποτέ». Υπάρχουν και στιγμές στο βιβλίο που δεν βλέπεις συχνά σε αυτοβιογραφίες. Αποκαλύπτεται, στέκεται γυμνός και παραδέχεται τα λάθη που έκανε ζητώντας

[ 16 ]

συγγνώμη. Τα «χρέη» του αρκετά και σε πολλούς, όπως παραδέχεται ο ίδιος. Πρώτα από όλα στα παιδιά του, στα οποία δεν στάθηκε πάντα ο καλύτερος πατέρας, όπως εξομολογείται. «Χαστούκιζα τα παιδιά μου όταν ήταν μικρά. Ναι, μερικές φορές τα χαστούκισα. Εύχομαι να ανοίξει η γη να με καταπιεί τώρα που το λέω. Ντρέπομαι. Ντρέπομαι που θα με διαβάζετε όλοι τώρα». Στην εξομολόγησή του δεν μπορούσε να μην αναφερθεί στη γυναίκα του, την Άσπα. Παραδέχεται ότι υπήρχαν φορές που σχεδόν έφτασαν στον χωρισμό, πως οι συνθήκες της ζωής του τον απομάκρυναν κατά καιρούς από κοντά της. Ο τρόπος, ωστόσο, με τον οποίο αναγνωρίζει τα λάθη του και επιλέγει να μπει στη θέση της γυναίκας του, να την καταλάβει και να τη δικαιώσει δείχνει τη γενναιότητα και τη βαθιά του αγάπη για εκείνη. Μέσα σε αυτή τη μεγάλη αφήγηση δεν λείπει ποτέ το στοιχείο της μνήμης, της ιστορίας και της προφορικής παράδοσης – ο κόσμος που τον διαμόρφωσε. Πάνω απ’ όλα, όμως, το βιβλίο είναι ένα σάλπισμα γιορτής. Ο Διονύσης Σαββόπουλος γιορτάζει τα ογδόντα του χρόνια και τα αφιερώνει στη σύντροφο της ζωής του, την Άσπα, σε μια αυτοβιογραφία που μοιάζει τελικά περισσότερο με ωδή στη δημιουργία, στη μουσική και στον άνθρωπο.

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΗ ΣΑΒΒΟΠΟΥΛΟ

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΜΈΛΗ ΒΕΡΟΎΚΑ

[ 17 ]

[ 18 ]

KEΝΤΡΙΚΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ: ΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΟ

Μοντερνισμός: η τέχνη της ρήξης με το παρελθόν TΗΣ ΑΓΓΕΛΊΝΑΣ ΝΙΚΟΚΆΒΟΥΡΑ (Γ1)

Bρισκόμαστε στην Ευρώπη γύρω στα τέλη του 19ου

αιώνα. Μια Ευρώπη πνιγμένη σε πλήθος κοινωνικών, πολιτικών και οικονομικών αναταραχών. Η ταχεία άνοδος του καπιταλισμού, οι ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις, οι συνεχείς οικονομικές κρίσεις, οι πολεμικές συγκρούσεις και ο κοινωνικός αναβρασμός φέρνουν, όπως ήταν επόμενο, ανάλογες πνευματικές εκρήξεις. Μέσα σε αυτό το σκοτεινό αλλά και τόσο ιδιαίτερο κλίμα γεννιέται ο μοντερνισμός, ένα ολόκληρο σύστημα αντιλήψεων και κινημάτων που αφορούν τόσο τον χώρο του πνεύματος και της τέχνης όσο και της πολιτικής. Πρόκειται ουσιαστικά για την τέχνη της ρήξης με το παρελθόν. Για καθετί πρωτοποριακό που έρχεται να καταρρίψει κάθε παράδοση και κάθε κυρίαρχη ως τότε ορθολογικότητα. Καθοριστικό ρόλο στην εκδήλωση του μοντερνισμού παίζει πάντα ο πειραματισμός:

ένας συνεχής και αδιάκοπος πειραματισμός για τη δημιουργία ενός νέου κόσμου. Υπό την έννοια αυτή ο μοντερνισμός έχει ριζοσπαστικό και ανατρεπτικό περιεχόμενο. Στις σελίδες του περιοδικού μας αποτυπώνεται το πνεύμα του μοντερνισμού μέσα από άρθρα που αναδεικνύουν τις βασικές αρχές του. Διαβάζοντάς το, θα δούμε τις εκφάνσεις του στην τέχνη, στη φιλοσοφία, στην αρχιτεκτονική, στη μουσική, ακόμα και στα μαθηματικά! Θα γνωρίσουμε κύριους εκπροσώπους του, όχι και τόσο γνωστούς ίσως στο ευρύ κοινό, που καθόρισαν όμως με το έργο τους και τις ιδέες τους τη σύγχρονη σκέψη. Θα εκτιμήσουμε ακόμη τον τρόπο με τον οποίο ο μοντερνισμός μάς φέρνει ακόμα και σήμερα αντιμέτωπους με την έννοια του νέου, του ρηξικέλευθου, του διαφορετικού.

[ 19 ]

ΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΟ

Το μυαλό ως καμβάς: πώς η Βιρτζίνια Γουλφ ζωγράφισε τον μοντερνισμό THΣ ΙΛΕΆΝΑΣ ΣΙΏΡΗ (Α4)

Στις αρχές του 20ού αιώνα, καθώς η Ευρώπη άλλαζε

με ξέφρενους ρυθμούς, η λογοτεχνία αναζητούσε συνεχώς νέους τρόπους να διεισδύσει στη ζωή των ανθρώπων. Τα έργα απομακρύνονται από την παραδοσιακή αφήγηση και εστιάζουν στο ψυχολογικό βάθος, τη συνείδηση και την αναπαράσταση της νοητικής διαδικασίας, καθώς επίσης και στην ανάδειξη αμφιλεγόμενων θεμάτων για την εποχή, όπως το φύλο και η αναζήτηση της ταυτότητας. Μέσα σε όλη την αναταραχή, η Βιρτζίνια Γουλφ εμφανίστηκε ως μια από τις πιο τολμηρές φωνές της καινούριας εποχής, δημιουργώντας ήρωες και ιστορίες που πρωτοτύπησαν και άφησαν ένα δικό τους αποτύπωμα στην ιστορία της λογοτεχνίας. Με την τάση να προσεγγίσει το διαφορετικό και να εμβαθύνει στην εσωτερική ψυχολογική νοοτροπία των ηρώων της, η Γουλφ παραμένει γνωστή για τη ροή της συνείδησης (stream of consciousness), με την οποία πρωτοτυπεί στα έργα της. Αφοσιώνεται στην ανάδειξη του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί ο νους, με βασικό γνώρισμα τη χρήση εσωτερικών μονολόγων και ασύνδετων σκέψεων, μέσω των οποίων επιχειρείται να αναδειχθεί η πολυπλοκότητα του ανθρώπινου εγκεφάλου. Οι ήρωες και οι ηρωίδες της ενθαρρύνονται να εμβαθύνουν στα συναισθήματά τους και στις σκέψεις

[ 20 ]

τους, καθώς η προσέγγιση των ατελειών τους και η καλλιέργεια της υποκειμενικότητας είναι βασικός στόχος της συγγραφέα. Ο πειραματισμός με την ταυτότητα και το φύλο, καθώς και η εξερεύνηση της σεξουαλικότητας, θέματα που πραγματεύεται, για παράδειγμα, στο Orlando, καθιστούν τις ιδέες της πρωτοποριακές και συχνά εξαιρετικά ρηξικέλευθες. Η πασίγνωστη Mrs. Dalloway αποτελεί ένα από τα θεμελιώδη μοντερνιστικά λογοτεχνικά έργα του 20ού αιώνα. Μέσω του συγκεκριμένου έργου, η Γουλφ ανανέωσε τον τρόπο γραφής των μυθιστορημάτων και απέρριψε τις συμβατικές ιδεολογίες. Το συγκεκριμένο μυθιστόρημα βασίζεται στην αποδόμηση της γραμμικής γραφής. Η ιστορία εκτυλίσσεται κατά τη διάρκεια μίας μονάχα ημέρας, η αφήγηση περνά από το μυαλό πολλών χαρακτήρων, ενώ η ροή της συνείδησης και η υποκειμενικότητα κυριαρχούν. Στο έργο της Μέχρι τον φάρο, η αποσπασματική δομή, η έμφαση στη σκέψη σε αντίθεση με τη δράση και η διαστολή του χρόνου αποτελούν τη βάση του λογοτεχνικού της πειράματος· ενός πειράματος που της εξασφάλισε μια θέση στο πάνθεο των συγγραφέων.

ΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΟ

[ 21 ]

ΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΟ

Ο Μεγάλος Πόλεμος και η λογοτεχνία του 20ού αιώνα TΟΥ ΓΙΏΡΓΟY ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΌY (Α4)

ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος (1914-1918) είναι αναμ-

φισβήτητα ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της σύγχρονης ιστορίας, καθώς επηρέασε συνολικά τον κόσμο και όλες τις πτυχές της ζωής. Η τέχνη πάντοτε αντιπροσωπεύει το κλίμα της εποχής στην οποία δημιουργείται και, κατά συνέπεια, ήταν αδύνατον για την τέχνη του 20ού αιώνα να μη φέρει τα σημάδια αυτής της τραυματικής εμπειρίας. Θέματα που συχνά εμφανίζονται σε λογοτεχνικά έργα της εποχής συνδέονται με την απομυθοποίηση του ηρωισμού, που ήρθε ως αποτέλεσμα της συνειδητοποίησης της φρίκης του πολέμου. Οι συγγραφείς της εποχής αναζητούν νέα μέσα για να εκφράσουν την πρωτοφανή σύγχυση της εποχής. «Χαμένη γενιά» είναι ο όρος που χρησιμοποιείται, και όχι άδικα, για τη γενιά που ενηλικιώθηκε κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της δεκαετίας του 1920. Αυτή περιλαμβάνει μερικούς από τους σπουδαιότερους συγγραφείς του αιώνα (Fitzgerald, Stein, Hemingway) και δεν είναι τυχαίο ότι όλοι εκφράζουν κοινά ή παρόμοια θέματα στα έργα τους. Η ματαιότητα, το κενό και η απώλεια νοήματος είναι όλα άμεσα συνδεδεμένα με τη διάλυση των παραδοσιακών αξιών που έφερε ο πόλεμος. Επίσης, οι χαρακτήρες τους, συχνά περιπλανώμενοι σε ξένες χώρες, εκφράζουν την αναζήτηση ταυτότητας και νοήματος σε έναν χαοτικό κόσμο. Η απόρριψη του πατριωτισμού και της ιδέας του ηρωισμού αναδεικνύεται ακριβώς από την παρουσίαση του πολέμου ως πηγής δεινών πλέον και όχι δόξας. Η φρικαλεότητα του πεδίου των μαχών και η πρωτοφανής αγριότητα είχαν ως αποτέλεσμα μια αλλαγή παραδείγματος στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι έβλεπαν τον πόλεμο –και έγραφαν για αυτόν. Η απλή, ρεαλιστική γραφή και το λιτό ύφος ταιριάζει στα έργα αυτής της γενιάς η οποία τα αξιοποιεί για να κάνει μια κριτική στις κοινωνικές αξίες και να εκφράσει την απογοήτευσή της. Πολλά από τα θέματα που εκφράζονται στη λογοτεχνία των αρχών του προηγούμενου αιώνα έχουν, λοιπόν, τις ρίζες τους στον Μεγάλο Πόλεμο και δηλώνουν την αγανάκτηση και την ανασφάλεια που αισθάνεται η ανθρωπότητα μετά την έκθεσή της στα χειρότερα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης φύσης.

[ 22 ]

ΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΟ

[ 23 ]

ΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΟ

Ο μοντερνισμός στη Φιλοσοφία Φρίντριχ Νίτσε: ο Φιλόσοφος Καλλιτέχνης THΣ ΒΑΛΕΝΤΊΝΑΣ ΝΤΟΛΑΠΤΣΉ (Β5)

«Κέρδισα τη φήμη μου με τον επίμονο αγώνα να ανα-

γκάσω το κοινό να επανεξετάσει τα ήθη του», σημειώνει ο θεατρικός συγγραφέας Μπέρναρτ Σω αναφερόμενος σε ένα από τα καλύτερα έργα του με τίτλο Άνθρωπος και υπεράνθρωπος (1905), όντας φανερά επηρεασμένος από τον Γερμανό φιλόσοφο Φρίντριχ Νίτσε. Πράγματι, η απόρριψη των προτύπων του κοινωνικού κονφορμισμού, η ανατροπή των συμβάσεων και των κοινωνικών κανόνων στα τέλη του 19ου αιώνα, όπως επίσης και στις αρχές του 20ού, εδραιώνεται ως αντίληψη στον χώρο της τέχνης, αποκτώντας οπαδούς, όπως ο Αύγουστος Στρίντμπεργκ και ο Λουίτζι Πιραντέλο. Η απήχηση του Νίτσε στην κουλτούρα των δύο αυτών αιώνων φαίνεται να κορυφώνεται, καθώς πλαισιώνεται από ομοϊδεάτες του από τον χώρο του θεάτρου και της μουσικής μέχρι τον χώρο της ποίησης και της πεζογραφίας. Το κίνημα του μοντερνισμού στη φιλοσοφία κυριαρχεί στην Ευρώπη με βασικό εισηγητή τον σπουδαίο Γερμανό φιλόσοφο, έναν αριστοτέχνη συγγραφέα πεπεισμένο ότι υπήρχε σημαντική ανάγκη για ένα νέο παράδειγμα. Έτσι, ο Νίτσε αρχίζει με μια βίαιη επίθεση ενάντια στην προσκόλλησή μας στην υπάρχουσα ηθική τάξη και στις κρατούσες αξίες. Αυτές, αναφέρει, πηγάζουν κατά το μεγαλύτερο μέρος τους από την αρχαία Ελλάδα ή την εβραιοχριστιανική παράδοση, γεγονός που φανερώνει ότι προέρχονται από κοινωνίες

[ 24 ]

και μεθόδους οργάνωσης πολύ διαφορετικές, ανόμοιες με οποιαδήποτε σημερινή κοινωνία. «Δεν μπορούμε να βασίζουμε τη ζωή μας σε συστήματα αξιών των οποίων τα θεμέλια αποκηρύσσουμε», τονίζει ο Νίτσε, επισημαίνοντας ότι η εύρεση αξιών που μπορούμε να ενστερνιστούμε με ειλικρίνεια είναι απαραίτητη. Οι άνθρωποι είναι άλλωστε, σύμφωνα με τις πεποιθήσεις του, οι δημιουργοί των αξιών τους. Επομένως, χρειάζεται να συνειδητοποιήσουν ότι είναι ελεύθεροι να επιλέξουν τις αξίες που είναι πιο συμφέρουσες για το είδος, πράξη μάλλον ανήθικη, σύμφωνα με τον ηθικολόγο Σωκράτη, τη σκέψη του οποίου αποδοκίμαζε ο Νίτσε. Σε κάθε περίπτωση, η κύρια αξία που πρεσβεύει ο συγκεκριμένος φιλόσοφος και λογοτέχνης είναι η κατάφαση στη ζωή. Καθένας από εμάς πρέπει να ζήσει τη ζωή του με πληρότητα. Γι’ αυτό μία από τις λέξεις που χρησιμοποιεί συχνότερα είναι «τόλμησε» και η πρώτη ίσως εντολή του είναι «Τόλμησε να γίνεις αυτό που είσαι». Συνεπώς, η ανθρώπινη ψυχή δεν έχει όρια. Αν ζούμε λοιπόν τη ζωή μας στο έπακρο, τότε έχουμε κατορθώσει να ζούμε όπως θα θέλαμε να ζούμε αν ζούσαμε αιώνια. Έτσι η αιώνια επιστροφή του χρόνου θα μας φέρει τόσο κοντά στην αιώνια και γαλήνια ζωή, όσο είναι δυνατόν κάτι τέτοιο να συμβεί σε έναν κόσμο που είναι πεπερασμένος και περιορισμένος, σε έναν κόσμο αφιερωμένο στην ανθρώπινη ύπαρξη.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΚΥΒΕΛΗ ΒΛΑΧΟΥ (Γ6)

ΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΟ

[ 26 ]

ΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΟ

O μοντέρνος σκλάβος TΟΥ ΛΕΩΝΊΔΑ ΜΟΥΣΤΆΚΑ (ΙΒ2)

Η λέξη «δουλεία» ακούγεται σκληρή και θυμίζει τις πιο

σκοτεινές στιγμές της ανθρώπινης ιστορίας. Αυτή η αντίδραση είναι φυσική, καθώς έχουν περάσει δεκαετίες από τότε που ολόκληρα οικονομικά συστήματα στηρίζονταν στη δουλεία. Η Μαυριτανία ήταν η τελευταία χώρα που την κατήργησε επίσημα, το 1981. Παρ’ όλα αυτά και παρά τη νομική απαγόρευση, οι σύγχρονες μορφές δουλείας παραμένουν πολύ διαδεδομένες. Σύμφωνα με μια αναφορά του 2022 του ΟΗΕ και της οργάνωσης Walk Free, 49 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν σήμερα σε συνθήκες σύγχρονης δουλείας. Η αναφορά περιλαμβάνει σε αυτόν τον όρο την εξαναγκαστική εργασία και τον εξαναγκαστικό γάμο. Από το 2016 έως το 2021, ακόμη 2,7 εκατομμύρια άνθρωποι οδηγήθηκαν σε εξαναγκαστική εργασία, ανεβάζοντας τον συνολικό αριθμό στα 28 εκατομμύρια, ανάμεσά τους και πάνω από 3 εκατομμύρια παιδιά. Οι εξαναγκαστικοί γάμοι αυξήθηκαν κατά 6,6 εκατομμύρια, φτάνοντας τα 22 εκατομμύρια – αριθμός πιθανότατα υποτιμημένος. Οι παγκόσμιες εκτιμήσεις του 2021 δείχνουν ξεκάθαρα ότι ο εξαναγκαστικός γάμος αποτελεί μια σοβαρή και σταθερή μορφή σύγχρονης δουλείας. Εκτιμάται ότι 22 εκατομμύρια άνθρωποι βρίσκονταν σε τέτοια κατάσταση το 2021, μια μεγάλη αύξηση σε σχέση με το 2016. Η πρακτική αυτή πλήττει κυρίως γυναίκες και κορίτσια, που αποτελούν πάνω από τα δύο τρίτα των θυμάτων. Στις περισσότερες περιπτώσεις, ο γάμος επιβάλλεται από γονείς ή συγγενείς. Μετά τον γάμο, τα θύματα κινδυνεύουν περισσότερο από σεξουαλική εκμετάλλευση, οικιακή δουλεία και μορφές καταναγκαστικής εργασίας. Ο εξαναγκαστικός γάμος δεν είναι μια πολιτισμική εξαίρεση, αλλά μια μόνιμη κατάσταση εξαναγκασμού και περιορισμού της ελευθερίας, που δείχνει πόσο πολύπλευρη και διαδεδομένη είναι η σύγχρονη δουλεία. Ωστόσο, οι αριθμοί από μόνοι τους δεν αρκούν για να δείξουν το ανθρώπινο κόστος αυτών των πρακτι-

κών. Για να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί η σύγχρονη δουλεία μέσα στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού, πρέπει να δούμε πού η εκμετάλλευση είναι πιο βαθιά ριζωμένη. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα ορυχεία κοβαλτίου στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό. Εκεί, οι παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν συμβαίνουν στο περιθώριο της οικονομίας, αλλά συνδέονται άμεσα με την παραγωγή τεχνολογιών που χρησιμοποιούμε καθημερινά. Αυτή η πραγματικότητα βρίσκεται στο επίκεντρο του βιβλίου Cobalt Red του Siddharth Kara, το οποίο αποκαλύπτει τις άθλιες συνθήκες που βιώνουν όσοι εξορύσσουν το ορυκτό που χρησιμοποιείται στα smartphone, τα ηλεκτρικά οχήματα και τις επαναφορτιζόμενες μπαταρίες. Η έρευνα του Kara δείχνει ότι το κοβάλτιο δεν είναι απλώς σημαντικός πόρος, αλλά βασικό στοιχείο της σύγχρονης οικονομίας. Σχεδόν το μισό των παγκόσμιων αποθεμάτων βρίσκεται στο Κονγκό, όπου η παιδική εργασία, η επικίνδυνη χειρωνακτική εξόρυξη και οι σοβαρές παραβιάσεις δικαιωμάτων είναι συχνές. Έτσι, η εξόρυξη κοβαλτίου συνδέεται στενά με μορφές εκμετάλλευσης που θυμίζουν σύγχρονη δουλεία. Παρά τις επίσημες δεσμεύσεις της βιομηχανίας για ελέγχους και μεταρρυθμίσεις, κοβάλτιο μη ασφαλούς εξόρυξης συνεχίζει να μπαίνει στην παγκόσμια αλυσίδα εφοδιασμού. Αυτό καθιστά σχεδόν αδύνατες τις εταιρικές διαβεβαιώσεις ότι η προμήθεια είναι «καθαρή». Ο Kara αναδεικνύει έτσι ένα παράδοξο της εποχής: οι τεχνολογίες που διευκολύνουν τη ζωή και στηρίζουν τη μετάβαση σε ένα «πράσινο» μέλλον βασίζονται σε εργασιακές συνθήκες που προκαλούν βαθιά ανθρώπινη οδύνη. Η επιμονή της σύγχρονης δουλείας αποκαλύπτει μια ανησυχητική αντίφαση στο κέντρο της προόδου μας. Μέχρι να αντιμετωπιστούν τα συστήματα εξαναγκασμού που τη διατηρούν, τα οφέλη της νεωτερικότητας θα συνεχίσουν να στηρίζονται σε ανθρώπινο πόνο.

[ 27 ]

ΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΟ

Το μοντέρνο στα μαθηματικά TOY ΜΙΧΆΛΗ ΤΣΟΥΡΈΚΑ (Β3)

Mετά τον θάνατο του Carl Friedrich Gauss (1855) πολ-

λοί πίστευαν ότι δεν θα υπάρξει ξανά τόσο αξιοσημείωτη μαθηματική προσωπικότητα, σε σύγκριση πάντα με τους μαθηματικούς των προηγούμενων αιώνων. Εξάλλου, όπως καταγράφεται από τον ιστορικό της Επιστήμης Carl B. Boyer, ο 17ος αιώνας προσωποποιεί την «Επιστημονική Επανάσταση των Μαθηματικών» με κυριότερους εκπροσώπους τους: Isaak Newton και Blaise Pascal. Κατά τη διάρκεια του προηγούμενου αιώνα, όμως, με την εμφάνιση νέων κλάδων και θεωριών αλλά και με την απόδειξη αρχαιότατων εικασιών, τα μαθηματικά «φωτίζονται» με το φως μιας νέας, σύγχρονης επανάστασης. Μέχρι ακόμη και τα τέλη του 19ου αιώνα, πολλά θέματα όπως η ενοποίηση των μαθηματικών θεωριών και ο ακριβέστερος υπολογισμός του π απασχολούσαν τους μαθηματικούς. Γράφονταν βιβλία αποκλειστικά για την κατανομή των θεωρημάτων και συνεχιζόταν η προσπάθεια σύνδεσης των αμέτρητων κλάδων που ως τότε βασίζονταν σε μια θεμελιώδη έννοια, τη Λογική. Ο πρώτος εκπρόσωπος της «άλογης» σκέψης είναι ο ινδικής καταγωγής Σρινιβάσα Ραμανούτζαν, που με το έργο του συνέβαλε σε κλάδους όπως η γραμμική άλγεβρα και η θεωρία αριθμών, αλλά και στη φυσική όπως στην, ανύπαρκτη για τότε, θεωρία χορδών. Μάλιστα, τα ομώνυμα αθροίσματα αποκλινουσών άπειρων σειρών που αποδίδονται με πεπερασμένες τιμές (έχουν πάρει το όνομά τους από τον ίδιο: Ramanujan Summation) και ειδικότερα αυτά που τίθενται σε χρήση στη θεωρία χορδών δημιουργούν αδύνατες ισότητες. Ένα από τα πιο διάσημα παραδείγματα είναι το άθροισμα (1+2+…=1/12) που δεν διαθέτει καμία εξήγηση σε απλή άλγεβρα. Επιτεύγματα όπως η Εικασία Ραμανούτζαν και ο υπολογισμός 300.000.000.000.000 ψηφίων του π οφείλονται,

[ 28 ]

σε μεγάλο βαθμό, σε αυτόν. Τεράστια επιτεύγματα στα μαθηματικά σημείωσε και η Ελλάδα με τον Κωνσταντίνο Καραθεοδωρή που με τη συμβολή του «δημιούργησε τα θεμέλια για τη μελλοντική ανάπτυξη των μαθηματικών που κινδύνευαν να παραμείνουν στάσιμα», όπως αναφέρει ο καθηγητής Lars του Harvard. Αν διερευνούσε κανείς, αναλογικά με παλαιότερους αιώνες, την πρόοδο των μαθηματικών θα διαπίστωνε πως τον τελευταίο αιώνα, ιδίως μετά την ανακάλυψη του πρώτου υπολογιστή, είναι αξιοσημείωτη. Χρόνια προβλήματα, όπως η ανεπαρκής και σχετικά ανεπίσημη λίστα των θεωρημάτων ή μια δύσκολη μαθηματική πράξη, με τη βοήθεια των σύγχρονων μέσων έπαψαν να απασχολούν τους μαθηματικούς. Έτσι, κατέχοντας αμέτρητα εργαλεία και έχοντας μια σαφέστατη εικόνα για το σημείο στο οποίο βρίσκεται η έρευνά τους, οι επιστήμονες στρέφονται προς τα άλυτα μυστήρια των προηγούμενων αιώνων. Εικασίες και υποθέσεις που πρωτοεμφανίζονται εκατοντάδες χρόνια πριν, αναδύονται και ξαναμελετώνται. Πολλές από αυτές τις εικασίες είτε αποδεικνύονται λανθασμένες είτε οριστικοποιούνται ως θεωρήματα προσφέροντας σημαντική βοήθεια και νέες προοπτικές στον κλάδο που ανήκουν. Σύγχρονο παράδειγμα απόδειξης μιας υπόθεσης γίνεται πραγματικότητα στις 24 Οκτωβρίου του 1994 όταν ο Άγγλος μαθηματικός Andrew Wiles καταφέρνει να λύσει το Τελευταίο Θεώρημα του Φερμά, κλείνοντας έναν κύκλο 300 χρόνων προσπάθειας για την επίλυσή του. Κανένας, λοιπόν, δεν αμφισβητεί την πρόοδο της μαθηματικής επιστήμης στα χρόνια: νέες ερευνητικές μέθοδοι αλλά και εκπαιδευτικές καινοτομίες στοχεύουν στη συνεχή ροή της μαθηματικής σκέψης με ολοένα και πιο μοντέρνους τρόπους

[ 29 ]

ΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΟ

Μοντερνισμός: ένα μεταβατικό στάδιο για τη μουσική TΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΊΝΟY ΑΛΒΕΝΙΏΤΗ (Α4)

ο μοντερνισμός έχει επηρεάσει την τέχνη σε διάφο-

ρους τομείς. Πώς επηρέασε όμως τη μουσική; Ο μοντερνισμός στη μουσική είναι ένα κίνημα το οποίο εκφράζεται στις αρχές του 20ού αιώνα και πραγματοποιεί τη μετάβασή της από τη ρομαντική στη μοντέρνα. Επιχείρησε να απελευθερώσει τη μουσική από τους παλιούς κανόνες της και να εξερευνήσει νέους τρόπους έκφρασης. Εστιάζει στην καινοτομία, στην υποκειμενικότητα και στο ηχόχρωμα, όσο προσπαθεί να «προκαλέσει» τον ακροατή. Δίνει μεγάλη σημασία στον ήχο και στην υφή του. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η χρήση των «εξωτικών» κλιμάκων όπως η πεντατονική. Ο μοντερνισμός δεν ακολουθεί τους παραδοσιακούς κανόνες, αλλά τους αμφισβητεί και υιοθετεί νέους οι οποίοι εκφράζουν την πολυπλοκότητα της μουσικής και του μοντέρνου κόσμου. Οι μοντερνιστές συνθέτες αποτύπωσαν τη σύγχρονη πραγματικότητα με πρωτοφανείς προσεγγίσεις. Συχνά όμως δεν ενδιαφέρονταν για το αισθητικό αποτέλεσμα, προκαλώντας με αυτόν τον τρόπο αντιδράσεις από τους ακροατές. Ο Κλωντ Ντεμπυσσύ, ένας σημαντικός εκπρόσωπος του μοντερνισμού στη μουσική, επικεντρώθηκε στη δημιουργία ατμόσφαιρας με φευγαλέα μοτίβα. Ο Μωρίς Ραβέλ, ένας εξίσου αξιοσημείωτος συνθέτης, έδειξε ενδιαφέρον για το ηχόχρωμα και αντλούσε την έμπνευσή του από λαϊκές παραδόσεις. Ο κορυφαίος όμως μοντερνιστής συνθέτης ήταν ο Ιγκόρ Στραβίνσκι, με ρηξικέλευθα έργα, όπως «Η Ιεροτελεστία της Άνοιξης».

[ 30 ]

ΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΟ

[ 31 ]

[ 32 ]

ΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΟ

Τζόρτζιο Ντε Κίρικο: ο άνθρωπος που ονειρεύτηκε τον μοντερνισμό πριν υπάρξει TΗΣ ΈΛΣΑΣ ΧΏΝΙΑ (ΙΒ2)

Όταν οι άνθρωποι μιλούν για μοντερνισμό, συνή-

θως αναφέρουν τους ίδιους καλλιτέχνες: Πικάσο, Ματίς, Ντυσάν, κ.λπ. Αλλά αν ψάξετε λίγο βαθύτερα, πέρα από τα κυβιστικά μοτίβα και τις φουτουριστικές γραμμές ταχύτητας, θα βρείτε κάποιον που ξαναγράφει σιωπηλά ολόκληρη την ατμόσφαιρα του 20ού αιώνα προτού εμφανιστούν οι πρωταγωνιστές στο προσκήνιο. Καλώς ήρθατε στον κόσμο του Τζόρτζιο ντε Κίρικο, του μελαγχολικού, λαμπρού Ιταλού ζωγράφου ελληνικής καταγωγής που ουσιαστικά κοίταξε την πραγματικότητα και είπε: «Ας την κάνουμε ιδιαίτερη». Ο Ντε Κίρικο μεγάλωσε περιτριγυρισμένος από μύθους, ερείπια και κλασικά τοπία κάτω από τον μεσογειακό ήλιο. Αλλά αντί να τα ζωγραφίσει με τον παραδοσιακό τρόπο, τα μετέτρεψε σε σκηνές ώστε να μοιάζουν ταυτόχρονα αρχαία και φουτουριστικά: κλασικά αγάλματα δίπλα σε ατμοκίνητα τρένα, ατέλειωτες στοές, μεγάλες σκιές και μια παράξενη σιωπή που σε κάνει να νιώθεις ότι κάτι σε παρακολουθεί. Το στυλ του έγινε γνωστό ως Μεταφυσική Τέχνη. Οι πίνακές του δίνουν την αίσθηση ότι περπατάς μέσα σε ένα όνειρο όπου όλα είναι οικεία αλλά τίποτα δεν είναι ασφαλές. Αυτό που κάνει τον Ντε Κίρικο τόσο ισχυρό παίκτη στον μοντερνισμό είναι ο συγχρονισμός: το έκανε αυτό τη δεκαετία του 1910, πριν από από τον σουρεαλισμό, πριν από τον Μαγκρίτ, πριν από τα ρολόγια που λιώνουν του Νταλί. Ουσιαστικά εφηύρε την αισθητική του

«ιδιαίτερου» και του «αναπάντεχου» που αργότερα τροφοδότησε τη μοντέρνα τέχνη. Οι σουρεαλιστές τον λάτρευαν: ο Αντρέ Μπρετόν τον θεωρούσε αποκάλυψη. Ο Μαγκρίτ είπε ευθέως ότι έγινε ζωγράφος λόγω του Ντε Κίρικο. Ο Νταλί τον μελέτησε με θρησκευτική ευλάβεια. Οι πίνακες του Ντε Κίρικο έσπαγαν κάθε κανόνα. Όταν η τέχνη υποτίθεται ότι έπρεπε να δείχνει τον κόσμο, ο Ντε Κίρικο ζωγράφιζε την αίσθησή του: μοναξιά, μυστήριο, νοσταλγία· η τρομακτική πλευρά της καθημερινότητας. Οι πλατείες των πόλεών του δεν ήταν πραγματικοί χώροι. Ήταν το συναισθηματικό ισοδύναμο του να περπατάς μόνος στο ηλιοβασίλεμα, όταν οι σκιές μακραίνουν πολύ και ο εγκέφαλός σου αρχίζει να σκέφτεται τα πάντα. Ο μοντερνισμός αγαπά αυτό το είδος ψυχολογικού βάθους, και ο Ντε Κίρικο το υπηρέτησε πολύ νωρίτερα από ό,τι περίμενε κανείς. Παραδόξως, αργότερα στράφηκε ενάντια στον μοντερνισμό και επέστρεψε στην κλασική ζωγραφική. Αλλά μέχρι τότε, η «ζημιά» είχε γίνει. Τα πρώτα του έργα είχαν ήδη ανοίξει μια πύλη και οι υπόλοιποι μοντερνιστές τη διέσχιζαν. Ο Ντε Κίρικο δεν ήταν απλώς μπροστά από την εποχή του. Είχε έναν πρωτοφανή, δικό του τρόπο να μετρά τον χρόνο και τις εποχές, κοιτάζοντας τις άδειες πλατείες ενώ το μέλλον έτρεχε για να τον προλάβει. Ο μοντερνισμός χρειαζόταν κάποιον να του δώσει αυτό το απόκοσμο, πνευματικό πλεονέκτημα. Ο Ντε Κίρικο το παρέδωσε σε ένα ασημένιο πιάτο.

[ 33 ]

ΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΟ

Σώματα που ονειρεύονται: Ο μοντερνισμός στην επανάσταση του χορού THΣ ΈΛΕΝΑΣ ΠΌΘΟΥ (Α4)

Την τέχνη του χορού τη μεταμόρφωσε και την επηρέα-

σε το κίνημα του μοντερνισμού, το οποίο ανέτρεψε την αυστηρή και στερεοτυπική ιδεολογία του κλασικού μπαλέτου και πρότεινε ως κυρίαρχα στοιχεία του χορού την ανθρώπινη και ψυχική έκφραση, τη φυσικότητα και την ελευθερία της κίνησης. Η κυριαρχία του κλασικού μπαλέτου, το οποίο είχε αριστοκρατικό και επίσημο χαρακτήρα, διήρκησε από τον 17ο έως τα τέλη του 19ου αιώνα και είχε ως έδρα τη Γαλλία την εποχή του βασιλιά Λουδοβίκου ΙΔ , η οποία διαμόρφωσε τα βασικά στοιχεία της τεχνικής, της αισθητικής και της θεατρικής μορφής του. Η αυστηρή τεχνική, που εξασφάλιζε τη συμμετρία και τη γεωμετρική ακρίβεια, η εξιδανίκευση του σώματος, δηλαδή η ανάγκη να φαίνεται ελαφρύ, αιθέριο και ανεπηρέαστο από τη βαρύτητα, και η άποψη ότι η φυσική κίνηση είναι ακατάλληλη είναι όλα στοιχεία που θεμελίωσαν τις αρχές του κλασικού μπαλέτου και που αργότερα αμφισβητήθηκαν από τον μοντέρνο χορό. Ο μοντέρνος χορός ανέδειξε τη φυσική κίνηση, την αναπνοή και τη βαρύτητα, ενώ διερεύνησε τα ανθρώπινα συναισθήματα και την εσωτερική ζωή του ατόμου, έδωσε έμφαση στην ψυχολογία του υποκειμένου, στην προσωπική φωνή του χορευτή, στην ανάγκη του

[ 34 ]

για αυτοσχεδιασμό και ελεύθερη δημιουργία. Πρωτοπόρες προσωπικότητες διαμόρφωσαν τις αρχές του μοντέρνου χορού. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η Isadora Dunkan , η «μητέρα» του σύγχρονου χορού, και η Martha Graham που ανανέωσε την τέχνη του χορού με τη δημιουργία μιας καινοτόμου τεχνικής που την ονόμασε «contraction and release». Η γυναίκα αυτή δημιούργησε τη δική της γλώσσα του σώματος. Ήθελε να αποτυπώσει μέσα από την κίνηση το γράφημα της ανθρώπινης καρδιάς. Εκείνο που την ενδιέφερε δεν ήταν οι κανόνες και τα βήματα αλλά το πώς θα εξέφραζε όλο το πάθος, την οργή, την έκσταση, όλα τα ανθρώπινα συναισθήματα. Ομοίως, η Duncan πρότεινε μια κίνηση φυσική και απελευθερωμένη, έναν χορό που πήγαζε από τα συναισθήματα, τη φύση, την αναπνοή και τη βαρύτητα, μια αισθητική εμπνευσμένη από την αρχαία ελληνική τέχνη. Υποστήριζε ότι ο χορός είναι μια τέχνη που εκφράζει την ψυχή. Η Isadora Duncan ενσάρκωσε την ουσία του μοντερνισμού στον χορό και άνοιξε τον δρόμο στη Martha Graham και σε άλλες αυτοδύναμες προσωπικότητες που παραχώρησαν την κυριαρχία του χορού στο ανθρώπινο στοιχείο, στις εκφράσεις και στα συναισθήματά του

ΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΟ

[ 35 ]

ΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΟ

Η μοντέρνα αρχιτεκτονική και το κίνημα του Μπάουχαους: όταν η λειτουργικότητα, η τεχνολογία και η αισθητική συναντώνται THΣ ΕΛΙΣΆΒΕΤ ΔΕΜΠΟΝΈΡΑ (A1)

Eίναι γεγονός ότι η αρχιτεκτονική αποτελεί έναν από

τους σημαντικότερους τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος εκφράζει τη δημιουργικότητά του και αναδεικνύει τον πολιτισμό της χώρας του. Μέσα από τα κτίρια, τις μορφές και τα υλικά αποτυπώνονται οι αξίες, οι ιδέες και το πνεύμα κάθε εποχής. Το κίνημα της μοντέρνας αρχιτεκτονικής, που ξεκίνησε στις αρχές του 20ού αιώνα, έφερε μια πραγματική επανάσταση στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον χώρο, τη μορφή και τη λειτουργία των κτιρίων. Οι αρχιτέκτονες αυτής της περιόδου προσπάθησαν να απομακρυνθούν από την υπερβολική διακόσμηση και τα περίτεχνα στοιχεία του παρελθόντος, δίνοντας έμφαση στη λειτουργικότητα, την απλότητα και την καθαρότητα των γραμμών. Κεντρική ιδέα της μοντέρνας αρχιτεκτονικής είναι ότι ένα κτίριο πρέπει να είναι λειτουργικό και σχεδιασμένο σύμφωνα με τις ανάγκες των ανθρώπων που το κατοικούν ή το χρησιμοποιούν. Το γνωστό σύνθημα «less is more», δηλαδή ότι το λιγότερο είναι περισσότερο, που διατύπωσε ο αρχιτέκτονας Ludwig Mies van der Rohe, εκφράζει απόλυτα αυτή τη φιλοσοφία. Τα βασικά χαρακτηριστικά της μοντέρνας αρχιτεκτονικής είναι οι καθαρές γεωμετρικές φόρμες, οι μεγάλες γυάλινες

[ 36 ]

επιφάνειες, η ανοιχτή διάταξη των χώρων και η χρήση σύγχρονων υλικών, όπως το γυαλί και το μέταλλο. Ένα από τα σημαντικότερα κινήματα που καθόρισε τη μοντέρνα αρχιτεκτονική ήταν το Μπάουχαους (Bauhaus). Γεννήθηκε στη Γερμανία το 1919 από τον αρχιτέκτονα Walter Gropius και αποτέλεσε έναν πρωτοποριακό τρόπο σκέψης για την τέχνη και τον σχεδιασμό. Το Μπάουχαους προώθησε τη σύνδεση της τέχνης με τη βιομηχανία και την τεχνολογία, επιδιώκοντας τη δημιουργία αντικειμένων και κτιρίων που να είναι ταυτόχρονα όμορφα, λειτουργικά και προσιτά σε ευρύτερο κοινό. Κυρίαρχα στοιχεία του ήταν τα γεωμετρικά σχήματα (τετράγωνα, τρίγωνα, κύκλοι), τα βασικά χρώματα και η απουσία περιττής διακόσμησης. Η επιρροή του Μπάουχαους υπήρξε τεράστια και εξακολουθεί να είναι εμφανής μέχρι σήμερα. Οι αρχές του επηρέασαν όχι μόνο την αρχιτεκτονική, αλλά και τη γραφιστική, τη διακόσμηση εσωτερικών χώρων και τον βιομηχανικό σχεδιασμό. Με τη φιλοσοφία του, το Μπάουχαους ανέδειξε την αξία της απλότητας και απέδειξε ότι η ομορφιά μπορεί να προκύψει μέσα από τη λειτουργικότητα.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΕΛΕΝΑ ΚΑΡΑΘΑΝΟΥ (Α1)

[ 38 ]

ΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΟ

Μοντέρνες πόλεις: με ποιο τίμημα τις κατοικούμε; TΟΥ ΙΆΣΟΝΑ ΕΛΕΥΘΕΡΆΚΗ (Γ2)

...ποίημα αγάπης για τις πόλεις, τη στιγμή που γίνεται όλο και πιο δύσκολο να τις ζούμε Ίταλο Καλβίνο

Οι μοντέρνες πόλεις αποτελούν το κέντρο της αν-

θρώπινης δραστηριότητας. Παράλληλα, όμως, η ραγδαία ανάπτυξή τους συνοδεύεται από επιπτώσεις στην ψυχολογία του ανθρώπου, στον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται την παρουσία του στον κοινωνικό και πολιτικό χώρο. Η αστικοποίηση, δηλαδή η συνεχής μετακίνηση πληθυσμού από την ύπαιθρο προς τα αστικά κέντρα, αποτέλεσε τη θεμελιώδη διαδικασία που διαμόρφωσε τις μοντέρνες πόλεις. Το φαινόμενο αυτό εμφανίστηκε έντονα κατά τη διάρκεια της Βιομηχανικής Επανάστασης, όταν η ανάπτυξη της βιομηχανίας και η ανάγκη για εργατικό δυναμικό οδήγησαν εκατομμύρια ανθρώπους να εγκαταλείψουν τις αγροτικές περιοχές. Οι μοντέρνες πόλεις προσφέρουν αναμφισβήτητα σημαντικά θετικά στοιχεία που βελτιώνουν την ποιότητα ζωής και διευρύνουν τις δυνατότητες του ατόμου. Αποτελούν κέντρα οικονομικής ανάπτυξης, καινοτομίας και τεχνολογικής προόδου, παρέχοντας πληθώρα ευκαιριών για εργασία, εκπαίδευση, δημιουργικότητα και πνευματική καλλιέργεια. Η συγκέντρωση υπηρεσιών, όπως η υγεία, η εκπαίδευση, οι μεταφορές, ο πολιτισμός και η ψυχαγωγία, διευκολύνει την καθημερινότητα και επιτρέπει πρόσβαση σε πόρους που θα ήταν περιορισμένοι σε μικρότερες κοινότητες. Έτσι, το φαινόμενο της συγκέντρωσης μεγάλου μέρους του πληθυσμού στις «μεγάλες» πόλεις συνεχίζει και διευρύνεται. Βέβαια, αυτή η υπερδιόγκωση του πληθυσμού δυσκολεύει σημαντικά τη δημιουργία ουσιαστικών ανθρώπινων σχέσεων. Δεν είναι σπάνιο άνθρωποι που ζουν στην ίδια γειτονιά ή ακόμη και στην ίδια πολυκατοικία να παραμένουν εντελώς άγνωστοι μεταξύ τους. Αυτή η κατάσταση οδηγεί σε σοβαρές συνέπειες, οι κοινωνικοί δεσμοί είτε δεν αναπτύσσονται είτε, όταν αναπτυχθούν, χαρακτηρίζονται συχνά από επιφυλακτικότητα και έλλειψη εμπιστοσύνης. Η απουσία ουσιαστικής ανθρώπινης

επαφής, ιδιαίτερα μέσα σε ένα τόσο απρόσωπο και διαρκώς μεταβαλλόμενο αστικό περιβάλλον, συχνά οδηγεί σε αισθήματα μοναξιάς και ανασφάλειας. Η αποξένωση αυτή, όμως, δεν πλήττει μόνο την προσωπική ζωή του ανθρώπου, αλλά επηρεάζει άμεσα και τη δημοκρατία. Όταν οι πολίτες δεν γνωρίζονται μεταξύ τους, δεν επικοινωνούν και δεν νιώθουν μέρος μιας κοινότητας, τότε αποδυναμώνεται το δημοκρατικό πνεύμα και η αίσθηση της συλλογικής ευθύνης. Έτσι, η κοινωνική απομάκρυνση μετατρέπεται και σε πολιτική, περιορίζοντας το ενδιαφέρον για τα κοινά και υπονομεύοντας τη λειτουργία μιας κοινωνίας ενεργών πολιτών. Κάτι, ωστόσο, που δεν φαίνεται να μας απασχολεί, αλλά αφορά όλους μας άμεσα, είναι η πολιτιστική ταυτότητα του ατόμου μέσα σε αυτή τη συγκυρία. Παράλληλα με τις άλλες συνέπειες, η πολιτιστική ταυτότητα αλλοιώνεται, καθώς η παγκοσμιοποίηση και η ομογενοποίηση του αστικού τρόπου ζωής οδηγούν στην απώλεια των τοπικών εθίμων, της κοινής ιστορικής μνήμης και των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών κάθε κοινότητας. Οι παραδοσιακές γειτονιές και οι λαϊκές εκφράσεις του πολιτισμού υποκαθίστανται από τυποποιημένους χώρους κατανάλωσης, ενώ η κουλτούρα μετατρέπεται σε προϊόν προς κατανάλωση και χάνει την αυθεντικότητά της και το άτομο απομακρύνεται σταδιακά από τους πολιτισμικούς κώδικες που τον όριζαν μέχρι πρότινος. Συμπερασματικά, οι μεγαλουπόλεις γίνονται ταυτόχρονα χώροι προόδου και οικονομικής άνθισης, αλλά και περιβάλλοντα όπου η ανθρώπινη παρουσία συχνά χάνει τη συνοχή της, βιώνει βαθιά υπαρξιακά κενά και απομακρύνεται από τις δημοκρατικές διαδικασίες. Η αποξένωση και η αλλοίωση της πολιτισμικής ταυτότητας δεν αποτελούν απλώς κοινωνικά φαινόμενα, αλλά επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και τη θέση τους στον κόσμο.

[ 39 ]

ΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΟ

Το κόκκινο κραγιόν και η σκιά στον χρόνο THΣ ΑΓΓΕΛΙΚΉΣ ΖΙΑΖΙΆ (A3)

Μερικές φορές, ένα χρώμα μπορεί να κρύβει μια ολό-

κληρη ιστορία. Το κόκκινο κραγιόν και η σκιά έχουν τη δική τους πορεία μέσα στον χρόνο. Στη δεκαετία του 20ού αιώνα, όταν οι γυναίκες άρχισαν να διεκδικούν περισσότερη ελευθερία, το κόκκινο στα χείλη έγινε σημάδι αυτοπεποίθησης και ανεξαρτησίας. Η σκιά στα μάτια προσέθεσε μυστήριο και έκανε το βλέμμα πιο δυνατό, σαν να μιλούσε κι αυτό με τον δικό του τρόπο. Με τον κινηματογράφο και τις μεγάλες σταρ, το κόκκινο κραγιόν και η σκιά δεν έμειναν στην καθημερινότητα· έγιναν εικόνα γοητείας και λάμψης. Στην οθόνη, το κόκκινο στα χείλη έμοιαζε με υπόσχεση πάθους, ενώ η σκιά στα μάτια χάριζε μυστήριο και ένταση στο βλέμμα. Έτσι, αυτά τα μικρά στοιχεία πέρασαν από την προσωπική έκφραση στη φαντασία και την έμπνευση, αποκτώντας σημασία που ξεπερνούσε την απλή εμφάνιση. Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, παρά τις δυσκολίες, το κόκκινο κραγιόν προωθήθηκε ως σύμβολο αντοχής και αισιοδοξίας. Η μόδα έδειχνε ότι ακόμη και σε καιρό πο-

[ 40 ]

λέμου, η γυναικεία παρουσία είχε δύναμη. Το μακιγιάζ δεν ήταν απλώς θέμα ομορφιάς, αλλά και μια πράξη αντίστασης απέναντι στη σκληρή πραγματικότητα, μια υπενθύμιση ότι η θηλυκότητα και η αυτοπεποίθηση μπορούσαν να επιβιώσουν ακόμη και στις πιο δύσκολες εποχές. Η μοντέρνα κοινωνία είδε το κόκκινο κραγιόν σαν μια πράξη τόλμης, ένα σημάδι ότι μπορείς να σπάσεις τους κανόνες και να σταθείς διαφορετικά. Δεν ήταν απλώς χρώμα, αλλά μια φωνή ελευθερίας και αυτοπεποίθησης. Η σκιά στα μάτια, πότε απαλή και πότε έντονη, συνέχισε να δίνει βάθος στο βλέμμα, αποκαλύπτοντας τις διαφορετικές πλευρές της προσωπικής ταυτότητας. Σήμερα, το κόκκινο κραγιόν και η σκιά φοριούνται χωρίς κανόνες. Είναι ένας τρόπος να εκφράσεις τον εαυτό σου και να δείξεις αυτοπεποίθηση. Δύο μικρές λεπτομέρειες που μέσα στον χρόνο έγιναν μεγάλα σύμβολα, και συνεχίζουν να δίνουν χαρακτήρα σε κάθε εμφάνιση.

[ 41 ]

INTER PARES

α. Αρθρογραφία ποικίλης ύλης Artemis: ένα μεγάλο βήμα για τον άνθρωπο, ένα μεγαλύτερο για την ανθρωπότητα TΟΥ ΓΙΏΡΓΟY ΚΑΛΟΓΕΡΌΠΟΥΛΟY (Γ3)

Σε μια ήπειρο που 21 Ιουλίου του 1969, 2:56 ώρα Γκρίνου-

ιτς, ο Νιλ Άρμστρονγκ γίνεται ο πρώτος άνθρωπος που πατά το πόδι του στη Σελήνη και εκστομίζει την πασίγνωστη σε όλους μας φράση «Ένα μικρό βήμα για έναν άνθρωπο, ένα τεράστιο άλμα για την ανθρωπότητα». Μετά από την αποστολή αυτή της NASA, του Apollo 11, πραγματοποιείται μια σειρά επιτυχημένων επανδρωμένων αποστολών μέχρι το 1972. Είναι φανερό ότι ο άνθρωπος έχει κατακτήσει τη Σελήνη. Λίγα χρόνια μετά, όμως, το 1989, πίσω στη Γη, η Σοβιετική Ένωση αρχίζει να καταρρέει. Η Δύση φαίνεται να έχει κερδίσει τον ψυχρό πόλεμο και μαζί τον αγώνα στο διάστημα. Για την πολιτική ηγεσία δεν υπάρχει πια κανένας λόγος πραγματοποίησης νέων αποστολών. Από το 1972 μέχρι και σήμερα, 54 χρόνια αργότερα, η Σελήνη, το κοντινότερο σε εμάς ουράνιο σώμα, είναι ξανά απροσπέλαστο. Θα μπορούσαμε, λοιπόν, να ισχυριστούμε ότι την είχαμε ποτέ, ως ανθρώπινο είδος, κατακτήσει, απλώς και μόνο επειδή βρεθήκαμε εκεί, όχι για κάποιον ουσιαστικό λόγο, αλλά για να ικανοποιήσουμε τη ματαιοδοξία μας; Περίπου 50 χρόνια μετά, όμως, προτείνεται από τη NASA ένα νέο πρόγραμμα αποστολών, «δίδυμο»

[ 42 ]

του Απόλλωνα, η Artemis. Ένα πρόγραμμα το όποιο πολλοί κατηγορούν πως είναι απότοκο ενός νέου ψυχρού πολέμου, με την Κίνα αυτή τη φορά. Πρόκειται, ωστόσο, για ένα πρόγραμμα με μια σημαντική διαφορά: έχει έναν συγκεκριμένο σκοπό, τη μόνιμη αποίκηση, τη συστηματική έρευνα και την οικονομική αξιοποίηση της Σελήνης. Τα 50 αυτά χρόνια, παρά την απουσία αποστολών στη Σελήνη, η τεχνολογία του διαστήματος έχει βελτιωθεί σημαντικά. Και αυτό αντανακλάται στο πρόγραμμα Artemis, το οποίο υλοποιείται με μια πολύ πιο σύγχρονη μέθοδο από το Apollo. Πρώτο βήμα αυτής της μεθόδου αποτελεί ο πύραυλος. Χωρίς ιδιαίτερη φαντασία ονομασμένος Space Launch System ή SLS, σε σύγκριση με τον αντίστοιχο των Apollo, Saturn V, με δυνατότητα ώθησης 3000, είναι εξαιρετικά ισχυρότερος, με ώθηση 4000 τόνων. Όμως μετά την εκτόξευση και την έξοδο από τη γήινη ατμόσφαιρα, όταν πολλοί θεωρούν πως η αποστολή έχει ολοκληρωθεί, ακολουθεί το δεύτερο βήμα. Εδώ πρωταγωνιστεί το διαστημικό όχημα Orion, σύντροφος όπως στη μυθολογία της Artemis, που φιλοξενεί τέσσερις αστροναύτες. Μέσα σε αυτό πραγματοποιείται το

μεγαλύτερο μέρος του διαστημικού ταξιδιού τριών περίπου ημερών από την τροχιά της Γης στη Σελήνη. Το τρίτο στάδιο, και το πιο καινοτόμο αυτών των αποστολών, είναι το Gateway. Gateway ονομάζεται ένας διαστημικός σταθμός, αντίστοιχος του ISS που περιστρέφεται γύρω από τη Γη. Αυτός, αφού εκτοξευθεί σε τμήματα και αυτόματα συναρμολογηθεί σε μόνιμη τροχιά γύρω από τον δορυφόρο μας, θα μπορεί να συνδεθεί με τα επερχόμενα οχήματα Orion. Έτσι κάθε πλήρωμα θα διαμένει για μια περίοδο έως και μερικών εβδομάδων σε τροχιά μελετώντας την επιφάνεια της Σελήνης, μέχρι να παρουσιαστεί η κατάλληλη ευκαιρία για προσσελήνωση. Τέταρτο και τελευταίο στάδιο και αυτό που πρόκειται να μας τραβήξει ξανά το ενδιαφέρον είναι η απόβαση. Πραγματοποιείται από το HLS ή Human Landing System . Το HLS, επίσης αρχικά συνδεδεμένο στον διαστημικό σταθμό είναι υπεύθυνο για τη μεταφορά των αστροναυτών και των υλικών από την τροχιά στην επιφάνεια της Σελήνης. Εκεί θα παραμένουν για μία εβδομάδα περίπου, εκτελώντας πειράματα, μέχρι, δηλαδή το Gateway να ξαναβρεθεί από πάνω τους και να επιστρέψουν σε τροχιά. Από εκεί με τον ίδιο τρόπο μέσω του Orion επιστρέφουν στη Γη και η αποστολή ολοκληρώνεται.

Πέρα, όμως, από μια σύγχρονη τεχνολογία το πρόγραμμα Artemis σκοπεύει να αποτυπώσει και την πρόοδο της κοινωνίας μας. Μιας κοινωνίας διεθνούς συνεργασίας με απώτερο σκοπό την πρόοδο της ανθρωπότητας. Για αυτό, στο πρόγραμμα, η NASA και οι ΗΠΑ συνεργάζονται με 60 άλλα κράτη, συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας, καθώς και με ιδιωτικές εταιρίες όπως τη SpaceX και την Boeing. Και για αυτό, από την πρώτη κιόλας επανδρωμένη αποστολή, στο πλήρωμα των 4 ανήκουν η πρώτη γυναίκα, ο πρώτος μαύρος και ο πρώτος μη Αμερικανός πολίτης, που πρόκειται να ταξιδέψουν στη Σελήνη. Τι περιμένουμε, όμως, μετά την ολοκλήρωση του προγράμματος; Αν όλα εξελιχθούν επιτυχώς: ένα μέλλον απελευθερωμένο από τη βαρύτητα! Το γνωστικό υπόβαθρο και οι υποδομές στην επιφάνεια και την τροχιά της Σελήνης θα επιτρέψουν διαρκείς αποστολές και ίσως την ίδρυση μόνιμης αποικίας σε αυτή. Το Gateway, μάλιστα, είναι σχεδιασμένο για την εκτόξευση διαστημικών οχημάτων από αυτό με πορεία προς άλλα ουράνια σώματα. Έτσι, η ανθρωπότητα πρόκειται να βρεθεί ένα ακόμα βήμα κοντύτερα στον επόμενο διαστημικό προορισμό της, τον Άρη.

[ 43 ]

INTER PARES

Νόμπελ Ιατρικής και Φυσιολογίας 2025: τα ρυθμιστικά Τ-λεμφοκύτταρα που ελέγχουν τη δράση του ανοσοποιητικού μας συστήματος TΗΣ ΕΛΊΝΑΣ ΆΝΘH (Β2)

Το ανοσοποιητικό σύστημα μάς προστατεύει από χι-

λιάδες διαφορετικούς παθογόνους μικροοργανισμούς που προσπαθούν να εισβάλουν στον οργανισμό μας. Πολλοί από αυτούς έχουν αναπτύξει χαρακτηριστικά κοινά με αυτά των ανθρώπινων κυττάρων, ώστε να καμουφλάρονται. Πώς λοιπόν το ανοσοβιολογικό σύστημα αποφασίζει σε τι πρέπει να επιτεθεί και τι πρέπει να υπερασπιστεί; Γιατί σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να στραφεί εναντίον δικών μας συστατικών προκαλώντας αυτοάνοσα νοσήματα; O Ιάπωνας γιατρός και καθηγητής ανοσολογίας Shimon Sakaguchi εμπνεύστηκε από προηγούμενα πειραματικά αποτελέσματα άλλων ερευνητικών ομάδων και ανακάλυψε μια κατηγορία ρυθμιστικών Τ λεμφοκυττάρων που προστατεύουν τον οργανισμό από αυτοάνοσα νοσήματα, δηλαδή παθήσεις όπου το ανοσοποιητικό σύστημα επιτίθεται σε δικά μας συστατικά και κύτταρα. Λίγα χρόνια αργότερα, η Αμερικανίδα μοριακή βιολόγος και ανοσολόγος Mary E. Brunkow και ο Αμερικάνος ανοσολόγος Fred Ramsdell, ανακάλυψαν το γονίδιο FOXP3 που αποδείχτηκε σημαντικό για τα ρυθμιστικά Τ λεμφοκύτταρα που ανακάλυψε ο Sakaguchi. Οι τρεις αυτοί επιστήμονες τιμήθηκαν με το Βραβείο Νόμπελ Ιατρικής και Φυσιολογίας 2025 για τις ριζοσπαστικές ανακαλύψεις τους σχετικά με την περιφερική ανοσολογική ανοχή, η οποία εμποδίζει το ανοσοποιητικό μας σύστημα από το να βλάψει τον ίδιο μας τον οργανισμό. Οι ανακαλύψεις αυτές έθεσαν τα θεμέλια για έναν νέο τομέα έρευνας και ενθάρρυναν την ανάπτυξη νέων θεραπειών για τον καρκίνο και τα αυτοάνοσα νοσήματα, αλλά και για την αποφυγή σοβαρών επιπλοκών μετά

[ 44 ]

από μεταμοσχεύσεις βλαστοκυττάρων. Η λειτουργία του ανοσοποιητικού μας συστήματος και η επιτυχής αντιμετώπιση των μικροβίων είναι το αποτέλεσμα της συνεργασίας διαφόρων ειδών κυττάρων που παράγει ο οργανισμός μας. Στη διαδικασία αυτή βασικό ρόλο έχουν τα βοηθητικά Τ-λεμφοκύτταρα και τα κυτταροτοξικά Τ-λεμφοκύτταρα, που σε αντίθεση με τα βοηθητικά, διαθέτουν μεγαλύτερη εξειδίκευση και καταστρέφουν κύτταρα τα οποία έχουν μολυνθεί από ιό, καρκινικά κύτταρα ή κύτταρα από μεταμοσχευμένο ιστό. Συγκεκριμένα, τα Τ-λεμφοκύτταρα διαθέτουν στην επιφάνειά τους ειδικές πρωτεΐνες-υποδοχείς που τους επιτρέπουν να ανιχνεύουν τα εχθρικά για τον οργανισμό κύτταρα και να συνδέονται μαζί τους. Οι υποδοχείς αυτοί επειδή κατασκευάζονται από πολλά γονίδια που συνδυάζονται με διαφορετικό τρόπο κάθε φορά, διαθέτουν μεγάλη εξειδίκευση που επιτρέπει την αναγνώριση οποιουδήποτε μικροβίου ώστε αυτό να αντιμετωπιστεί. Ωστόσο, αναπόφευκτα, κάποιοι από τους υποδοχείς των Τ-κυττάρων μπορούν να ενωθούν και με κύτταρα ιστών του σώματος. Για την αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος το σώμα μας διαθέτει μια διαδικασία επιλογής που ονομάζεται περιφερική ανοσολογική ανοχή, στην οποία υποβάλλονται τα Τ-κύτταρα, αφού ωριμάσουν στον θύμο αδένα και διαφοροποιηθούν σε βοηθητικά και κυτταροτοξικά, για να εξαλειφθούν όσα αναγνωρίζουν τα συστατικά του ίδιου μας του οργανισμού. Ένας από τους λίγους επιστήμονες που συνέχισε να ερευνά την περιφερική ανοσολογική ανοχή τη δεκαετία του ’80, ήταν ο Ιάπωνας Shimon Sakaguchi, ο οποίος

INTER PARES

μελέτησε τη δράση του θύμου αδένα κατά την παραγωγή των Τ-λεμφοκυττάρων. Επηρεασμένος από ένα προηγούμενο πείραμα, αφαίρεσε τον θύμο αδένα από νεογέννητα ποντίκια και διαπίστωσε πως το ανοσοβιολογικό τους σύστημα λειτουργούσε ανεξέλεγκτα με αποτέλεσμα να εμφανίσουν μια σειρά από αυτοάνοσα νοσήματα. Απομονώνοντας στη συνέχεια, Τ-λεμφοκύτταρα από υγιή ποντίκια, τα μετέφερε στα νεογέννητα ποντίκια που δεν είχαν θύμο αδένα και διαπίστωσε πως δεν εμφανίζουν ανάλογα αυτοάνοσα νοσήματα. Με βάση αυτά τα πειράματα ο Sakaguchi, κατόρθωσε να αποδείξει πως υπάρχουν και άλλα κύτταρα στο ανοσοποιητικό μας σύστημα τα οποία μπορούν να προστατεύουν τον οργανισμό από την εμφάνιση αυτοάνοσων νοσημάτων, καθώς ρυθμίζουν και ελέγχουν άλλες κατηγορίες Τ λεμφοκυττάρων. Τα κύτταρα αυτά ονομάστηκαν ρυθμιστικά Τ-λεμφοκύτταρα. Πολλοί επιστήμονες, ωστόσο, αμφισβητούσαν την ύπαρξή τους και ήθελαν περισσότερες αποδείξεις. Οι αποδείξεις αυτές προέκυψαν από τα πειράματα των Mary Brunkow και Fred Ramsdell οι οποίοι δούλευαν σε μια βιοτεχνολογική εταιρεία η οποία εξειδικευόταν στην παραγωγή φαρμάκων για αυτοάνοσα νοσήματα. Χρησιμοποιώντας μεταλλαγμένα ποντίκια, τα Τ-λεμφοκύτταρά των οποίων επιτίθεντο στα δικά τους όργανα καταστρέφοντας τους ιστούς, κατάλαβαν ότι ένα μεταλλαγμένο γονίδιό τους ευθυνόταν για αυτό. Η χαρτογράφηση των γονιδίων των ποντικών έδειξε ότι το μεταλλαγμένο γονίδιο βρισκόταν στο μέσο του Χ χρωμοσώματος και τελικά κατέληξαν σε ένα γονίδιο, άγνωστο μέχρι τότε, το οποίο όμως είχε πολλές ομοιότητες

με μια κατηγορία γονιδίων που ονομάζονται forkhead box ή FOX γονίδια. Έτσι ονόμασαν το καινούριο γονίδιο FOXP3. Οι Brunkow και Ramsdell άρχισαν να υποπτεύονται ότι μια σπάνια αυτοάνοση ασθένεια, η IPEX, η οποία συνδέεται επίσης με το Χ χρωμόσωμα, θα μπορούσε να είναι η ανθρώπινη εκδοχή της ασθένειας των ποντικιών. Διασταυρώνοντας τα αποτελέσματά τους από τη μελέτη δειγμάτων από αγόρια που έπασχαν από την IPEX με μία βάση δεδομένων για νέα γονίδια συμπέραναν πως μεταλλάξεις στο γονίδιο FOXP3 ευθυνόταν τόσο για την IPEX, όσο και για την αρρώστια των ποντικιών. Συμπληρώνοντας τα κομμάτια του παζλ, κατάλαβαν ότι το γονίδιο FOXP3 ελέγχει την ανάπτυξη των ρυθμιστικών Τ-λεμφοκυττάρων που ανακάλυψε ο Sakaguchi, τα οποία αποτρέπουν άλλα Τ κύτταρα να επιτεθούν σε δικά μας κύτταρα, αλλά επίσης καταστέλλουν το ανοσοβιολογικό σύστημα μετά την εξουδετέρωση του μικροβίου. Οι επαναστατικές ανακαλύψεις των Mary Brunkow, Fred Ramsdell και Shimon Sakaguchi για το πώς το ανοσοποιητικό σύστημα ελέγχεται με τη βοήθεια των ρυθμιστικών Τ-λεμφοκυττάρων έχουν προσφέρει μεγάλο όφελος στην ανθρωπότητα. Συγκεκριμένα, δόθηκε ώθηση στην ανάπτυξη νέων θεραπειών μέσα από τις οποίες το ανοσοποιητικό σύστημα θα μπορεί να επιτίθεται αποτελεσματικά στα καρκινικά κύτταρα, αλλά όχι σε συστατικά και κύτταρα του ίδιου μας του οργανισμού, προκαλώντας αυτοάνοσα νοσήματα, ή σε μεταμοσχευμένα όργανα, ώστε να αποφεύγεται η απόρριψή τους.

[ 45 ]

INTER PARES

[ 46 ]

INTER PARES

Σπάζοντας τα στερεότυπα στα μαθηματικά TΗΣ ΚΑΤΕΡΊΝΑΣ ΚΑΒΈΤΣΟΥ (Α4)

οι δυσκολίες που έχει χρειαστεί να ξεπεράσει το θηλυκό

φύλο σε όλους τους τομείς, αλλά ιδιαίτερα στον χώρο της επιστήμης είναι αμέτρητες. Από την αρχαιότητα, οι άνθρωποι έβλεπαν τη γυναίκα ως μια «νοικοκυρά» και τίποτα παραπάνω. Ήταν πάντα αυτή που θα έκανε όλες τις δουλειές, θα καθόταν όλη μέρα στο σπίτι, θα μαγείρευε και θα καθάριζε. Οι γυναίκες όμως μέσα στα χρόνια έχουν καταφέρει να διαψεύσουν όσους το πίστευαν αυτό, ξεπερνώντας εμπόδια που κανείς δεν πίστευε ποτέ ότι είχαν τη δύναμη να ξεπεράσουν. Ιδιαίτερα στην επιστήμη των μαθηματικών, μια επιστήμη η οποία τους δυσκόλεψε με κάθε τρόπο την είσοδο, έχουν διαπρέψει και έχουν διεκδικήσει τη θέση τους. Γυναίκες όπως η Sofia Kovalevskaya και η Sophie Germain έχουν αποδείξει ότι το ταλέντο σε μια επιστήμη όπως τα μαθηματικά δεν καθορίζεται από το φύλο. Στην προσπάθειά τους όμως να το καταφέρουν αυτό έχουν ξεπεράσει αμέτρητα εμπόδια. Δεν τις υποστήριζαν οι οικογένειές τους, με αποτέλεσμα να χρειαστεί να ασχοληθούν κρυφά με τα μαθηματικά, και απαγορευόταν η εκπαίδευσή τους στα πανεπιστήμια, αναγκάζοντάς τες να σπουδάσουν με εναλλακτικούς τρόπους. Ακόμη και όταν κατάφερναν όμως να δημοσιεύσουν τη δουλειά

τους, έπρεπε, για να γίνει αποδεκτή, να υπογράφουν με ανδρικά ψευδώνυμα. Παρά τις δυσκολίες, με υπομονή και επιμονή, σιγά σιγά άρχισε να ανοίγει ο δρόμος για την παρουσία των γυναικών στα μαθηματικά. Η κατάσταση τώρα έχει βελτιωθεί σημαντικά. Πολλές γυναίκες, ωστόσο, ακόμη και στην εποχή μας επιλέγουν να μην ακολουθούν κατευθύνσεις όπως η καθαρή μαθηματική έρευνα, λόγω των κοινωνικών στερεοτύπων που ακόμη αντιμετωπίζουν. Επιπλέον, οι γυναίκες μαθηματικοί δέχονται μεγαλύτερη πίεση να αποδείξουν την αξία τους και να καταφέρουν να κατακτήσουν υψηλόβαθμες ακαδημαϊκές θέσεις. Ωστόσο, όλο και περισσότερες γυναίκες συμβάλλουν ουσιαστικά στην εξέλιξη των μαθηματικών. Οι γυναίκες έχουν καταφέρει να αφήσουν ένα σημαντικό αποτύπωμα στην επιστήμη των μαθηματικών. Η ενίσχυση της παρουσίας των γυναικών δεν είναι μόνο θέμα ισότητας, αλλά και θέμα εμπλουτισμού της επιστήμης. Αν συνεχίσουμε να δίνουμε ευκαιρίες και να στηρίζουμε τις γυναίκες μαθηματικούς, το μέλλον για εκείνες μπορεί να γίνει ακόμη καλύτερο, διαψεύδοντας κάθε πρόβλεψη.

[ 47 ]

INTER PARES

Ο μύθος των «βρώμικων» ανεμογεννητριών TΟΥ ΛΕΩΝΊΔΑ ΜΟΥΣΤΆΚΑ (ΙΒ2)

Πρόσφατα έβλεπα ένα επεισόδιο της σειράς Landman,

η οποία εστιάζει στη ζωή των ανθρώπων που ήταν μπλεγμένοι στον κόσμο του πετρελαίου στο Τέξας. Μια σκηνή μού έκανε ιδιαίτερη εντύπωση. O πρωταγωνιστής Tommy Norris, ένας δισεκατομμυριούχος πετρελαιοπαραγωγός, οδηγώντας με τη δικηγόρο του σε μια μεγάλη έκταση με ανεμογεννήτριες, αρχίζει έναν μονόλογο επιχειρηματολογώντας ότι οι ανεμογεννήτριες δεν είναι τόσο καθαρές όσο φαίνονται. Υποστηρίζει πως για την κατασκευή και την εγκατάστασή τους απαιτείται τεράστια ποσότητα πετρελαίου και πως τελικά κατά τη διάρκεια ζωής τους δεν καταφέρνουν να αντισταθμίσουν το ανθρακικό αποτύπωμα της παραγωγής τους. Αυτή η σκηνή έγινε viral στα social media και προκάλεσε έναν μεγάλο διάλογο, ο οποίος στρεφόταν κατά της χρήσης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Ωστόσο, οι ισχυρισμοί αυτοί δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Ο κύκλος ζωής μιας ανεμογεννήτριας περιλαμβάνει την κατασκευή, την εγκατάσταση, τη λειτουργία και την αποξήλωση και καλύπτει περίπου 20-30 χρόνια. Για τις περισσότερες σύγχρονες χερσαίες ανεμογεννήτριες, ο χρόνος απόσβεσης του άνθρακα είναι συνήθως έξι μήνες έως ένα έτος. Αυτό σημαίνει ότι παράγουν ενέργεια για υπερπολλαπλάσιο χρόνο χωρίς την εκπομπή διοξειδίου του άνθρακα, σε αντίθεση με τους ισχυρισμούς του Norris. Αυτό είναι ένα από τα πολλά παραδείγματα «προπαγάνδας» ή προώθησης του πετρελαίου στα ΜΜΕ, κάτι που ίσως εξηγεί γιατί η δράση για την αποτροπή της κλιματικής κρίσης είναι τόσο δύσκολη. Παρόλα αυτά,

[ 48 ]

αυτές οι τακτικές δεν είναι κάτι το καινούριο. Η βιομηχανία ορυκτών καυσίμων διεξάγει μια πολυετή εκστρατεία παραπληροφόρησης, προπαγάνδας και άσκησης πίεσης, διακινώντας πολλά δισεκατομμύρια, με σκοπό να καθυστερήσει τη λήψη μέτρων για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής, δημιουργώντας σύγχυση στην κοινωνία και στους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής. Μέρος αυτής της δημοσιογραφικής εκστρατείας αποτελεί μια σειρά διαφημίσεων που αναθεωρούν την κλιματική αλλαγή ως μια θεωρία και όχι ως ένα γεγονός. Επιπλέον, δίνουν έμφαση στην αβεβαιότητα, προκαλούν φόβο για τις οικονομικές επιπτώσεις, ρίχνοντας την ευθύνη στους καταναλωτές. Πίσω όμως από αυτές τις διαφημίσεις κρύβεται μια σκληρή πραγματικότητα: η υποστήριξη στις τσέπες των μετόχων που νοιάζονται μόνο για το κέρδος. Μαζί με αυτές τις μεθόδους προπαγάνδας, η αυξανόμενη στήριξη προς τις πετρελαϊκές εταιρείες, ιδίως μετά την περσινή νίκη του Trump και την επαναφορά του συνθήματος «drill, baby, drill», η εξάρτησή μας από τα ορυκτά καύσιμα έχει γίνει ακόμη πιο ισχυρή. Τα σχέδια του προέδρου των ΗΠΑ προκειμένου να υπονομεύσει τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα την πρόσφατη εντολή του Λευκού Οίκου προς τις ομοσπονδιακές υπηρεσίες να εκπονήσουν πλάνο που θα εμποδίσει την ανάπτυξη της υπεράκτιας παραγωγής αιολικής ενέργειας, κάνουν το μέλλον μας να μοιάζει ακόμη πιο αβέβαιο και σκοτεινό. Θα μπορέσουμε άραγε να δράσουμε προτού είναι πολύ αργά;

INTER PARES

[ 49 ]

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΑΣΗΜΊΝΑ ΚΟΡΡΈ (Α4)

INTER PARES

Ζητούνται άνθρωποι TΗΣ ΜΑΡΓΑΡΊΤΑΣ ΡΆΜΠΟΥ (Γ1)

Είναι ευρέως γνωστό πως το εκπαιδευτικό μας σύστη-

μα είναι «τεχνοκρατικό, απαρχαιωμένο και πάσχει από έλλειψη ανθρωπιστικής παιδείας», είναι άλλωστε και το αγαπημένο επιχείρημα στις περισσότερες εκθέσεις του λυκείου. Αν και κλισέ, ανταποκρίνεται πλήρως στην πραγματικότητα. Το σχολείο πλέον προετοιμάζει ανθρώπους-ρομπότ με εξειδικευμένες γνώσεις. Προσωπικά συνδέω αυτή την ανεπάρκεια του εκπαιδευτικού συστήματος με την κατάρρευση των ανθρωπιστικών επιστημών και των καλλιτεχνικών σπουδών. Κάνεις πλέον δεν θέλει να ασχοληθεί με τις ανθρωπιστικές επιστήμες, παρά μονό με τα μαθηματικά, τη φυσική ή την πληροφορική. Νιώθω πως πλέον κανείς δεν ενδιαφέρεται για τη λογοτεχνία, τις πλαστικές τέχνες, την ιστορία, τη φιλοσοφική σκέψη, το συναίσθημα· για ό,τι μας κάνει, δηλαδή, ανθρώπους. Δεν είμαι εναντίον της εξέλιξης και της τεχνολογίας· η συμβολή τους είναι τεράστια (με όποιο τίμημα). Μπορεί να είναι εντύπωσή μου αλλά θεωρώ ότι οι άνθρωποι κάποτε νοιάζονταν περισσότερο για την πνευματική ανάπτυξη και για τον εσωτερικό τους κόσμο. Τώρα ό,τι ανθρώπινο υποβαθμίζεται και το STEM (γιατί, μην κοροïδευόμαστε, το STEAM δεν υφίσταται) εκθειάζεται. Πραγματικά όμως πόσους επιστήμονες χρειαζόμαστε; Μήπως θα έπρεπε να επικεντρωνόμαστε περισσότερο στο να δημιουργούμε «ανθρώπους»; Δεν θέλω να είμαι απόλυτη, αλλά ίσως οι άνθρωποι θα έπρεπε να νοιάζονται περισσότερο για την τέχνη, την ίδια τους την έκφραση δηλαδή, και όχι για να φτιάξουν έναν αυτόματο βραστήρα αυγών... Η παρακμή των ανθρωπιστικών επιστημών είναι πιθανότατα συνυφασμένη με τη διαδομένη πεποίθηση ότι οι «θετικές» επιστήμες είναι πιο χρήσιμες και πιο σημαντι-

κές για τους ανθρώπους και το μέλλον. Και, βέβαια, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε το γεγονός ότι το σχολείο τις υποβιβάζει διαρκώς, καταστρέφοντας παράλληλα κάθε ίχνος δημιουργικότητας. Στατιστικά οι φιλολογικές σχολές όχι μόνο έχουν υποβαθμιστεί βαθμολογικά (στα απαιτούμενα μόρια εισαγωγής), αλλά επιπλέον έχει μειωθεί υπερβολικά και ο αριθμός των εισακτέων. Όλοι τις έχουν συνδέσει με την παπαγαλία (που είναι, δυστυχώς, η πραγματικότητα) και την ανεργία. Ενώ θα μπορούσαμε να συζητάμε φιλοσοφικά και λογοτεχνικά κείμενα, να ερχόμαστε σε επαφή με τα εκατοντάδες έργα της αρχαίας γραμματείας και να κατανοούμε πώς η ιστορία έχει διαμορφώσει τον κόσμο, αναγκαζόμαστε να γράφουμε τυποποιημένες απαντήσεις. Δεν μπορούμε όμως να ρίχνουμε όλη την ευθύνη στο σχολείο. Ο ίδιος ο άνθρωπος φαίνεται να έχει αποκληρώσει τις ανθρωπιστικές επιστήμες. Η φιλολογία, η ιστορία, η τέχνη είναι μια αντανάκλαση των ανθρώπων και το γεγονός ότι μόνο λίγοι πλέον θέλουν να εντρυφήσουν, έστω και σε μικρό βαθμό και με τον δικό τους τρόπο, σε αυτές δείχνει πως δεν υπάρχουν πια άνθρωποι αλλά απλώς μηχανές. Οι άνθρωποι δεν γεννήθηκαν, πιστεύω, για να λύνουν μαθηματικές εξισώσεις, αυτό δεν είναι στη φύση μας, απλώς το εντάξαμε στη ζωή μας ως μια ακόμα νέα δεξιότητα. Ο λόγος, όμως, η τέχνη, το συναίσθημα, η απορία για τον κόσμο, αυτά είναι έμφυτα στον άνθρωπο, δεν μας τα μαθαίνει κάνεις. Όλοι μπορούν να δημιουργήσουν τέχνη και ας μην έχουν σπουδάσει στη Σχολή Κάλων Τεχνών· όλοι μπορούν να φιλοσοφήσουν και ας μη γνωρίζουν τα φιλοσοφικά ρεύματα, ακριβώς επειδή ο άνθρωπος προορίζεται για αυτό.

[ 51 ]

INTER PARES

Πειράματα ευγονικής στο Ολοκαύτωμα: το αποκορύφωμα του εκμηδενισμού του ανθρώπου THΣ ΔΑΝΆΗΣ ΔΙΑΜΑΝΤΉ-ΠΟΛΥΧΡΟΝΟΠΟΎΛΟΥ (Β4)

Ποτέ δεν είδαμε τα όριά του αλλά αισθανόμαστε γύρω

μας τη βάναυση παρουσία του συρματοπλέγματος που μας χωρίζει απ’ τον κόσμο. Ο φόβος κινεί τους μεν, το μίσος τους δε, κάθε άλλη δύναμη σιωπά», γράφει ο συγγραφέας και επιζήσας του Ολοκαυτώματος Πρίμο Λέβι, στο διάσημο βιβλίο του Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος. Ο Λέβι περιγράφει την πραγματικότητα στα στρατόπεδα συγκέντρωσης κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου οι άνθρωποι αγωνίζονταν καθημερινά για την επιβίωσή τους, ζούσαν αποκομμένοι από τον κόσμο, βασανίζονταν σωματικά και ψυχολογικά. Κάθε σπιθαμή πίστης και ελπίδας είχε χαθεί και επικρατούσε μόνο ο φόβος για το αύριο. Το Ολοκαύτωμα είναι αναμφίβολα μια από τις σημαντικότερες πληγές της ανθρώπινης ιστορίας και έλαβε χώρα στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Εκείνη την περίοδο περιθωριοποιήθηκαν, εκδιώχθηκαν και τελικά δολοφονήθηκαν περίπου 6 εκατομμύρια Εβραίοι, Ρομά, ομοφυλόφιλοι, αριστεροί, ανάπηροι και άλλες ομάδες ανθρώπων που έπρεπε να «εξαλειφθούν», σύμφωνα με τη ναζιστική ιδεολογία. Οι άνθρωποι αυτοί μεταφέρθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, όπως το Άουσβιτς στην Πολωνία και το Νταχάου στη Γερμανία, και πολλοί σκοτώθηκαν σε θαλάμους αερίων ή από τα βασανιστήρια των ταγμάτων θανάτου (SS). Μοιάζει απίστευτη η συμβολή επιστημόνων, και κυρίως ιατρών, στη βιαιότητα που επικρατούσε, αφού ο φάνηκε ότι ορθολογισμός που πρεσβεύει η ιατρική έδωσε τη θέση του στον απόλυτο παραλογισμό. Ο Γερμανός Ναζί ιατρός Γιόζεφ Μένγκελε, ο «Άγγελος του Θανάτου», όπως τον αποκαλούσαν, εκμηδενίζοντας την ανθρώπινη ύπαρξη, διεξήγαγε πειράματα ευγονικής στους αιχμαλώτους, με ιδεολογική βάση τον βιολογικό φυλετισμό, δηλαδή την ιδέα ότι η «άρια» φυλή, που περιλάμβανε κυρίως Γερμανούς, Άγγλους, Ολλανδούς και Σκανδιναβούς, ήταν βιολογικά ανώτερη από τις άλλες. Με τα πειράματά του ήθελε να διερευνήσει τη δυνατότητα γενετικής κατασκευής της «ανώτερης» αυτής φυλής. Παράλληλα, επιδίωκε να βρεθούν νέοι τρόποι εξόντωσης και βασανισμού και να αναπτυχθούν νέες στρατη-

[ 52 ]

γικές για τη βελτίωση της αντοχής και της αποτελεσματικότητας των στρατιωτών. Τα πλέον διάσημα πειράματα του Ολοκαυτώματος είναι αυτά που έγιναν σε διδύμους, οι οποίοι θεωρήθηκαν το τέλειο είδος πειραματόζωου, καθώς η ταυτόχρονη ύπαρξη δύο οργανισμών με πανομοιότυπη κατασκευή και ομοιάζουσα ψυχοσύνθεση επέτρεπε την ακριβή διεξαγωγή παράλληλων ιατρικών και ψυχολογικών δοκιμασιών. Συγχρόνως, ο Μένγκελε ήλπιζε να αποκτήσει γνώση σχετικά με τους τρόπους με τους οποίους οι Γερμανοί θα μπορούσαν να αναπαράγουν περισσότερα δίδυμα. Ενδεικτικά παραδείγματα των πειραμάτων του στους διδύμους ήταν η αλλαγή φύλου, η αφαίρεση εσωτερικών οργάνων και πρόκληση αιμομικτικών εγκυμοσυνών. Άλλα πειράματά του περιλάμβαναν μαζική στείρωση, μόλυνση με ασθένειες για δοκιμές θεραπειών, πρόκληση τραυμάτων, περιττές χειρουργικές επεμβάσεις και δολοφονίες κρατουμένων για ιατρική και ανθρωπολογική έρευνα. Λίγοι άνθρωποι επέζησαν και οι περισσότεροι από αυτούς έφεραν για την υπόλοιπη ζωή τους ψυχολογικά και σωματικά τραύματα. Οι εμπνευστές των πειραμάτων αυτών μπορεί να παρουσίαζαν ως σκοπό την εξαγωγή ιατρικών συμπερασμάτων για την «άρια» φυλή, αλλά ουσιαστικά οδηγούσαν τον άνθρωπο στον απόλυτο εξευτελισμό, ασκώντας πάνω του απόλυτο έλεγχο και καταργώντας κάθε έννοια αξιοπρέπειας και ηθικής. Ένα τέλος σε αυτές τις πρακτικές επιχειρήθηκε να δοθεί με τη δίκη της Νυρεμβέργης, στην οποία δικάστηκαν οι εγκληματίες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και, κατόπιν, άρχισε να αναπτύσσεται μια νέα επιστήμη, η βιοηθική, η οποία εξετάζει την ηθική πλευρά των ιατρικών και βιολογικών πρακτικών. Ωστόσο, ακόμα κι αν δεν αντιμετωπίζουμε τέτοιες ακραίες καταστάσεις στις μέρες μας, οφείλουμε να θυμόμαστε τι είχε γίνει τότε, τι δύναται να κάνει ένας άνθρωπος σε βάρος ενός άλλου· γιατί μόνο γνωρίζοντας τα όριά μας, μπορούμε να μην αφήσουμε κάτι ανάλογο να συμβεί στο μέλλον. Άλλωστε, όπως έλεγε ο George Santayana, «Όποιος δεν θυμάται το παρελθόν του είναι καταδικασμένος να το ξαναζήσει».

INTER PARES

[ 53 ]

[ 54 ]

INTER PARES

Ένας διαφορετικός τρόπος εκμάθησης TΩΝ ΕΛΙΣΆΒΕΤ ΔΕΜΠΟΝΈΡΑ (Α1) & ΜΥΡΣΊΝΗ ΠΑΓΏΝΗ (Α1)

Στις σύγχρονες κοινωνίες η εκπαίδευση οφείλει να προ-

σαρμόζεται στις ανάγκες των μαθητών, προωθώντας την ενεργό συμμετοχή και την ανάπτυξη πολύπλευρων δεξιοτήτων. Οι σκανδιναβικές χώρες, και ιδιαίτερα η Νορβηγία, αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός επιτυχημένου εκπαιδευτικού μοντέλου που δίνει έμφαση στην αυτονομία των μαθητών και στη συμμετοχή τους στη λήψη αποφάσεων που αφορούν τη σχολική ζωή. Η μάθηση οργανώνεται γύρω από τις αρχές της συνεργασίας, της βιωματικής εμπειρίας και της ισότιμης σχέσης μαθητών και εκπαιδευτικών, όπου ο δάσκαλος δεν λειτουργεί ως αυστηρή αυθεντία, αλλά ως καθοδηγητής και συνοδοιπόρος στη διαδικασία της γνώσης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο καλλιεργούνται η κριτική σκέψη, η υπευθυνότητα, η αποδοχή της διαφορετικότητας και η δημιουργικότητα. Αντίστοιχες παιδαγωγικές αξίες μπορούν να υλοποιηθούν και μέσα από την πρακτική της μελέτης του Τύπου στο μάθημα της Έκθεσης, όπως εφαρμόζεται σε φιλαναγνωστικά σχολεία. Η συστηματική επαφή των μαθητών με εφημερίδες και περιοδικά ενισχύει τη γλωσσική τους καλλιέργεια, εμπλουτίζει το λεξιλόγιο και καλλιεργεί τη σωστή χρήση της γραμματικής και του συντακτικού. Παράλληλα, αποτελεί αποτελεσματικό τρόπο αντιμετώπισης του λειτουργικού αναλφαβητισμού, κα-

θώς βοηθά τους μαθητές να κατανοούν βαθύτερα τα κοινωνικά ζητήματα και να αναπτύσσουν κριτική στάση απέναντι στις πληροφορίες που δέχονται καθημερινά. Μέσα από τη μελέτη του Τύπου, οι νέοι διαμορφώνουν σφαιρική αντίληψη της πραγματικότητας, αποκτούν προσωπική άποψη και προετοιμάζονται να συμμετέχουν ενεργά στα κοινά ως υπεύθυνοι και ενημερωμένοι πολίτες. Εξοικειώνονται με τα σύγχρονα προβλήματα, μαθαίνουν να ξεχωρίζουν την αλήθεια από την παραπληροφόρηση και να αναγνωρίζουν τις ψευδείς ειδήσεις, γεγονός που ενισχύει τη δημοκρατική τους συνείδηση. Επιπλέον, η ενασχόληση αυτή καλλιεργεί τη διαλλακτικότητα, την ανεκτικότητα και την αποδοχή της διαφορετικότητας, αξίες απαραίτητες σε κάθε σύγχρονη δημοκρατία. Συνοψίζοντας, τόσο το εκπαιδευτικό μοντέλο της Νορβηγίας όσο και η πρακτική της μελέτης του Τύπου στο μάθημα της Έκθεσης υπηρετούν τον ίδιο σκοπό: τη διαμόρφωση ολοκληρωμένων, σκεπτόμενων και υπεύθυνων πολιτών. Η εκπαίδευση, όταν ξεπερνά τα όρια της απλής μετάδοσης γνώσεων και γίνεται μέσο καλλιέργειας αξιών και κριτικής σκέψης, συμβάλλει ουσιαστικά στην πρόοδο του ατόμου και της κοινωνίας συνολικά.

[ 55 ]

INTER PARES

Η ζωή, μια παλέτα της ψυχής TΗΣ ΈΛΕΝΑΣ ΠΌΘΟΥ (Α4)

Μερικές φορές η φαντασία μπορεί να γίνει βάρος,

επειδή σε παρασύρει σε έναν τέλειο κόσμο στον οποίο θα ήθελες για πάντα να κατοικείς. Η φαντασία, όμως, δεν είναι βάρος. Είναι ελευθερία. Με αυτήν μπορείς να δεις τον κόσμο διαφορετικά και να προσθέσεις τη δική σου δόση μαγείας σε αυτόν, γιατί στο τέλος οι ίδιοι οι άνθρωποι είναι εκείνοι που χρωματίζουν τη ζωή. Ίσως γι’ αυτό οι άνθρωποι με αδάμαστη φαντασία περιπλανιούνται σε αυτόν τον πλανήτη: για να βοηθήσουν τους άλλους να τον δουν όπως οι ίδιοι και να τον ζωγραφίσουν με τα χρώματα της ψυχής τους. Κάθε κομμάτι του κόσμου έχει μέσα του ένα μικρό κομμάτι από τον καθένα μας. Οι χτύποι της καρδιάς μας ταιριάζουν με τον ρυθμό των οπλών των αλόγων που χτυπούν στο έδαφος, τα δάκρυά μας ρέουν σαν τις σταγόνες της βροχής, οι φωνές μας βροντούν σαν τον κεραυνό, τα δακτυλικά μας αποτυπώματα ταιριάζουν με τους κύκλους που εμφανίζονται στις καρδιές των δέντρων, τα χαμόγελά μας ακτινοβολούν φως σαν τον ήλιο και τα πολύχρωμα μάτια μας ταιριάζουν με τα χρώματα της φύσης. Ίσως τελικά η φαντασία του αν-

[ 56 ]

θρώπου είναι το μόνο πράγμα που χρειάζεται για τη ζωή· όχι για τη μηχανική επιβίωση αλλά για την ευχαρίστηση του λίγου χρόνου που μας έχει δοθεί σε αυτή τη γη. Όλοι οι άνθρωποι ζουν μια λιγότερο ή περισσότερο πεζή καθημερινότητα, όλοι εκτελούν ένα καθημερινό δρομολόγιο: σχολείο, δουλειά, οικογένεια. Τρεις λέξεις. Τρεις μικρές λέξεις που καθορίζουν ολόκληρη την ύπαρξή μας. Ένας ατελείωτος κύκλος, μία ορμητική ρουφήχτρα που παρασύρει κάθε νέα ψυχή που γεννιέται. Από μικρά παιδιά ακολουθούμε παθητικά και αφοσιωμένα την ήδη καθορισμένη πορεία της ζωής. Έχουμε μάθει να διαβάζουμε και να ωθούμε τον εαυτό μας στα άκρα, να εξεταζόμαστε και να αγχωνόμαστε, να επιβιώνουμε και όχι να ζούμε. Ένας θα είναι εκείνος που θα αποφασίσει να σπάσει αυτά τα δεσμά, εκείνος που θα τρέξει μακριά από τη μίζερη πλευρά της ζωής και θα την ξανασχεδιάσει. Η πόρτα της ψυχής του θα είναι ανοιχτή και πρόθυμη να αναμειχθεί με τις εικόνες και τις φωνές της φύσης και η φαντασία του αδάμαστη θα ξαναπλάσει τον κόσμο από την αρχή.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΕΛΕΝΑ ΚΑΡΑΘΑΝΟΥ (Γ1)

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΑΣΗΜΊΝΑ ΚΟΡΡΈ (Α4)

INTER PARES

Στη σκιά όσων έφυγαν TΗΣ ΙΛΕΆΝΑΣ ΣΙΏΡΗ (Α4)

.I will not say: do not weep; for not all tears are an evil. ― J.R.R. Tolkien, The Return of the King

Το περασμένο καλοκαίρι άνοιξα το κινητό μου, για να

δω ένα μήνυμα που έγραφε: «Κάποιοι άνθρωποι είναι τόσο γεμάτοι ζωή που δεν μπορείς να τους φανταστείς νεκρούς». Δεν αρνούμαι το γεγονός ότι ένας άνθρωπος πιθανόν κατακρημνίζεται και χάνεται στο πηγάδι του πένθους. Θαυμάζω μάλιστα τα άτομα που μπορούν τόσο άμεσα να συνειδητοποιήσουν και να επεξεργαστούν την απώλεια. Και για αυτό αναφέρω τα παραπάνω. Η άρνηση της αποδοχής του θανάτου, άλλωστε, είναι μια άλλη μορφή πένθους. Η επιπλέον δυσκολία όσον αφορά την έκφραση των συναισθημάτων σχετικά με το θέμα δεν καθιστά κάποιον «αναίσθητο». Οι μέρες συνεχίζουν να κυλούν και ο κόσμος συνεχίζει να γυρίζει αλλά αυτή η κενή θέση στην καρδιά σου σε κοιτάζει επιβλητικά. Μυρίζεις ένα άρωμα, βρίσκεις ένα παλιό ρολόι κρυμμένο και ακούς παλιά τραγούδια. Αδυνατείς να κάνεις παλιές σου δραστηριότητες χωρίς να κατακλύζεσαι με στιγμές του παρελθόντος και κάθε φορά που κατεβαίνεις τις σκάλες γυρνάς το κεφάλι σου από την άλλη για να μην πέσει το βλέμμα σου στις φωτογραφίες πάνω στον τοίχο.

Η πεποίθηση ότι «όλο αυτό είναι ένα όνειρο» σε στοιχειώνει. Μέσα στους παραλογισμούς σου αρνείσαι να αποδεχτείς την πραγματικότητα. Περιμένεις ένα τηλεφώνημα, μια επίσκεψη ή απλώς συνεχίζεις να θεωρείς πως η ζωή κυλά όπως και πριν. Μα όταν ξαναβρείς τη λογική σου, όλα σου φαίνονται εξωπραγματικά. Προσπαθείς να συνηθίσεις, απομονώνεσαι και αφήνεις το πένθος να σε συνεπάρει ένα ξαφνικό βράδυ τρεις μήνες αργότερα. Φοράς μια μάσκα και το καλύτερό σου χαμόγελο και «fake it till you make it» για την υπόλοιπη μέρα. Προσπαθείς να επιβιώσεις, ξέροντας πως θα θυμάσαι κάποιον για πολύ περισσότερο από όσο τον ήξερες. Υποτιμάς τα συναισθήματά σου και αρνείσαι να ξεσπάσεις, γιατί αυτό θα σήμαινε πως παραδέχεσαι την πραγματικότητα. Κρέμεσαι από παλιές υποσχέσεις, παραδόσεις και μικρά μυστικά και χτίζεις μια καινούρια ζωή. Κάθε φορά που αναπολείς, ένα κομμάτι της καρδιάς σου ραγίζει και προσπαθείς να βρεις μια διέξοδο στον λαβύρινθο τους πένθους. Περιμένεις κάποιον που θα σου δώσει το χέρι του, και θα σε τραβήξει έξω από αυτό το πηγάδι, αλλά για την ώρα συνεχίζεις να κρύβεσαι στη σκιά όσων έφυγαν.

[ 59 ]

INTER PARES

Το σύνδρομο του story THΣ ΒΙΡΓΙΝΊΑΣ ΝΆΣΗ-ΑΓΙΑΝΝΙΩΤΆΚΗ (Β2)

Κάποτε, οι ομορφότερες ιστορίες, οι αληθινές στιγμές και τα πιο τρυφερά συναισθήματα κρύβονταν στις σελίδες των βιβλίων, στα χείλη των παππούδων, στις λέξεις των ποιητών. Κάθε ανάμνηση ήταν θησαυρός. Σήμερα, ακούμε τις ιστορίες των άλλων μέσα από μια οθόνη και σε κλάσματα του δευτερολέπτου χάνονται στην άβυσσο του χρόνου, αφήνοντας πίσω μονάχα την αντανάκλαση μιας πραγματικότητας που ίσως δεν υπήρξε ποτέ. Καλώς ήρθες στον κόσμο του «συνδρόμου του story», μια αρένα, με μοναδικό έπαθλο το χειροκρότημα. Η οθόνη έχει γίνει καθρέφτης των επιθυμιών μας, αντανακλώντας όχι πάντα την αλήθεια, αλλά αυτό που θέλουμε να πιστέψουν οι άλλοι. Γιατί άραγε νιώθουμε αυτή την ανάγκη να μετατρέπουμε κάθε στιγμή σε ψηφιακό αποτύπωμα; Ίσως επειδή μέσα στην απέραντη ψηφιακή θάλασσα, η φωνή μας μοιάζει να χάνεται αν δεν την ενισχύσουν τα likes και τα σχόλια και η αξία μιας στιγμής μετριέται σύμφωνα με την απήχησή της. Η αληθινή εμπειρία, το αυθόρμητο γέλιο, η πραγματική απόλαυση, όλα επισκιάζονται από την προσμονή της επόμενης ανάρτησης, της επόμενης επιβεβαίωσης, του επόμενου like που θα μας θυμίσει ότι «υπάρχουμε»… Η συνεχής αυτή επιδίωξη της αυτοπροβολής προκαλεί πίεση και γεννά τον φόβο της απόρριψης, κάνοντάς

[ 60 ]

μας να νιώθουμε ότι ποτέ δεν είμαστε αρκετοί. Η ζωή μας περιστρέφεται γύρω από το «φαίνεσθαι» στα social media. Κάθε νέα εμπειρία, κάθε ταξίδι, μέχρι και η πιο μικρή στιγμή χαράς δεν αρκεί απλώς να βιωθεί. Προορίζεται για να μετατραπεί σε ανάρτηση, να μοιραστεί, να κριθεί από το αόρατο κοινό. Πίσω όμως από τα φίλτρα και τα εκθαμβωτικά χρώματα κρύβεται η αμφιβολία: οι περισσότεροι έφηβοι, αν όχι όλοι, νιώθουν ανασφάλεια να δείξουν την αληθινή τους ταυτότητα, ενώ ταυτόχρονα «κατασκευάζουν» μια ιδανική εκδοχή του εαυτού τους για να νιώθουν αποδεκτοί. Και κάπως έτσι, χωρίς να το καταλάβουμε, αρχίσαμε να ζούμε για το χειροκρότημα, για το βλέμμα των γύρω μας, κι όχι για όσα μας κάνουν πραγματικά ευτυχισμένους. Κάθε μέρα φοράμε την αμφίεση της ψηφιακής μας ζωής, κάτω από φώτα, φίλτρα και ρόλους που μάθαμε να παίζουμε καλά. Κι όσο πιο τέλεια φαντάζουν όλα τόσο περισσότερο απομακρυνόμαστε από την αλήθεια. Ίσως κάποτε θυμηθούμε πώς είναι να ζεις χωρίς κοινό, χωρίς πρόβα… Έχουμε γίνει όλοι σκηνοθέτες της δικής μας ζωής. Ποιος όμως κάθεται στην πρώτη σειρά για να δει την παράσταση, όταν όλοι είμαστε πάνω στη σκηνή;

INTER PARES

[ 61 ]

INTER PARES

To κόστος της τέλειας εμφάνισης THΣ ΓΑΛΆΤΕΙΑΣ ΣΠΑΘΆΡΗ-ΠΑΤΣΟΥΡΆΚΗ (Β4)

Στη σημερινή κοινωνία, η εμφάνιση βρίσκεται στο επί-

κεντρο. Από τις φωτογραφίες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μέχρι τις «τέλειες» εικόνες διασήμων, πολλοί άνθρωποι, και ιδίως οι νέοι, αισθάνονται ότι πρέπει να συμμορφωθούν με αυστηρά και πολύ συγκεκριμένα πρότυπα εμφάνισης. Το λεγόμενο diet culture, η κουλτούρα που οδηγεί στην αντίληψη ότι το αδύνατο σώμα είναι το ιδανικό, έχει επηρεάσει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται κανείς τον εαυτό του. Μέσα σε αυτή την πίεση, δεν προκαλεί έκπληξη ότι φάρμακα όπως το Ozempic έχουν αποκτήσει τόση δημοτικότητα. Αρχικά παρουσιάστηκαν ως ένας γρήγορος τρόπος αλλαγής της εικόνας του σώματος. Ωστόσο, η πραγματικότητα πίσω από αυτά τα φάρμακα είναι πολύ πιο σύνθετη. Παρά τη συχνή χρήση τους με σκοπό την απώλεια κιλών, είχαν αρχικά δημιουργηθεί με σκοπό την υποστήριξη ατόμων με συγκεκριμένα προβλήματα υγείας, όπως ο διαβήτης. Η μείωση της όρεξης παρατηρήθηκε ως παρενέργεια, η οποία βεβαίως τράβηξε σύντομα την προσοχή του κοινού. Έτσι, ξεκίνησε η μεγάλη δημοτικότητα του Ozempic. Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι τα φάρμακα αυτά δεν είναι η μαγική λύση. Η απώλεια βάρους, όταν είναι ιατρικά αναγκαία, απαιτεί συστηματικές αλλαγές στις καθημερινές συνήθειες, όπως βελτίωση της διατροφής και αύξηση της σωματικής δραστηριότητας. Επίσης, το φάρμακο δεν είναι κατάλληλο για όλους, καθώς ενδέχεται να προκαλέσει σοβαρές παρενέργειες, γεγονός που καθιστά απαραίτητη την καθοδήγηση από γιατρό. Ιδιαί-

[ 62 ]

τερη προσοχή απαιτείται για άτομα που αντιμετωπίζουν διατροφικές διαταραχές. Παράλληλα, τα φάρμακα αυτά έχουν υψηλό κόστος και περιορισμένη διαθεσιμότητα. Δημιουργούνται, έτσι, σημαντικές ανισότητες, καθώς άτομα με μεγαλύτερη οικονομική δυνατότητα έχουν πρόσβαση σε μια θεραπεία που μπορεί να διευκολύνει τη διαχείριση του βάρους, ενώ άλλοι που τα έχουν πραγματική ανάγκη παραμένουν χωρίς επιλογές. Αυτό οδηγεί σε μια «παράλληλη πραγματικότητα», όπου η πρόσβαση στη θεραπεία εξαρτάται περισσότερο από το εισόδημα παρά από τις ανάγκες του κάθε ατόμου. Συνολικά, τα φάρμακα όπως το Ozempic δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ούτε ωφέλιμα ούτε επιβλαβή από μόνα τους. Η αποτελεσματικότητά τους εξαρτάται από την ορθή χρήση, την κατάλληλη ενημέρωση του ασθενούς και τη συνεχή υποστήριξη από επαγγελματία υγείας, ενώ απαιτείται υπευθυνότητα σε κάθε στάδιο της θεραπείας. Είναι αξιοσημείωτο ότι η υγεία δεν καθορίζεται αποκλειστικά από την εξωτερική εμφάνιση ούτε είναι ένας αριθμός στη ζυγαριά, αλλά εξαρτάται από βιολογικά, ψυχολογικά και κοινωνικά στοιχεία. Κάθε σώμα διαθέτει τη δική του αξία και η αξιολόγησή του δεν πρέπει να βασίζεται σε κοινωνικά ή πολιτισμικά πρότυπα, τα οποία συχνά επιβαρρύνουν την ψυχική ισορροπία και την αυτοεκτίμηση. Η προσέγγιση αυτή αναδεικνύει τη σημασία της ολιστικής φροντίδας, όπου η σωματική και η ψυχική υγεία αντιμετωπίζονται ισότιμα και με σεβασμό στην ατομικότητα του κάθε ανθρώπου.

INTER PARES

[ 63 ]

INTER PARES

[ 64 ]

INTER PARES

Σε βλέπω TΗΣ ΑΛΕΞΆΝΔΡΑΣ ΠΙΠΕΡΆΚΗ (IB1)

Κάθε μέρα που περνάει, σκέφτομαι αν είναι πραγμα-

τικά τόσο δύσκολο για τους ανθρώπους να φερθούν με ευγένεια, καλοσύνη, ενσυναίσθηση. Ζούμε σε έναν κόσμο γεμάτο πληγές. Πληγές που, ας μην κρυβόμαστε, τις δημιουργήσαμε εμείς οι ίδιοι. Κάποιες από αυτές ίσως δεν επουλωθούν ποτέ. Υπάρχουν όμως και άλλες που ξέρουμε ότι μπορούν να επουλωθούν –και παρ’ όλα αυτά τις αγνοούμε. Πολλές φορές περιμένουμε μια συγκεκριμένη συμπεριφορά από τους άλλους, χωρίς να συνειδητοποιούμε ότι είτε δεν μπορούν είτε δεν θέλουν να ανταποκριθούν στην προσδοκία μας. Κι έτσι, σιγά σιγά, οι πληγές μεγαλώνουν. Κάποιες μάλιστα μοιάζουν με εκείνα τα κόκκινα σημάδια που ζωγραφίζαμε με μαρκαδόρους όταν ήμασταν μικροί, για να διαχειριστούμε το άγχος μας. Ως άνθρωποι, συχνά δυσκολευόμαστε να δούμε τα προβλήματα γύρω μας. Πολλοί αγωνίζονται για τα δικαιώματα και την ισότητα των LGBTQIA+ ατόμων, για δικαιοσύνη, για σεβασμό, για έναν κόσμο που μπορεί – και πρέπει – να γίνει καλύτερος. Κι όμως, ακόμη υπάρχουν άνθρωποι που το αγνοούν. Που επιλέγουν τη σιωπή, γιατί τους βολεύει περισσότερο από τη φροντίδα. Κάποιες

φορές, όμως, και όσοι διεκδικούν τα δικαιώματά τους μπορεί να υψώσουν τείχη και να απομακρυνθούν από τους άλλους, δημιουργώντας έναν νέο διαχωρισμό εκεί όπου υποτίθεται πως παλεύουμε για ενότητα. Ίσως, λοιπόν, χρειάζεται μόνο μια μικρή υπενθύμιση: πως αν κάνουμε όλοι ένα βήμα προς τον διπλανό μας, τότε θα βρούμε ξανά αυτό που μας ενώνει: την απλότητα του να είμαστε άνθρωποι. Κάθε πράξη καλοσύνης έχει δύναμη. Και εμείς, οι μαθητές, οι νέοι, δεν είμαστε απλώς παρατηρητές. Είμαστε το κομμάτι του κόσμου που ακόμη δεν έχει παγώσει, που ακόμη νιώθει, σκέφτεται, αλλάζει. Μπορούμε να γίνουμε η γενιά που δεν αγνοεί. Η γενιά που βλέπει. Η γενιά που ενδιαφέρεται πραγματικά. Αν κάνουμε όλοι ένα βήμα προς τον διπλανό μας τότε ίσως μερικές από αυτές τις πληγές να αρχίσουν να επουλώνονται. Και αυτό ξεκινάει από κάτι απλό: να θυμόμαστε ότι απέναντί μας υπάρχουν άνθρωποι. Που νιώθουν. Που πονάνε. Που έχουν ανάγκη από καλοσύνη. Ας γίνουμε, λοιπόν, η γενιά που δεν φοβάται να νοιαστεί. Η γενιά που δεν αδιαφορεί. Η γενιά που κοιτάζει τον άλλο στα μάτια και λέει «σε βλέπω».

[ 65 ]

INTER PARES

Η βία που μιλάει με τις λέξεις μας TOY ΔΗΜΉΤΡΗ ΔΌΝΤΟΓΛΟΥ (Β3)

Στην Ελλάδα του σήμερα, η λεκτική βαναυσότητα μετα-

φέρει την υποδόρια βία από το κοινωνικό μας ασυνείδητο στη συνείδηση και ταυτίζει την αγένεια (ή την «τοξικότητα» όπως την αποκαλούμε για να την εξευγενίσουμε) με την παρρησία, ενώ στην πραγματικότητα αποτελεί προπέτασμα «καπνού» μια κοινωνίας που ασφυκτιά. Κυριαρχεί, κυρίως, στις κοινωνικές μας συναναστροφές, όμως, η κατάσταση επιτείνεται και επιδεινώνεται και στα κοινωνικά δίκτυα. Ένα ψηφιακό κατακερματισμένο κοινωνικό τοπίο όπου ο θυμός γίνεται το βασικό «νόμισμα» που «αγοράζει» προσοχή. Ετερόκλητοι σχολιαστές αναγορεύονται σε αυθεντίες που μιλούν από καθέδρας χωρίς πραγματική γνώση και άγουν πλήθη ακολούθων σε μια περιδίνηση πόλωσης. Όμως, η βία διαχέεται και εκδηλώνεται απροκάλυπτα. Κάπως έτσι το κοινότοπο ελληνικό «ξέρεις ποιος είμαι εγώ;» είναι ικανό να προβοκάρει αιματηρά επεισόδια για να επιδείξει την ισχύ του. Η αντιμετώπιση αυτού του φαινομένου απαιτεί μια πολιτισμική επανεκπαίδευση. Αν επιθυμούμε μια κοινωνία που να μην αναπαράγει ατέρμονα την ίδια λεκτική βία, οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε το ζήτημα από εκεί που αρχίζει: από τις λέξεις που χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε τον κόσμο μας και τον ίδιο μας τον εαυτό.

[ 66 ]

INTER PARES

Η φωνή που δεν λογοκρίνεται TΗΣ ΑΣΗΜΊΝΑΣ ΚΟΡΡΈ (Α4)

Στις μέρες μας, τα πάντα ελέγχονται και η δημοσιο-

γραφία βρίσκεται, συνεπώς, σε παρακμή και σε διαρκή αναζήτηση αντικειμενικότητας. Τα γεγονότα παρουσιάζονται ανάλογα με τις ανάγκες και τα συμφέροντα εργοδοτών, πολιτικών παρατάξεων, ισχυρών προσώπων. Ο δημοσιογράφος, ωστόσο, οφείλει να παρουσιάζει τα γεγονότα όπως είναι, χωρίς να εγκλωβίζεται στις προσωπικές του απόψεις, διότι στόχος πάντα είναι η σφαιρική, ακριβής και αντικειμενική ενημέρωση του πολίτη. Η μεροληψία στη δημοσιογραφία διαστρεβλώνει την πραγματικότητα και κάθε πηγή πληροφόρησης χάνει την αξία της. Η αντικειμενικότητα, αντιθέτως, εξυπηρετεί την ελευθερία και προστατεύει τη δημοκρατία. Η αλήθεια είναι μία και μοναδική και η δημοσιογραφία οφείλει να τη φωτίζει και όχι να τη διαστρεβλώνει.

[ 67 ]

INTER PARES

Όταν ο κόσμος μάς πλάθει και εμείς εκείνον THΣ ΚΑΤΕΡΊΝΑΣ ΣΟΦΙΑΝΟΎ (ΙΒ2)

Η σχέση που αναπτύσσουμε με το περιβάλλον μας

είναι βαθιά περίπλοκη. Το να ρωτά κανείς αν το πλαίσιο μάς διαμορφώνει ή αν εμείς το αλλάζουμε είναι σαν να εξετάζει την ίδια τη φύση του ανθρώπινου δυναμικού και της πολιτισμικής εξέλιξης. Το πλαίσιο – ιστορικό, πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό – σίγουρα μας διαμορφώνει. Ωστόσο, διαθέτουμε τη δυνατότητα να το διαμορφώσουμε κι εμείς, μέσω δράσης, άρνησης και επινόησης. Άρα, η απάντηση πρέπει να είναι αμοιβαία και όχι ένα απλό «ναι» ή «όχι». Το πλαίσιο επηρεάζει τις πράξεις, τις σκέψεις και την ταυτότητά μας. Ένα παιδί που μεγαλώνει μέσα στον πόλεμο αναπτύσσει διαφορετικά ένστικτα από ένα παιδί που μεγαλώνει σε συνθήκες ειρήνης. Το πρώτο συνηθίζει στην αστάθεια και στον φόβο, αναπτύσσοντας αυτό που οι ειδικοί ονομάζουν υπερεπαγρύπνηση: μια συνεχή ετοιμότητα για την αντιμετώπιση απειλών. Μπορεί να αντιλαμβάνεται τον κόσμο ως σκληρό και ασταθή, ενώ ένα παιδί που ζει σε μια εύπορη και ασφαλή πόλη μπορεί να τον βλέπει ως δίκαιο και γεμάτο ευκαιρίες. Επιπλέον, πολλοί κοινωνιολόγοι υποστηρίζουν ότι, αφού η κοινωνία προϋπήρξε του ατόμου, ασκεί μεγαλύτερη επιρροή πάνω του. Συνειδητά ή ασυνείδητα, το πλαίσιο διαμορφώνει τις αξίες μας και την αντίληψή μας για την πραγματικότητα. Ωστόσο, η ιστορία είναι γεμάτη ανθρώπους που άλλαξαν την εποχή τους. Αντιστάθηκαν ή ενίσχυσαν τις

[ 68 ]

κυρίαρχες αξίες και επηρέασαν τις επόμενες γενιές. Ο Γαλιλαίος αμφισβήτησε τα θρησκευτικά όρια του 16ου αιώνα και ανακατηύθυνε την αστροφυσική και την ανθρώπινη παρατήρηση. Η Σιμόν ντε Μποβουάρ έθεσε τα θεμέλια του σύγχρονου φεμινισμού. Αυτά τα πρόσωπα αρνήθηκαν να επιτρέψουν στις συνθήκες της εποχής τους να καθορίσουν τα όριά τους. Μέσα στους κοινωνικούς περιορισμούς, διαθέτουμε τη δύναμη να δράσουμε και να φέρουμε αλλαγή. Επιπλέον, η αντίληψη του πλαισίου δεν είναι ποτέ ομοιόμορφη. Στο ίδιο περιβάλλον κάποιοι υποτάσσονται, ενώ άλλοι επαναστατούν· κάποιοι σωπαίνουν, άλλοι φωνάζουν. Η αντίσταση, μικρή ή μεγάλη, μπορεί να αμφισβητήσει τα κυρίαρχα πρότυπα. Το κίνημα των πολιτικών δικαιωμάτων και η Αναγέννηση προέκυψαν από άτομα που ένωσαν τη φωνή τους, δείχνοντας ότι η αλλαγή μπορεί να προέλθει τόσο από το άτομο όσο και από τη συλλογικότητα. Ωστόσο, δεν έχουν όλοι την ίδια δυνατότητα να διαμορφώσουν το πλαίσιο της εποχής τους. Η δύναμη και η θέση κάθε ατόμου παίζουν σημαντικό ρόλο. Άνθρωποι με λιγότερα προνόμια ίσως ενωθούν, αλλά συχνά στερούνται πόρων και εκπαίδευσης. Έτσι, η ατομική δράση περιορίζεται. Συμπερασματικά, το άτομο δεν κυριαρχεί στο πλαίσιο, αλλά διαλέγεται με αυτό. Το πλαίσιο μάς διαμορφώνει, αλλά κι εμείς το ορίζουμε μέσω της αντίδρασής μας.

INTER PARES

[ 69 ]

INTER PARES

[ 70 ]

INTER PARES

β. Λογοτεχνικές δοκιμές Απόηχος TΗΣ ΚΈΛΛΗΣ ΚΟΜΙΑΝΟΎ (Γ1)

Ανάμεσα στις πιο σκοτεινές μου σκέψεις,

ακούω έναν ψίθυρο να γρατζουνά αργά τους τοίχους, σαν κάτι που θέλει να θυμηθώ όσα πάλεψα να θάψω. Και όμως, μέσα σε αυτό το κενό που μοιάζει να με καταπίνει, κάτι επιμένει να πάλλεται αργά, σαν καρδιά θαμμένη αλλά ζωντανή. Και τότε σχεδόν ψιθυριστά, ρωτώ τον ίδιο μου τον εαυτό: «Τελικά υπάρχει έστω κάτι μέσα μου που να είναι αληθινό;» Οι τοίχοι δεν απαντούν, μόνο τρίζουν, σαν να γελούν με την αφέλεια της ελπίδας μου. Και εγώ συνεχίζω να περπατώ, ανάμεσα σε φαντάσματα που φορούν το πρόσωπό μου, ψάχνοντας εκείνο το μικρό, επίμονο κομμάτι αλήθειας που ίσως να μην έχει πεθάνει ακόμη.

[ 71 ]

INTER PARES

α-ι-ξ-ε-λ-σ-υ-δ TΗΣ ΓΕΩΡΓΊΑΣ ΑΡΓΥΡΟΎ (B1)

Πάντα ήσουν δίπλα μου.

Από τότε που έμαθα να κρατάω μολύβι, ήσουν εκεί – να μου λες «περίμενε, όχι έτσι». Στην αρχή νόμιζα πως παίζαμε. Εγώ έγραφα κι εσύ άλλαζες τις θέσεις των γραμμάτων, έσβηνες λέξεις, έκανες τις προτάσεις να γελάνε μαζί μου. Μα όσο μεγάλωνα, το παιχνίδι σου άρχισε να πονάει. Οι άλλοι τελείωναν, κι εγώ ακόμα προσπαθούσα να καταλάβω πού κρύφτηκε το «ρ», γιατί χάθηκε το «σ». Μου είπαν πως δεν προσπαθώ αρκετά. Μα εγώ ξενυχτούσα μαζί σου. Έσφιγγα τα δόντια, έγραφα ξανά και ξανά, μέχρι να σκιστεί το χαρτί. Κι εσύ πάντα εκεί. Να με μπερδεύεις λίγο πριν τα καταφέρω. Κάποιες φορές σε μισώ. Άλλες φορές σε φοβάμαι. Γιατί δεν μπορώ να σε αποφύγω, κι ούτε να σε καταλάβω. Μιλώ σου τώρα λοιπόν, εσένα που σέρνεις τα γράμματά μου – σαν βαρύ σκοινί που αλλάζει τη θέση των ήχων και γελάς σιωπηλά όταν χάνομαι στον δρόμο. Μόλις οι λέξεις που μου μπερδεύεις γίνουν τόσο βαριές που δεν θα χωράνε πλέον στις σκέψεις μου ίσως σταματήσω να τις φοβάμαι.

[ 72 ]

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΕΛΕΝΑ ΚΑΡΑΘΑΝΟΥ (Γ1)

INTER PARES

Κάθε απώλεια είναι αλλιώς TΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΉΣ ΖΙΑΖΙΆ (B3)

Κάποιοι κλαίνε.

Δυνατά, χωρίς να τους νοιάζει ποιος ακούει. Άλλοι σωπαίνουν. Και πονούν πιο βαθιά. Κάποιοι συνεχίζουν σαν να μην έγινε τίποτα. Άλλοι σταματούν να συνεχίζουν. Κάποιοι μιλούν γι’ αυτό, λες και οι λέξεις μπορούν να κρατήσουν κάποιον ζωντανό, με λέξεις. Εγώ δεν ξέρω τι κάνω. Κάπου κάπου σε θυμάμαι και χαμογελώ, κάπου κάπου σε θυμάμαι και κλαίω. Η απώλεια δεν έχει κανόνες. Μόνο στιγμές που λείπεις, στιγμές που προσπαθώ να τις γεμίσω με κάτι δικό. Στιγμές ξεγνοιασιάς, στιγμές γεμάτες χάδι και αγάπη. Κάποιοι λένε πως ο χρόνος βοηθά. Ίσως. Ίσως εγώ ακόμα ψάχνω το γέλιο σου σε μέρη που υπήρξα, σε μέρη που δεν υπάρχουν πια.

[ 74 ]

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΕΛΕΝΑ ΚΑΡΑΘΑΝΟΥ (Γ1)

INTER PARES

Το ποίημα της φύσης εμπνευσμένο από το βιβλίο Ο Γλάρος Ιωνάθαν Λίβινγκστον του Richard Bach

THΣ ΒΑΛΕΝΤΊΝΑΣ ΝΤΟΛΑΠΤΣΉ (Β5)

Ήταν πρωί και ο πρωτόβγαλτος ήλιος λαμποκοπού-

σε ολόχρυσος πάνω στην επιφάνεια μιας γαληνεμένης θάλασσας. Ο ουρανός καταγάλανος, δίχως σύννεφα, θαρρείς και συμπλήρωνε με διάφορες αποχρώσεις του μπλε τον καμβά που είχαν δημιουργήσει τα ήρεμα νερά, απλωνόταν απέραντος στον ορίζοντα. Η αμμουδιά μαλακή και χρυσαφένια αποτελούσε προέκταση της θάλασσας, ενώ οι βάρκες των ψαράδων ξεθωριασμένες και ταλαιπωρημένες από τον ήλιο «ξεκουράζονταν» στο ακρογιάλι ενόψει μιας ακόμη πιο κουραστικής ημέρας. Όλα ήταν αφύσικα γαλήνια, αφύσικα σιωπηλά. Ο χρόνος κυλούσε αργά και σταθερά, οι δείκτες του μεγάλου ξύλινου ρολογιού της πλατείας προχωρούσαν νωχελικά, βαριεστημένα, λες και ήθελαν να ακινητοποιηθούν, να μη σημάνουν με τον γνωστό παρατεταμένο ήχο τις 8 το πρωί. Ήταν όμως αδύνατον. Σε μια στιγμή το βουητό του ρολογιού σηματοδοτεί το ξεκίνημα μιας καινούριας πολυάσχολης μέρας. Σε μια στιγμή το χωριό αποκτά ξανά ζωή. Άνθρωποι ξεχύνονται στους δρόμους, παιδιά τρέχουν ανάμεσα στους περαστικούς ταΐζοντας τους χιλιάδες γλάρους που έχουν καταφτάσει στην ακρογιαλιά, οι ψαράδες ξεμακραίνουν πια από τη στεριά πάνω στις βαρυφορτωμένες βάρκες τους... Πάνω στην ώρα καταφθάνει και το πρώτο πλοίο του νησιού. Ρίχνει άγκυρα, ανοίγει τη μεγάλη ατσάλινη πόρτα και από μέσα εκατοντάδες τουρίστες, επισκέπτες, ντόπιοι κατευθύνονται γρήγορα προς τη χώρα. Κάτω από ένα δέντρο ακριβώς απέναντι από την ακτή ένα μικρό κορίτσι, γύρω στα 10, τους παρατηρεί. Αφουγκράζεται την οχλαγωγία, αισθάνεται το χάος που επικρατεί, συμμερίζεται το άγχος των περαστικών που κουρασμένοι ξεφορτώνουν τις βαλίτσες τους και προχωρούν με γοργά βήματα προς κάποιο παγκάκι ή μια σκιερή γωνιά για να ξαποστάσουν. Κλείνει τα μάτια και γέρνει προς τον κορμό του δέντρου. Ποια είναι, άραγε, η ιστορία που κρύβεται πίσω από κάθε άνθρωπο που βλέπει; Ποιες είναι οι σκέψεις και οι προβληματισμοί που τριβελίζουν το μυαλό κάθε ανθρώπου ακόμη κι αν στο

[ 76 ]

πρόσωπο του «φορά» ένα προσεγμένο, περιποιημένο χαμόγελο; Αν είχε γεννηθεί συγγραφέας θα μπορούσε να γράψει για αυτό το θέμα. Δεν έχει, όμως. «Συγγραφέας ή ποιητής κανείς γεννιέται, δεν γίνεται», επαναλαμβάνει πάντοτε η αδερφή της. Αν είχε γεννηθεί συγγραφέας, λοιπόν, θα έγραφε για όλα αυτά. Θα έγραφε για τους τουρίστες που έρχονται στο νησί για να ξεφύγουν από την καθημερινότητα, θα έγραφε για τους γλάρους που κάθε μέρα τσακώνονται για τη λιγοστή τροφή, που κάθε μέρα ακολουθούν την ίδια ρουτίνα, δίχως να παρεκκλίνουν ούτε στιγμή. Κάτι τέτοιο όμως δεν κάνουν και οι άνθρωποι; σκέφτεται. Κάθε μέρα σηκώνονται για κάποιον σκοπό και κοιμούνται για τον ίδιο, δεν αλλάζουν παραστάσεις, δεν αναρωτιούνται τι υπάρχει πέρα από το νησί, πέρα από τη χώρα, πέρα από τις σημαδούρες που είναι εύστοχα τοποθετημένες στη θάλασσα. Υπομένουν το κατεστημένο, ακολουθούν τη μάζα, περιορίζονται σε μια κομφορμιστική ζωή. Δεν αγκαλιάζουν την τέχνη, το μόνο καταφύγιο που μπορεί να τους δώσει πραγματική ελευθερία και ασφάλεια. Και το κυριότερο: δεν παρατηρούν. Κοιτάζουν τα πάντα γύρω τους, αλλά δεν τα βλέπουν. Το μεγαλείο της φύσης, τα χρώματα της θάλασσας, τα επιβλητικά δέντρα που τους παρέχουν σκιά σε μια ζεστή ημέρα. Και επίσης δεν αφουγκράζονται. Ο αργός κυματισμός των θαλασσινών νερών, τα τιτιβίσματα των πουλιών, οι κραυγές των πεινασμένων γλάρων δεν αποτελούν εικόνες άξιες της προσοχής τους. Έτσι χωρίς να το καταλάβουν αγνοούν την πρώτη σκηνή του βιβλίου που γράφει η φύση. Αγνοούν τον πρώτο στίχο ενός ποιήματος στο οποίο κάθε μέρα προστίθεται μια νέα στροφή από τα ζώα και τα φυτά και όχι τους ανθρώπους. Γιατί αυτή άλλωστε είναι η πραγματική, αυθόρμητη και πιο αυθεντική ποίηση. Αν το κοριτσάκι της ιστορίας μας είχε γεννηθεί ποιήτρια μπορεί και να έγραφε κάτι για αυτή.

INTER PARES

[ 77 ]

INTER PARES

Δεν έκανα τίποτα THΣ ΈΛΛΗΣ ΚΙΤΊΝΟΥ (Γ1)

Δεν ξέρω γιατί μου βάζετε αυτό το μικρόφωνο στο

πρόσωπο, κύριε, ούτε τι περιμένετε να πω. Εγώ δεν είμαι πολιτικός. Φυσικά, το ζήτημα με αφορά άμεσα, αλλά δεν παίρνω εγώ τις αποφάσεις. Ούτε καταλαβαίνω γιατί με κοιτάτε έτσι αποδοκιμαστικά. Λες και τον ψήφισα! Εγώ δεν τον ψήφισα ποτέ, ούτε μία φορά στη ζωή μου. Ούτε συμφωνώ με πολλά από αυτά που κάνει. Πολλοί καλοί μου φίλοι που τον ψήφισαν καμιά φορά αστειεύονται και με λένε προδότη της χώρας. Κι εγώ ανταποδίδω, αστειεύομαι επίσης, τους λέω αιμοσταγείς δολοφόνους αθώων. Και μετά γελάμε. Φυσικά και στεναχωριέμαι όταν πεθαίνουν Αυτοί Εκεί. Είναι τραγικό, πραγματικά. Φοβερή ατυχία όλη αυτή η ιστορία. Αποφεύγω να βλέπω τα βίντεο και τις φωτογραφίες, ξέρετε αυτές με τα νεκρά μωρά, γιατί μου φέρνουν ανακατωσούρα στο στομάχι. Προσπαθώ να μην το σκέφτομαι. Μόνο τα βράδια, όταν ξαπλώνω στον καναπέ βάζω να δω ειδήσεις γιατί το θέμα με αφορά. Ξεκινάω παρακολουθώντας τα διεθνή κανάλια, αλλά σύντομα εκνευρίζομαι επειδή ξέρω ότι πολλά από όσα λένε για εμάς είναι υπερβολές και ψέματα. Με ενοχλεί που μας κουνάν το

[ 78 ]

δάχτυλο όταν στη θέση μας θα κάναν τα ίδια και χειρότερα. Αρπάζω το τηλεκοντρόλ, ώστε να παρακολουθήσω τα δικά μας κανάλια. Φυσικά, γνωρίζω ότι ούτε αυτά δείχνουν την πλήρη εικόνα, αλλά για κάποιον λόγο με εκνευρίζουν λιγότερο. Βάζω την τηλεόραση να παίζει ενώ τα βλέφαρά μου κλείνουν από την κούραση της ημέρας και οι λέξεις των δημοσιογράφων με νανουρίζουν. Φυσικά και θέλω ειρήνη. Σας είπα, εγώ δεν τον ψήφισα. Απλώς θέλω να είμαι ειλικρινής μαζί σας, κύριε, δεν πιστεύω πια ότι αυτή η ειρήνη θα έρθει. Χτες πήγαινα με την κορούλα μου στην παραλία και κάποια στιγμή πέσαμε πάνω σε μια διαδήλωση υπέρ της ειρήνης. Με έκανε να χαμογελάσω. Σε τέτοιες πήγαινα νέος, ως φοιτητής, δεν έχω όμως χρόνο πια και τα πράγματα έχουν αλλάξει από τότε. Μα επιτέλους, γιατί με κοιτάτε έτσι; Πώς έτσι; Λες και είμαι κανένα τέρας! Ακούστε, κύριε, εγώ δεν πιστεύω στον Θεό, αλλά αν πεθάνω και μάθω ότι τελικά υπάρχει θα σταθώ μπροστά του. Θα σταθώ μπροστά του όταν με καρφώνει με το βλέμμα του σαν να με ρωτάει τι έκανα και θα του απαντήσω με ειλικρίνεια: «Δεν έκανα τίποτα!»

INTER PARES

[ 79 ]

INTER PARES

[ 80 ]

INTER PARES

Gloire TΗΣ ΈΛΣΑΣ ΧΏΝΙΑ (IB2)

Ίσως αυτή τη φορά να είμαι τυχερή. Ίσως αυτή τη

φορά να μείνει κοντά μου. Ίσως αυτή τη φορά, για πρώτη φορά, η αγάπη να είναι με το μέρος μου. Θα με κρατάει σφιχτά. Θα είμαι πίσω στο σπίτι μου. Όχι πια χαμένη σαν την τελευταία και την προτελευταία φορά. Όλοι αγαπούν έναν νικητή. Για αυτό δεν με αγάπησαν ποτέ. Ήρεμη. Ευτυχισμένη. Αυτή λαχταρώ να είμαι. Λοιπόν, όλες οι πιθανότητες είναι με το μέρος μου. Πρέπει να συμβεί, να συμβεί κάποια στιγμή, ίσως αυτή τη φορά να κερδίσω. Η ζωή είναι ένα σόου. Για αυτό το σόου ζω. Τι νόημα έχει να κάθεσαι μόνος σου στο δωμάτιό σου; Έλα να ακούσεις τη μουσική. Άσε το πλέξιμο, το βιβλίο και το σκουπόξυλο, είναι καιρός για ένα διάλειμμα. Η ζωή είναι ένα σόου. Έλα και εσύ στο σόου. Ο νικητής τα έχει όλα. Ως πότε θα υποκρινόμαστε ότι δεν ζηλεύουμε λίγο τη δόξα του; Ότι δεν τρέμουμε στην ιδέα πως, αν δεν κερδίσουμε κι εμείς, θα χαθούμε μέσα στο πλήθος σαν κομπάρσοι χωρίς ατάκα; Και τελικά κέρδισα.

Όχι με τύχη. Με επιμονή. Με βλέμμα καρφωμένο μπροστά και καρδιά σε αναστολή. Το φως έπεσε πάνω μου και με έλουσε. Πού να ήξερα ότι ήταν απλώς ένας προβολέας που με το χτύπημα ενός κουμπιού σβήνει στο δευτερόλεπτο! Φώναζαν το όνομά μου, αυτό που είχα δώσει εγώ στον εαυτό μου. Το φώναζαν. Ήμουν αυτό που όλοι αγαπούν: νικήτρια. Με σήκωσαν ψηλά. Το φόρεμά μου έκρυβε τις μαχαιριές στην πλάτη μου. Ήμουν η στιγμή. Η στιγμή όμως δεν κρατάει για πάντα. Ένιωσα την αγάπη να είναι με το μέρος μου. Στα φλας, στις κάμερες, στα χέρια που με άγγιζαν χωρίς να με κρατούν. Στα μάτια που όταν με κοιτούν νομίζουν ότι βλέπουν μια αλήθεια. Έπρεπε να επιβιώσω. Τώρα λέω πως είμαι και ήρεμη και ευτυχισμένη, και στο δεξί μου χέρι κρατώ ένα μαχαίρι, το ίδιο που χρησιμοποίησαν όταν χάραξαν την πλάτη μου.

[ 81 ]

ΣΤΗ ΣΚΗΝΗ, ΣΤΟ ΧΑΡΤΙ, ΣΤΗΝ ΟΘΟΝΗ

α. Ταινία/Σειρά Adolescence Σενάριο: Jack Thorne, Stephen Graham Σκηνοθεσία: Philip Barantini Πρωταγωνιστούν: Owen Cooper, Stephen Graham, Christine Tremarko, Amélie Pease κ.ά. ΓΙΑ ΤΗ ΣΕΙΡΑ ΓΡΑΦΕΙ Η ΔΑΝΆΗ ΔΙΑΜΑΝΤΉ-ΠΟΛΥΧΡΟΝΟΠΟΎΛΟΥ (Β4)

Mπορεί σε τέσσερα ωριαία μονοπλάνα μια σειρά να

μας φέρει σε άμεση επαφή με τη σκοτεινή πραγματικότητα της εφηβείας σήμερα; Απ’ ό,τι φαίνεται μπορεί, και αυτό το αποδεικνύει η βρετανική μίνι σειρά του Netflix με τίτλο Adolescence, η οποία έκανε πρεμιέρα τον Φεβρουάριο του 2025 και έγινε αυτόματα viral, αφού σε λίγα μόλις 24ωρα έκανε όλους να μιλάνε για αυτήν, σπάζοντας κάθε ρεκόρ. Με δημιουργούς τον Jack Thorne και τον ηθοποιό Stephen Graham (ο οποίος κρατά και τον πρωταγωνιστικό ρόλο του πατέρα) και σκηνοθέτη τον Philip Barantini, η σειρά διερευνά πώς η τοξική αρρενωπότητα που προβάλλεται στα social media μπορεί να επηρεάσει τους εφήβους σε τέτοιο βαθμό ώστε να οδηγηθούν στον σχολικό εκφοβισμό ή…και στον φόνο. Εμπνευσμένη από πραγματικά γεγονότα, η σειρά ακολουθεί τον 13χρονο Τζέιμι Μίλερ, ο οποίος, στο πρώτο επεισόδιο, συλλαμβάνεται μέσα στο σπίτι του μπροστά στα μάτια της έντρομης οικογένειάς του και μεταφέρεται στο αστυνομικό τμήμα προκειμένου να διερευνηθεί η ανάμειξή του στη δολοφονία της συμμαθήτριάς του, Κέιτι. Ο ίδιος την αρνείται κατηγορηματικά, αλλά προκύπτουν αδιαμφισβήτητα στοιχεία που τον ενοχοποιούν. Αφού, λοιπόν, ο ένοχος αποκαλύπτεται ήδη από το πρώτο επεισόδιο, αντιλαμβανόμαστε ότι η σειρά δεν είναι αστυνομική, τα ερωτήματα που θέτει δεν είναι «Ποιος σκότωσε την

[ 82 ]

κοπέλα;» ή «Πώς και πότε τη σκότωσε;», αλλά «Τι πραγματικά συνέβη;», «Γιατί ένα δεκατριάχρονο παιδί που μεγάλωσε σε μια φαινομενικά λειτουργική οικογένεια έφτασε στον φόνο;», «Ποιος φέρει την ευθύνη;». Στο δεύτερο επεισόδιο γίνεται έρευνα στο σχολείο του Τζέιμι και η ερευνητική ομάδα ανακαλύπτει ότι το παιδί ήταν θύμα σχολικού εκφοβισμού και ότι η Κέιτι ήταν αυτή που μαζί με άλλους συμμαθητές του τον εκφόβιζε, προσάπτοντας του την κατηγορία ότι δεν είναι αρκετά «όμορφος» για να βρει κοπέλα, ακόμα κι αν το ήθελε, αποκαλώντας τον «incel» (involuntary celibate, ακούσια άγαμος). Ο όρος αυτός, προερχόμενος από τα social media, αναφέρεται σε άτομα, συνήθως άντρες, απογοητευμένους από την έλλειψη σεξουαλικών εμπειριών, οι οποίοι κατηγορούν τις γυναίκες και την κοινωνία για τις αποτυχίες τους με το αντίθετο φύλο. Εκδηλώνουν έτσι ένα μίσος απέναντί τους, αλλά τελικά και απέναντι στον ίδιο τους τον εαυτό. Στο τρίτο επεισόδιο – το πιο εμβληματικό, κατά τη γνώμη μου –, η επιρροή που έχει ασκήσει αυτή η διαδικτυακή υποκουλτούρα στον Τζέιμι, φαίνεται μέσα από την ωριαία συνεδρία του με τη ψυχολόγο, η οποία έχει ως στόχο να κατανοήσει τι τον οδήγησε στη δολοφονία της Κέιτι. Στην αρχή προσπαθεί να καταλάβει αν ο μισογυνισμός πηγάζει από το σπίτι του Τζέιμι, από τον πατέρα του. Σιγά σιγά,

όμως, το παιδί αποκαλύπτει στοιχεία που την κάνουν να καταλάβει τι έχει συμβεί πραγματικά. Ο Τζέιμι, βαθιά επηρεασμένος από την «incel» κουλτούρα, αυτοαποκαλείται «άσχημος», φανερώνοντας έτσι την πεποίθηση ότι η κοινωνία είναι άδικα οργανωμένη και ευνοεί μόνο τους «ελκυστικούς» ή τους «επιτυχημένους» άντρες. Ταυτόχρονα, φαίνεται ο θυμός του, το μίσος του απέναντι στο γυναικείο φύλο και το γεγονός ότι στο μυαλό του οι γυναίκες είναι αντικείμενα, στα οποία έχει δικαίωμα να ασκήσει κάθε μορφή βίας. Μετά από αυτήν την αποκάλυψη, στο τέταρτο και τελευταίο πλέον επεισόδιο, περιγράφεται η κατάσταση της οικογένειας του Τζέιμι, η οποία προσπαθεί να αντιμετωπίσει την κοινωνική κατακραυγή και την απόγνωση που τους προκαλεί η συνειδητοποίηση ότι φέρουν μέρος της ευθύνης για το έγκλημα. Αρχικά, παρά την προσπάθειά τους να προσποιηθούν ότι δεν συμβαίνει τίποτα, οι συνθήκες δεν τους το επιτρέπουν. Κατηγορούν τον εαυτό τους που δεν προστάτευσαν τον γιο τους, που δεν είχαν καταλάβει τι συνέβαινε, που δεν γνώριζαν για όλα αυτά· και η συναισθηματική ένταση κορυφώνεται στην τελευταία σκηνή, στην οποία ο πατέρας, κλαίγοντας, ξαπλώνει στο κρεβάτι του γιου του και τοποθετεί το αρκουδάκι του κάτω από τα σκεπάσματα. Το φιλάει και του λέει «Συγγνώμη, γιε μου, έπρεπε να ήμουν καλύτερος».

Η σειρά αυτή έχει καταφέρει να αποδώσει με απόλυτη ακρίβεια τις καταστροφικές συνέπειες που μπορούν να επιφέρουν τα social media στην ψυχοσύνθεση ανηλίκων και ενηλίκων. Μάλιστα, το πιο ενδιαφέρον – και τρομακτικό παράλληλα – πιστεύω είναι ότι δεν αναφέρεται σε ένα παιδί το οποίο έχει μεγαλώσει σε ένα δυσλειτουργικό περιβάλλον, με γονείς αλκοολικούς ή χρήστες ναρκωτικών, με αποτέλεσμα να μας κάνει να συνειδητοποιήσουμε ότι μια δολοφονία δεν οφείλεται πάντα μόνο σε ατομικούς παράγοντες, αλλά προκύπτει από τις συνθήκες της κοινωνίας. Όσον αφορά τους ηθοποιούς, είναι όλοι τους εκπληκτικοί, με τον Owen Cooper, ωστόσο, στον ρόλο του πρωταγωνιστή, να ξεχωρίζει. Παράλληλα, με τη μία μοναδική και συνεχή λήψη του κάθε επεισοδίου, εμείς, ως θεατές, βιώνουμε την εμπειρία ακριβώς όπως οι εμπλεκόμενοι, κι έτσι διατηρείται η ένταση από την αρχή ως το τέλος. Επομένως, το Adolescence, είχε ίσως τόσο μεγάλη επιτυχία, γιατί μας αιφνιδίασε, μας αφύπνισε όσο καμία άλλη σειρά και ίσως εμείς, ακόμα και υποσυνείδητα, γνωρίζουμε ότι μόνο με την αφύπνιση, με τη συνειδητοποίηση του κόσμου, μπορεί κάτι ν’ αλλάξει.

[ 83 ]

ΣΤΗ ΣΚΗΝΗ, ΣΤΟ ΧΑΡΤΙ, ΣΤΗΝ ΟΘΟΝΗ

Slumdog Millionaire

Σκηνοθεσία: Danny Boyle Πρωταγωνιστούν: Dev Patel, Freida Pinto, Ayush Mahesh Khedekar, κ.ά. ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΑΙΝΙΑ ΓΡΑΦΕΙ Η ΜΑΡΓΑΡΊΤΑ ΡΆΜΠΟΥ (Γ1)

Σε περίπου δύο χρόνια θα είναι η 20ή επέτειος της ταινί-

ας Slumdog Millionaire. Βασισμένη στο βιβλίο Q&A του Vikas Swarup και σκηνοθετημένη από τον Danny Boyle, κατάφερε να αποσπάσει δεκάδες υποψηφιότητες σε κινηματογραφικά βραβεία, καθώς και να κερδίσει οκτώ Oscar (μεταξύ των οποίων Καλύτερη Σκηνοθεσίας και Καλύτερης Ταινίας). Πρωταγωνιστής της ταινίας είναι ο 18χρονος Jamal, ένα παιδί που προέρχεται από μια «παραγκούπολη» της Ινδίας κοντά στην Μουμπάι (γνωστή ως Βομβάη), ο οποίος αποφασίζει να συμμετάσχει στο δημοφιλές τηλεοπτικό παιχνίδι «Ποιος θέλει να γίνει εκατομμυριούχος;» και παραδόξως καταφέρνει να απαντήσει σωστά σε όλες τις ερωτήσεις και να κερδίσει τις 20 εκατομμύρια ρουπίες (νόμισμα Ινδίας). Αλλά πώς; Η απάντηση για κάθε ερώτηση βρίσκεται σε μια εμπειρία από την περιπετειώδη ζωή του. Οι σημαντικότεροι άνθρωποι για τον Jamal είναι ο μεγαλύτερος αδερφός του, ο Salim, στον οποίο στηρίζεται ολοκληρωτικά αφότου έμειναν ορφανοί σε πολύ μικρή ηλικία μετά τον θάνατο της μητέρας τους, και η Latika, ένα επίσης ορφανό μικρό κορίτσι που εκείνος και ο αδερφός του γνωρίζουν τυχαία. Ο Jamal και η Latika φαίνεται να ταιριάζουν αμέσως αλλά διάφορες συγκυρίες τους απομακρύνουν. Κατά τη διάρκεια της ζωής τους η τύχη τους φέρνει αρκετές φορές κοντά αλλά ποτέ ολοκληρωτικά. Όπως μας αποκαλύπτει ο Jamal, ο ίδιος δεν πήγε στο τηλεπαιχνίδι με σκοπό τα χρήματα κα τη δόξα, αλλά επειδή πίστευε πως η Latika θα τον έβλεπε και θα βρίσκονταν ξανά. Και έτσι γίνεται. Αφού ο Jamal κερδίσει το παιχνίδι, συναντιούνται στον πιο διάσημο, ιστορικό και πολυσύχναστο σταθμό της Μουμπάι και εκεί τελειώνει και η ταινία, αφού προηγηθεί πρώτα μια χορογραφία που θυμίζει εκείνες του Bollywood. Η ταινία είναι εμψυχωτική, χαρίζοντας στο κοινό ένα «χαρούμενο τέλος», αλλά και με κοινωνικό περιεχόμενο, καθώς αποτελεί μια γλαφυρή απεικόνιση της ζωής των

[ 84 ]

κατώτερων οικονομικά τάξεων. Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει: μήπως στην ταινία κυριαρχεί η «δυτική» οπτική; Αν και αρκετά μεγάλο μέρος της παραγωγής καταγόταν από την Ινδία, ο σεναριογράφος και ο σκηνοθέτης, οι κύριοι δημιουργοί της ταινίας, ήταν ξένοι και η ίδια η ταινία ήταν, στο μεγαλύτερό της μέρος, στα αγγλικά. Πολλοί υποστήριξαν πως η ταινία ενισχύει στερεότυπα και αφηγήματα του «δυτικού» κόσμου για την Ινδία, ενώ ταυτόχρονα «προωθεί» τα συναισθήματα του οίκτου και της λύπησης. Η πραγματικότητα είναι αλήθεια πως διαφέρει πολύ από τις πεποιθήσεις που ο μέσος θεατής πιθανόν έχει για την Ινδία και ειδικότερα για τις «παραγκουπόλεις», από όπου κατάγεται και ο πρωταγωνιστής. Είναι γνωστό πως η Ινδία έχει γνωρίσει ραγδαία ανάπτυξη σε όλους τους κλάδους της οικονομικής και της κοινωνικής ζωής. Παράλληλα, σύμφωνα και με ηθοποιούς της ταινίας, οι «παραγκουπόλεις» αυτές είναι λειτουργικές και βασίζονται στη στενή συνεργασία μεταξύ των κατοίκων τους, οι οποίοι δεν ντρέπονται για την καταγωγή τους ούτε επιζητούν τον οίκτο. Ούτως ή άλλως, ο ίδιος ο σκηνοθέτης φαίνεται να αντιλαμβάνεται το «cultural appropriation» της ταινίας, αφού παραδέχθηκε πρόσφατα σε μια συνέντευξή του στην Guardian ότι ακόμα και αν προσπάθησε να δημιουργήσει το έργο όντας ενταγμένος στην κουλτούρα, παραμένει ξένος και ότι αν γυριζόταν σήμερα η ταινία θα έψαχνε για έναν νέο Ινδό σκηνοθέτη να πάρει τη θέση του. Παρά τις δυσκολίες που πιθανότατα, λοιπόν, έχει η ταινία, αν καταφέρουμε να απαλλάξουμε το υποσυνείδητό μας από τα στερεότυπα, θα την απολαύσουμε. Θα ήταν άδικο να ισχυριστούμε ότι δεν πρόκειται για ένα συγκινητικό θέαμα και στο κάτω κάτω η ταινία φαίνεται να είναι ένας ύμνος προς αυτό που όλοι μας επιθυμούμε περισσότερο από καθετί και που μάλλον λείπει στις μέρες μας: την αγάπη.

ΣΤΗ ΣΚΗΝΗ, ΣΤΟ ΧΑΡΤΙ, ΣΤΗΝ ΟΘΟΝΗ

[ 85 ]

ΣΤΗ ΣΚΗΝΗ, ΣΤΟ ΧΑΡΤΙ, ΣΤΗΝ ΟΘΟΝΗ

[ 86 ]

ΣΤΗ ΣΚΗΝΗ, ΣΤΟ ΧΑΡΤΙ, ΣΤΗΝ ΟΘΟΝΗ

Sunset Boulevard

Σκηνοθεσία: Billy Wilder Πρωταγωνιστούν: Gloria Swanson, William Holden, κ.ά. ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΑΙΝΙΑ ΓΡΑΦΕΙ Η ΦΩΤΕΙΝΉ ΠΑΝΟΎΣΗ (B1)

Tο Sunset Boulevard (Λεωφόρος της Δύσης) είναι αμε-

ρικανικό φιλμ νουάρ του 1950, σε σκηνοθεσία του Billy Wilder. Πρωταγωνιστούν οι Gloria Swanson ως Norma Desmond και ο William Holden που υποδύεται τον Joe Gillis. Χρόνια τώρα είχα ακούσει πολλά για αυτήν την ταινία, αλλά δεν μου κέντριζε το ενδιαφέρον. Μόλις έμαθα πως ο σκηνοθέτης της ήταν ο Billy Wilder, ο οποίος έχει σκηνοθετήσει κάποιες από τις αγαπημένες μου ταινίες, όπως το Some like it Hot με τη μοναδική Merilyn Monroe και το Sabrina με την υπέροχη Audrey Heburn, δεν περίμενα λεπτό για να τη δω. Η ταινία με συγκίνησε και με έκανε να σκεφτώ πόσο τραγική ήταν η μοίρα των σταρ του βωβού κινηματογράφου. Οι ηθοποιοί αυτοί είχαν συνηθίσει να παίζουν με έναν τελείως διαφορετικό τρόπο, υπερβολικό, σχεδόν grotesque, αφού τα συναισθήματα αποτυπώνονταν κινησιολογικά, κάτι που άλλαξε τελείως αργότερα, όταν ενσωματώθηκε ο ήχος, και έτσι κάποιοι από αυτούς πέρασαν στην αφάνεια. Η Norma Desmond, πρώην ντίβα του βωβού κινηματογράφου, ζει στη βίλα της στη Sunset Boulevard του Hollywood με την ελπίδα ότι θα έρθει η στιγμή που θα βρεθεί ξανά μπροστά στα «φώτα». Κάποια στιγμή συναντά τον Joe Gillis, έναν φιλόδοξο και ξεπεσμένο σενα-

ριογράφο. Τυχαία οι ζωές τους ενώνονται και η ιστορία καταλήγει σε έναν δραματικό φόνο. Η αγαπημένη μου σκήνη, αλλά και εκείνη που έχει αφήσει εποχή στο σινεμά, είναι η τελευταία. Όταν η Norma Desmond κατεβαίνει τη σκάλα της έπαυλής της σε καθεστώς έκστασης, πιστεύοντας ότι απέναντι της έχει τον φακό της κινηματογραφικής κάμερας, που τόσο ποθούσε, ενώ στην πραγματικότητα έχει τον φακό της κάμερας των δημοσιογράφων. Και τότε λέει: «Alright, Mr. DeMille, I’m ready for my close-up». Αυτές δεν είναι απλώς λέξεις ενός τυχαίου διαλόγου. Αυτά τα λόγια αναδεικνύουν όχι μόνο τον διεφθαρμένο συναισθηματικό της κόσμο αλλά και τη βαθιά της απόγνωση για δόξα. Ο Billy Wilder στην ταινία του Λεωφόρος της Δύσης μάς αποτυπώνει μια ωμή και σκληρή πραγματικότητα. Παρότι, βέβαια, η Desmond διαπράττει φόνο, εμείς λυπόμαστε για εκείνη και για τη θλιβερή και μοναχική της μοίρα. Βλέποντας αυτήν την ταινία το 2025 μού έρχεται στο μυαλό ένα ερώτημα. Αν θα είναι εξίσου σκληρή η μοίρα των ανθρώπων που θα χάσουν τις δουλειές τους λόγω της Τεχνητής Νοημοσύνης. Θα καταλήξουν σαν τη Norma Desmond;

[ 87 ]

ΣΤΗ ΣΚΗΝΗ, ΣΤΟ ΧΑΡΤΙ, ΣΤΗΝ ΟΘΟΝΗ

β. Θέατρο Prima Facie

Σκηνοθεσία: Γιώργος Οικονόμου Πρωταγωνιστούν: Λένα Παπαληγούρα, κ.ά. ΓΙΑ ΤHN ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΓΡΑΦΕΙ Η ΜΑΡΊΑ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΎΛΟΥ (Γ1)

Το Prima Facie είναι μία από τις παραστάσεις που ξεχώ-

ρισαν στα αθηναϊκά θεατρικά δρώμενα. Ένας μονόλογος –είδος ούτως ή άλλως εξαιρετικά δύσκολο για τον ερμηνευτή– μιας γυναίκας με θέμα διαχρονικό και τραγικά επίκαιρο: τον νόμο και την απόδοση της δικαιοσύνης σε περιπτώσεις κακοποίησης γυναικών. Το έργο ανέβηκε για πρώτη φορά στην Αυστραλία, όπου γνώρισε πολύ μεγάλη επιτυχία, τον Μάιο του 2019, ενώ ακολούθησε το Λονδίνο και άλλες πόλεις. Κεντρικό πρόσωπο της ιστορίας είναι η Tessa, νεαρή δικηγόρος, απόφοιτος διακεκριμένου πανεπιστημίου, ταπεινής, ωστόσο, καταγωγής, φέρελπις, ευφυής, επιμελής και εργατική. Ειδικεύεται στις ποινικές υποθέσεις κακοποίησης γυναικών, εκπροσωπώντας κατά κανόνα τον άντρα-θύτη. Είναι περήφανη για τις νίκες που καταφέρνει μέσα στις αίθουσες των δικαστηρίων, είναι μια στιβαρή επαγγελματίας που ξέρει τη δουλειά της. Οι κόποι της φαίνεται να αποδίδουν, καθώς η καριέρα της εξελίσσεται με τον καλύτερο τρόπο. Όλα αυτά μέχρι τη στιγμή που η ίδια θα έρθει αντιμέτωπη με μια κατάσταση παρόμοια με αυτές που χειρίζεται

[ 88 ]

ως δικηγόρος. Αυτή τη φορά με την ιδιότητα του θύματος. Μετά από ένα ραντεβού με συνάδελφό της, το οποίο ξεκινά με τις καλύτερες προϋποθέσεις, καταλήγει κακοποιημένη και αντιμέτωπη με όλα τα ερωτήματα που συνεπάγεται αυτό το γεγονός: να καταγγείλει τον συνάδελφο; Να φτάσει στα άκρα; Φταίει μήπως εκείνη; Έκανε κάτι λάθος; Ξαφνικά, ο κόσμος της αλλάζει. Ο κυνισμός της ψυχρής δικηγόρου την εγκαταλείπει, όταν διαπιστώνει με πόσα έχουν να παλέψουν τα θύματα σε τέτοιες καταστάσεις. Άβολες ιατρικές εξετάσεις, αμφισβήτηση, ειρωνεία και τη διάχυτη υποβόσκουσα κατηγορία ότι «πήγαινε γυρεύοντας». Η Λένα Παπαληγούρα ενσαρκώνει με δεξιοτεχνία αυτόν τον γεμάτο προκλήσεις ρόλο. Καταφέρνει με την υποκριτική της μαεστρία να κρατήσει αμείωτο το ενδιαφέρον του θεατή, ξετυλίγοντας το κουβάρι της ιστορίας που αφηγείται, με μοναδικά μέσα τη φωνή και το σώμα της. Η ώρα κυλάει αβίαστα και ο θεατής βγαίνει από την αίθουσα μαγεμένος, αλλά και βαθιά προβληματισμένος. Μια παράσταση με πολύ δυνατό μήνυμα. Για γυναίκες, αλλά κυρίως για άντρες.

ΣΤΗ ΣΚΗΝΗ, ΣΤΟ ΧΑΡΤΙ, ΣΤΗΝ ΟΘΟΝΗ

γ. Βιβλίο Σκακιστική Νουβέλα του Stefan Zweig

(Άγρα, 1991, μετάφραση: Μαρία Αγγελίδου) ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΓΡΑΦΕΙ Η ΒΑΛΕΝΤΊΝΑ ΝΤΟΛΑΠΤΣΉ (Β5)

Ευρώπη, 1940. Όταν η επέλαση του Χίτλερ κορυφώνεται

στη Δύση, πλήθος Ευρωπαίων αναζητούν μια νέα πατρίδα μακριά από τη Γηραιά Ήπειρο, κάπου στην Βραζιλία ή την Αργεντινή. Το μεγάλο καράβι που φεύγει από τη Νέα Υόρκη με προορισμό το Μπουένος Άιρες είναι ασφυκτικά γεμάτο. Οι ταξιδιώτες, ανυπόμονοι και αγχωμένοι, περιμένουν την αναχώρηση του μέσου που θα τους χαρίσει μια πιο γαλήνια ζωή. Όλοι εκτός από έναν. Ανάμεσά τους βρίσκεται μια σπάνια προσωπικότητα, ένα νεαρό αγόρι. Ο Μίρκο Τσέντοβιτς, ο νεότερος παγκόσμιος πρωταθλητής του σκακιού εγκαταλείπει την Αμερική κατευθυνόμενος προς τα νότια, με μοναδικό σκοπό να κερδίσει κάθε διαγωνισμό σκακιού στον οποίο έπαιρνε μέρος. Μια παρτίδα ωστόσο αρκεί για να αντιληφθεί την παρουσία ενός ξένου μυστηριώδη άνδρα που θα ανατρέψει τα πάντα. Ο δρ. Μπ. ένας επιστήμονας –πρώην κρατούμενος των Ναζί– ανακαλύπτει ένα βιβλίο γεμάτο παρτίδες σκακιού και αποφασίζει να τις απομνημονεύσει. Έτσι μετατρέπεται σε μια σκακιστική μηχανή, ικανή να αναλύει παρτίδες με αντίπαλο τον ίδιο του τον εαυτό. Η Σκακιστική Νουβέλα, το τελευταίο αριστούργημα του αυστριακού συγγραφέα Στέφαν Τσβάιχ, εκδόθηκε το 1943 στη Στοκχόλμη. Μεταθανάτια έκδοση, αφού ο συγγραφέας αυτοκτόνησε τον προηγούμενο χρόνο στη Βραζιλία, όπου βρισκόταν αυτοεξόριστος. Η Σκακιστική Νουβέλα αποτελεί μια λανθάνουσα εξομολόγηση, μια συρραφή των σκέψεων και των συναισθημάτων του συγγραφέα. Βασισμένη σε ένα αγαπημένο του παιχνίδι, το λεγόμενο Βασιλικό Παιχνίδι, ο Τσβάιχ αναδεικνύει με συναρπαστικό τρόπο τη γοητεία του σκακιού. Πανάρχαιο, κι όμως διαρκώς νέο, το παιχνίδι του σκακιού, μηχανικό στη διάταξή του, δεν λειτουργεί παρά μόνο χάρη στη φαντασία. Μέσα από τα μάτια του πρωταγωνιστή του, του δρ. Μπ., ο Αυστριακός λογοτέχνης αναλύει με ξεχωριστό τρόπο το θέμα του πνευματικού εγκλεισμού που δεν

[ 90 ]

μπορεί να βρει αδιέξοδο παρά στην τρέλα. Η μονομανία αποτελεί κυρίαρχο ζήτημα του αφηγήματος, καθώς ο αναγνώστης αντικρίζει τον βασικό ήρωα να επιχειρεί τη διάσπαση του Εγώ του σε Μαύρο και Άσπρο, ώστε να μη συνθλιβεί κάτω από το τρομακτικό Τίποτα, κάτω από την απεραντοσύνη του Κενού. Η χαρά του παιχνιδιού έχει σταδιακά μετατραπεί σε μανία, η μανία σε εμμονή, η εμμονή σε λύσσα, που τυραννούσε τον απελπισμένο επιστήμονα νυχθημερόν. Κατά τη γνώμη μου, η Σκακιστική Νουβέλα είναι η απεικόνιση δύο κόσμων που συγκρούονται, μια μοναδική σύνθεση που ενώνει τα ζεύγη των αντιθέτων· ένα αριστούργημα που αγγίζει τα όρια του ψυχολογικού θρίλερ.

ΣΤΗ ΣΚΗΝΗ, ΣΤΟ ΧΑΡΤΙ, ΣΤΗΝ ΟΘΟΝΗ

Χλωμή φωτιά

του Vladimir Nabokov

(Εκδ. Καστανιώτη, 2001, μετάφραση: Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ & Κατερίνα Γκούμα-Μεταξά) ΓΙΑ ΤO BIΒΛΙO ΓΡΑΦΕΙ H ΜΕΛΊΝΑ ΚΑΠΡΆΛΟΥ (Γ1)

Μετά από αρκετά χρόνια που έψαχνα το συγκεκρι-

μένο βιβλίο, το βρήκα επιτέλους φέτος το καλοκαίρι στα αγγλικά από τις εκδόσεις Penguin Classics. Στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, σε μετάφραση της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ και της Κατερίνας Γκούμα-Μεταξά. Προσωπικά, διάβασα το πρωτότυπο και οι αναφορές μου στο κείμενο είναι από αυτό. Ρίχνοντας μια γρήγορη ματιά στο οπισθόφυλλο, με έκπληξη διαπίστωσα πως το θέμα του βιβλίου απομακρυνόταν από μια κλασική ή συμβατική αφήγηση, κάτι που κέντρισε ακόμη περισσότερο την περιέργειά μου. Ο συγγραφέας έχει δημιουργήσει μια πολυεπίπεδη αφήγηση, γράφοντας μια ιστορία γύρω από ένα ποίημα 999 στίχων και τον σχολιασμό ενός από τα πρόσωπα της ιστορίας, του ιδιόρρυθμου επιμελητή Charles Kinbote. Διαβάζοντας το βιβλίο, αναρωτήθηκα ποια είναι τελικά η πραγματική ιστορία του. Ο «ήρωας» του βιβλίου, ο Αμερικάνος ποιητής John Shade δολοφονείται ξαφνικά και το τελευταίο του ποίημα εκδίδεται από τον επιμελητή και συνάδελφό του, Charles Kinbote, μαζί με εισαγωγή, ανάλυση και ευρετήριο. Έτσι, μέσα από τα σχόλια του επιμελητή Kinbote που πλαισιώνουν το ποίημα, αποκαλύπτεται σιγά σιγά η πραγματική σχέση των δύο ανδρών και δημιουργείται ένας «γρίφος» ανοιχτός σε ερμηνεία. Ο Kinbote έχει ετοιμάσει ένα βιβλίο, από την εισαγωγή του οποίου διαφαίνεται ήδη ο χαρακτήρας της ανάλυσης που προτίθεται να κάνει. Ο επιμελητής περιγράφει την πορεία της σχέσης του με τον ποιητή John Shade, εκφράζοντας αισθήματα συμπάθειας και θαυμασμού προς αυτόν. Το ύφος της γραφής του είναι μεστό και πυκνό, με μακροπερίοδο λόγο που μοιάζει συχνά παραληρηματικός! Από νωρίς στο βιβλίο ο Nabokov σκιαγραφεί σταδιακά και αποκαλύπτει την αληθινή φύση του Kinbote, ενός αναξιόπι-

στου αφηγητή και, στην προκειμένη περίπτωση, συγγραφέα. Ωστόσο, προτείνω ο αναγνώστης να αφεθεί στη φυσική ροή της ιστορίας, παραβλέποντας τυχόν ασυνέχειες ή λογικά άλματα, ώστε να καταφέρει να ολοκληρώσει την ανάγνωση. Στη συνέχεια, ακολουθεί το ποίημα του John Shade, 999 στίχοι χωρισμένοι σε τέσσερις ωδές ή αλλιώς cantos – γραμμένη σε γλαφυρή και στομφώδη γλώσσα. Η θεματολογία του ποιήματος αντλείται από την παιδική του ηλικία και είναι διάχυτη από υπαρξιακούς συνειρμούς και σκόρπιες σκέψεις. Πράγματι, είναι ένα φανταστικό ποίημα, που αναδεικνύει το ταλέντο του Nabokov και το φυσικό του χάρισμα για σύνθετη και λυρική σύνταξη: And then black night.

That blackness was sublime./I felt distributed through space and time:/One foot/upon a mountaintop, one hand/Under the pebbles of a panting strand, /One ear in Italy, one eye in Spain, /In caves, my blood, and in the stars, my brain. Ο Kinbote στην ανάλυσή του παραπέμπει σε διάφορους στίχους, οι οποίοι αποτελούν την αφορμή για σχολιασμό, αλλά κυρίως για τέρψη της φλυαρίας του. Ο Charles, ενώ αναλύει, εμβαθύνει στη σχέση του με τον John Shade, αναφέρει πτυχές της καθημερινότητάς του και αποκαλύπτει μυστικά, ενώ παράλληλα περιγράφει με πάθος το βασίλειο της Ζέμπλας και τις περιπέτειες του εκεί. O Nabokov ζωγραφίζει δεξιοτεχνικά μια αινιγματική ιστορία μεταξύ της πραγματικότητας και της φαντασίας του Charles Kinbote που περιστρέφεται γύρω από το ποίημα Pale Fire και το χαμένο πρόσωπο του John Shade. Ανακεφαλαιώνοντας, η Χλωμή φωτιά έχει υψηλές απαιτήσεις από τον αναγνώστη: αξιώνει την ενεργό συμμετοχή του στην ανάγνωση, καθώς ο συγγραφέας δεν κάνει «χάρες» προκειμένου να διευκρινίσει περαιτέρω όσα γράφει.

[ 91 ]

ΣΤΗ ΣΚΗΝΗ, ΣΤΟ ΧΑΡΤΙ, ΣΤΗΝ ΟΘΟΝΗ

Χωράει όλη η αρχαιότητα στο ασανσέρ; του Θοδωρή Παπακώστα (Key Books, 2021) ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΓΡΑΦΕΙ O ΝΤΊΝΟΣ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΊΟΥ (Γ3)

Ένας ευφάνταστος τίτλος: Χωράει όλη η αρχαιότητα

στο ασανσέρ; Ένα ασανσέρ που χρησιμοποιείται ως όχημα για την αφήγηση καθημερινών ιστοριών από τον αρχαίο κόσμο δεν είναι κάτι αναμενόμενο. Ένα ασανσέρ που ανεβοκατεβαίνει ορόφους είναι το τελευταίο πράγμα που θα συνέδεε κανείς με την αρχαιότητα. Κάποια στιγμή όμως, αυτό το ασανσέρ σταματά ανάμεσα σε δύο ορόφους. Κλείνονται μέσα δύο άγνωστοι. «Με τι ασχολείσαι;» ρωτάνε. Ο ένας είναι αρχαιολόγος. Με αυτή την απλή ερώτηση ξεκινά ένα ταξίδι στον χώρο και τον χρόνο, ακριβώς όπως το ανεβοκατέβασμα του ασανσέρ με το πάτημα των κουμπιών στους ορόφους. Τι πήρε στις αποσκευές της μια Μινωίτισσα πριγκίπισσα για να πάει στην Αίγυπτο; Πώς περνούσε την ώρα του όταν βαριόταν ένας Μυκηναίος δημόσιος υπάλληλος; Πώς τραυμάτισε το πόδι του ένας κένταυρος; Πώς ένας άσεμνος χορός οδήγησε τυχαία στη δημιουργία της Δημοκρατίας; Ποιος ξένος σκλάβος έγινε πλούσιος τραπεζίτης; Γιατί ο Ηράκλειτος πρότεινε να χαστουκίσουμε τον Όμηρο; Το βιβλίο προσκαλεί τον αναγνώστη σε ένα ταξίδι από την προϊστορία έως το τέλος της αρχαιότητας. Είναι μια γρήγορη και εύκολη εισαγωγή σε όλο τον αρχαίο κόσμο και στην αρχαιολογία ως επιστήμη, χωρίς να απαιτεί να ξέρεις ή να θυμάσαι κάτι από πριν. Το έργο δεν επιδιώκει να εντυπωσιάσει με επιστημονικές λεπτομέρειες, στοχεύει στην καρδιά του αναγνώστη. Η γραφή του είναι ανθρώπινη, γεμάτη ευαισθησία, χιούμορ και συχνά αυτοσαρκαστική. Μέσα από τις σελίδες του αναδεικνύονται οι πιο cool πλευρές της αρχαιολογίας και των μνημείων. Αναδεικνύονται οι καθημερινές ιστορίες ανθρώπων, ηρώων και θεών. Εκλαϊκευμένα, αλλά χωρίς

[ 92 ]

καμιά επιστημονική ανακρίβεια. «Το βιβλίο μου Χωράει όλη η αρχαιότητα στο ασανσέρ; ήταν μια εκδοτική κίνηση που ήθελε να αγγίξει το ευρύ κοινό» λέει ο συγγραφέας, Θοδωρής Παπακώστας. «Η αρχαιότητα», συνεχίζει, «μπορεί να μας συγκινήσει, να μας διασκεδάσει, να μας κάνει περήφανους για τους προγόνους μας, να μας κάνει περήφανους για εμάς. Το παρελθόν είναι κομμάτι μας. Όταν το γνωρίζουμε κάτι ξυπνάει μέσα μας».

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΑΣΗΜΊΝΑ ΚΟΡΡΈ (Α4)

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ O ΝΤΊΝΟΣ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΊΟΥ (Γ3) ΣΥΖΗΤΆ ΜΕ ΤΟΝ

Τίτο Πατρίκιο Αθήνα, Παγκράτι, 1η Νοεμβρίου 2025

Το απόγευμα της Τρίτης 2 Δεκεμβρίου 2025, πραγματοποιήθηκε η συνεδρία υποδοχής του ποιητή Τίτου Πατρίκιου ως επίτιμου μέλους της Ακαδημίας Αθηνών. Ήταν μια ιστορική στιγμή για την ελληνική ποίηση και για τον πλέον 97 ετών Έλληνα ποιητή, στον οποίο αξίζει να απονεμηθεί κάθε έπαινος για το έργο του. Έναν μήνα πριν, το Σάββατο 1 Νοεμβρίου, ο Τίτος Πατρίκιος μάς είχε υποδεχθεί στο σπίτι του για μια συνέντευξη για το περιοδικό μας. Στη συνάντησή μας ήταν παρούσες η Ιταλίδα νεοελληνίστρια Maria Caracausi, κάτοχος της έδρας Νέων Ελληνικών στο Πανεπιστήμιο του Παλέρμο και μεταφράστρια του Τίτου Πατρίκιου στα ιταλικά, καθώς και η ερευνήτρια και μεταφράστρια Giulia Sorrentino. Να ακούς τον Τίτο Πατρίκιο να μιλάει: να μια καταπληκτική εμπειρία! Η ζωή, η ιστορία και η τέχνη ενώνονται. Ρουφούσα όσα έλεγε σε αυτή την εφ’ όλης της ύλης συζήτηση. Μας μίλησε για τα νεανικά του χρόνια, για την εξορία, για τη ζωή του στο Παρίσι τον Μάη του ’68 και για το ταξίδι του στη Σικελία, για τη σχέση του με το ΑΙ, για τη νεολαία και την ποίηση, για το πώς βλέπει τα γηρατειά, για το νέο του βιβλίο.

Το νέο βιβλίο

ΤΙΤΟΣ ΠΑΤΡΙΚΙΟΣ: Εγώ διηγούμαι και το γράφει άλλος, δυστυχώς δεν μπορώ να δω καλά πια. Ο τίτλος είναι Ωχρά κηλίδα. Δεν βλέπω κοντά. Και δεν μπορώ να διαβάσω. Είναι φοβερό να μην μπορώ να διαβάσω. Και για το βιβλίο που ετοιμάζω τώρα με πορτραίτα ανθρώπων που γνώρισα, ευτυχώς με βοηθάει ένας πολύ καλός φίλος, ο Γιάννης Μπασκόζος. Εγώ του υπαγορεύω και εκείνος τα γράφει. Μερικά πορτραίτα τα είχα μισοτελειωμένα. Συμπλήρωσα τέσσερα ακόμα. Ένα μένει και είναι έτοιμο. ΝΤΙΝΟΣ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ: Πόσα πορτραίτα θα περιέχει;

Τ.Π. Δεκαοχτώ. Είναι μόνο για ανθρώπους που έχουν φύγει από τη ζωή. Δεν μιλάω για ζωντανούς. Είναι για τον Ρίτσο, για τον Δεληβορριά, για τον Βρεττάκο, για τον Λειβαδίτη… Μένει ο Βαγγέλης Γκούφας. Πολύ γνωστός ποιητής και δημοσιογράφος. Αυτός ήταν μεγαλύτερός μου και με οργάνωσε στο ΕΑΜ. Ν.Π. Το 2026, φαντάζομαι, θα βγει.

Τ.Π. Ε, ναι τώρα πια.

Για την τεχνολογία και το ΑΙ

Τ.Π. Πραγματικά το αγνοώ. Δεν μπορώ να πω τίποτα. Μ.C. Λες στον υπολογιστή: Γράψε μου για αυτό το θέμα και κάνε μου μία έκθεση ή ψάξε μου κάτι, δώσε μου ειδήσεις πάνω σε ένα θέμα. Ν.Π. Είναι εύκολο. Οι εύκολες λύσεις δεν είναι πάντοτε οι καλύτερες.

Τ.Π. Συμφωνώ μαζί σου, έτσι είναι. Μ.C. Εσύ, Ντίνο, τι νομίζεις για την Τεχνητή Νοημοσύνη; Οπωσδήποτε είσαι ο πιο νέος εδώ μέσα. Ν.Π. Μάλλον και μου αρέσει και δεν μου αρέσει. Δεν μου αρέσει, γιατί όταν θα έχω μεγαλώσει μερικές δουλειές που ξέραμε θα τις κάνει το ρομπότ. Άλλες δεν θα υπάρχουν καν. Είναι, επίσης, και τα fake news. Πλέον υπάρχουν πολλά βίντεο που δείχνουν κάποιον και ακούγονται ακριβώς σαν να μιλάει εκείνος, αλλά ο άνθρωπος αυτός δεν έχει καμία απολύτως εμπλοκή. Μπορεί να πούνε για τον Πούτιν, για παράδειγμα, ότι είπε κάτι, ενώ ο Πούτιν δεν το έχει πει ποτέ και όμως φαίνεται αληθινό. Αυτό είναι πολύ τρομακτικό.

[ 95 ]

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ

Τ.Π. Τρομακτικά πράγματα.

G.S. Δεν θυμίζει τη γραφή του Μακρυγιάννη; Και οι λέξεις και το ύφος.

Μ.C. Ναι, αλλά θα πω ότι πολλά παιδιά πιστεύουν πως είναι ένα μεγάλο στήριγμα, μια μεγάλη βοήθεια.

Μ.C. Τι ωραία, Τίτο, πότε το έγραψες αυτό το ποίημα;

Τ.Π. Δεν καταλαβαίνω τι βοήθεια μπορεί να δώσει.

Τ.Π. Το έχω γράψει το 1952. Ήμουν στην εξορία πια.

Μ.C. Αντί να δουλεύεις εσύ, να κάνεις μία έρευνα, να γράφεις, λες στο μηχάνημα κάνε μου αυτό και το μηχάνημα σε δύο λεπτά το έχει κάνει.

Μ.C. Στη Μακρόνησο;

Ν.Π. Αντί να ψάξει κάποιος για μία πληροφορία σε ένα βιβλίο ή στο διαδίκτυο, πλέον γράφει την ερώτηση και κατευθείαν του βγάζει την απάντηση που θέλει. Αλλά αν δεν ξέρεις, τότε είναι περισσότερο τρομακτικό, γιατί μπορεί να πιστέψεις πράγματα που δεν ισχύουν. Μ.Π. Παραδείγματος χάριν, εγώ τώρα να έχω έναν τίγρη στην αγκαλιά μου και να καθόμαστε και να λέω: «Βλέπετε, είναι πολύ καλός και δεν είναι καθόλου επικίνδυνος».

Για τον Μακρυγιάννη, τα νιάτα και τα γεράματα

GIULIA SORRENTINO Δουλεύοντας για την ανθολογία από τα Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη, που κυκλοφόρησε πέρυσι στην Ιταλία, βρήκα αυτό το ποίημά σας για τον Μακρυγιάννη, που λέει «Η πατρίς της γεννήσεώς μου είναι από το Λιδορίκι». Αυτός είναι ο Μακρυγιάννης. [H Gulia Sorrentino διαβάζει το ποίημα του Τίτου Πατρίκιου από τη συλλογή «Μεγάλο Γράμμα», Ποιήματα, Ι, 1943-1953, Κέδρος, 1998] Να τον πάλι ο κόσμος και τα πράγματα μπροστά μας. Να οι άνθρωποι. Να μαστε εμείς στο κατώφλι της μέρας. Μπορούμε πάλι να πούμε: «Αυτό είναι πέτρα, αυτό ένα ποτήρι νερό, κι αυτό ένα πήλινο πιάτο, κι αυτό το ξεραμένο αίμα». Μπορούμε να πούμε: «Να, ο Γιάννης μάς χαιρετάει από πέρα. Να, αυτό λέγεται χαρά». Ακουμπάμε πάνω στα γόνατα το μεγάλο βιβλίο των άστρων και διαβάζουμε αργά, δυνατά, ν’ ακούνε όλοι: Η πατρίς της γεννήσεώς μου είναι απ’ το Λιδορίκι χωριό του Λιδορικού ονομαζόμενον Αβορίτη. Η πατρίς της γεννήσεώς μας είναι ο κόσμος. Πατρίδα μας είναι η αλήθεια. Καλημέρα λοιπόν. Καλημέρα».

[ 96 ]

Τ.Π. Στη Μακρόνησο ήμουν το 1951. Στο τέλος του 1951 με στείλανε στον Αη Στράτη και έμεινα μέχρι το 1953. Μ.C. Ήταν μια παλιά ιδέα της Τζούλια, από όταν πρωτοδιάβασε τον Μακρυγιάννη, να μεταφράσει το έργο του κάποια στιγμή.

G.S. Ναι, στα γεράματά μου… Και να εκδοθεί στη σειρά «Νιάτα» [πρόκειται για εκδοτική σειρά του Πανεπιστημίου του Παλέρμο]. Τα νιάτα δεν τελειώνουν, έτσι δεν είναι, κύριε Πατρίκιε;

Τ.Π. Ναι, αλλά υπάρχει μεγάλος κίνδυνος να ξεμωραθείς! Να νομίζεις ότι είσαι νέος, ενώ δεν είσαι. Να συμπεριφέρεσαι σαν νέος και να γίνεσαι γελοίος. Χρειάζεται ωριμότητα. Μια ισορροπία. Που σημαίνει ότι μπορείς να βλέπεις την πραγματικότητα χωρίς να την εξωραΐζεις, να τη βλέπεις όπως είναι. Και κυρίως να βλέπεις τον εαυτό σου, όπως είναι και χωρίς να τον εξωραΐζεις. Αν όχι, θα συμβεί αυτό που λέμε «Καβάλησες στο καλάμι». Την ξέρεις την έκφραση, Ντίνο; Ν.Π. Όχι.

Τ.Π. «Καβάλησες το καλάμι» λέμε για αυτούς που νομίζουν ότι είναι σπουδαίοι. Σαν να είναι το καλάμι κάτι που πετάει και τους ανεβάζει ψηλά. Ν.Π. Ωραία αυτή η έκφραση! Μ.C. Μας είπες πολλά κι ωραία και σε ευχαριστούμε. Μεγάλο πρόνομιο, μεγάλο δώρο.

Ο Μάης του ’68 και το ταξίδι στη Σικελία

Τ.Π. Τον περίφημο Μάη του ’68 – ο οποίος τελείωσε 20 Ιουνίου – τον έζησα όλον με Γάλλους φίλους. Από το μεσημέρι έως τα μεσάνυχτα και μετά κάθε μέρα, κάθε μέρα, κάθε μέρα, σε όλα όσα συνέβαιναν. Κι όταν τέλειωσε, είχα τόσο εξαντληθεί, που αρρώστησα. Κι έπεσα στο κρεβάτι με πυρετό που δεν πέρναγε με τίποτα, ήμουν πολύ άρρωστος. Τότε ένα ζεύγος Ιταλών πολύ φίλων, η Νίνα και ο Φεντερίκο, μου λένε: «Πάμε διακοπές στη Σικελία. Έλα να μας βρεις, θα σε φιλοξενήσουμε και μόλις έρθεις στη Σικελία θα γίνεις καλά, γιατί θα ξαναβρείς την Ελλάδα». Στο τέλος αποφάσισα να το κάνω

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ

και πήρα το τραίνο, Παρίσι-Ρώμη-Νάπολη. Μετά το τραίνο Νάπολη-Παλέρμο. Αυτοί μένανε στην άλλη άκρη της Σικελίας, στη Σάκκα. Πήρα το λεωφορείο και πήγα στη Σάκκα. Με υποδέχτηκαν. Και σε μία εβδομάδα μού πέρασε ο πυρετός. Ν.Π. Είναι η θάλασσα.

Τ.Π. Ναι, και άρχισα να κολυμπάω κιόλας. Εκεί έφαγα την καλύτερη μακαρονάδα που έχω φάει. Μακαρονάδα με σάλτσα από αχινό. Δεν την έχω ξαναβρεί πουθενά, πού να βρεις αχινό; G.S. Εγώ έχω δει και στην Ελλάδα. Στη θάλασσα. Πόσο καθίσατε στη Σικελία;

Τ.Π. Έμεινα 10 μέρες με τους φίλους γιατί μου είπανε: «Τελειώνουν οι διακοπές και πρέπει να γυρίσουμε στη Ρώμη, στη δουλειά μας». Αλλά εγώ είπα: «Εγώ θα μείνω». Κι έμεινα μόνος μου έναν μήνα.

G.S. Πάντα στη Σάκκα;

Τ.Π. Όχι, γύρισα τη Σικελία και τη γνώρισα όλη. Πήγα και

στο Στρόμπολι και στα γύρω νησιά. Και τότε ήταν που κόντεψα να πέσω στον κρατήρα της Αίτνας. Ανέβηκα, ενώ δεν επιτρέπεται, και έσκυψα να δω μέσα εκεί που είχε πηδήξει ο Εμπεδοκλής και αυτοκτόνησε... και κόντεψα κι εγώ να πέσω και να σκοτωθώ. Ύστερα από είκοσι και παραπάνω χρόνια, ξαναπήγαμε με τη γυναίκα μου στη Σικελία και της είπα: «Να πάμε να δεις και την Αίτνα, εκεί όπου κόντεψα να σκοτωθώ». Ήμασταν με γκρουπ και με οδηγό. Όταν φτάσαμε στον κρατήρα, είχε ένα σκοινί και είπε ο οδηγός: «Βάλανε αυτό το σκοινί για να βλέπουν [όσοι έρχονται] ότι δεν πρέπει να προχωρήσουν παραπάνω. Γιατί τα τελευταία χρόνια έχουν χαθεί εννέα τουρίστες. Εννέα ανέβηκαν και πέσανε μέσα». Και του λέω: «Παραλίγο θα ήταν δέκα».

Περί ποίησης, ανάγνωσης και νέων ποιητών

Τ.Π. Βγαίνουν πολλά ποιητικά βιβλία με καλά ποιήματα. Υπάρχει μεγάλη δραστηριότητα. Ν.Π. Γιατί συμβαίνει αυτό; Πώς το εξηγείτε;

Τ.Π. Γιατί οι νέοι θέλουν να ανακαλύψουν τον κόσμο και ανακαλύπτοντας τον κόσμο θέλουν να εκφράσουν αυτό που βλέπουν και αυτό που ζούνε. Εμένα συνέχεια

[ 97 ]

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ

μου στέλνουν. Να αυτά όλα εδώ είναι βιβλία που μου στέλνουν. Μ.C. Έχεις, Τίτο, την υπομονή και το ενδιαφέρον να τα διαβάζεις;

Τ.Π. Τώρα ετοιμάζεις μυθιστόρημα; Ν.Π. Αυτό θέλει να κάνω η μαμά, να κάτσω να γράψω ένα μεγάλο πεζό, γιατί της αρέσει ο τρόπος που γράφω πεζά, αλλά εμένα μου αρέσει να γράφω ποιήματα.

Τ.Π. Ο Σταντάλ ανάμεσα στα πολλά που έχει πει, έχει πει κι αυτό που είναι πολύ ωραίο: ένα μειονέκτημα που εμφανίζεται σε έναν άνθρωπο που γίνεται συγγραφέας και αφοσιώνεται στο γράψιμο είναι ότι μειώνεται πάρα πολύ ο χρόνος που αφιερώνει για το διάβασμα. Διαβάζει λιγότερο. Έτσι μου συνέβη κι εμένα. Όταν ήμουν ακόμη νέος διάβαζα από το πρωί ως το βράδυ. Από ένα σημείο και μετά όσο περισσότερο χρόνο αφιέρωνα στο γράψιμο τόσο μειωνόταν ο χρόνος που αφιέρωνα στο διάβασμα. Δεν προλάβαινα να τα κάνω και τα δύο, και να διαβάζω ό,τι βγαίνει και να γράφω.

Μ.C. Τι βρίσκεις στην ποίηση; Γιατί ένα νέο παιδί θέλει να γράψει ποίηση;

Μ.C. Έχω την εντύπωση ότι αυτή η τάση με την ποίηση είναι περισσότερο ζωντανή στην Ελλάδα παρά στις άλλες χώρες.

Τ.Π. Τι θες να σπουδάσεις;

Τ.Π. Πάντως, υπάρχει και στις άλλες χώρες ενδιαφέρον, γίνονται πολλά φεστιβάλ για την ποίηση. Μ.C. Τόσο πολλά δεν νομίζω.

Τ.Π. Όχι, νομίζω πως στην Ελλάδα είναι λιγότερα. Έξω γίνονται και πολλές μεταφράσεις. Σας έδειξα το βιβλίο μου που βγήκε στην Κοπεγχάγη; Μεταφράστηκαν ποιήματά μου και βγήκε ένα βιβλίο με 100 ποιήματα στη γλώσσα της Δανίας. Σχεδόν σε όλες τις γλώσσες της Ευρώπης έχουν βγει ποιήματά μου, και γαλλικά και αγγλικά και ισπανικά και ρωσικά, σέρβικα, ρουμανικά και αλβανικά και τώρα και δανέζικα. Μ.C. Εγώ αναρωτιόμουν αν υπάρχει, κατά τη γνώμη σου, μια τάση στους Έλληνες για την ποίηση. Νομίζω «ναι», αλλά ίσως είναι το ιδανικό μου.

Τ.Π. Μπορεί, γιατί η ποίηση έμεινε πάντα ζωντανή, ενώ η πεζογραφία δεν ήταν ποτέ ισχυρή στην Ελλάδα. Μ.C. Ο Ντίνος μήπως γράφει ποιήματα; Ν.Π. Ναι, γράφω. Πήρα και βραβείο πρόσφατα στο Παρίσι. Έστειλα δυο ποιήματα κι ένα μικρό διήγημα. Πήρα τον 1ο τιμητικό έπαινο.

Τ.Π. Μπράβο σου. Πόσων χρονών είσαι; Ν.Π. Είμαι τώρα 17, όταν τα έστειλα ήμουν 16. Και μου αρέσει να γράφω. Μ.C. Αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον.

[ 98 ]

Τ.Π. Ε, είναι και θέμα της ψυχολογίας του. Μ.C. Λοιπόν, Ντίνο, εσύ γιατί; Ν.Π. Επειδή σε ένα ποίημα έχω περισσότερη ελευθερία. Μπορώ να μιλήσω αλλιώς. Κι επειδή στο σχολείο γράφω κάθε μέρα εκθέσεις, περιλήψεις και πρέπει να διαβάζω για τις Πανελλήνιες, το έχω ανάγκη.

Ν.Π. Για Πολυτεχνείο θα δώσω. Γεωγραφία, Ωκεανογραφία. Να εξερευνήσω τα βάθη της θάλασσας.

Τ.Π. Ωραία, και οι δύο εγγονές μου είναι στον Μωραΐτη, η Ναταλία και η Αλίκη. Μπράβο, καλόν δρόμο να έχεις. Κι εγώ στην αρχή έγραφα και διηγήματα. Μερικά μάλιστα είναι και δημοσιευμένα. Βρήκα τώρα ένα διήγημά μου, που το είχα ξεχάσει εντελώς. Αλλά αφοσιώθηκα στην ποίηση. Πολύ νέος ήθελα να γράψω και μυθιστόρημα. Σε αυτό το βιβλίο με τις συνεντεύξεις, έχω ένα ποίημα που έως τότε δεν το είχα δημοσιεύσει, το θεωρούσα πολύ κακό, το έχω γράψει πριν από τον «Δον Κιχώτη», που το μετέφρασε στα ιταλικά η Μαρία (απαγγέλει): Τα Σύννεφα Καράβια γοργοτάξιδα σε πέλαγα γαλάζια Μ’ αέρινη αρματωσιά και με πανιά απ’ ατλάζια Τον ουρανό που σκίζετε με την ακμένια σας πλώρη Σαν όμορφη κι ολόθρεφτη παραμυθένια κόρη Πάρτε μαζί τη σκέψη μου στα μαγικά ταξίδια Και κάντε να ελευθερωθεί από τα ίδια και τα ίδια. Τ.Π. Δεκατεσσάρων χρονών το έγραψα. Αλλά δεν το δημοσίευσα. Δεν το έχω βάλει καν στα Άπαντα. Μ.C. Ο «Δον Κιχώτης» και η μετάφρασή του στα ιταλικά έχει μια μικρή ιστορία. Όταν το διάλεξα το ποίημα και το έβαλα στην ανθολογία μου, δεν ήξερα ότι το είχε γράψει στα δεκατέσσερα. Μου άρεσε το ποίημα, μου αρέσει η μορφή του Δον Κιχώτη. Το διάλεξα, το μετέφρασα και μετά μου λέει ο Τίτος: «Ξέρεις πόσο ήμουνα όταν το έγραψα;» «Νέος, είναι νεανικό ποίημα», του λέω. «Είκοσι;» «Όχι, ήμουν δεκατεσσάρων».

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ

Τ.Π. Δεκαπέντε χρονών δημοσίευσα το πρώτο μου ποίημα σ’ ένα νεανικό περιοδικό της Κατοχής, λέγεται «Αν βρεις». Το θυμάμαι απέξω, να σας το πω; [απαγγέλει]: Αν ψάξεις, θα βρεις. Τίποτα κρυμμένο δεν μένει, σπάσε σκληρά τους δεσμούς που σφιχτά είναι δεμένοι. Και αν βρεις μηδέν, με τον χρόνο ρουτίνα θα γίνει, να χάσεις πρέπει, αν θες μια θύμηση παντοτινή να μείνει. Αυτό ήταν το πρώτο μου ποίημα που δημοσιεύθηκε. Να σας πω κι ένα από τα τελευταία μου, στις αρχές του κόβιντ, το 2020: Αντίπαλες δυνάμεις Τόση δύναμη έχει η αλήθεια που μπορεί τελείως να νικάει ακόμα και το πιο καλοστημένο ψέμα. Τόση δύναμη έχει το ψέμα που μπορεί να επανέρχεται και να πείθει παριστάνοντας μια νέα αλήθεια. [Τίτος Πατρίκιος, Ο δρόμος και πάλι, εκδ. Κίχλη, 2020]

Τ.Π. Αυτό το σκέφτηκα με τα fake news που λέγαμε. Τα ψεύτικα νέα… Το ψέμα πώς είναι στα ιταλικά; Μ.C. La menzogna.

Τ.Π. Α, όπως στα γαλλικά: le mensonge. Ν.Π. Ας κλείσουμε αυτήν τη συνέντευξη με το ποίημα που μόλις μας διαβάσατε και με την ελπίδα στη ζωή μας να κοιτάμε πάντα προς την αλήθεια. Σας ευχαριστούμε πολύ, κ. Πατρίκιε.

Τ.Π. Κι εγώ σας ευχαριστώ.

[ 99 ]

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ H ΈΛΕΝΑ ΚΑΡΑΘΆΝΟΥ (Γ1), H ΑΓΓΕΛΊΝΑ ΝΙΚΟΚΆΒΟΥΡΑ (Γ1)

KAI H ΜΑΡΓΑΡΊΤΑ ΡΆΜΠΟΥ (Γ1) ΣΥΖΗΤOYΝ ME TON

Τάσo Σακελλαρόπουλο Ο Τάσος Σακελλαρόπουλος γεννήθηκε το 1962 στην Αθήνα. Σπούδασε Ιστορία στη Σιένα. Εκπόνησε διδακτορική διατριβή στο Πανεπιστήμιο Κρήτης με θέμα τον πολιτικό ρόλο του ελληνικού στρατού κατά την περίοδο 1935-1945. Ασχολείται με θέματα νεοελληνικής ιστορίας του 20ού αιώνα. Έχει επιμεληθεί συλλογικούς τόμους και ιστορικές εκθέσεις, μεταξύ άλλων την έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη με τίτλο «1821 Πριν και Μετά» (συνεπιμέλεια με τη Μαρία Δημητριάδου). Είναι υπεύθυνος των Ιστορικών Αρχείων του Μουσείου Μπενάκη. Στις 18 Οκτωβρίου 2025, ο Τάσος Σακελλαρόπουλος υποδέχτηκε την Πολιτιστική Ομάδα της Σχολής Μωραΐτη στα Ιστορικά Αρχεία του Μουσείου Μπενάκη. Οι μαθητές και οι μαθήτριες είχαν την ευκαιρία να δουν από κοντά τα χειρόγραφα της Πηνελόπης Δέλτα και του Γιάννη Ρίτσου, τις αφίσες του ΕΑΜ και του ΕΑΚ, τα αρχεία του Σικελιανού από τις Δελφικές Εορτές. Στη συνέχεια, ακολούθησε μια συζήτηση για την Ιστορία ως αντικείμενο μελέτης και για την πολιτική δράση του Βενιζέλου.

Αγγελίνα: Ο τρόπος με τον οποίο διδασκόμαστε την ιστορία είναι κατά βάση μια παράθεση ημερομηνιών, μαχών και προσώπων. Μένουμε στην πληροφορία και δεν προσεγγίζουμε την ουσιαστική γνώση. Πώς θα μπορούσε, κατά τη γνώμη σας, να αλλάξει αυτό;

Με καλή διδασκαλία και με εργασίες σε όλες τις τάξεις του Γυμνασίου και του Λυκείου. Οι εργασίες είναι το κλειδί για την ουσιαστική προσέγγιση ενός αντικειμένου. Στην ηλικία σας είναι φρέσκο το μυαλό ακόμα και οι διασταυρώσεις είναι γρήγορες και εύκολες. Η σύνθεση και η κριτική προσέγγιση σε μια εργασία είναι κομβικής σημασίας. Τώρα βέβαια με την τεχνητή νοημοσύνη όλα αυτά έχουν ίσως αλλάξει. Όπως και να έχει, όμως, η έρευνα βρίσκεται πάντοτε στην καρδιά της επιστήμης. Έλενα: Εμείς, η γενιά Ζ, αλλά και η νεότερη γενιά, έχουμε συνέχεια μαζί το κινητό. Έτσι φτάνουμε στην πληροφορία πολύ γρήγορα. Και κυρίως: χωρίς κόπο. Θεωρείτε ότι αυτό μας επηρεάζει;

Είναι σίγουρα θετικό το ότι προσεγγίζετε μια πληροφορία σε εξαιρετικά σύντομο χρονικό διάστημα. Το ερώτημα, ωστόσο, είναι κατά πόσο η πληροφορία αυτή γίνεται γνώση, σας μένει. Το γεγονός ότι εκτίθεστε σε διαδοχικές πληροφορίες, συχνά ετερόκλητες, πιέζει το μυαλό σας να είναι διαρκώς σε κίνηση, σε εγρήγορση. Εγώ έκανα ένα μικροπείραμα προχθές. Διάβασα από το τηλέφωνό μου ένα αστυνομικό μυθιστόρημα και διαπίστωσα ότι είναι διαφορετικά τα δέκα λεπτά ανάγνωσης ενός εντύπου από τα δέκα λεπτά ανάγνωσης στο κινητό, κυρίως ως προς το εύρος των ερεθισμάτων που συναντάμε. Στα δέκα λεπτά της έντυπης ανάγνωσης αντιμετωπίζου-

με λιγότερους περισπασμούς από τα δέκα λεπτά στο κινητό, στα οποία συναντάμε όλο τον κόσμο. Η διαφορά, λοιπόν, έγκειται στην αποσυμφόρηση της σκέψης που συντελείται με την ανάγνωση εντύπων. Έλενα: Θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε τις νέες τεχνολογίες σαν εργαλείο για την εκμάθηση της ιστορίας;

Φυσικά και θα μπορούσαμε. Οι νέες τεχνολογίες μάς προσφέρουν πολλές και διαφορετικές δυνατότητες, όπως η αναζήτηση λογοτεχνικών έργων, αρχείων, τεκμηρίων, επιστημονικών άρθρων. Έλενα: Πώς μπορούμε να δείξουμε αυτόν τον δρόμο στα ακόμη νεότερα παιδιά τα οποία χρησιμοποιούν το κινητό μόνο για να «σκρολάρουν»;

Εξαιρετικό ερώτημα. Και σπουδαίο κίνητρο για εσάς. Παντού και πάντα χρειαζόμαστε το κίνητρο. Για παράδειγμα, εάν κάποιος σας ζητήσει να δείτε μια σειρά δέκα εκπομπών στο YouTube, με τελικό στόχο να απαντήσετε σε ένα συγκεκριμένο ερώτημα, θα αναγκαστείτε να προσέξετε στην προσπάθειά σας ακριβώς να απαντήσετε. Βέβαια, αφού μιλάμε για κίνητρα και για την επιστήμη της Ιστορίας, έχουμε κρύψει μια σημαντική αλήθεια: η ιστορία δεν βγάζει λεφτά. Που είναι ένα βασικό κίνητρο. Και αν κανείς καταφέρει να επιβιώσει μέσα από την Ιστορία, αυτό θα γίνει αργά και δύσκολα. Μαργαρίτα: Είναι τελικά σκοπός ενός ιστορικού η αντικειμενικότητα;

[ 101 ]

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ

Ο σκοπός ενός ιστορικού πρέπει να είναι στο έργο του να ακουστούν όλα. Αν έτσι ορίζεις την αντικειμενικότητα, τότε ναι, αυτός είναι ο σκοπός του. Ο ιστορικός οφείλει να φωτίσει στο έργο του όλες τις απόψεις και να παρουσιάσει όλα τα γεγονότα. Αγγελίνα: Πιστεύετε πως ο Βενιζέλος ήταν πράγματι η κυρίαρχη προσωπικότητα του 20ού αιώνα; Εντοπίζετε λάθη ή σκοτεινά σημεία στην πολιτική του δράση και πώς κρίνετε την αντίδραση του Βασιλιά σε αυτά;

Ναι, ήταν στ’ αλήθεια η κυρίαρχη προσωπικότητα του 20ού αιώνα και ο μόνος που επιτέλεσε σημαντικό εκσυγχρονιστικό έργο στην Ελλάδα. Προφανώς έκανε τρομερά λάθη και χρησιμοποίησε βία, όπως, για παράδειγμα, στην εκτέλεση των έξι. Η αντίδραση όμως του καθεστώτος, του βασιλιά και της Αυλής δηλαδή, ήταν ιδιαίτερα έντονη. Ο Βλάχος (αρχισυντάκτης της Καθημερινής), για παράδειγμα, θεωρούσε ότι οι ενέργειες του Βενιζέλου θα οδηγούσαν σε ένα καθεστώς στο οποίο την εξουσία θα είχαν τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα. Αυτό εξηγείται επειδή ο Βενιζέλος εκφράζει τους εκτός κατεστημένου Έλληνες. Για παράδειγμα το 1909, η επανάσταση στο Γουδή, συμπεριλαμβάνει και νεαρούς υπαλλήλους. Αργότερα, το μίσος προς τον Βενιζέλο και ό,τι πρέσβευε κορυφώθηκε. Το 1916, μέσα στην καρδιά του Διχασμού, στα Νοεμβριανά όπως ονομάζονται, οι αντιβενιζελικοί, συγκεκριμένα οι επίστρατοι του φιλοβασιλικού στρατιωτικού συνασπισμού του Μεταξά, καταστρέφουν το μουσείο Μπενάκη, το σπίτι τότε του Εμμανουήλ Μπενάκη, και τον παίρνουν κρατούμενο με την απειλή ότι θα τον σκοτώσουν. «Χτυπήσαν» ό,τι βενιζελικό υπήρχε, κατέστρεψαν τυπογραφεία, σπίτια, τα πάντα. Χτυπήσαν ακόμα και νεαρούς εμπόρους της οδού Ερμού. «Χτύπησαν», δηλαδή, το καινούριο. Μαργαρίτα: Αναφέρατε τη δίκη των έξι. Πώς την ερμηνεύετε σε μία Ελλάδα που μόλις είχε βιώσει την καταστροφή;

Σε μια στρατοκρατική στιγμή, όπως η στιγμή του κινήματος επανάστασης του Πάγκαλου και του Πλαστήρα, ο στρατός ήταν σε έξαλλη κατάσταση. Ήταν μια τραγική στιγμή. Εκτός από έναν έξαλλο στρατό είχαμε και τους πρόσφυγες που είχαν έρθει εδώ και ζητούσαν εκδίκηση γιατί τους ξεριζώσαμε. Κάποιος έπρεπε, λοιπόν, να πληρώσει. Το πιο εύκολο ήταν να την πληρώσουν αυτοί που έχουν χάσει. Υπάρχει και ένα μυστικό στην εκτέλεση των έξι: με αυτήν ως τίμημα o στρατός αποκατέστησε την τιμή του και μπορούσε πλέον να έχει πολιτικό ρολό. Στις δικτατορίες Πάγκαλου και Κονδύλη οι βενιζελικοί αξιωματούχοι πήραν τα ηνία της χωράς, ακριβώς μετά το αίμα των έξι. Οι στιγμές ήταν τραγικές, όχι μόνο επειδή οι 800.000-600.000 άνθρωποι που είχαν

[ 102 ]

έρθει στα παράλια της χώρας δεν είχαν να φάνε, αλλά και επειδή επικρατούσε η απολυτή διάλυση. Αγγελίνα: Ήμασταν πολύ τυχερές που βρεθήκαμε εδώ, που μας ανοίξατε τα αρχεία του Μουσείου Μπενάκη, μας φιλοξενήσατε και μας ξεναγήσατε με αγάπη και προθυμία. Δυστυχώς, όλοι μας γνωρίζουμε ότι αυτό που συνέβη σήμερα εδώ, με εσάς και με εμάς, δεν είναι ο κανόνας. Δεν έχουν όλα τα παιδιά, οι συμμαθητές και οι συμμαθήτριές μας στα σχολεία της χώρας, τη δυνατότητα να έρχονται σε επαφή με ανθρώπους του πνεύματος και της επιστήμης, με ιστορικά ή άλλα αρχεία. Οπότε, εγώ θα επιμείνω στην αρχική μου ερώτηση: πώς θα γίνει να ασχοληθούν τα παιδιά της ηλικίας μου με την ιστορία;

Υπάρχει ιστορία για τους ιστορικούς και ιστορία για τον κόσμο. Το καλό είναι πως την ιστορία για τον κόσμο την κάνουν ιστορικοί. Έχει έτσι την ασφάλεια της επιστήμης. Ένα δάσκαλος μου, ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος, έλεγε ότι η πιο δύσκολη δουλειά του ιστορικού και η πιο αναγκαία είναι να δώσει στους ανθρώπους, στον μέσο αναγνώστη, ένα προϊόν υψηλής εκλαΐκευσης. Τι σημαίνει αυτό; Ένας άνθρωπος με υψηλή εξειδίκευση και στέρεα γνώση να δημιουργήσει κάτι που, ενώ περιλαμβάνει τη γνώση και τη συγκρότησή του ακέραια, είναι απλό και εύκολα προσβάσιμο σε εκείνον που δεν έχει αυτή τη γνώση και αυτή την εξειδίκευση. Πιστεύω πως το κλειδί για να είναι η ιστορία ταυτόχρονα ελκυστική και επιστημονική είναι ακριβώς αυτό. Και είναι στο χέρι του ιστορικού και στο χέρι του δασκάλου, όπως είπαμε και στην αρχή.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ H ΈΛΕΝΑ ΚΑΡΑΘΆΝΟΥ (Γ1)

KAI H ΜΑΡΙΆΝΘΗ ΓΚΈΣΟΥΡΑ (Γ1) ΣΥΝΑΝΤΟΎΝ ΤΗ

Νατάσσα Μποφίλιου Έλενα: Καλησπέρα, Νατάσσα! Πολύ χαιρόμαστε που σε γνωρίζουμε. Θα θέλαμε να ξεκινήσουμε αυτή τη συζήτηση, γυρνώντας πίσω στα σχολικά σου χρόνια. Πώς βίωσες αυτήν την περίοδο; Τι θυμάσαι πιο έντονα;

Τα σχολικά μου χρόνια ήταν πάρα πολύ γεμάτα, γιατί ήρθα από πολύ νωρίς σε επαφή με όλα αυτά που συναντάς όταν ενηλικιώνεσαι στον κόσμο. Ήμουν ένα παιδί που διεκδικούσα τον χώρο μου και τις πεποιθήσεις μου, οπότε άλλαξα αρκετά σχολεία ψάχνοντας να βρω το κατάλληλο περιβάλλον για εμένα. Αυτό όμως μου έμαθε ότι πρέπει να παλεύεις, να υπερασπίζεσαι τον εαυτό σου, να υπερασπίζεσαι το δίκιο. Τη σχέση μου με αυτό που είναι δίκαιο την απέκτησα μέσα στο σχολείο. Βέβαια, αυτό που έχω να θυμάμαι είναι τα τρία τελευταία χρόνια του λυκείου, τα οποία παρά το άγχος των πανελληνίων νομίζω πως ήταν τα ωραιότερα της ζωής μου. Τότε συνάντησα τις φίλες μου, συνάντησα ανθρώπους που τους αγαπούσα. Και πέρασα υπέροχα ακόμη και μέσα στο άγχος. Μαριάνθη: Άρα η εμπειρία των πανελληνίων σού ήταν ευχάριστη;

Η εμπειρία των πανελληνίων μού ήταν πάρα πολύ δυσάρεστη, γιατί έδωσα 14 μαθήματα. Ήταν η χρονιά που δίναμε και στη δευτέρα και στην τρίτη Λυκείου και ήταν δύσκολα γιατί είχε πάρα πολύ διάβασμα. Την περίοδο που γράφαμε δεν θυμάμαι πραγματικά να κοιμήθηκα. Ήμουν συνέχεια με το βιβλίο γιατί ήθελα πάρα πολύ να περάσω στο πανεπιστήμιο και είχα βάλει μόνο μία σχολή στο μηχανογραφικό μου. Ήθελα να σπουδάσω πολιτικές επιστήμες στην Αθήνα, τέλος! Οπότε έπρεπε να το κάνω. Αλλά μέσα σε όλο αυτό είχα πολλή υποστήριξη από την οικογένεια και το περιβάλλον μου.

τις πολιτικές επιστήμες, αυτό που ήθελα να σπουδάσω και ο λόγος που με έκανε να το θέλω, είναι αυτό που είμαι στη ζωή μου. Οπότε αυτό νομίζω πρέπει να ψάχνει ένας μαθητής: ποιος είναι. Και βάσει αυτού να διαλέξει τη σχολή στην οποία θα φοιτήσει. Γιατί είτε πας ψυχολογία, είτε πας κοινωνιολογία, είτε πας Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών, αν και δεν είναι οι ίδιες σχολές, αν είσαι ένας άνθρωπος κοινωνικός που ενδιαφέρεται για το σύνολο, που θέλει να διοχετεύσει την ενέργειά του κάνοντας κάτι με ανθρωπιστικό χαρακτήρα, όποια σχολή και αν πετύχεις θα είναι κοντά σε αυτό που είσαι. Οπότε ψάξτε να βρείτε τι είστε! Μαριάνθη: Είναι λίγο δύσκολο όμως...

Δεν είναι τόσο δύσκολο, αν μιλήσεις ειλικρινά με τον εαυτό σου. Πιστεύω ακράδαντα ότι υπάρχει μια φωνή μέσα μας από όταν είμαστε πολύ μικρά παιδάκια η οποία μας λέει την αλήθεια για εμάς. Μεγαλώνοντας, μαθαίνουμε να μην την ακούμε. Σωπαίνει και δυναμώνουν οι φωνές των γύρω μας. Γι’ αυτό οι άνθρωποι συχνά χάνουμε τον δρόμο μας. Έλενα: Εσένα σε όλη την πορεία της ενηλικίωσης ποιοι καλλιτέχνες μπορείς να πεις ότι σε επηρέασαν και σε διαμόρφωσαν;

Θα σας πω τι άκουγα ασταμάτητα στη Γ΄ Λυκείου. Άκουγα τον «Άσωτο υιό» του Πορτοκάλογλου, το «Χάλια» του Φοίβου Δεληβοριά, το «Τρύπιες Σημαίες» των Κατσιμιχαίων και έναν δίσκο του Τσαμπρόπουλου, ενός φοβερού πιανίστα, ο οποίος έπαιζε Σοπέν και το άκουγα την ώρα που διάβαζα. Ήταν μέσα στο «Δίφωνο», ένα μουσικό περιοδικό που έβγαινε τότε και έδινε δώρα CD.

Μαριάνθη: Είναι όμως σημαντικό ότι ήξερες τι ήθελες να κάνεις και είχες έναν στόχο.

Έλενα: Ποιος πιστεύεις ότι είναι ο ρόλος της τέχνης και του καλλιτέχνη στη διαμόρφωση της πολιτικής ιδεολογίας;

Ήξερα ότι ήθελα να κάνω κάτι που να αφορά τους ανθρώπους. Και τελικά, παρόλο που δεν ασχολήθηκα με

Δεν ξέρω αν μας επηρεάζουν οι καλλιτέχνες ή η ίδια η τέχνη γιατί αυτά τα δύο δεν είναι πάντα ταυτόσημα. Για

[ 105 ]

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ

να απαντήσω στην ερώτησή σου, τον θεωρώ θεμελιώδη. Δεν ξέρω πώς θα ήταν η ζωή μου χωρίς τους συγγραφείς που έχω διαβάσει. Το πρώτο παράθυρο στην τέχνη άνοιξε για εμένα από τα βιβλία. Παράλληλα με τις πανελλήνιες διάβαζα πολλά βιβλία, ήταν διέξοδος για μένα. Οι συγγραφείς που διάβασα και όλοι οι κόσμοι που έπλασα στο μυαλό μου μέσα από τα βιβλία διαμόρφωσαν τον χαρακτήρα μου και τα όνειρά μου. Για παράδειγμα, πολλοί ήρωες βιβλίων, όπως ο «Μάρτιν Ίντεν» του Jack London, σε κάνουν να πιστεύεις ότι όλα γίνονται και σε εμπνέουν να προσπαθήσεις. Επίσης, είχαμε μεγάλη σχέση με το πολιτικό τραγούδι. Εγώ μεγάλωσα στις πορείες και στα φεστιβάλ, ακούγοντας Θεοδωράκη, Χατζιδάκι, Μαρκόπουλο, Μικρούτσικο. Η μάνα μου κάθε βράδυ μάς διάβαζε ένα ποίημα, μας πήγαινε συνέχεια σε θέατρα. Θυμάμαι όταν διάβασα πρώτη φορά το «Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος» σκέφτηκα: εγώ έτσι θέλω να είμαι, θέλω να γίνω αυτό που ακούω σε αυτό το ποίημα. Αυτό σε επηρεάζει βαθιά, εφόσον ήδη έχεις την προδιάθεση να το ακούσεις. Σε ένα περιβάλλον με κλειστά παράθυρα, όσο και να φωνάζει κάποιος απ’έξω δεν θα το ακούσεις ποτέ. Μαριάνθη: Πιστεύεις ότι σήμερα ζούμε σε μια αντιηρωική εποχή;

Εντελώς. Ζούμε σε μία αντιηρωική εποχή, όχι επειδή λείπουν τα πρότυπα, αλλά επειδή η συνθήκη δεν επιτρέπει την ανάδειξη μεγάλων ιδεών και προσωπικοτήτων. Ζούμε σε ένα σύστημα που θέλει τους ανθρώπους πολύ μικρούς, γιατί έτσι είναι πολύ αδύναμοι. Μικρός δεν σημαίνει αποτυχημένος, μπορεί να είναι κάποιος τρομερά επιτυχημένος, αλλά λίγος και μικρός ως άνθρωπος, ως ύπαρξη. Αυτό είναι και το πιο συνηθισμένο, γιατί έτσι όπως είναι δομημένη η ζωή πια, είναι ευνοϊκό. Γιατί αυτός ο άνθρωπος κατευθύνεται, εξουσιάζεται και χειραγωγείται ευκολότερα. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχει μία μερίδα ανθρώπων που δεν συμβιβάζεται με αυτό και παλεύει, πιστεύοντας ότι σε όλους τους ανθρώπους αξίζει το καλύτερο. Η ιδεολογική κουβέντα πολλές φορές διέπεται από σύνθετους όρους και οικονομικές θεωρίες, ενώ είναι κάτι πολύ πιο απλό. Πρέπει όλοι οι άνθρωποι να έχουμε τις ίδιες ευκαιρίες, αλλά δεν τις έχουμε. Ζούμε σε ένα σύστημα βαθιάς αδικίας, οπότε όλα τα υπόλοιπα είναι περιττά. Έλενα: Με τον θάνατο του Σαββόπουλου ακούστηκε πολύ έντονα ότι ήταν ο «τελευταίος των μεγάλων». Πιστεύεις ότι κάτι τέτοιο ισχύει ή ότι υπάρχουν κι άλλοι ανερχόμενοι;

Σαφώς και δεν το πιστεύω. Έφυγε ένας σπουδαίος καλλιτέχνης, αλλά αυτός είναι ο κύκλος της ζωής. Η ιστορία δεν σταματάει, θα έρθουν άλλοι άνθρωποι τους οποίους θα γεννήσει η ιστορία, θα επηρεάσουν την εποχή τους

[ 106 ]

και θα είναι εξίσου σημαντικοί για τις επόμενες γενιές. Δεν πιστεύω όμως ότι αυτό μπαίνει σε κάποια ζυγαριά, γιατί κάθε ιστορική συνθήκη γεννά καλλιτέχνες που είναι καθρέφτες της. Αυτό μπορεί κάποιες φορές να είναι και δυσάρεστο, όπως για παράδειγμα τα είδη μουσικής που βλέπουμε σήμερα να ακούγονται πάρα πολύ έντονα. Όμως, δεν είναι τα είδη μουσικής που έχουν την ευθύνη· η κοινωνία και οι συνθήκες τα γεννούν. Το πολιτικό τραγούδι των κινημάτων, η μουσική του Θεοδωράκη, του Μαρκόπουλου, του Μικρούτσικου το γέννησε η εποχή. Ήθελαν όλοι να ενωθούν, να παλέψουν, να διεκδικήσουν. Τώρα δεν ζούμε σε μια τέτοια εποχή. Αυτό όμως κάνει κύκλους, θέλω να πιστεύω. Και όταν είσαι εδώ και αγωνίζεσαι πρέπει να είσαι και αισιόδοξος. Μαριάνθη: Άρα βλέπεις με αισιοδοξία τη νέα γενιά καλλιτεχνών;

Δεν το συζητώ! Φυσικά! Μαριάνθη: Γιατί συζητιέται πολύ ότι τείνει να επικρατήσει μια πιο απολιτίκ στάση στην τέχνη... Θεωρώ ότι έχει να κάνει πάλι με τις συνθήκες της εποχής. Όταν δεν υπάρχει μαζικό κίνημα, δεν υπάρχει και μαζική πολιτική μουσική. Υπάρχουν όμως πάρα πολλοί καλλιτέχνες με κοινωνική έκφραση. Γενικά είμαι αισιόδοξη με τους καλλιτέχνες που έρχονται τώρα, γιατί φέρνουν καινούριες σκέψεις, καινούριους ήχους, φτιάχνουν μια καινούρια φόρμα στο τραγούδι και είμαστε εδώ να το αγκαλιάσουμε και να προχωρήσουμε κι εμείς μαζί του! Έλενα: Πιστεύεις ότι με την επικράτηση των κοινωνικών δικτύων στη ζωή μας έχει αλλάξει και ο τρόπος με τον οποίον επιλέγουμε τα πρότυπά μας;

Δεν ξέρω αν έχει αλλάξει ακριβώς, γιατί παλαιότερα μπορεί να μην υπήρχε το tiktok που είναι ένας κουβάς με όλων των ειδών τα πρότυπα, αλλά υπήρχε η trash τηλεόραση. Πάντα υπάρχουν καλά και κακά πρότυπα και ο καθένας μπορεί να διαλέξει τι θέλει να πάρει και με ποια πληροφορία θέλει να έρθει σε επαφή. Το ίδιο ίσχυε πάντα, αν και δεν ήταν τόσο εύκολη η πρόσβαση. Όταν είχες την τηλεόραση έλεγε η μάνα σου «Δεν θα δεις αυτή την εκπομπή!». Τώρα είναι πολύ δύσκολο για έναν γονιό να βάλει όρια. Νομίζω όμως ότι μπορεί να είναι και χρήσιμα τα κοινωνικά δίκτυα, αν τα διαχειριστείς με τον κατάλληλο τρόπο. Όπως όλα στη ζωή είναι θέμα χειρισμού, στάσης και ωριμότητας. Σε ευχαριστούμε, Νατάσσα! Και ευχόμαστε να σε ακούμε για πολλά ακόμη χρόνια!

Κι εγώ σας ευχαριστώ! Να είμαστε γερές και να ζούμε μια όμορφη ζωή.

ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ ΜΕ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΖΩΗ

Science for All: Όταν η επιστήμη γίνεται δικαίωμα TΗΣ AΛΊΚΗΣ ΤΑΚΆ (IB2)

Όλοι μας έχουμε κάποια στιγμή γκρινιάξει όταν βλέ-

παμε στο σχολικό πρόγραμμα «εργαστήριο βιολογίας» ή προτιμήσαμε να μείνουμε στο διάλειμμα αντί να πάμε για πειράματα στο εργαστήριο χημείας, ίσως ακόμα και να ευχηθήκαμε να είμαστε σπίτι βλέποντας Netflix. Όμως, μήπως είμαστε τυχεροί που μπορούσαμε να τα αισθανθούμε όλα αυτά; Από τη γ΄ δημοτικού, συμμετέχω στην Ομάδα Ρομποτικής του σχολείου. Μέσα από τις αμέτρητες ευκαιρίες που μας προσφέρει έκανα και τα πρώτα μου μαθήματα coding. Όσο μεγάλωνα, συνειδητοποίησα πως η πληροφορική και ο προγραμματισμός είναι ο τομέας με τον οποίο θέλω να ασχοληθώ. Ταυτόχρονα, όμως, κατάλαβα πως πολλά παιδιά ίσως να μη βρουν ποτέ το πάθος τους για κάποιο μάθημα, λόγω της άνισης και μη ποιοτικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα. Μιλώ ιδιαίτερα για πρόσφυγες, για παιδιά από ευάλωτες κοινωνικές ομάδες και μαθητές χαμηλού εισοδήματος. Έτσι, αποφάσισα πώς ήθελα να γίνω η αρχή μιας αλλαγής και συν-ίδρυσα τον Μη Κερδοσκοπικό Οργανισμό (ΜΚΟ), Science for All. Ξεκινήσαμε με εβδομαδιαία μαθήματα STEM σε έναν μικρό ΜΚΟ, το «Be the Miracle». Θυμάμαι να πηγαίνω στο πρώτο μάθημα αγχωμένη, μήπως τα παιδιά δεν βρίσκαν τις δραστηριότητες που τους είχαμε ετοιμάσει ενδια-

φέρουσες. Αναρωτιόμουν αν θα μας πρόσεχαν. Όμως όλοι μου οι φόβοι και οι ανησυχίες διαλύθηκαν γρήγορα, όταν από το πρώτο κιόλας μάθημα γίναμε οικογένεια. Τα παιδιά ενθουσιάζονταν με το παραμικρό πείραμα, την παραμικρή κίνηση ενός ρομπότ. Ο ενθουσιασμός τους δεν βοήθησε μόνο αυτά να ονειρευτούν μεγαλύτερα πράγματα, ενέπνευσε και εμάς. Διοργανώσαμε ένα fundraiser με το οποίο καταφέραμε να μαζέψουμε αρκετά χρήματα για να οργανώσουμε ένα summer camp με δραστηριότητες STEM αλλά και τέχνες, να πάμε τα παιδιά μια εκπαιδευτική εκδρομή στο Πλανητάριο, αλλά και να δωρίσουμε φαγητό στον ΜΚΟ «Be the Miracle». Μέσα από αυτή τη δράση άλλαξε ο τρόπος που βλέπω τον κόσμο. Για πρώτη φορά ήρθα αντιμέτωπη με τη σκληρή πραγματικότητα της αδικίας που μας περιβάλλει. Είδα, όμως, ταυτόχρονα πώς ακόμα ένας μικρός ΜΚΟ, γίνεται μέρος ενός μεγαλύτερου σκοπού: να κάνουμε τη γνώση προσβάσιμη σε όλους και, μέσα από αυτήν, τον κόσμο λίγο καλύτερο. Όμως, ακόμη περισσότερο η δράση αυτή άλλαξε τον τρόπο που βλέπω τον εαυτό μου. Για χρόνια, το πάθος μου για το STEM ήταν κάτι καθαρά προσωπικό, η χαρά του να λύνω προβλήματα. Διδάσκοντάς το όμως σε άλλους, απέκτησε νόημα και σκοπό.

[ 109 ]

ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ ΜΕ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΖΩΗ

REMADE: Αναπλάθοντας την ομορφιά των ξεχασμένων THΣ ΚΑΤΕΡΊΝΑΣ ΣΟΦΙΑΝΟΎ (IB2)

Ηδημιουργικότητά μου στηρίζεται εκεί που ίσως οι άν-

θρωποι ξεχνούν να κοιτάξουν: ένα σκισμένο τζιν παντελόνι, έναν καμβά φθαρμένο από τον ήλιο, ένα ξεθωριασμένο κομμάτι ύφασμα. Μέσα από το Remade, πουλώντας αναδημιουργημένα ρούχα, αξεσουάρ και έργα τέχνης, βρήκα τον δικό μου τρόπο να «ξαναπλάθω» την έννοια της ομορφιάς με τα ίδια μου χέρια. Εκεί όπου συνήθιζα να περνάω τα απογεύματά μου κεντώντας λουλούδια πάνω σε παλιά παντελόνια, ανακάλυψα τον δρόμο που με οδήγησε στη δημιουργία αυτής της μη κερδοσκοπικής προσπάθειας, μιας πράξης αγάπης που καταφέρνει να μεταμορφώσει τα ξεχασμένα σε πολύτιμα. Δίνω ένα νέο νόημα σε όσα κάποτε πετάχτηκαν ή αγνοήθηκαν. Η ευχάριστη απασχόληση που είχε ξεκινήσει ράβοντας με τη γιαγιά μου από τη Ρουμανία, έχει αρχίσει να γίνεται κάτι πολύ μεγαλύτερο από ένα απλό χόμπι. Είναι πλέον τρόπος ζωής. Άρχισα να αναρτώ τα σχέδιά μου στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, δημιούργησα το δικό μου website και οργάνωσα μικρές παρουσιάσεις ενημέρωσης σε σχολικές εκδηλώσεις και bazaar. Στη διαδικασία αυτή, άρχισα να παρατηρώ πως τα περισσότερα κορίτσια δεν θα φαντάζονταν ποτέ να κρατούν μία tote bag κατασκευασμένη από φθαρμένα κομμάτια κουρτινών. Σκέφτηκα τότε ότι στη δική τους οπτική ανακλάται μια βαθύτερη κατάσταση: ακόμα και εγώ είχα μεγαλώσει μαθαίνοντας να φοβάμαι τις ατέλειες. Η αποστολή του Remade είναι να αλλάξει ακριβώς αυτό, θυμίζοντας πως το όμορφο δεν σχετίζεται απαραίτητα με το τέλειο: ένα πουκάμισο δεν δημιουργήθηκε για να μοιάζει πάντα καινούριο, ούτε κάθε βελονιά να στέκει απόλυτα ευθυγραμμισμένη, γεννήθηκε για να είναι Remade. Τότε κατάλαβα πως μπορούσα να χρησιμοποιήσω τη δημιουργικότητά μου για να προτείνω έναν διαφορετικό τρόπο σκέψης. Ξεκίνησα να συνεργάζομαι με το χριστιανικό ίδρυμα κοριτσιών «Αγία Άννα», κοντά στο σπίτι μου στην Αθήνα. Τις επισκεπτόμουν κάθε εβδομάδα. Δουλεύοντας με τέσσερα κορίτσια, όλα κάτω των έξι ετών, δημιούργησα ένα μικρό πρόγραμμα. Κάθε φορά

[ 110 ]

μάζευα ό,τι φαινόταν «άχρηστο»: ανακυκλώσιμα υλικά, παλιά υφάσματα, πουκάμισα που δεν έκαναν πια, και μαζί με τα κορίτσια φτιάχναμε κάτι πολύτιμο. Με αυτόν τον τρόπο αποδεικνύεται έμπρακτα πως ακόμη και τα πιο μικρά, παρατημένα κομμάτια μπορούν να μεταμορφωθούν σε ομορφιά. Και αυτό είχε ένα ξεχωριστό νόημα για μένα, γιατί ήλπιζα πως κάποια στιγμή θα πίστευαν το ίδιο και για τον εαυτό τους. Με ιδιαίτερη αγωνία να κάνω γνωστή αυτή τη δράση σε ένα μεγαλύτερο ακροατήριο, δημιούργησα το SPEAK: μια σειρά από διαδικτυακά κείμενα γραμμένα από κορίτσια από όλο τον κόσμο. Ένα κορίτσι από το Σαν Φρανσίσκο μίλησε για το podcast της σχετικά με την ψυχική υγεία, ενώ ένα άλλο από τη Βουλγαρία έγραψε για τις παραδόσεις της χώρας της. Σύντομα, είχα συγκεντρώσει πάνω από είκοσι κείμενα σε έναν και μόνο ιστότοπο, ανοιχτό σε όποιον ήθελε να τα διαβάσει. Το SPEAK έγινε το πρώτο νεανικό, μόνο για κορίτσια, συλλογικό blog της χώρας, μια φωνή από τις ίδιες τις νέες, που τις ενθάρρυνε να πιστέψουν στη δύναμή τους, εκφράζοντας την. Το Remade έχει μέχρι τώρα συγκεντρώσει το πόσο των 4.500 €, το οποίο διατέθηκε για την υποστήριξη νέων κοριτσιών και τη δημιουργική ενδυνάμωση. Για τους μαθητές που ονειρεύονται να δημιουργήσουν κάτι παρόμοιο, η δική μου εμπειρία μού έμαθε πως το να ξεκινήσεις μια μη κερδοσκοπική δράση ή μια δημιουργική πρωτοβουλία δεν απαιτεί τελειότητα ούτε μεγάλους πόρους. Ξεκινά από κάτι μικρό, κάτι που ήδη αγαπάς να κάνεις. Η διαδικτυακή παρουσία δυναμώνει την αποστολή σου και η διαφάνεια στις δωρεές χτίζει εμπιστοσύνη, ακόμη κι όταν τα ποσά μοιάζουν μικρά. Το σημαντικότερο από όλα, όμως, είναι να αφήσεις το εγχείρημα να αναπτυχθεί φυσικά, όπως ακριβώς το SPEAK: ξεπήδησε από ένα και μόνο κείμενο και έγινε μια ολόκληρη πλατφόρμα. Έτσι αποδεικνύεται πως μία ιδέα, μία βελονιά, ένας άνθρωπος είναι ήδη αρκετά για να σε θέσουν σε κίνηση.

ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ ΜΕ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΖΩΗ

[ 111 ]

ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ ΜΕ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΖΩΗ

[ 112 ]

ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ ΜΕ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΖΩΗ

Από παιδί στο γήπεδο H ΑΛΕΞΊΑ ΑΡΓΎΡΗ (Γ4)

ΣΥΖΗΤΆ ΜΕ ΤΗΝ ΕΛΠΊΔΑ ΤΙΚΜΑΝΊΔΟΥ (Γ6) ΓΙΑ ΤΟ ΒΌΛΕΪ

Αλεξία: Πότε ξεκίνησες βόλεϊ;

Ελπίδα: Από όταν θυμάμαι τον εαυτό μου. Η μαμά μου ήταν παίκτρια της Εθνικής Ομάδας, είχε πάει και στους Ολυμπιακούς! Εγώ από όταν με θυμάμαι παίζω βόλεϊ. Δεν έχει υπάρξει κάποια φάση της ζωής μου που να μην είμαι με μία μπάλα στα χέρια. Όταν έπαιζε η μαμά μου στο γήπεδο, ήμουν και εγώ εκεί, όταν είχε προπόνηση πήγαινα μαζί της. Α. Πώς νιώθεις για το επίπεδο στο οποίο έχεις φτάσει;

Ε. Ερχόμενη στην Αθήνα από τα Γιάννενα πριν από τρία χρόνια, σίγουρα δεν περίμενα να είμαι εδώ που είμαι σήμερα, ούτε περίμενα μέσα σε δύο χρόνια να ανέβω στην Εθνική Γυναικών, ούτε ξαφνικά από τη Β΄ Εθνική περίμενα να βρεθώ στην Α1. Α. Έχεις σκεφτεί ποτέ να σταματήσεις το βόλεϊ;

Ε. Όχι! Ποτέ! Δηλαδή ακόμα και τώρα, πριν δύο μέρες που είχα έναν μικρό τραυματισμό, είχα φρικάρει στο σπίτι, δεν ήξερα τι να κάνω! Φαντάσου ότι όταν ήμουν μικρή και έπαιζε η μαμά μου βόλεϊ, με καλούσαν οι φίλοι μου στα πάρτι κι εγώ δεν ήθελα να πάω, γιατί πήγαινα και έβλεπα τη μαμά μου. Όλη μου η παιδική ηλικία είναι μέσα σε ένα γήπεδο. Τώρα που έχω φτάσει λύκειο, έχω αρχίσει και βγαίνω το βράδυ μερικές φορές. Α. Τι νιώθεις όταν παίζεις βόλεϊ με την ομάδα σου και τι νιώθεις όταν παίζεις με την ομάδα της Εθνικής;

Ε. Με την ομάδα μου έχουμε σίγουρα πολύ καλή χημεία. Αυτός είναι ο δεύτερός μου χρόνος στο ΖΑΟΝ και φέτος είμαστε στην Α1. Στην ομάδα μου υπάρχουν και ξένες κοπέλες, οπότε έρχομαι σε επαφή με άλλους πολιτισμούς, με κορίτσια που έχουν άλλες συνήθειες. Σίγουρα μαθαίνεις από αυτές και κυρίως μαθαίνεις να συνεργάζεσαι με κορίτσια που έχουν επίπεδο πιο υψηλό από το δικό σου και περισσότερη εμπειρία. Στην Εθνική Ομάδα, από την άλλη, είναι διαφορετικό το συναίσθημα. Δηλαδή, εκπροσωπείς τη χώρα σου και βρίσκεσαι με κορίτσια που μπορεί να τα βλέπεις μία ή δύο φορές τον χρόνο, αλλά οι στιγμές που περνάτε είναι τόσο δυνατές

που πραγματικά δεν τις ξεχνάς τόσο εύκολα. Μπορεί με την ομάδα μου να βρίσκομαι κάθε μέρα, αλλά πιστεύω ότι τις πιο δυνατές φιλίες τις φτιάχνεις στην Εθνική. Είναι οι συνθήκες που το ευνοούν. Α. Πώς αντιμετωπίζεις την πίεση σε σχέση με το σχολείο και σε σχέση με τους αγώνες σου;

Ε. Επειδή μπήκα από πολύ μικρή στα «βαθιά», δηλαδή από τη στ΄ δημοτικού παίζω στο γυναικείο βόλεϊ, το άγχος μου στους αγώνες έχω μάθει να το διαχειρίζομαι και δεν νιώθω πλέον αγωνία. Ωστόσο, ο συνδυασμός με το σχολείο σίγουρα δημιουργεί τεράστια πίεση. Φεύγω στις 07.00 από το σπίτι και επιστρέφω στις 11.00 το βράδυ. Πολλοί καθηγητές δεν το καταλαβαίνουν αυτό, οπότε δημιουργείται μια έξτρα πίεση. Όπως, επίσης, στο επίπεδο που βρίσκομαι αυτή τη στιγμή στο βόλεϊ δεν ενδιαφέρει κανέναν προπονητή και αθλητή το σχολείο. Είτε μιλάμε για τους σχολικούς αγώνες είτε για τα μαθήματα. Δηλαδή, η δικαιολογία «έχω διάβασμα και δεν μπορώ να έρθω στην προπόνηση» δεν υπάρχει, γιατί είμαι επαγγελματίας. Από τη στιγμή που είσαι επαγγελματίας δεν έχεις καμιά δικαιολογία να λείψεις από την προπόνηση, ακόμη και άρρωστος πρέπει να πηγαίνεις κανονικά. Α. Πώς έχει επηρεάσει το βόλεϊ τον χαρακτήρα σου και τον τρόπο με τον οποίο βλέπεις τον κόσμο;

Ε. Σίγουρα το βόλεϊ έχει διαμορφώσει τον χαρακτήρα μου, γιατί έχω μάθει να είμαι πειθαρχημένη, έχω μάθει να λειτουργώ υπό πίεση, να διαχειρίζομαι το άγχος μου, να αντιμετωπίζω πολύ δύσκολες καταστάσεις. Επίσης, έχω μάθει να ζω μερικές φορές και σε συνθήκες που δεν είναι ιδανικές για έναν αθλητή. Στις προπονήσεις με την Εθνική Κορασίδων, για παράδειγμα, μέναμε σε εστίες ΕΠΑΛ, χωρίς ζεστό νερό και θέρμανση στα δωμάτια. Να φανταστείς, κάναμε μπάνιο και φεύγαμε λουσμένες από τα γήπεδα, διότι στις εστίες δεν είχε ντουζιέρες. Όλα αυτά είναι πράγματα που έχω μάθει να διαχειρίζομαι. Νιώθω τυχερή, όμως, γιατί έχω ζήσει τόσα πολλά μέσα από τον αθλητισμό που κάποιοι άνθρωποι μπορεί να μην τα ζήσουνε ποτέ.

[ 113 ]

ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ ΜΕ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΖΩΗ

Α. Θεωρείς σημαντικό να ασχολείται κανείς με τον αθλητισμό;

Ε. Σίγουρα παροτρύνω όποιον δεν αθλείται να αθληθεί, καθώς ο αθλητισμός μπορεί να τον βγάλει από πολλές δυσάρεστες καταστάσεις. Για παράδειγμα, στη δική μας τάξη, στη Γ΄ Λυκείου, σίγουρα θα βοηθούσε όλα τα παιδιά αν αφιέρωναν έστω και μία ώρα την εβδομάδα για να αθληθούν. Στα μικρά παιδιά θα συνιστούσα να αθλούνται όσο περισσότερο μπορούν, καθώς ειδικά στην εποχή μας, με την κυριαρχία της τεχνολογίας, έχει χαθεί η επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων. Με τον αθλητισμό οι άνθρωποι έρχονται κοντά, αισθάνονται ότι έχουν πλαίσιο και υποστήριξη. Α. Στο Πανελλήνιο Σχολικό Πρωτάθλημα το επίπεδο ήταν σίγουρα πιο εύκολο από αυτό που έχεις συνηθίσει με την ομάδα σου και με την Εθνική. Σου φάνηκε εύκολο να δεθείς και να συνεργαστείς με τα κορίτσια της ομάδας του σχολείου;

[ 114 ]

Ε. Ασφαλώς! Με αρκετά από τα κορίτσια του σχολείου ήμασταν μαζί από την Εθνική Κορασίδων, οπότε γνωριζόμασταν και ήταν εύκολο να δεθούμε. Α. Κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού στους σχολικούς αγώνες υπήρχε εμπιστοσύνη μεταξύ σας;

Ε. Σίγουρα υπήρχε εμπιστοσύνη. Και γιατί κάναμε κοινές προπονήσεις και διότι περάσαμε δύσκολες στιγμές μαζί που μας έκαναν να δεθούμε περισσότερο. Και αν κάποια στιγμή κάτι δεν πήγαινε καλά, πάντα βρίσκαμε τρόπο να το φτιάξουμε. Α. Σε ευχαριστώ, Ελπίδα! Εύχομαι καλή επιτυχία στις εξετάσεις και στους αγώνες!

Ε. Κι εγώ, Αλεξία! Καλή επιτυχία σε όλες και όλους μας!

ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ ΜΕ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΖΩΗ

Ο Μίκης και ο Μιχάλης TΟΥ ΦΊΛΙΠΠΟY ΚΟΛΑΓΚΡΆΝΤΕ (B2)

Συχνά ακούμε για τον Μίκη Θεοδωράκη ότι ήταν ένας

λαμπρός συνθέτης που μας άγγιξε όλους με τη μουσική του και ζει μέχρι σήμερα στη μνήμη μας. Φέτος έχουν περάσει 100 χρόνια από τη γέννησή του. Όσο ζούσε κυριάρχησε στην ψυχή μας και άνοιξε το μυαλό μας. Ήταν ένας δικός μας άνθρωπος. 100 χρόνια Μίκης Θεοδωράκης, λοιπόν. Με αφορμή την επέτειο από τη γέννησή του, στο Μέγαρο Μουσικής πραγματοποιήθηκαν προς τιμήν του συναυλίες από τις 29 Οκτωβρίου ως τις 30 Δεκεμβρίου. Φαντάζομαι τώρα αναρωτιέστε πού κολλάει ο Μιχάλης Τσουρέκας με τον Μίκη Θεοδωράκη. Ο Μιχάλης εδώ και αρκετά χρόνια παίζει βιολοντσέλο. Και δεν παίζει απλώς! Αλλά έχει αφοσιωθεί σε αυτό, με την ψυχή και με το σώμα του. Με φοβερή ακρίβεια και σκληρή δουλειά έχει φτάσει σε εξαιρετικό επίπεδο στην κλασική μουσική. Χάρη στους κόπους του και στο ταλέντο του βρέθηκε – δικαίως – στη θέση να παίξει στη συναυλία στο Μέγαρο για τα 100 χρόνια του Μίκη Θεοδωράκη. Εγώ δεν ξέρω να παίζω κάποιο μουσικό όργανο και, να πω την αλήθεια, δεν έχω ακούσει και τόσο Μίκη Θεοδωράκη. Ωστόσο, όταν δύο ταλέντα συναντιούνται είναι κρίμα να μην είσαι να δεις τι θα συμβεί. Για τον φίλο μου, λοιπόν, αποφάσισα να βγω από τη φούσκα μου της άγνοιας (δυστυχώς, πολλοί από εμάς ζούμε σε τέτοιες φούσκες μόνιμα) και πήγα στο Μέγαρο να παρακολουθήσω κάτι καινούριο, κάτι μεγαλύτερο από εμένα και εσένα. Έχω να πω ότι για πρώτη φορά στη ζωή μου δεν ήμουν θεατής στην τέχνη, αλλά την έζησα. Τα τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη τιμήθηκαν όπως τους άρμοζε. Από πολυτάλαντους μουσικούς με πάθος για το έργο τους. Ήταν όλοι φανταστικοί. Αλλά, ασφαλώς, για εμένα έλαμψε ο φίλος μου. Τα τραγούδια έριξαν χρώμα στο κοινό και ο μαέστρος με γρήγορες και ακριβείς κινήσεις, με αόρατες πινελιές, ζωγράφιζε με τη μουσική μπροστά σου. Ό,τι και να πω θα είναι λίγο μπροστά σε αυτό που έζησα. Αυτή η εμπειρία μού έδωσε την ευκαιρία να τιμήσω έναν σπουδαίο άνθρωπο, να θαυμάσω έναν καλό φίλο και για μια στιγμή να αισθανθώ κάτι συγκινητικό, κάτι σημαντικό. Σας ευχαριστώ, λοιπόν, Μίκη και Μιχάλη, για τη νοητή και ταυτόχρονα πραγματική συνεργασία σας.

[ 115 ]

ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ ΜΕ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΖΩΗ

Διάκριση στη 2η Ολυμπιάδα Τεχνητής Νοημοσύνης TΟΥ ΘΟΔΩΡΉ ΣΆΡΡΑ (Γ3)

Έχοντας προκριθεί από τον Πανελλήνιο Διαγωνισμό

Τεχνητής Νοημοσύνης και ενταχθεί στην Εθνική Ομάδα ΤΝ, έχοντας κάνει την κατάλληλη προετοιμασία, νιώθαμε έτοιμοι και ανυπομονούσαμε να φτάσουμε στο Πεκίνο, όπου θα διεξαγόταν η 2η Ολυμπιάδα Τεχνητής Νοημοσύνης (IOAI 2025). Ο διαγωνισμός συγκέντρωσε πάνω από 300 μαθητές από όλον τον κόσμο, οι οποίοι μοιράζονταν το ίδιο πάθος για την Τεχνητή Νοημοσύνη και τη γνώση γενικότερα. Από την πρώτη κιόλας μέρα αρχίσαμε να γνωριζόμαστε, συμμετέχοντας σε πολλές δραστηριότητες. Τη δεύτερη μέρα ξεκίνησε ο

[ 116 ]

διαγωνισμός. Πρώτα ήταν η ομαδική φάση, όπου έπρεπε να προγραμματίσουμε ένα αυτόματο ρομπότ. Μετά ακολούθησε η ατομική φάση. Κάθε μαθητής έπρεπε να λύσει έξι απαιτητικά προβλήματα μέσα σε δύο ημέρες. Τελικά, κατάφερα να κερδίσω το ασημένιο μετάλλιο! Η επίσκεψή μας στο Σινικό Τείχος, οι νέες γνωριμίες που έκανα και ο διαγωνισμός θα μου μείνουν για πάντα αξέχαστα. Αυτές οι οκτώ ημέρες με ενέπνευσαν να συνεχίσω με ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον την έρευνά μου στην Τεχνητή Νοημοσύνη.

[ 117 ]

Κ ο Τ

ό κ ι εντρ

ό κ ι τ ο ν ι Κο

Συμβούλιο ! η σ ά ρ δ … ε σ

Μέ την σα α πο Κο πό θυ υ δύ ινότη την ε πώ νότη σκολ τα α νασ πά ς να τα κ α α νέπτ χόλη χα νω α καθ αι ο ποκτ υξα σή μ ρά μ ά ο ο δ π της ό ό δηγώαδικό καν εξιότ υ με πρ λα ν μια τητ είς. ητες οσ α α ο α. Υπε φο πο μά Έμ υρά λα δα, αθα ς! μβ αλ Δέ άν λά σπ ω τη οιν αΒ λα στ αρ ά(

Χωρίς κ είναι ν αμία αμφιβο αι. Από λ με την τότε π ία η απάντησ δω το Κοινότητα έχ ου ασχολού η σ μ ω σπαθώ χολείο με άλ καταφέρει αι λ να ο σ μ ε άτι και κάθε ε αυτή τ πρ υκ η μαθητ ν εκδοχή του αιρία να δε οέ ίξ βρίσκο ς μου! Η ομ και στους σ ω ά υ ρει μια μαι φέτος μ δα στην οπ μο ο αγάπη αίσθηση σ ύ έχει προσ ία φ ς και ε υ λ λ ο γικότη έρίς την μπιστο τα λείο στ αξία που δίν σύνης που χ ς, ο Κ.Κ.Σ ωε ι α υ τ ό . δεν θ α τα είχ το σχοα νιώσ ει. Μία Τα μπουρ άκη (Α

IB2

)

1)

ΡΩΤΉΣΑ

Μ

ΑΣ ΑΠ Ε ΚΑΙ Μ

ΆΝΤΗΣΑ

Ν:

, ά κ ι λ ε τ Άξιζε, , η κούραση ς ο π ό κ ο ς ο ν ό ρ χ και ο ιερώσατε που αφ νότητα;

ι ο Κ ν η στ

Φυσικά. Το η ενέργεια μόνο σίγουρο είνα ι ρώνουμε και ο χρόνος που πως καθημεριν αφιεά για την τητα δεν π Κο ά σμα μετρά ει χαμένος. Το απ ινόο ει θα θυμόμ , γιατί θα είναι αυτό τέλεαστε. που Γιώργος Σ

κιαδόπου

λος (Α5)

συνεγια 3η ς το . .Σ .Κ ου Κ ιστεύω πω εν έλος τ δ π Είμαι μ χρόνια και όητο. Όχι, τε ν ύ χόμενη ει είναι αυτο επιστήμιο, ο με υ αν αξίζ για το παν ας το κάνο με ω μ υ το κάν ήμη. Όλοι ε. Γιατί ξέρο α τ φ φ για τη διαφερόμασ γήσει όμορ υν ρ γιατί εν να λειτου ι να υπάρχο λα ια ε πως γ τητα, πρέπ ιεκδικούν ό οι ό δ ι άλλ η Κοιν πα που κάποιο ιμένοω ία σ ο ό π ρ ο ε π π ρ για τα ύνται εκείνα παραπονιο απλώς γίνουν. α κη (IB1) ντας ν Πιπερά α ρ δ ν Αλεξά

[ 119 ]

, πολδουλειά χειροή λ λ ο π βλέπεις α έχει χτα Σίγουρ ραση αλλά . Στη «Νύ ι», α ύ ρ μ λή κο αποτέλεσ το «Πανηγύ α σ ό έ σ τ Μ , σ » . ν πια τια όυγέννω τεράσ Χριστο μοιβή είναι η με την Κοιν ς, υ σ α ο τ η ν π λ α ό ώ χ ρ η ν ενασ ετέυς ανθ από τη ωρίζεις νέο ματα, συμμ οχ ν γ γ σ ά τητα εις νέα πρ ονται στο ίν ίν γ α θ α α σ μ όλα ό χεις σε ίζει! ) ξ Α λος (Β2 λείο. δόπου Γενικού ια κ Σ ς ς η όεδρο Θανάσ Αντιπρ

Το να ασ χο και να αν ληθώ με την Κοιν ό α ήταν από λάβω αυτή την ευ τητα τις καλύτε θ ρες αποφ ύνη που πήρ α ά άτομα, σ . Γνώρισα φαντα σεις υν σ τές και μέσ εργάστηκα με κα τικά θ α από όλ α αυτά κα ηγηρα να αν τα τά την εμπισ ποδώσω την αγάπ φετοσύνη π η και ου σχολείο κ αι η Κοινό μας έδωσε το τητα. Βασίλειος Γεωργιόπ ουλος (Β4)

Φέτος, νιά στ στην πρώτη ο στην τ Κ.Κ.Σ. και τ μου χροελευτα ία μου αυτόχρονα σχολείο χ πονο π , νιώθω ένα μ ρονιά στο ό ρος το δεν είχα ν εαυτό νο παράψηφιότ τολμήσει να μου: που η θ δικασία τα νωρίτερα έσω υπο. Κάθε , κάθε κοινός συνεδρ δ σ ίαση, κ ιαμε γεμίζ τόχος που ά θε μ ε ρο χαρ ι ολοένα και ας ενώνει, περισσ ά και π ερηφά ότενια. Ντίνος

Παπαθ

ς του μέλο ικότηώ γ ι ε αγματ ιας αι κα ρ ς είμ ά στην π ό μέλος μΝαι, ο τ έ γ Φ λ ρ λ ε α ν ε ., ιας! Κ.Κ.Σ τος είμαι οικογένε ς. Ναι, η έ έ λ ς φ τα μορφη αι πολ λλά τίποπανέ θύνες είν ημένη. Α αίσθηση οι ευ αση αυξ εται την υμε κάτι κούρ ν συγκρίνί φτιάχνο τα δε όλοι μαζ 5) πως δικό! έλη (Γ Κωτσ ις μονα ρ ά Χ

Είμαι ε δ στην ο ώ με μια ομ ά π ταιριάζ οία οι περ δα παιδιών , ισσότε ουν ω ρ ς όμως έναν κ χαρακτήρες οι δεν ο . Κοινότ ητα ό ινό στόχο, να Έχουν σο κα Θέλω πάει η λύ ν προσπ α είμαι μέρ τερα γίνεται. ος αυ άθειας τής τη . Την νιώθου ς κο μ μας τη ε μετά από ύραση που ν χαρά. ερμηνεύω κα τις δράσεις ι τη βιώ νω ως Στέλιος Κωτσιό πουλο ς (Α5) Ταμίας

ανασίο

υ (Γ3)

μια κοισέφερε ποδέο ρ π ύ είο μο υ με α Το σχολ νθρώπων πο σε μια δύα ε σ α τ νότη γκάλια θελα, αι με α ζωής μου. Ή πο κ ε κ η τ χ ς ό η τ τ η ν άσ οιο ρ σκολη φ αι εγώ με κάπ νωμοσύνη κ γ , λοιπόν άσω την ευ ι στο ρ να είμα να εκφ ι αποφάσισα ργεια που σ νέ μου. Έτ ι εύχομαι η ε την αγάπη α ι κ ε σ . .Σ ώ μ Κ.Κ να αντα διαθέτω λάβει. (Γ6) που έχω Βλάχου Κυβέλη

[ 120 ]

οβιΗ φ ο! ι ε ζ ί ξ σχ ρα-α ια του α χει π αι ήτρ πλέον έ ν κ θ ι α ε α μ θει ότι ης – τη Αξίζ τ η νέ ιώ σμέν πέρσι ν ώπους αση ξε ρ ρ υ θ ύ ι γα λείο ους αν . Η κο ένει μ τ ς ι η ά ε ρ βρ ά τ η χα ότητ Κοιν ι, όμως IB2) α ού ( IB) ν α χνιέτ . ι οφ ρος τα ίνα Σ ντιπρόεδ ρ ε πάν τ Α Κα

.Σ. στο Κ.Κ τεία μου Μαθητική η θ η τ πό τη Μέσα α υμβολή μου σ συναρπασ ια μ η τ α ι α σ αξέκ υ τα διέν μπειρίες Κοινότη ρεία. Γέμισα ε ς, ήρθα σε ίε ο στική π έκανα νέες φιλ ρατικές διακ , ο ς ε μ τ η σ δ της χα με επαφή όησα την αξία ά. Η άμεση ν ιν , κατα στα κο δικασίες συμμετοχής έργειας στη ς ν ύ ε ο ι γ α υκ εν με ενερ η χρόνο ι μόνο δ επένδυσ ή Κοινότητα όχ τισε! ύ Μαθητικ ε αλλά με πλο σ (Γ2) εξάντλη εράκης ς Ελευθ α ν ο σ Ιά

Αυτ ό γάλ που μ ησ ρασ ιγου πορώ η η εν και ο ριά είν να πω α αξίζ ασχόλη χρόνο ι πως με μεε ς η σ ι η π μας ραγ με τ που α κούπει δίνει φ ματικά ην Κοι παιτεί ν ! μερ να βελ ωνή κ Μας ότητα αι μ ενώ ινότ τ ι ώ ν πρά η ν α ξεις τα στο ουμε τ ς επιτρ ει, ! έ σχο ην κ αθ λείο μας ηΜακ με ρίνα Κων

στα

Η εν ζει τ ασχόλη ο υπο ν κόπο ση με τ η τα μ ψηφιότη . Στην Α ν Κοινό ά τ ΄ τ α τ ι βλέπ α μο τυφ Λυκείο ητα αξ που ω. Ήμο υ άνοιξ λός. Σ υ έθεσ ίχο, κάθε μέ υν πλέοαν και έ ιγά σιγ α τ θυμ ην ίδια λος της ν σε μ μαθα ν ά ι ί ενθο α. Τρία ενέργε είχε τον α ομάδ α ι γαλ υσιασμ χρόνια α, την ίδιο στόα ώ ί συγ νει. Η α ός αντ αργότε δια προ ί κεκρ ρ ιμέν ίσθηση να μειώ α και οη ομ ν τ άδα ου ανή εται μεΚων κειν είνα στα σ ι μο ντίν ναδ τη ος Ξ ική. ανθ όπο υλο ς

ντιν

ίδη

(Γ1)

ναγκάζει . Δεν μας α 0% 10 ι ώ ζε ξί Α Ναι. . Είμαστε εδ μαστε εδώ εί να τη ό ίς ιν νε ο κα την Κ ύμαστε με . ει έσ ρ α ς και ασχολο με και μα υ ο έλ θ ε ή μ δ τα επει που περνά ούραση» Όλη η «κ ι αξίζει καη κούρασ κα ία α . ρ ω ι να εί ναι φοβερό οτέλεσμα εί θώς το απ φώτη (Α4) Χαρά Παπα

(Γ3) εδρο ς

Πρό

[ 121 ]

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΚΥΒΕΛΗ ΒΛΑΧΟΥ (Γ6)

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΚΥΒΕΛΗ ΒΛΑΧΟΥ (Γ6)