Phạm T.T. Tiên | ĐH Hoa Sen
TÂM LÝ HỌC PHÁT TRIỂN Bài 7. Giai đoạn vị thành niên
Mục tiêu bài học Sau buổi học này, sinh viên được kỳ vọng có thể: ¨ Mô tả và phân tích sự phát triển nhận thức ở trẻ vị thành niên: ¤ ¤
Thuyết PT nhận thức của Piaget Các quan điểm lý thuyết khác (xử lý thông tin và Piaget mới) n
¨
Mô tả và phân tích sự phát triển cảm xúc xã hội ở trẻ vị thành niên: ¤ ¤ ¤
¨
Chức năng điều hành nóng và lạnh
Thuyết tâm xã hội của Erikson Hình ảnh bản thân, lòng tự trọng, và ảnh hưởng của văn hóa Con đường đến bản sắc cá nhân
Vận dụng các kiến thức về phát triển ở lứa tuổi VTN trong việc nhận biết và tạo ra môi trường phát triển mang tính nâng đỡ cho sự phát triển tối ưu của trẻ VTN, chuẩn bị cho giai đoạn trưởng thành. @tienpham_hsu
Sự phát triển não bộ
@tienpham_hsu
@tienpham_hsu
Giai đoạn thao tác chính thức ¨
Thao tác chính thức (formal operations): Là giai đoạn thứ tư và cuối cùng trong thuyêt phát triển nhận thức của Piaget.
Bắt đầu từ 11 – 12 tuổi và kéo dài đến khi cá nhân bắt đầu suy nghĩ lý trí và có hệ thống về các khái niệm trừu tượng và sự kiện giả định (hypothetical events). ¤ Trẻ > 11 tuổi: What is possible is even more important than what is real! ¤ Giải toán: 2X + 5 = 15, X = ? ¤ Suy luận diễn dịch – giả thuyết (hypothetico-deductive reasoning) ¤ Suy luận quy nạp (inductive reasoning) ¤
@tienpham_hsu
Bài toán quả lắc của Piaget (1958)
Piaget’s pendulum problem: Yếu tố nào ảnh hưởng lên vận tốc đung đưa của quả lắc? 1) Chiều dài sợi dây 2) Trọng lượng quả lắc 3) Độ cao mà quả lắc được thả xuống @tienpham_hsu 4) Lực đẩy quả lắc
Suy luận mệnh đề (propositional thought) Osherson & Markman (1975): - Trẻ em và trẻ VTN - “Câu phát biểu sai, đúng, hay không chắc chắn?” 1. Tiền đồng (chip) trong tay tôi hoặc màu xanh hoặc là màu đỏ. 2. Tiền đồng trong tay tôi màu xanh và không phải màu xanh. - Hai điều kiện: (1) Tay gập lại, trẻ không thấy tiền bên trong màu gì; (2) Tay xòe ra, trẻ thấy tiền bên trong - Kết quả: - Trẻ nhỏ tập trung vào đặc điểm cụ thể của tiền đồng để kết luận về câu phát biểu. - Trẻ VTN phân tích tính logic của câu phát biểu (văn phạm). @tienpham_hsu
Nghiên cứu về giai đoạn thao tác chính thức ¨
Trẻ em (< 11 tuổi) có tư duy diễn dịch – giả thuyết được không? “All cats bark. Rex is a cat. Does Rex bark?” ¤ Trẻ 4-6 tuổi có thể lý luận logic khi chơi giả vờ và kèm theo lời giải thích, chẳng hạn: “Chúng ta giả vờ là mèo có thể sủa nhé!” (Dias & Harris, 1988, 1990) ¤ Tại sao trẻ suy luận logic kém? ¤
n
Trẻ gặp khó khăn trong việc kiềm hãm (inhibit) những kiến thức đã học (well-learnt knowledge) khi đánh giá những mệnh đề giả định. @tienpham_hsu
Nghiên cứu về giai đoạn thao tác chính thức ¨
Có phải tất cả mọi người đều đạt được giai đoạn thao tác chính thức?
@tienpham_hsu
Những quan điểm khác ¨
¨
¨
The information-processing approach: Giải thích sự phát triển nhận thức bằng cách quan sát và phân tích các tiến trình tinh thần (mental processes) có liên quan tới tiếp nhận và xử lý thông tin. Neo-Piagetian Theories: kết hợp lý thuyết của Piaget và tiếp cận xử lý thông tin, tập trung vào các khái niệm, chiến lược, và kỹ năng cụ thể thay vì mô tả một hệ thống chung duy nhất của các thao tác tinh thần tăng dần. Cognitive neuroscience approach: Đi tìm nguồn gốc sinh học của các tiến trình nhận thức và hành vi nhờ vào sự phát triển các công cụ nghiên cứu não bộ (v.d. fMRI) @tienpham_hsu
The teenage brain (2002) ¨
https://www.youtube.com/watch?v=FGaz_fHLHN U&t=1s
@tienpham_hsu
Nhắc lại: Chức năng điều hành ¨
Diamond (2013) Chức năng điều hành (executive function) liên quan đến khả năng kiểm soát từ trên xuống (top-down control) ¤ Được dùng khi tiến trình xử lý tự động hoặc cảm tính không đáng tin cậy ¤
@tienpham_hsu
Nhắc lại: Chức năng điều hành ¨
Ba thành phần cốt lõi (Diamond, 2013)
Trí nhớ làm việc
Là khả năng kiểm soát sự tập trung, hành vi, và suy nghĩ hoặc cảm xúc để làm việc phù hợp hơn trong hoàn cảnh hiện tại.
Linh động (switching)
Kiềm giữ (Inhibition) @tienpham_hsu
Là khả năng thay đổi góc nhìn về mặt không gian (perceptual/spatial), nhận thức (cognitive) và giao tiếp cá nhân (interpersonal).
Chức năng điều hành nóng và mát (hot vs. cool EF) •
‘Cool’ EF: Ø
•
¨
kiểm soát nhận thức, ra quyết định trừu tượng, không có động cơ thưởng phạt
Trên thực tế, các quyết định thường kèm theo động cơ/ yếu tố cảm xúc: Ø ‘Hot’ EFs (Zelazo & Carlson, 2012) Có bằng chứng cho thấy ‘hot’ EF cư
trú ở các hệ thống thần kinh khác. Iordan et al., (2013) @tienpham_hsu
Cool vs. Hot EF Top-down cognitive control
Top-down affect and motivation control
Fine-tuning / selection: motor, cognitive, emotional responses
Emotion processing
Attention Calibration: motor / cognitive responses
Aggression / performance monitoring @tienpham_hsu
Adapted from Rubia (2011)
Cool vs. Hot EF •
Các nhiệm vụ thuộc chức năng điều hành nóng (hot EF) thường liên quan đến các dạng thức thưởng hoặc phạt. Ø
Bệnh nhân bị tổn thương vùng não liên quan đến CNĐH nóng thường có xu hướng chọn những lựa chọn với kết cục tồi.
Ø
Não của trẻ nhỏ có cấu trúc giống như các bệnh nhân này hơn so với những người trưởng thành khác (não trẻ nhỏ phát triển đáng kể từ 35 tuổi). @tienpham_hsu
Cool vs. Hot EF ¨ ¨
•
• • •
Marshmallow task https://www.youtube.com/watch?v=Yo4WF3cSd9Q Trẻ em có thể phát biểu đúng rằng chúng hoặc một người khác nên làm gì. 50% trẻ 2t chờ được 20 giây. 85% trẻ 3t chờ được 1 phút Tiếp tục phát triển qua suốt GĐ thiếu nhi Ø
74% trẻ 4t chờ được 5 phút @tienpham_hsu
Cool vs. Hot EF Iowa Gambling Task
*50% loss*
+ $100
$100
*10% loss*
$2000 @tienpham_hsu
+ $50
$50
Cool vs. Hot EF Hot EF: Iowa Gambling Task
Nhóm tuổi lớn nhất cho thấy sự tiến bộ qua các nhiệm vụ. Có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm tuổi trong nhiệm vụ cuối cùng. @tienpham_hsu
Cool vs. Hot EF Cool EF: Stroop tasks
Có sự khác biệt trong thời gian phản ứng (reaction times) giữa nhóm nhỏ tuổi nhất và các nhóm lớn hơn. @tienpham_hsu
Cool vs. Hot EF: Ứng dụng ¨
¨
Bạn rút ra được kết luận gì từ các nghiên cứu về sự phát triển của chức năng điều hành? Tại sao kiến thức về sự phát triển của chức năng điều hành lại cần thiết trong việc hiểu về hành vi của trẻ ở giai đoạn vị thành niên?
@tienpham_hsu
Tại sao ta cần quan tâm đến CNĐH? ¨
¨
¨
¨
V.d. sức khỏe tinh thần, sức khỏe thể chất, thành tích học tập Trí nhớ làm việc có liên quan đến kết quả môn tiếng Anh; trí nhớ làm việc hình ảnh – không gian có liên quan đến tiếng Anh và Toán (St. ClairThompson & Gathercole, 2006) Xem thêm: Diamond (2013), Bảng ở trang 137 Câu hỏi thảo luận: Tại sao CNĐH có liên quan đến thành tích học tập của trẻ? @tienpham_hsu
Sự phát triển cảm xúc xã hội ¨
¨
¨
Erikson (1950): Trẻ vị thành niên phát triển ý thức về bản thân bằng cách điều hòa giữa bản sắc (identity) và mơ hồ về vai trò của chính mình (role confusion). Hiểu bản thân: Hình ảnh bản thân ở trẻ VTN trở nên phức tạp, có hệ thống, và nhất quán hơn dù có những biến đổi tùy theo bối cảnh. “When I am around my friends, who think that what I say is important, I’m talkative; but around my family, I am quiet because they’re never interested enough to listen to me.” (Damon, 1990, p.88 from Berk, pp 401). @tienpham_hsu
Hình ảnh bản thân (self-concept) Một trẻ 11.5 tuổi
Một trẻ 17 tuổi
@tienpham_hsu
Lòng tự trọng ¨ ¨
Self-esteem Trẻ đánh giá về chính mình ở nhiều chiều kích (dimensions): Quan hệ thân thiết ¤ Quan hệ lãng mạn ¤ Năng lực làm việc/ học tập ¤
¨
Câu hỏi thảo luận: Những yếu tố nào có thể tác động lên lòng tự trọng? ¤ Lòng tự trọng có thể dự báo điều gì? ¤
@tienpham_hsu
Ảnh hưởng của văn hóa ¨
Hình ảnh bản thân (self-concept) và lòng tự trọng (self-esteem) chịu ảnh hưởng của yếu tố văn hóa. Văn hóa và truyền thống dân tộc: Xã hội cá nhân (individualistic society) và xã hội tập thể (collectivist society) ¤ Phong cách làm cha mẹ (parenting styles) ¤ Ảnh hưởng từ bạn bè (peer influences) ¤
@tienpham_hsu
Who Am I?
@tienpham_hsu
Trò chuyện mẹ và con (Wang và cs., 2000)
@tienpham_hsu
@tienpham_hsu
Con đường đến bản sắc cá nhân ¨
James Marcia (1980): Đánh giá sự phát triển bản sắc bằng 2 tiêu chí chủ yếu trong lý thuyết của Erikson là khám phá (exploration) và cam kết (commitment) và đưa ra bốn đặc điểm bản sắc (identity statuses): ¤
¤
¤
¤
¨
Đạt được bản sắc (identity achievement): exploration + commitment Trì hoãn bản sắc (identity moratorium): exploration, NO commitment (yet) Kiểm soát bản sắc (identity foreclosure): NO exploration, commitment Khuếch tán bản sắc (identity diffusion): NO exploration & commitment
Một người có thể phát triển bản sắc bằng những con đường khác nhau. @tienpham_hsu
(Xem thêm: Berk, bảng 12.1, tr. 402)
Tóm tắt bài học ¨
Sự phát triển nhận thức ở trẻ vị thành niên: ¤
Thuyết PT nhận thức của Piaget
¤
Các quan điểm lý thuyết khác (xử lý thông tin và Piaget mới) n
¨
Chức năng điều hành nóng và lạnh
Sự phát triển cảm xúc xã hội ở trẻ vị thành niên: ¤
Thuyết tâm xã hội của Erikson
¤
Hình ảnh bản thân, lòng tự trọng, và ảnh hưởng của văn hóa
¤
Con đường đến bản sắc cá nhân
@tienpham_hsu