Vivo 4 vmbo-gt - hs 7

Slim leren, zeker slagen

Wil jij slim leren, zeker slagen?

Examenbundel

Oefen met echte examenopgaven per onderwerp en met complete examens. In het boek en online.

Oefenen, oefenen, oefenen

Uitleg b� de antwoorden

Oriëntatietoets geeft aan hoe je ervoor staat

Examenidioom

Speciaal voor de examens Duits, Engels en Frans.

Een grote woordenschat zorgt voor beter tekstbegrip

Duidel� ke voorbeeldzinnen

Ook voor de schoolexamens

Samengevat

De perfecte samenvatting om je voor te bereiden op je examen.

Zo leer je precies wat je moet weten.

Complete examenstof

R� tjes en defi nities

Geen lappen tekst

Zeker Slagen!

Zo leer je efficiënter leren.

J e leert hoe je moet leren

Hulp b� plannen

Je kr� gt zelfi nzicht en zelfvertrouwen

BIOLOGIE

4 VMBO-GT DEEL A

Beste leerling,

Dit boek gebruik je samen met de digitale leeromgeving. Het is van jou, dus je mag je aantekeningen erin schrijven. Na dit schooljaar mag je het boek houden.

Veel succes en plezier met de voorbereiding op je eindexamen biologie!

Team Vivo

COLOFON

Auteurs

Rob Melchers, Rik Smale, Willy Stein

Eindredactie

Ilse Gmelig, Ramon Verwijst

Taalredactie

Suzanne Loohuis en Marcella Sleeuwenhoek

Illustraties

Gemma Stekelenburg, Rogier Trompert, Marjolein Luiken

Ontwerp

Omslag: Carlo Polman - OudZuid Ontwerp

Binnenwerk: Tom Lamers - Reclamers

Opmaak

Crius Group, Hulshout

Omslagbeeld

Shutterstock / Jack.Q

Over ThiemeMeulenhoff

ThiemeMeulenhoff is een educatieve uitgeverij die zich inzet voor het voortgezet onderwijs en beroepsonderwijs. De mensen van ThiemeMeulenhoff zijn er voor onderwijsprofessionals – met ervaring, expertise en doeltreffende leermiddelen. Ontwikkeld in doorlopende samenwerking met de mensen in het onderwijs om samen het onderwijs nog beter te maken. We ontwikkelen lesmethodes die goed te combineren zijn met andere leermiddelen, naar eigen inzicht aan te passen en bewezen effectief zijn. En natuurlijk worden al onze lesmethodes zo duurzaam mogelijk geproduceerd. Zo bouwen we samen met de mensen in het onderwijs aan een mooie toekomst voor de volgende generatie.

Samen leren vernieuwen.

www.thiememeulenhoff.nl

ISBN 978 90 06 73128 6 Editie 1, druk 1, oplage 1, 2026 � ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2026

Alle rechten voorbehouden. Tekst- en datamining, AI-training en vergelijkbare technologieën niet toegestaan. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl.

De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd.

ClimatePartner

certified product climate-id.com/YI43H3

CO2 measure reduce contribute

INHOUD

Deel A

Hoofdstuk 7 Waarnemen en reageren 6

7.1 Hoe weet je lichaam wat het moet doen? 8

7.2 Het zintuigstelsel 13

7.3 Het zenuwstelsel 26

7.4 De huid 41

7.5 Horen 54

7.6 Zien 67

7.7 Hormonen 80

7.8 Gedrag 91

7.9 Alles in samenhang 106

7.10 Examenopgaven 108

Hoofdstuk 8 Voeding en verteren 120

8.1 Waarom kun je niet zonder voedsel? 122

8.2 Voedingsmiddelen en voedingsstoffen 130

8.3 Verteren van mond tot maag 145

8.4 Verteren van maag tot endeldarm 158

8.5 Het gebit 172

8.6 Gezond eten 186

8.7 Aanpassingen aan voedsel 201

8.8 Alles in samenhang 211

8.9 Examenopgaven 213

Register 221 Knipbladen 225 Illustratieverantwoording 229

Online vind je extra Examenvoorbereiding. Deze module helpt je de belangrijkste leerstof nog eens door te nemen, met een zelftoets per hoofdstuk, tips over hoe je kunt leren en extra examenopgaven om mee te oefenen.

Deel B

Hoofdstuk 9 Ademhalen en verbranden

9.1 Waarom haal je adem?

9.2 Ademhalen

9.3 Gaswisseling

9.4 Verbranding en energie

9.5 Gezond ademen

9.6 Aanpassingen aan de omgeving

9.7 Alles in samenhang

9.7 Alles in samenhang

9.8 Examenopgaven

Hoofdstuk 10 Transport

10.1 Hoe transporteert het lichaam stoffen?

10.2 Bloedsomloop

10.3 Het hart

10.4 Bloed

10.5 Lymfevaten

10.6 Transport van afvalstoffen

10.7 Alles in samenhang

10.8 Examenopgaven

Hoofdstuk 11 Afweer

11.1 Hoe beschermt het lichaam zichzelf?

11.2 Het afweersysteem

11.3 Immuniteit

11.4 Bloedgroepen

11.5 Van dier op mens

11.5 Van dier op mens

11.6 Alles in samenhang

11.6 Alles in samenhang

11.7 Examenopgaven

ZO WERK JE MET VIVO – De biologie van je leven

In Vivo vind je alles wat je nodig hebt voor de voorbereiding op je examen. Hieronder zie je alle onderdelen van een hoofdstuk uitgelegd.

1.1 Hoe hangt al het leven samen? In

STARTEN MET HET HOOFDSTUK

• Het hoofdstuk start met de grote vraag

Deze vraag ga je aan de hand van het hoofdstuk beantwoorden.

• De hoofdstukvraag staat in een overzichtstekening: het grote plaatje Daarin zie je de samenhang met andere hoofdstukken en de belangrijkste zaken van dit hoofdstuk om te onthouden.

• In de eerste paragraaf ontdek je waarom het onderwerp van het hoofdstuk belangrijk is, voor jouw leven én onze planeet. Ook ontdek je hoe het onderwerp samenhangt met andere onderwerpen in de biologie.

WERKEN MET DE PARAGRAFEN

• Bij de paragraaftitel zie je aan de iconen welke hoofdpunten uit het grote plaatje in de paragraaf terugkomen.

• Aan de leerdoelen zie je wat je in deze paragraaf gaat leren.

• Bij de practica ga je zelf iets onderzoeken: je docent bepaalt welke je gaat doen. Je vindt deze online.

• In de practica en opdrachten oefen je ook met verschillende vaardigheden die nodig zijn voor je examen. Bijvoorbeeld met een microscoop werken of tabellen gebruiken. Hiervoor zijn online vaardigheidskaarten te vinden.

• De paragraaf begint met een startopdracht. In deze opdracht ga je meteen actief aan de slag met het onderwerp van de paragraaf. Zo ontdek je wat je al weet en begrijp je de stof sneller en beter.

WERKEN IN HET BOEK OF ONLINE

Je kunt aan de slag in je leerwerkboek of online. In je boek vind je alles wat je nodig hebt: theorie en opdrachten. Deze staan natuurlijk ook online, plus handige extra’s.

Boek

• Theorie

• Opdrachten

• Examenvoorbereiding Online

• Theorie

• Opdrachten

• Examenvoorbereiding

• Verder oefenen op maat (Herhaling en Plus)

• Practica en vaardigheidskaarten

• Kennistoets en proeftoets

WERKEN MET DE PARAGRAFEN

• In de theorie zie je blauwgedrukte woorden: de belangrijkste begrippen

• In groene kaders staan weetjes. Je ziet bijvoorbeeld hoe het onderwerp van de paragraaf terugkomt in het dagelijks leven.

• Iedere paragraaf heeft acht basisopdrachten. Daarna is er een Terugkijkopdracht om te zien of je de leerdoelen al beheerst. Wat gaat goed en waar moet je nog aan werken?

• Online krijg je na de basisopdrachten een advies op maat om verder te oefenen: Herhaling of Plus. In het boek zie je ook altijd een herhaalopdracht en een plusopdracht

• Bij de opdrachten staat soms een icoon.

Staat bij opdrachten waar je samenwerkt met klasgenoten.

Staat bij opdrachten waar je iets moet doen. Leren door te doen!

Staat bij opdrachten waar je kritisch nadenkt.

ALLES IN SAMENHANG

• Je kijkt terug op het grote plaatje Begrijp je de verbanden en kun je de hoofdstukvraag beantwoorden met wat je hebt geleerd?

• Aan je docent kun je ook een samenvatting van het hoofdstuk vragen.

• Wil je verder oefenen? Met de afsluitende examenopgave in de Examenparagraaf oefen je de stof uit het huidige en andere hoofdstukken in combinatie.

• Met de online kennistoets en proeftoets controleer je of je de theorie goed hebt geleerd.

• Bij elke opgave hoort ook een hint je bij

EXAMENPARAGRAAF

• Hier vind je eindexamenopgaven die horen bij de theorie van het hoofdstuk. Bij elke paragraaf die over eindexamenstof gaat, horen één of meer opgaven. Ook is er een grote examenopgave waarin de stof van meerdere hoofdstukken wordt gecombineerd. Zo kun je je goed voorbereiden.

7 Waarnemen en reageren

INHOUD

Basis

7.1 Hoe weet je lichaam wat het moet doen?

7.3 Het

Afsluiting

VAARDIGHEDEN

- gedragsonderzoek doen - natuurwetenschappelijk onderzoek doen - tabellen en diagrammen maken

7.1 Hoe weet je lichaam wat het moet doen?

In dit hoofdstuk leer je over waarnemen en reageren. In het ‘grote plaatje’ zie je welke hoofdstukvraag en hoofdpunten daarbij centraal staan en welke verbanden er zijn met andere onderwerpen.

Welke verbanden zijn er?

H3 - Seksualiteit en voortplanten voortplantingsgedrag

H8 - Voeding en verteren glucose

1 Het grote plaatje

Wat leer je in dit hoofdstuk?

Hoe weet je lichaam wat het moet doen?

Zintuigen vangen prikkels op

Gedrag is een reactie op prikkels en ervaring

Hersenen verwerken prikkels en zetten die om in een reactie

Hormonen regelen lichaamsprocessen

Hoe leidt waarneming tot gedrag?

De kameleon is een bijzonder reptiel dat bekendstaat om zijn kleurveranderingen (figuur 2). Bij de kameleon werken een aantal orgaanstelsels met elkaar samen. Het zintuigstelsel helpt de kameleon zijn omgeving scherp waar te nemen. Zijn ogen kunnen onafhankelijk van elkaar bewegen. Het zenuwstelsel verwerkt en coördineert prikkels razendsnel. Het hormoonstelsel regelt processen zoals de groei en voortplanting van de kameleon. Al deze processen beïnvloeden zijn gedrag: van jagen met zijn lange kleverige tong tot paren met een soortgenoot. Hierdoor kan de kameleon niet alleen overleven, maar zich ook aanpassen aan wisselende omstandigheden in zijn leefomgeving.

Welke verbanden zijn er?

Bekijk het ‘grote plaatje’ in figuur 1.

• De voortplantingsorganen worden in de puberteit door hormonen geactiveerd. Door voortplantingsgedrag blijft de soort in stand (hoofdstuk 3).

• Koolhydraten in je voedsel worden verteerd tot glucose. Hormonen zorgen ervoor dat er voldoende glucose aanwezig is voor verbranding in de cellen (hoofdstuk 8).

Wat leer je in dit hoofdstuk?

Bekijk het ‘grote plaatje’ in figuur 1.

• Zintuigen vangen prikkels op.

Je ogen, oren, neus, tong en huid nemen je omgeving waar. Je zintuigen vangen prikkels op. Ze zetten de prikkels die binnenkomen om in elektrische signalen, die naar de hersenen gaan. Hierdoor kun je reageren op veranderingen in je omgeving.

• Hersenen verwerken prikkels en zetten die om in een reactie.

De signalen komen in je hersenen aan. Je hersenen verwerken deze informatie. Zij sturen een signaal naar spieren of klieren, die dan reageren. Soms doe je dingen onbewust, in een reflex. Daarbij zijn de hersenen niet betrokken.

• Hormonen regelen lichaamsprocessen. Hormonen regelen allerlei processen in je lichaam: de groei, de hoeveelheid suiker in je bloed en de geestelijke en lichamelijke veranderingen in de puberteit, maar ook hoe je reageert op stress.

• Gedrag is een reactie op prikkels en ervaring.

Je omgeving en je eerdere ervaringen hebben invloed op je gedrag. Een grote hond die op je af komt rennen, zorgt voor een specifieke reactie. Afhankelijk van eerdere ervaringen zal dat zorgen voor vluchtgedrag of juist knuffelgedrag.

2 Kameleon

OPDRACHTEN

1 De plaats van zintuigen in het lichaam

Kruis in het schema aan waar de verschillende zintuigen te vinden zijn.

ogen oren neus tong huid overal

gehoorzintuig

tastzintuig

smaakzintuig

temperatuurzintuig

pijnzintuig

gezichtszintuig

reukzintuig

drukzintuig

2 Een pen oppakken

Je pakt een pen van tafel, omdat je wilt gaan schrijven. Dat lijkt eenvoudig, maar in je lichaam moeten een heleboel dingen gebeuren.

a Wat gebeurt er in je lichaam?

Zet de zinnen in de juiste volgorde. Plaats de nummers 1-8 in de juiste vakjes.

De spieren in je arm trekken samen en pakken de pen.

Je pakt de pen op.

Je ziet de pen.

Er gaat vanuit het oog een signaal naar je hersenen.

De hersenen regelen ook hoe je spieren moeten samenwerken om de pen te pakken.

Er gaat een signaal van je hersenen naar de spieren in je arm.

De hersenen bepalen: ‘pak de pen’.

Je hersenen bepalen dat je wilt gaan schrijven.

b Is hier sprake van een reflex?

Leg je antwoord uit.

3

c Als je iets heets aanraakt, trek je je hand terug. Is dit een reflex?

Leg je antwoord uit.

Stress en je lichaam

Hormonen zijn stoffen die dingen in je lichaam regelen. Als je zenuwachtig of gestrest bent, komen hormonen vrij. Er gebeuren dan dingen in je lichaam en dat voel je. Je gaat een proefje doen dat dit laatste laat zien.

Dit heb je nodig:

• liniaal (30 cm)

Dit ga je doen:

1 Werk samen met een klasgenoot.

2 Laat je klasgenoot met een gestrekte arm gaan zitten, de duim en wijsvinger 2 cm uit elkaar.

3 Jij houdt de liniaal bovenaan vast, bij de 30 cm. Je klasgenoot heeft de liniaal bij de 0 tussen duim en wijsvinger (nog steeds 2 cm uit elkaar).

4 Zonder waarschuwing laat je de liniaal plotseling los.

5 Je klasgenoot moet de liniaal met duim en wijsvinger vangen.

6 Noteer bij hoeveel centimeter de liniaal is gevangen (hoe minder, hoe sneller de reactie).

7 Herhaal dit drie keer en noteer de resultaten in het schema.

8 Draai daarna de rollen om.

9 Vul de reactielengte in. 0–15 cm: snel, 15–30 cm: gemiddeld, meer dan 30 cm: traag.

Resultaat van een leerling na het uitvoeren van dit proefje poging waarde op de liniaal reactielengte 1 2 3

a Wat merkte aan je lichaam toen je wist dat de liniaal elk moment kon vallen?

b Waarom denk je dat je lichaam sneller reageert als je gespannen bent?

c Wat is de naam van de stof in je lichaam die ervoor zorgt dat je hart sneller gaat kloppen in spannende situaties?

4 Bijen als speurhond

Bijen reageren op de geur van suikerwater door hun opgerolde tong uit te steken.

Onderzoekers hebben bijen blootgesteld aan de geur van bepaalde explosieven en ze tegelijk suikerwater gegeven. Na enkele uren hadden de bijen geleerd hun tong uit te steken als ze de explosieven roken, ook als ze geen suikerwater kregen. Zulke getrainde bijen hoopt men in de toekomst te kunnen gebruiken om bijvoorbeeld bommen op te sporen.

a Welk zintuig zorgt voor het gedrag?

● het gehoorzintuig

● het gezichtszintuig

● het reukzintuig

● het smaakzintuig

● het tastzintuig

b Wat is de prikkel die ervoor zorgt dat de bijen hun opgerolde tong uitsteken?

c Zullen bijen hun opgerolde tong uitsteken als ze al veel suikerwater hebben gehad?

Leg je antwoord uit.

d Hoe zou je het gedrag van de bijen kunnen noemen?

e Geef een ander voorbeeld waarbij een beloning zorgt voor gedrag.

5 Hoe weet je lichaam wat het moet doen?

De grote vraag van dit hoofdstuk is: Hoe weet je lichaam wat het moet doen?

Wat is jouw antwoord op deze vraag?

Gebruik in je antwoord de informatie van deze paragraaf.

7.2 Het zintuigstelsel

Aan het eind van deze paragraaf kun je:

• de functies van het zintuigstelsel benoemen.

• inwendige en uitwendige prikkels benoemen.

• de functies van het zenuwstelsel benoemen.

• uitleggen hoe het zintuigstelsel en het zenuwstelsel samenwerken.

Bij deze paragraaf horen de volgende practicumopdrachten:

• Drempelwaarde

• Geur en smaak

Overleg met je docent of je deze practica gaat uitvoeren.

STARTOPDRACHT

1 Lezen met je vingers

Heb je je weleens afgevraagd hoe mensen die blind zijn een tekst lezen? In de negentiende eeuw heeft Louis Braille een speciaal schrift gemaakt voor mensen die blind of slechtziend zijn. Het bestaat uit combinaties van zes voelbare puntjes.

Deze paragraaf gaat over zintuigen.

a Noem drie voorbeelden van zintuigen.

b Waar zit het zintuig dat blinde mensen gebruiken bij het lezen van een tekst in braille?

c Brailletekens zijn soms ook te vinden op voorwerpen. Noem een voorbeeld van zo’n voorwerp.

d Schrijf hieronder je naam in braille.

e Schrijf hieronder een woord in braille en vraag of degene die naast je zit het kan lezen.

THEORIE

Het zintuigstelsel

In je omgeving zijn dingen te zien, te horen, te voelen, te ruiken en te proeven. Met een zintuig kun je prikkels uit je omgeving waarnemen (figuur 1). Alle zintuigen samen noem je het zintuigstelsel

Met je gezichtszintuig zie je, met je reukzintuig ruik je, met je gehoorzintuig hoor je en met je smaakzintuig proef je. In je huid bevinden zich verschillende zintuigen. Met tastzintuigen voel je en met temperatuurzintuigen neem je temperatuurverschillen waar. Koudezintuigen nemen een daling van de temperatuur waar, warmtezintuigen een stijging van de temperatuur. Pijn neem je waar met pijnzintuigen, dit zijn uiteinden van bepaalde zenuwen. Pijn waarschuwt je dat er iets aan de hand is.

zien ruiken horen proeven voelen

1 Vijf zintuigen

Zintuigen zetten prikkels om in impulsen. Dit zijn elektrische signalen die de zenuwen doorgeven naar het ruggenmerg en de hersenen (figuur 2).

prikkel impuls

2 Van prikkel naar impuls

Prikkels

De zintuigcellen in je oog nemen lichtprikkels waar, maar geen geluidsprikkels. De prikkel waarvoor een zintuigcel speciaal gevoelig is, noem je een adequate prikkel. Prikkels die de andere zintuigen kunnen waarnemen zijn: geluid met je oren, geur met je neus, smaak met je tong en druk, pijn, kou en warmte met zintuigen in je huid.

De prikkels die uit je omgeving komen, noem je uitwendige prikkels (figuur 3). Inwendige prikkels ontstaan in je lichaam. Ook pijn kan van binnen in je lichaam komen. Honger, dorst en hormonen kunnen ook inwendige prikkels veroorzaken.

3 Uitwendige prikkels in een box

Een impuls ontstaat alleen als de prikkel sterk genoeg is. De zwakste prikkel die net een impuls veroorzaakt, noem je de drempelwaarde. Een heel zacht geluid hoor je bijvoorbeeld niet, maar als het volume boven de drempelwaarde komt, dan hoor je het geluid opeens wél.

Het zenuwstelsel

De prikkels vanuit het zintuigstelsel worden in het zenuwstelsel verwerkt. Het zenuwstelsel gebruikt deze informatie vervolgens om de spieren en organen aan te sturen. Het zenuwstelsel bestaat uit de hersenen, het ruggenmerg en de zenuwen (figuur 4). Hersenen en ruggenmerg vormen samen het centrale zenuwstelsel

hersenen

ruggenmerg

Zenuwen bestaan vooral uit bundels lange uitlopers van zenuwcellen. Het zijn een soort ‘elektriciteitsdraden’ die impulsen doorgeven. Om een lange uitloper zit net als bij een elektriciteitsdraad een isolatielaag (figuur 5).

korte uitlopers

cellichaam

lange uitlopers

isolatielaag

5 Zenuwcel met uitlopers en isolatielaag

Het ruggenmerg bestaat grotendeels uit lange uitlopers van zenuwcellen. In het ruggenmerg komen veel zenuwen uit het lichaam bij elkaar. Het vormt de verbinding tussen de weefsels en organen in je lichaam en de hersenen. Het ruggenmerg wordt beschermd door de wervelkolom (figuur 6).

ruggenmerg

zenuw tussenwervelschijf

wervel

6 Wervels met ruggenmerg

De hersenen worden beschermd door de schedel. Ze verwerken de impulsen die vanuit de zintuigen komen. De hersenen zorgen ervoor dat je kunt nadenken over wat je voelt of ziet. Ze slaan ook herinneringen op in je geheugen. Daarnaast sturen je hersenen je spieren aan, zodat je kunt bewegen en praten. Ook regelen ze belangrijke levensprocessen waarover je niet hoeft na te denken, zoals je ademhaling en je hartslag. In je hersenen zitten verschillende soorten zenuwcellen die deze taken mogelijk maken.

Samenwerking zintuigstelsel en zenuwstelsel

Het zintuigstelsel en het zenuwstelsel werken samen. Prikkels uit je omgeving of in je lichaam worden door zintuigen waargenomen. De zintuigen zetten deze prikkels om in impulsen, die door de zenuwen worden doorgegeven. Het centrale zenuwstelsel verwerkt vervolgens die waarneming en reageert (figuur 7).

voorbeeld stap zintuigstelsel zenuwstelsel plaats

1. prikkel ontvangen verkeerslicht staat op rood X zintuig

2. prikkel omzetten in impuls X zintuig

3. impuls doorgeven X

door zenuw naar ruggenmerg

4. waarneming verwerken rood betekent stoppen hersenen

5. reactie bedenken ik ga stoppen hersenen

6. opdracht geven aan spieren knijp in de remmen hersenen

7. impuls doorgeven ruggenmerg naar zenuw X

7 Samenwerking tussen het zintuigstelsel en het zenuwstelsel

WIST JE DAT?

Zo ontdekken ratelslangen hun prooi

Ratelslangen hebben een bijzonder zintuig. Tussen hun ogen en neusgaten zit aan elke kant een klein kuiltje met zintuigcellen.

Dit zintuig kan infrarode straling (warmte) oppikken van andere dieren, zelfs in het donker. Zo kunnen ratelslangen hun prooi ‘zien’ zonder hun ogen te gebruiken!

Het warmtezintuig is zo gevoelig dat het temperatuurverschillen van minder dan 0,003 °C kan waarnemen. Daardoor weet de slang precies waar een warmbloedig dier (zoals een muis) zich bevindt. infraroodzintuig

Ratelslang

2 Zintuigen en prikkels

Genieten van de geur van versgebakken brood

a Welke twee functies hebben zintuigen?

b Vul het schema over de verschillende zintuigen verder in. zintuig plaats van de zintuigcellen functie van het zintuig gezichtszintuig oog zien gehoorzintuig reukzintuig smaakzintuig tastzintuig temperatuurzintuigen pijnzintuig

Het pijnzintuig

Pijn is vervelend, je hebt liever geen pijn. Toch is pijn nuttig.

a Waar bevinden pijnzintuigen zich?

b Wat is de functie van pijn?

4 Smaak

De zintuigcellen in je tong kunnen vijf basissmaken waarnemen: zoet, zuur, zout, bitter en umami. Als je iets proeft, werken je geur- en smaakzintuigen vaak samen.

Dit heb je nodig:

• bekerglaasje met suiker in water opgelost

• bekerglaasje met zout in water opgelost

• bekerglaasje met azijn in water opgelost

• bekertje water om de mond te spoelen

• 12 wattenstaafjes

Dit ga je doen:

1 Werk samen met een klasgenoot.

2 De een voert de proef uit, de ander is proefpersoon.

3 De proefpersoon doet de ogen dicht, steekt de tong uit en knijpt de neus dicht.

4 De ander dipt een wattenstaafje in een vloeistof en raakt daarmee de tong aan.

5 De proefpersoon raadt wat het is, de ander vult het schema in.

6 Schrijf in het schema ‘goed’ of ‘fout’.

7 De proefpersoon spoelt na elke poging de mond met een beetje water.

8 Dit doe je voor elke vloeistof twee keer in willekeurige volgorde. Gebruik voor elke vloeistof een nieuw wattenstaafje.

9 Draai daarna de rollen om. zoet zout zuur

eerste keer tweede keer

a Leg uit waarom alles anders smaakt als je verkouden bent.

b Zoek uit wat voor smaak umami is.

Je mag online extra informatie zoeken.

c Geef bij elke basissmaak een voorbeeld van een voedingsmiddel.

zoet:

zuur:

zout:

bitter:

umami:

d Noem een inwendige en een uitwendige prikkel die met eten te maken heeft.

5 Drugshonden

Op een vliegveld worden vaak honden gebruikt om drugs op te sporen. Het reukzintuig van een hond is veel gevoeliger dan dat van een mens. Drugshonden zijn getraind om meerdere drugs te kunnen opsporen.

Een drugshond aan het werk

a Wat is de adequate prikkel voor een drugshond?

b Noem een niet-adequate prikkel voor het reukzintuig van de hond.

c Wat kun je zeggen over de drempelwaarde voor het waarnemen van geur als je de mens met een hond vergelijkt?

● De drempelwaarde voor het ruiken van geur is bij mensen hoger.

● De drempelwaarde voor het ruiken van geur is bij mensen lager.

● De drempelwaarde voor het ruiken van geur is bij mensen en honden gelijk.

6

Onderdelen van het zenuwstelsel

Noteer de juiste begrippen achter de omschrijving.

ruggenmerg en hersenen samen

‘elektrisch stroompje’ dat de zenuwen doorgeven

hieruit bestaat een zenuw vooral

sturen de spieren aan

is de verbinding tussen organen en hersenen

het onderdeel van een zenuwcel waar de celkern zich bevindt

7 Pijn bij de Vierdaagse

Bij het lopen van de Vierdaagse krijg je pijn onder je voet. Je hebt een blaar.

a Welke zintuigen worden hier geprikkeld en waar zitten die zintuigen?

b Hoe lang is de langste uitloper van een zenuwcel naar het centrale zenuwstelsel ongeveer? Leg je antwoord uit.

c In welk onderdeel van het centrale zenuwstelsel komen de impulsen het eerst aan?

d In welk deel van het zenuwstelsel word je je ervan bewust dat je pijn hebt?

e Welk signaal zouden de hersenen naar je spieren kunnen sturen?

10 Terugkijken

Kijk terug op deze paragraaf.

a Hoe heb je de opdrachten per leerdoel gemaakt?

Noteer 0, – –, –, + of + +. 0 betekent: niets gemaakt. ++ betekent: alles goed.

Je kunt ... opdrachten score extra oefenen? (Herhaling en Plus)

1. de functies van het zintuigstelsel benoemen. 2, 3

2. inwendige en uitwendige prikkels benoemen. 4, 5

3. de functies van het zenuwstelsel benoemen. 6, 7

4. uitleggen hoe het zintuigstelsel en het zenuwstelsel samenwerken. 8, 9

H13

H11, P15, P16

H12

H14, P17

b Bekijk je scores van vraag a. Kies minstens één opgave waarmee je nog wil oefenen, nu of in voorbereiding op de toets.

TIP Noteer alvast enkele belangrijke begrippen uit deze paragraaf. Die heb je later nodig bij 7.9 Alles in samenhang

HERHALING EN PLUS

Online kun je extra oefenen met Herhaling en Plus. Opdracht 11 en 15 staan ook in je boek.

11

Inwendige en uitwendige prikkels

Geef in het schema met een kruisje aan of je te maken hebt met een inwendige of uitwendige prikkel.

inwendige prikkel uitwendige prikkel

een angstig gevoel

de geur van warme appeltaart

een koude douche

een volle blaas

vermoeidheid

het geluid van de bel

Vermoeidheid

15

Een niet-adequate prikkel

Licht is de adequate prikkel die je ogen kunnen waarnemen. Er is ook een andere manier om licht te kunnen zien.

Door een klap op zijn oog ziet de bokser sterretjes

Dit ga je doen:

1 Doe je ogen dicht.

2 Druk voorzichtig met je vingers op de zijkant van je gesloten ogen.

3 Laat los en doe je ogen weer open.

a Wat zie je gebeuren?

b Wat is in dit geval de prikkel?

c Hoe komt het dat een bokser na een klap op zijn oog sterretjes ziet?

d Wanneer zullen er eerder impulsen door de oogzenuw naar de hersenen gaan, bij druk of bij licht?

e Bij welke prikkel is de drempelwaarde het laagst: bij druk of bij licht?

EXAMENOPGAVEN

Bij deze paragraaf kun je oefenen met eindexamenopgaven. Overleg met je docent of je de eindexamenopgave Reddingshonden gaat maken.

7.3 Het zenuwstelsel

Aan het eind van deze paragraaf kun je:

• de functies en de bouw van verschillende zenuwcellen beschrijven.

• de functies en de bouw van de delen van het centrale zenuwstelsel beschrijven.

• het verschil uitleggen tussen een bewuste handeling en een reflex.

• de route beschrijven die impulsen van een bewuste handeling en een reflex afleggen.

Bij deze paragraaf hoort de volgende practicumopdracht:

• Blinde vlek

Overleg met je docent of je dit practicum gaat uitvoeren.

STARTOPDRACHT

1 Grote en kleine pupillen

De pupil is een ronde opening in het midden van de iris, het gekleurde deel van je oog. Door de pupil valt licht het oog binnen. Je gaat onderzoeken hoe de pupil reageert op veranderingen in lichtsterkte.

Kleine en grote pupil

Dit ga je doen:

1 Werk samen met een klasgenoot. Je kijkt bij elkaar wat er met de pupillen gebeurt.

2 Zorg dat je in een verlichte ruimte of bij een raam staat.

3 Dek beide ogen 30 seconden af met je handen.

4 Haal je handen weg. Je klasgenoot kijkt wat er met de grootte van je pupillen gebeurt.

a Wat gebeurt er met de grootte van je pupillen?

b Draai de rollen om. Je kijkt nu bij je klasgenoot.

Welke bewering over de proef is waar?

● De prikkel voor je ogen gaat van licht naar donker.

● De prikkel voor je ogen gaat van donker naar licht.

c Welke bewering is waar?

● Ik beslis zelf dat de pupillen kleiner moeten worden. Het is een bewuste handeling.

● De pupillen worden automatisch kleiner. Het is een reflex.

d Wat is denk je de functie van het groter en kleiner worden van de pupil?

THEORIE

Soorten zenuwcellen

Zenuwcellen zorgen voor: het doorgeven van impulsen vanuit je zintuigen, voor de onderlinge verbindingen in het centrale zenuwstelsel, én voor de impulsen die naar spieren of organen gaan. In het zenuwstelsel kun je daardoor drie soorten zenuwcellen onderscheiden: gevoelszenuwcellen, schakelcellen en bewegingszenuwcellen (figuur 1).

• Gevoelszenuwcellen sturen impulsen door een lange uitloper vanuit een zintuig naar het centrale zenuwstelsel.

• Schakelcellen bevinden zich in het centrale zenuwstelsel. Schakelcellen hebben alleen korte uitlopers. Ze vormen onderlinge verbindingen in het ruggenmerg en de hersenen en geven via korte uitlopers impulsen aan elkaar door.

• Bewegingszenuwcellen sturen impulsen door een lange uitloper vanuit het centrale zenuwstelsel naar een spier of klier.

zintuigcel

gevoelszenuwcel

1 Drie soorten zenuwcellen

spiervezels

schakelcel bewegingszenuwcel

Een bundel lange uitlopers noem je een zenuw. Er zijn gevoelszenuwen en bewegingszenuwen. Als zij samen een bundel vormen, noem je die bundel een gemengde zenuw.

De zintuigen zetten prikkels om in impulsen. De impulsen gaan via een gevoelszenuw naar het centrale zenuwstelsel. Daar geven schakelcellen de impulsen aan elkaar door. Vervolgens gaan de impulsen via een bewegingszenuw naar een spier of klier (figuur 2).

zintuigstelsel

zintuig

centrale zenuwstelsel

gevoelszenuwcel

impulsen

schakelcel

spierstelsel

spier

2 Zenuwcellen werken samen.

Het centrale zenuwstelsel

impulsen

bewegingszenuwcel

Het centrale zenuwstelsel is het controlecentrum van het lichaam. Het centrale zenuwstelsel bestaat uit het ruggenmerg, de hersenstam, de grote hersenen en de kleine hersenen (figuur 3).

3 Het centrale zenuwstelsel

hersenstam ruggenmerg kleine hersenen grote hersenen

• Het ruggenmerg verbindt de zenuwen uit je romp, armen en benen met je hersenen. Het is een dikke bundel lange uitlopers van zenuwcellen. Gemengde zenuwen splitsen zich vlak voor het ruggenmerg. De gevoelszenuwen gaan aan de rugzijde het ruggenmerg in, de bewegingszenuwen aan de buikzijde. De cellichamen van gevoelszenuwcellen liggen buiten het ruggenmerg bij elkaar in een zenuwknoop (figuur 4).

rugzijde

gemengde zenuw zenuwknoop

4 Doorsnede ruggenmerg

bewegingszenuw gevoelszenuw

• De hersenstam vormt de verbinding tussen je ruggenmerg en je hersenen. In de hersenstam worden lichaamsprocessen geregeld waarover je niet hoeft na te denken, zoals ademhaling, hartslag en lichaamstemperatuur.

• De grote hersenen verwerken de informatie vanuit de zintuigen. Je wordt je bewust van prikkels. Daarna kunnen impulsen ontstaan die je spieren of klieren aan het werk zetten.

• De kleine hersenen regelen de samenwerking tussen verschillende spieren. Bij ingewikkelde bewegingen (zoals een sleutel in een slot doen) werken veel spieren samen.

Bewuste

handelingen en reflexen

Het oppakken van een pen is een voorbeeld van een bewuste handeling. Je denkt erover na voordat je het doet. Hierbij zijn je grote en kleine hersenen betrokken. Een reflex is een vaste snelle en automatische reactie op een prikkel. Over een reflex hoef je niet na te denken. Je hebt daarbij je grote en kleine hersenen niet nodig. Als je iets heets aanraakt, trek je snel je hand terug (figuur 5). Dit is een voorbeeld van een terugtrekreflex. De snelle reactie beschermt je.

5 Je trekt je hand terug als je een heet voorwerp aanraakt.

Andere voorbeelden van reflexen zijn de pupilreflex en de kniepeesreflex (figuur 6). De kniepeesreflex is een strekreflex. Als je een harde tik krijgt op de pees onder je knieschijf, strekt je been zich automatisch.

zenuwknoop

gevoelszenuw

bewegingszenuwen spier

richting impulsen

zintuig

reflexhamer

ruggenmerg

6 Kniepeesreflex

Soms komen de impulsen bij een reflex uiteindelijk ook in je hersenen terecht. Als je bijvoorbeeld iets heets hebt aangeraakt, dan voel je de pijn na de terugtrekreflex. Dat is handig, omdat je daarvan leert.

Een baby heeft reflexen nodig om te overleven. Een voorbeeld daarvan is de zuigreflex (figuur 7). Die helpt de baby om voeding binnen te krijgen.

Van veel reflexen ben je je niet bewust. Voorbeelden daarvan zijn de pupilreflex uit de startopdracht en de reflexen die zorgen voor het bewaren van je evenwicht.

7 Aanraking van de mond zorgt voor de zuigreflex.

De route van de impulsen

De impulsen bij bewuste handelingen en reflexen verlopen via een aantal onderdelen van het zenuwstelsel. De exacte route is afhankelijk van een aantal factoren.

• Een bewuste handeling verloopt via de hersenen, een reflex niet.

• De impulsen volgen altijd de kortste weg tussen zintuigen en spieren.

Een voorbeeld van een bewuste handeling is het pakken van een appel. De route van de impulsen is dan als volgt:

oog → gevoelszenuw → hersenstam → hersenen → hersenstam → ruggenmerg → bewegingszenuw → spier

Een voorbeeld van een reflex is de terugtrekreflex bij het aanraken van een heet voorwerp.

De route van de impulsen bij de reflex is dan als volgt:

pijnzintuig → gevoelszenuw → ruggenmerg → bewegingszenuw → spier

WIST JE DAT?

Reactiesnelheid

Sprinters die bij een atletiekwedstrijd in de startblokken staan, mogen niet vóór het startschot beginnen met rennen. Als ze binnen 0,1 s na het startschot beginnen, wordt dit gezien als een valse start. Dit is omdat de impulsen vanuit het oor naar de hersenen en weer terug naar de beenspieren niet sneller kunnen gaan dan die 0,1 s. De atleet heeft dan niet gereageerd op het geluid van het startschot, maar gegokt wanneer de starter zou schieten. Een valse start kan leiden tot diskwalificatie.

Valse start

2 Zenuwcellen

a Welke twee beweringen over de richting van impulsen in een uitloper van een bewegingszenuwcel zijn juist?

■ Impulsen gaan van het centrale zenuwstelsel naar klieren.

■ Impulsen gaan van het centrale zenuwstelsel naar spieren.

■ Impulsen gaan van klieren naar het centrale zenuwstelsel.

■ Impulsen gaan van spieren naar het centrale zenuwstelsel.

b Bekijk de tekening van een zenuwcel.

Is deze zenuwcel een bewegingszenuwcel?

Leg je antwoord uit.

c Als het geen bewegingszenuwcel is, wat is het dan wel? Waar komt deze zenuwcel voor?

3 Schakelcellen

Naar welke zenuwcellen kunnen schakelcellen impulsen doorgeven?

■ naar gevoelszenuwcellen

■ naar bewegingszenuwcellen

■ naar andere schakelcellen

4 Het ruggenmerg

Bekijk de tekening van een dwarsdoorsnede van het ruggenmerg.

Q P R

a Welke namen horen bij de letters P, Q en R?

P =

Q = R =

b Bevinden zich bij een van de letters cellichamen van gevoelszenuwcellen?

Zo ja, bij P, Q of R?

nee ● bij P

bij Q ● bij R

c Waar bevinden de cellichamen van bewegingszenuwcellen en schakelcellen zich?

5 Plassen

Als de urineblaas vol is, gaan er impulsen via zenuwen naar het ruggenmerg. Via het ruggenmerg gaan daarna impulsen naar de grote hersenen. De hersenen bestaan uit verschillende delen met elk een eigen functie. Eén van die delen is het plascentrum in de hersenstam. Dit plascentrum geeft impulsen af die het plassen op gang brengen. Bij het plassen drukken spieren de blaas leeg.

In de tekening zie je een gedeelte van het centrale zenuwstelsel.

a Welk nummer geeft de hersenstam aan, waarin het plascentrum ligt?

b Noem twee andere functies van de hersenstam.

c Als de urineblaas vol is, gaan impulsen via zenuwen naar het ruggenmerg. Welke soort zenuwen zijn dit?

d Er gaan ook impulsen naar de grote hersenen. Welk nummer geeft de grote hersenen aan?

e Waarvan wordt je je dan bewust in de grote hersenen?

f Welk signaal geven de grote hersenen af?

g Zijn er bewegingszenuwen betrokken bij het plassen?

Zo ja, hoe weet je dat?

6 Koud in het lokaal

Nina krijgt kippenvel en wordt zich bewust van de oorzaak van de verandering van de temperatuur in het lokaal. Ze draait haar hoofd om en vraagt of ze het raam dicht mag doen.

a Noem een reflex en een bewuste handeling uit de tekst.

b In welk deel van het zenuwstelsel wordt Nina zich bewust van de temperatuurdaling in het lokaal?

c In welk deel van de hersenen ontstaan het eerst de impulsen waardoor zij haar hoofd draait?

7 Verschillende reflexen

In het schema zie je een aantal situaties waarbij reflexen optreden.

a Geef aan wat er gebeurt en waar dat gebeurt, bij een spier of een klier. situatie wat is de reflex? spier of klier

1 Je struikelt bij het hardlopen.

2 Je ruikt lekker eten.

3 Je snijdt uien.

4 Je krijgt stof in je neus.

5 Je verslikt je.

6 Je hand raakt een scherp voorwerp.

7 Je loopt in de kou in een T-shirt.

8 Je kijkt in een fel licht.

9 Je krijgt een tik op de pees onder je knie.

b Welk nummer in deze tabel geeft de kniepeesreflex aan?

c Welk nummer in deze tabel geeft de pupilreflex aan?

d Welk nummer in deze tabel geeft een terugtrekreflex aan?

e Welke nummers in deze tabel geven een strekreflex aan?

8

De route van de impulsen

Said gaat met zijn blote voet in een punaise staan. Hij trekt zijn voet snel omhoog. Daarna voelt hij de pijn.

a Waar bevindt het zintuig zich?

b Waar bevindt de spier zich die zijn voet omhoog trekt?

c Heb je hier te maken met een bewuste handeling of een reflex?

Leg je antwoord uit.

d Noteer de weg van de impulsen.

Begin met het zintuig in de voet.

9 Vrije trap

Een voetbalster gaat een vrije trap nemen.

In welke volgorde gebeuren de dingen in haar lichaam?

Zet de zinnen in de juiste volgorde door de nummers 1 t/m 7 ervoor te zetten.

Via de hersenstam, het ruggenmerg en een bewegingszenuw gaan de impulsen naar de spieren.

Haar ogen zetten lichtprikkels om in impulsen.

De grote hersenen verwerken de informatie en geven een opdracht aan de spieren.

De kleine hersenen regelen de samenwerking tussen de spieren.

De impulsen gaan via een gevoelszenuw, ruggenmerg en hersenstam naar de grote hersenen.

Ze legt de bal neer en kijkt naar de bal.

Haar beenspieren trekken samen, ze schiet.

10 Terugkijken

Kijk terug op deze paragraaf.

a Hoe heb je de opdrachten per leerdoel gemaakt?

Noteer 0, – –, –, + of + +. 0 betekent: niets gemaakt. ++ betekent: alles goed.

Je kunt ... opdrachten score extra oefenen? (Herhaling en Plus)

1. de functies en de bouw van verschillende zenuwcellen beschrijven.

2. de functies en de bouw van de delen van het centrale zenuwstelsel beschrijven.

3. het verschil uitleggen tussen een bewuste handeling en een reflex.

4. de route beschrijven die impulsen van een bewuste handeling en een reflex afleggen.

2, 3

4, 5

6, 7

8, 9

P17

P16

P15

b Bekijk je scores van vraag a. Kies minstens één opgave waarmee je nog wil oefenen, nu of in voorbereiding op de toets.

TIP Noteer alvast enkele belangrijke begrippen uit deze paragraaf. Die heb je later nodig bij 7.9 Alles in samenhang

H12

H13,

H11,

H14,

HERHALING EN PLUS

Online kun je extra oefenen met Herhaling en Plus. Opdracht 11 en 15 staan ook in je boek.

11

De grijpreflex

Als een baby iets aan zijn hand voelt, grijpt de baby het vast. Dit noem je de grijpreflex.

a Welke onderdelen van het centrale zenuwstelsel gebruikt de baby bij de grijpreflex?

● grote hersenen en hersenstam

● grote hersenen en kleine hersenen

● hersenstam en ruggenmerg

● kleine hersenen en hersenstam

● alleen ruggenmerg

b Wat is, denk je, de functie van de grijpreflex?

Dwarslaesie

Bij een ongeval heeft Orlando een dwarslaesie opgelopen. Hierbij zijn de zenuwbanen in zijn ruggenmerg beschadigd. De verbinding tussen de hersenen en de zenuwen is daardoor onderbroken. Een dwarslaesie kan in elk deel van het ruggenmerg voorkomen.

a Bekijk de tekening.

In welk deel van het ruggenmerg zorgt een dwarslaesie voor de meeste uitval: in deel A, B, C of D?

Leg je antwoord uit.

De bewegingszenuwen van de voet worden door het onderste deel van het ruggenmerg aangestuurd. Orlando heeft een dwarslaesie in deel B. Hij raakt met de zool van zijn blote voet een scherp voorwerp aan.

b Ontstaat er een terugtrekreflex?

Leg je antwoord uit.

c Voelt Orlando hierbij pijn?

Leg je antwoord uit.

EXAMENOPGAVEN

Bij deze paragraaf kun je oefenen met eindexamenopgaven. Overleg met je docent of je de eindexamenopgave De ziekte van Dercum gaat maken.

7.4 De huid

Aan het eind van deze paragraaf kun je:

• de functies van de huid benoemen.

• de bouw van de huid beschrijven.

• de functies van verschillende huidzintuigen benoemen.

• beschrijven hoe de huid je temperatuur regelt.

Bij deze paragraaf horen de volgende practicumopdrachten:

• Warmteafgifte

• Tastzintuigen

Overleg met je docent of je deze practica gaat uitvoeren.

STARTOPDRACHT

1 Zweten

Als je het warm krijgt, ga je zweten. In je huid zitten zweetklieren die zweet maken. Door zweet koel je af. Hoe werkt die afkoeling?

Dit heb je nodig:

• druppelflesje met aceton (nagellakverwijderaar) of alcohol 96%

Dit ga je doen:

• Laat een druppeltje aceton op je onderarm vallen.

a Welke twee dingen neem je waar?

b Voor verdamping is warmte nodig. Waar komt de warmte vandaan?

c Wat gebeurt er als warmte verdwijnt op het plekje op je arm?

● Daar wordt het warmer.

● Daar wordt het kouder.

● Daar blijft de temperatuur gelijk.

d Wat gebeurt er dus als je zweet en dat zweet verdampt?

e Als je zweet op je voorhoofd hebt, kun je het dan beter afvegen of het laten zitten?

Leg je antwoord uit.

THEORIE

De functies van de huid

De huid is het grootste orgaan en bevindt zich aan de buitenkant van je lichaam. De huid heeft een aantal functies:

• tegen de buitenwereld beschermen

De huid is waterdicht en beschermt je lichaam tegen uitdroging. De huid beschermt ook tegen beschadiging en voorkomt het binnendringen van ziekteverwekkers en schadelijke stoffen. De pigmentkorrels in je huid beschermen je tegen de uv-straling in zonlicht;

• vitamine D maken

Dit is onder andere belangrijk voor de groei en ontwikkeling van je skelet. Het grootste deel van de vitamine D die je nodig hebt, maakt de huid met behulp van zonlicht.

Vitamine D zit ook in voedsel, zoals vette vis;

• de omgeving waarnemen door zintuigen

Met de huid kun je voelen. Zintuigen in je huid kunnen aanraking, pijn, kou en warmte waarnemen;

• helpen bij het regelen van de lichaamstemperatuur

Een constante lichaamstemperatuur is belangrijk voor een goede werking van de organen. Zweetklieren in de huid helpen bijvoorbeeld bij het afkoelen (figuur 1).

De bouw van de huid

De huid is maar twee millimeter dik en bestaat uit een aantal lagen (figuur 2). De buitenste laag is de opperhuid. Deze is te verdelen in de hoornlaag en de kiemlaag. De hoornlaag beschermt je tegen de buitenwereld. Hij bestaat uit dode cellen en kan op plaatsen die veel gebruikt worden erg dik zijn, zoals op de voetzolen. Dat noem je eelt. De hoornlaag slijt aan de buitenkant af. In de kiemlaag, het onderste deel van de opperhuid, worden steeds nieuwe cellen en pigmentkorrels gemaakt.

talgklier

onderhuids bindweefsel spierlaag lederhuid hoornlaag haar kiemlaag haarzakje bloedvat haarspier zweetklier

opperhuid

2 Doorsnede van de huid

Zintuigen in de huid

De middelste laag van de huid is de lederhuid. Die bevat bloedvaten, zintuigen, zenuwen en klieren met een afvoerbuis. Zweetklieren maken zweet, dat helpt om af te koelen. De lederhuid bevat ook haarzakjes waar haren uit groeien. De haarspier die daaraan vastzit, kan samentrekken. Hierdoor gaat de haar rechtop staan. Talgklieren maken talg, een vettige stof die je haar en huid soepel houdt. In de puberteit neemt het aantal klieren in de huid toe. De onderste huidlaag is het onderhuids bindweefsel. Hier bevinden zich vooral vetcellen, die een isolerende laag vormen en beschermen tegen de kou.

In de lederhuid zitten tastzintuigen, drukzintuigen, warmtezintuigen, koudezintuigen en pijnpunten (figuur 3). De zintuigen in je huid nemen veranderingen waar. Als ze ergens mee in contact komen, sturen ze impulsen naar de hersenen. Als dat contact lang duurt en je zintuigcellen eraan gewend raken, dan wordt het aantal impulsen minder of stopt helemaal.

Dit noem je gewenning. Dat verklaart waarom je bijvoorbeeld na een poosje aan het koude water went als je gaat zwemmen.

De tastzintuigen zijn niet regelmatig over je lichaam verspreid. Ze zijn vooral te vinden in je vingertoppen, lippen, tong en geslachtsdelen. Op deze plaatsen is de huid heel gevoelig. Met je vingertoppen kun je zelfs een licht veertje voelen. Drukzintuigen liggen dieper in de huid. Ze reageren als op de huid wordt gedrukt.

Pijnzintuigen bestaan uit pijnpunten, de uiteinden van gevoelszenuwen. Ze zitten niet alleen in je huid, maar ook op andere plaatsen in je lichaam. Pijn waarschuwt je dat er iets aan de hand is. Als er weefsel stukgaat, worden de pijnpunten geprikkeld. Pas als de impulsen in de hersenen aankomen, neem je de pijn waar.

tastzintuig pijnzintuig warmtezintuig koudezintuig

drukzintuig

3 Zintuigen in de huid

Temperatuurregeling

De huid zorgt ervoor dat je lichaamstemperatuur constant blijft. Warmtezintuigen en koudezintuigen in je lederhuid nemen temperatuursveranderingen waar. Als het warmer wordt, merk je dat via je warmtezintuigen, als het kouder wordt via je koudezintuigen. Bij kou worden de bloedvaten in je huid nauwer. Er stroomt minder bloed door je huid en daardoor geeft je lichaam minder warmte af aan de buitenlucht. Haartjes gaan door spiertjes overeind staan, je krijgt kippenvel (figuur 4). Bij het samentrekken van deze spiertjes komt warmte vrij.

4 Kippenvel

Als je het warm hebt, dan worden je bloedvaten juist wijder. Je krijgt een rode kleur en je lichaam geeft warmte af. De zweetklieren maken zweet. Dat verdampt op je huid, waardoor je afkoelt.

WIST JE DAT?

Bah, levertraan

Zo’n zestig jaar geleden kregen veel kinderen in de winter dagelijks levertraan om voldoende vitamine D binnen te krijgen. Bijna ieder kind vond dat vreselijk! Het smaakte smerig en het stonk. Levertraan is een vloeistof gemaakt van de lever van kabeljauw. Het bevat veel vitamine D. Dat heb je nodig voor sterke botten en tanden als je nog in de groei bent. In de maanden met minder zonlicht maakt de huid te weinig vitamine D aan en dat werd door levertraan aangevuld. Tegenwoordig hoeven kinderen geen levertraan meer te slikken, omdat ze meestal genoeg vitamine D binnenkrijgen door vette vis, margarine of voedingssupplementen.

OPDRACHTEN

2 Functies van de huid

De huid heeft meerdere functies.

Welke functie van de huid hoort bij de situatie?

Je krijgt een rode kleur van inspanning.

Hiervoor heb je de zon nodig.

Een wond laat ziekteverwekkers binnen.

Er verandert iets in de omgeving.

3 Vitamine D

a In welke tijd van het jaar maakt je huid de meeste vitamine D aan?

● in de herfst en de winter

● in de lente en de zomer

● in de winter en de lente

● in de zomer en de herfst

b Leg je antwoord uit.

Een lepel levertraan

4

c Aan margarine is vitamine D toegevoegd.

Waarom doet de fabrikant dat? En waarom bij margarine?

Zonnebrandcrème

Zonnebrandcrème beschermt de buitenste huidlaag tegen schadelijke uv-straling en voorkomt verbranding, huidschade en huidkanker. Beschermingsfactor 30 van een crème betekent dat je 30× langer in de zon kunt blijven zonder te verbranden. Je moet je dan wel goed insmeren.

TIP Wil je meer weten over dit onderwerp? Scan de QR-code en bekijk het filmpje over zonnen.

a Geef in het schema met een kruisje de juiste onderdelen van de huid aan. hoornlaag kiemlaag lederhuid

Welke laag bestaat uit cellen die beschadigd raken door uv-straling?

In welke laag zijn pigmentkorrels te vinden?

Welke laag bevat talgklieren die de huid soepel maken?

Op welke laag smeer je zonnebrandcrème?

b Leo smeert zich goed in met een zonnebrandcrème factor 30. Hij verbrandt zonder crème binnen 20 minuten.

Hoeveel uur beschermt de crème hem?

Laat je berekening zien.

c Meestal duurt de bescherming door de crème minder lang dan je uitrekent met de beschermingsfactor.

Noem een reden waardoor dat komt.

5

Verschillende tatoeages

Lees de tekst en beantwoord de vragen in een groepje van 2-4 leerlingen.

Vanity heeft op vakantie een henna-tatoeage op haar onderarm laten zetten: een schildering op de huid met kleurstof. Rob gaat naar een tattooshop, waar met gekleurde inkt via naalden een afbeelding in de lederhuid van zijn arm wordt aangebracht.

Henna-tatoeage

Tatoeage met naalden

a Leg uit waarom een henna-tatoeage na een week of drie verdwenen is.

b Noteer een voordeel en een nadeel van de henna-tatoeage.

c Noteer een voordeel en een nadeel van de tatoeage met naalden.

d Welke soort tatoeage levert gevaar op voor de gezondheid?

Noem twee mogelijke gevaren.

e Wat zou jij doen?

Kies een van de volgende opties.

■ geen tatoeage

■ henna-tatoeage

■ tatoeage met naalden

■ weet ik nog niet

f Bespreek de antwoorden van jouw groepje met de rest van de klas.

Temperatuurzintuigen in de huid

In de huid bevinden zich verschillende zintuigen.

a In welke huidlaag zitten deze zintuigen?

b Je trekt een T-shirt aan. In eerste instantie voel je het T-shirt.

Wat gebeurt er met dat gevoel als je het shirt wat langer aan hebt?

Leg uit hoe dat komt.

c Welke zintuigen nemen temperatuurverschillen waar?

d Je onderzoekt met een proefje hoe je kou of warmte waarneemt.

Dit heb je nodig:

• een bekerglas met koud water van ongeveer 10 °C

• een bekerglas met lauw water van ongeveer 25 °C

• een bekerglas met warm water van ongeveer 40 °C (niet warmer, anders worden de pijnzintuigen geprikkeld)

Dit ga je doen:

1 Zet de bekerglazen in volgorde van temperatuur.

2 Steek je ene wijsvinger in het bekerglas met de laagste temperatuur en daarna in het middelste bekerglas.

Hoe voelt het water in het middelste bekerglas?

e Steek nu je andere wijsvinger in het bekerglas met de hoogste temperatuur en daarna in het middelste bekerglas.

Hoe voelt het water in het middelste bekerglas?

f Welke conclusie kun je uit dit proefje trekken?

g Met welke temperatuurzintuigen voel je dat het water warmer is?

Wenkbrauwpiercing

Op de foto zie je een wenkbrauwpiercing. Dit is een metalen naaldje dat door de lederhuid wordt geschoten.

De volgende tekening geeft een deel van de huid weer.

a Welke letter geeft de lederhuid aan?

b Kenneth beweert dat het aanbrengen van zo’n piercing geen pijn doet.

Leg met behulp van de tekening van de huid uit dat het aanbrengen wél pijn kan doen.

c Ook zegt Kenneth dat bij het aanbrengen van zo'n piercing nooit een bloedend wondje ontstaat.

Leg met behulp van de tekening van de huid uit dat bij het aanbrengen wél een bloedend wondje kan ontstaan.

Marathon

Yichen loopt een marathon. Tijdens deze topprestatie moet haar lichaam warmte afvoeren.

Welk van onderstaande processen bevordert de afvoer van warmte uit het lichaam?

● het samentrekken van haarspiertjes in de huid

● het verdampen van zweet op de huid

● het vernauwen van bloedvaatjes in de huid

9

Een stukje huid

De tekening laat hetzelfde stukje huid zien op twee kort na elkaar gelegen tijdstippen (1 en 2). In de tekening zie je een stukje huid met een zweetklier en een haar.

a Is het warmer of kouder geworden tussen tijdstip 1 en 2?

Leg je antwoord uit.

b Wat gebeurt er met de bloedvaatjes in de huid tussen tijdstip 1 en 2?

Leg je antwoord uit.

c Welke bewering over zweetklieren is niet waar?

● Het zintuig dat zweetklieren aan het werk zet, is een warmtezintuig.

● Zweetklieren bevinden zich in de lederhuid.

● Zweetklieren hebben een afvoerbuis.

● Zweetklieren worden aangestuurd door de hersenen.

10

Terugkijken

Kijk terug op deze paragraaf.

a Hoe heb je de opdrachten per leerdoel gemaakt?

Noteer 0, – –, –, + of + +. 0 betekent: niets gemaakt. ++ betekent: alles goed.

Je kunt ... opdrachten score extra oefenen? (Herhaling en Plus)

1. de functies van de huid benoemen. 2, 3

2. de bouw van de huid beschrijven. 4, 5

3. de functies van verschillende huidzintuigen benoemen. 6, 7

4. beschrijven hoe de huid je temperatuur regelt. 8, 9

H12, P16

H13, P15

H11

H14, P17

b Bekijk je scores van vraag a. Kies minstens één opgave waarmee je nog wil oefenen, nu of in voorbereiding op de toets.

TIP Noteer alvast enkele belangrijke begrippen uit deze paragraaf. Die heb je later nodig bij 7.9 Alles in samenhang

HERHALING EN PLUS

Online kun je extra oefenen met Herhaling en Plus. Opdracht 11 en 15 staan ook in je boek.

11

Stekende insecten

Muggen en wespen zijn insecten die steken. Een mug zuigt bloed op met zijn steeksnuit en spuit speeksel in om stolling te voorkomen. De gevolgen zijn jeuk en een lichte zwelling. Een wesp steekt met een angel. Het gif dat daarbij vrijkomt, zorgt voor een ontstekingsreactie, een zwelling en veel pijn.

a Zet de verschillen en overeenkomsten tussen de steek van een mug en een wesp in het schema.

mug wesp

Waarmee steekt het dier?

Wat wordt ingespoten?

Wat zijn de gevolgen?

b Tot welke huidlaag steken de mug en de wesp in ieder geval?

Leg je antwoord uit.

c De naam pijnzintuig is eigenlijk niet helemaal goed.

Wat is het verschil tussen het pijnzintuig en de andere zintuigen?

15

De huidlagen van een varken

Op de foto zie je een stuk varkensvlees.

Geef in de foto de volgende lagen met horizontale lijnen aan: lederhuid, spierlaag, onderhuids bindweefsel, opperhuid.

EXAMENOPGAVEN

Bij deze paragraaf kun je oefenen met eindexamenopgaven. Overleg met je docent of je de eindexamenopgave Acne gaat maken.

7.5 Horen

Aan het eind van deze paragraaf kun je:

• uitleggen wat geluid is.

• de functies en de werking van delen van het oor beschrijven.

• uitleggen hoe geluid door het oor wordt doorgegeven aan de hersenen.

• uitleggen hoe je lichaam in evenwicht blijft.

Bij deze paragraaf horen de volgende practicumopdrachten:

• Geluidsrichting

• Gehoortest

Overleg met je docent of je deze practica gaat uitvoeren.

STARTOPDRACHT

1 Horen met je schedel

Het is je misschien weleens opgevallen dat je stem bij een video-opname heel anders klinkt. Dat zit zo: bij de video-opname hoor je je stem uit de luidspreker alleen via luchttrillingen, net zoals anderen je horen. Als je praat, hoor je je stem via luchttrillingen, maar ook door trillingen van je schedel.

Dit heb je nodig:

• tafel

Dit ga je doen:

1 Tik met je vinger op de tafel.

2 Luister naar het geluid dat je hoort.

3 Leg nu je oor plat op het tafelblad.

4 Tik met je vinger op de tafel.

5 Luister naar het geluid.

a Hoe bereikt het geluid je oren als je niet met je oor op tafel ligt?

b Klinkt het geluid van het tikken met je oor op tafel hetzelfde?

c Wat is het verschil?

d Leg het verschil tussen de twee manieren van horen uit. Gebruik hierbij het woord geluidstrillingen.

THEORIE

Wat is geluid?

Als iemand gitaar speelt, dan brengen de snaren de lucht in trilling. Geluid is eigenlijk trillende lucht. Je oor vangt de trillingen op en geeft ze door aan de hersenen. Je wordt je dan bewust van het geluid (figuur 1).

1 Geluidstrillingen

Hoe sneller de lucht trilt, hoe hoger de toon. Het aantal trillingen per seconde druk je uit in hertz (Hz). Sommige trillingen zijn zo hoog of zo laag dat mensen ze niet kunnen horen. Als je ouder wordt, kun je steeds minder hoge tonen horen. Die tonen vallen dan buiten je gehoorbereik. Sommige dieren, zoals honden en vleermuizen, hebben een veel groter gehoorbereik dan mensen.

Geluid kan behalve hoog en laag ook hard (figuur 2) en zacht zijn. Geluidssterkte druk je uit in decibel (dB). Als je vaak geluiden van meer dan 80 dB hoort, kun je gehoorschade oplopen. Het is verstandig om oordopjes of gehoorbeschermers te dragen bij concerten of werk waar het geluid vaak harder is dan 80 dB.

TIP Wil je meer weten over dit onderwerp? Scan de QR-code en bekijk het filmpje over gehoorbeschadiging.

Bouw en functie van het oor

Je neemt geluid vooral waar via je oren (figuur 3). Je oorschelpen werken als een soort trechters en vangen zo het geluid op. De trillende lucht gaat via de gehoorgang naar het trommelvlies, dat daardoor ook gaat trillen De oorsmeerkliertjes in de gehoorgang maken oorsmeer, dat het trommelvlies soepel houdt. De drie gehoorbeentjes (de hamer, het aambeeld en de stijgbeugel) zitten vast aan het trommelvlies en geven de trillingen aan elkaar door. De gehoorbeentjes bevinden zich in een ruimte gevuld met lucht, de trommelholte. Dit deel van het oor noem je ook wel het middenoor. Uiteindelijk komen de trillingen bij het slakkenhuis terecht, waar de zintuigcellen liggen. Zij zetten de trillingen om in impulsen die via de gehoorzenuw naar de hersenen gaan.

hamer aambeeld stijgbeugel gehoorbeentjes

oorschelp trommelvlies

gehoorgang

3 Bouw van het oor

gehoorzenuw slakkenhuis oorsmeerklieren

trommelholte buis van Eustachius

2 Hard geluid

De trommelholte is door de buis van Eustachius verbonden met de keelholte. Normaal is deze buis dicht. Zolang de luchtdruk aan beide zijden van het trommelvlies gelijk is, geeft dat geen problemen. Je kunt er last van krijgen als je de bergen in gaat of in een vliegtuig zit.

De druk aan beide kanten wordt dan verschillend. Je trommelvlies kan daardoor niet goed trillen. Als je slikt of gaapt, gaat de buis open. Daardoor wordt de druk aan beide kanten van het trommelvlies weer gelijk.

Van het oor naar de hersenen

In het slakkenhuis bevindt zich het gehoorzintuig. Het slakkenhuis bevat vocht dat door geluid in trilling wordt gebracht. Door de trillingen ontstaan golfjes in het vocht.

Zintuigcellen hebben trilhaartjes die gevoelig zijn voor deze golfjes. Vooraan in het slakkenhuis liggen de haartjes die gevoelig zijn voor hoge tonen (figuur 4). De trillingen worden omgezet in impulsen, die via de gehoorzenuw naar de hersenen gaan. Je wordt je daar bewust van het geluid.

evenwichtsorgaan met halfcirkelvormige kanalen

zintuigcel met trilhaartjes

naar gehoorzenuw

4 Bouw van het slakkenhuis en het evenwichtsorgaan

gehoorzenuw

slakkenhuis

Het evenwichtsorgaan

Het evenwichtsorgaan bestaat uit drie halfcirkelvormige kanalen gevuld met vloeistof. Daarin bevinden zich de zintuigcellen met haartjes. Het evenwichtsorgaan neemt de stand van het hoofd waar en de bewegingen die je maakt. Als je je hoofd beweegt, komt de vloeistof in beweging en worden de haartjes geprikkeld. De prikkel van die haartjes wordt omgezet in een impuls, die via een gevoelszenuw naar je hersenen gaat. De hersenen sturen vervolgens je spieren zo aan dat je in evenwicht blijft.

Als je bijvoorbeeld in een remmende auto of een draaiende zweefmolen (figuur 5) zit, neemt je evenwichtsorgaan deze bewegingen waar en geeft ze door aan de hersenen. Als je uit de zweefmolen stapt, dan blijft de vloeistof in de kanalen nog even door bewegen. Het evenwichtsorgaan geeft dan door dat je nog draait, maar je ogen zien dat je al stilstaat.

Daardoor raken de hersenen in de war en sta je even niet erg stevig op je benen.

5 Ronddraaien op de kermis

TIP Wil je meer weten over dit onderwerp? Scan de QR-code en bekijk het filmpje Waardoor wordt je duizelig?

WIST JE DAT?

Wagenziek

Wagenziekte ontstaat doordat je evenwichtsorgaan andere signalen doorgeeft dan je ogen. Als je bijvoorbeeld leest in een rijdende auto, nemen je ogen weinig beweging waar, terwijl je evenwichtsorgaan juist beweging voelt. Deze tegenstrijdige informatie zorgt voor verwarring in de hersenen. Dit kan leiden tot misselijkheid, duizeligheid en zweten. Vooral kinderen tussen de twee en twaalf jaar zijn hier gevoelig voor. Frisse lucht, vooruit kijken en op de voorstoel zitten kunnen helpen. Ook bestaan er medicijnen tegen wagenziekte.

Wagenziek

OPDRACHTEN

2

Zacht, hard, laag, hoog

Er zijn zachte, harde, lage en hoge geluiden. Vul de juiste woorden in.

Als lucht , ontstaat er geluid.

De geluidssterkte wordt uitgedrukt in , de hoogte van het geluid in

Hoe

het geluid, hoe meer dB.

Hoe meer per seconde, hoe het geluid, hoe meer Hz.

Geluiden harder dan dB kunnen gehoorschade opleveren.

3 Naar muziek luisteren

Een muziekliefhebber gaat regelmatig naar festivals of luistert thuis met oortjes naar muziek. Op festivals is de geluidssterkte gemiddeld tussen de 95 en 105 dB, soms nog hoger. Oortjes kunnen ook 100 dB of meer produceren.

Op een festival kan de geluidssterkte erg

a Noem twee manieren om op een festival de geluidssterkte die je oren waarnemen te verlagen.

b Noem een manier om bij oortjes de geluidssterkte te verlagen.

hoog zijn.

c Een gehoorbeschermer dempt het geluid met gemiddeld 30 dB. Hoeveel dB geluid mag de muziek dan maximaal maken om geen gehoorschade te krijgen?

Laat je berekening zien.

4 Functies van onderdelen van het oor

Vul het schema in.

Noteer de functie achter de naam van het onderdeel. onderdeel functie

oorschelp

gehoorgang

oorsmeerklieren

trommelvlies

gehoorbeentjes

buis van Eustachius

slakkenhuis

gehoorzenuw

5 Buisjes in de oren

Als door een verkoudheid de buis van Eustachius niet goed werkt, kan er vocht in de trommelholte komen. Daardoor worden de trillingen niet goed doorgegeven en ga je slechter horen. Ook kunnen er oorontstekingen ontstaan. Als dat vaak gebeurt, zal de dokter in een onderdeel van het oor een buisje plaatsen, waardoor het vocht kan weglopen. Welk onderdeel is dat?

● de buis van Eustachius

● de gehoorgang

● het slakkenhuis

● het trommelvlies

6

De route van geluid

Geluidstrillingen worden opgevangen door je oorschelpen en gaan daarna langs een aantal onderdelen van het oor. Vervolgens wordt de trilling omgezet in impulsen, die naar de hersenen gaan.

Zet de onderdelen van oorschelp naar hersenen in de juiste volgorde door de nummers 1 t/m 9 ervoor te zetten.

slakkenhuis trommelvlies hamer gehoorgang hersenen stijgbeugel aambeeld gehoorzenuw oorschelp

7 Van prikkel naar impuls

a Hoe wordt de geluidsprikkel in het slakkenhuis omgezet in een impuls?

● De haartjes bewegen door trillende lucht in het slakkenhuis.

● De haartjes buigen door beweging van het vocht in het slakkenhuis.

● Doordat de gehoorbeentjes een impuls afgeven aan de gehoorzenuw.

● Doordat de haartjes tegen de wand van het slakkenhuis botsen.

b Door harde geluiden kunnen de haartjes beschadigd raken.

Op welke plek in het slakkenhuis zullen de haartjes het eerst beschadigd raken?

Leg je antwoord uit.

c Wat betekent dat voor de geluiden die je nog kunt horen?

8

Het evenwichtsorgaan

Je ziet een tekening van onder andere het gehoororgaan.

9

a Welke letter geeft het deel aan waarin zich het evenwichtsorgaan bevindt?

b Geef met een kruisje aan of het onderdeel is gevuld met lucht of met een vloeistof. lucht vloeistof

Je evenwicht testen

Je evenwichtsorgaan helpt je om rechtop te blijven staan. Het werkt samen met je ogen en spieren. Je gaat je evenwichtsorgaan testen.

Dit ga je doen:

1 Werk samen met een klasgenoot. Jullie gaan vier tests doen.

2 De een voert de test uit, de ander kijkt wat er gebeurt. Draai daarna de rollen om.

3 Noteer in het schema wat er gebeurt.

4 Maak daarna de opdrachten over de resultaten.

TIP Voer de tests uit in een veilige omgeving en wees voorzichtig.

Test 1: Ga rechtop staan met je ogen dicht. Houd dit 30 seconden vol. Wat gebeurt er?

Test 2: Draai 10 keer snel rond op de plek. Sluit je ogen en probeer stil te staan.

Test 3: Ga op één been staan. Eerst 30 seconden met je ogen open. Daarna 30 seconden met je ogen dicht.

Test 4: Sluit je ogen en loop 10 stappen recht vooruit. Kijk waar je bent uitgekomen.

a Noteer in het schema wat er gebeurt.

b Leg uit waarom je bij test 1 gaat wiebelen / uit balans raakt.

c Leg uit waarom je bij test 2 duizelig wordt.

d Leg uit waarom het moeilijker is om met je ogen dicht op één been te staan.

e Leg uit waarom je niet recht loopt met je ogen dicht.

10 Terugkijken

Kijk terug op deze paragraaf.

a Hoe heb je de opdrachten per leerdoel gemaakt?

Noteer 0, – –, –, + of + +. 0 betekent: niets gemaakt. ++ betekent: alles goed.

Je kunt ... opdrachten score extra oefenen? (Herhaling en Plus)

1. uitleggen wat geluid is. 2, 3

2. de functies en de werking van delen van het oor beschrijven. 4, 5

3. uitleggen hoe geluid door het oor wordt doorgegeven aan de hersenen. 6, 7

4. uitleggen hoe je lichaam in evenwicht blijft. 8, 9

H11, P15

H12, P16

H13

H14, P17

b Bekijk je scores van vraag a. Kies minstens één opgave waarmee je nog wil oefenen, nu of in voorbereiding op de toets.

TIP Noteer alvast enkele belangrijke begrippen uit deze paragraaf. Die heb je later nodig bij 7.9 Alles in samenhang.

HERHALING EN PLUS

Online kun je extra oefenen met Herhaling en Plus. Opdracht 11 en 15 staan ook in je boek.

11

Dubbel

zo hard

Je kunt per dag maximaal 8 uur naar een geluidsniveau van 80 dB luisteren zonder dat er schade aan je gehoor optreedt. Elke 3 dB meer maakt het geluid dubbel zo hard. Bij 83 dB kun je nog maar 4 uur schadevrij luisteren.

Hoe lang kun je achter elkaar naar 95 dB luisteren zonder gehoorschade op te lopen?

Vul de tabel verder in.

geluidssterkte in decibel (dB)

tijd schadevrij luisteren

15

Gehoorbereik

Het gehoorbereik van de mens ligt tussen de 20 en 20 000 Hz. In de tabel staat het gehoorbereik van een aantal dieren.

dier gehoorbereik tot

a Maak een staafdiagram met de gegevens.

Gebruik eventueel de vaardigheidskaart Tabellen en diagrammen maken.

100 000 Hz

90 000 Hz

80 000 Hz

70 000 Hz

60 000 Hz

50 000 Hz

40 000 Hz

30 000 Hz

20 000 Hz

10 000 Hz

0

b Welke dieren kunnen hogere geluiden horen dan de mens?

EXAMENOPGAVEN

Bij deze paragraaf kun je oefenen met eindexamenopgaven. Overleg met je docent of je de eindexamenopgave Het oor van de kat gaat maken.

7.6 Zien

Aan het eind van deze paragraaf kun je:

• de functies en werking van delen van het uitwendig oog beschrijven.

• de functies en werking van delen van het inwendig oog beschrijven.

• uitleggen hoe een scherp beeld op het netvlies komt.

• uitleggen hoe je kleuren kunt zien.

Bij deze paragraaf horen de volgende practicumopdrachten.

• Varkensoog

• Nabijheidspunt

Overleg met je docent of je deze practica gaat uitvoeren.

STARTOPDRACHT

1 Waarom heb je twee ogen?

De mens heeft net als veel andere dieren twee ogen. Waarom is het handig om twee ogen te hebben en niet één?

Dit ga je doen:

1 Beweeg met beide ogen open de wijsvinger van je linkerhand naar de wijsvinger van je rechterhand.

2 Laat de vingertoppen elkaar raken.

3 Doe hetzelfde met je linkeroog dicht en daarna met je rechteroog dicht.

a Wat is het verschil wanneer je je vingertoppen tegen elkaar brengt met beide ogen open of met één oog dicht?

b Leg uit hoe dat komt?

4 Doe je linkeroog dicht.

5 Kijk naar een voorwerp, bijvoorbeeld het digibord.

6 Beweeg je hoofd zo dat het bord links nog net in beeld is.

7 Doe nu je linkeroog open.

8 Doe hetzelfde proefje met je rechteroog dicht.

c Wat is het verschil met beide ogen open of met één oog dicht?

d Zie je met je linkeroog totaal iets anders dan met je rechteroog?

THEORIE

Rondom het oog

Je ogen bevatten zintuigcellen die lichtprikkels omzetten in impulsen. Als die impulsen in de hersenen aankomen, wordt daar een beeld gevormd. Je ogen zijn twee bollen die in de oogkassen liggen. Dit zijn holtes in de schedel die je ogen beschermen. Door oogspieren kunnen je ogen in allerlei richtingen draaien (figuur 1).

bot van oogkas oogspieren

1 Oogkas en oogspieren

Dankzij je wenkbrauwen loopt het zweet van je voorhoofd niet in je ogen. Je wimpers houden stof en fel licht tegen. Onder de huid bevinden zich traanklieren, die traanvocht maken. Traanvocht zorgt ervoor dat je ogen niet uitdrogen en dat ze schoon worden gespoeld. Door met je oogleden te knipperen, verspreidt het traanvocht zich over je ogen. Het traanvocht wordt door kleine openingen in je ooghoeken via de traanbuis afgevoerd naar de neusholte (figuur 2).

wenkbrauw wimpers

ooglid traanklier traanbuis

2 Het uitwendige oog

Het inwendige oog

In een dwarsdoorsnede zie je uit welke delen het oog bestaat (figuur 3). harde oogvlies vaatvlies netvlies glasachtig lichaam

oogzenuw iris ooglens pupil hoornvlies

3 Het inwendige oog

De wand van het oog bestaat uit drie lagen. De buitenste, witte beschermlaag van het oog is het harde oogvlies. Deze laag is aan de voorkant doorzichtig en laat licht door. Dit deel noem je het hoornvlies Het hoornvlies en de ooglens zorgen ervoor dat je scherp ziet. De laag onder het harde oogvlies is het vaatvlies. Deze laag bevat veel bloedvaatjes, die voor voedingsstoffen en zuurstof zorgen. Aan de voorkant van het oog is het vaatvlies door pigment gekleurd. Dit is de iris. In het midden van de iris zit een ronde opening, de pupil

Om een goed beeld op het netvlies te krijgen, moet er voldoende licht zijn. De pupilreflex regelt de hoeveelheid licht die het oog binnenkomt. De iris regelt met een kringspier en lengtespieren het groter en kleiner worden van de pupil. Als er weinig licht is, wordt de pupil groter. Bij veel licht wordt hij kleiner (figuur 4).

minder licht

4 Grote en kleine pupillen

meer licht

De binnenste laag van de wand van het oog heet het netvlies en bevat de zintuigcellen. Hier worden de lichtprikkels omgezet in impulsen die via de oogzenuw naar de hersenen gaan. De oogbol wordt opgevuld door het glasachtig lichaam. Deze doorzichtige, geleiachtige vloeistof geeft het oog zijn vorm en stevigheid.

Scherp zien

De ooglens zorgt samen met het hoornvlies dat er een scherp beeld precies op het netvlies valt. De lens draait het beeld om. Door de hersenen wordt het beeld dan opnieuw omgedraaid, zodat je het uiteindelijk normaal ziet.

Om een beeld in de verte scherp te zien, is de lens plat. Voor een scherp beeld dichtbij wordt de lens bol. Dit platter en boller maken van de lens noem je accommoderen.

Voor het accommoderen is net als bij de pupilreflex een kringspier nodig. Die kringspier ligt rondom de lens en zit met lensbandjes aan de lens vast. Als de kringspier ontspannen is, trekken de lensbandjes aan de lens en is de lens plat (figuur 5a). Trekt de kringspier samen, dan ontspannen de lensbandjes en wordt de lens bol (figuur 5b). Het samentrekken van de kringspier kost energie, dus dingen van dichtbij bekijken is vermoeiender.

kringspier ontspannen

lens plat lensbandjes strak

iris

kringspier aangetrokken

lens bol lensbandjes ontspannen

iris

a. veraf zien

b. dichtbij zien

Bij een gezond oog wordt elk voorwerp door accommodatie precies op het netvlies afgebeeld (figuur 6a). Je ziet dan scherp. Soms werkt het accommoderen niet goed. Het beeld valt dan niet precies op het netvlies, maar ervoor (figuur 6b) of erachter (figuur 6c). Je kunt dit corrigeren door een bril of contactlenzen te dragen.

netvlies

6 Een scherp beeld vormen

netvlies

a. scherp zien

netvlies

b. niet scherp zien (bijziend)

c. niet scherp zien (verziend)

Staafjes en kegeltjes

Het netvlies bevat de zintuigcellen die lichtprikkels omzetten in impulsen. Je noemt deze zintuigcellen staafjes en kegeltjes.

Staafjes hebben weinig licht nodig om geprikkeld te worden. Ze zijn vooral in het donker actief. Via de staafjes kun je zwart, grijs en wit zien. Kegeltjes hebben veel licht nodig om geprikkeld te worden. Via de kegeltjes kun je kleuren zien. Er zijn drie soorten kegeltjes die gevoelig zijn voor rood, groen of blauw licht. Door de combinatie van deze drie soorten kegeltjes, kun je alle kleuren zien.

De kegeltjes bevinden zich in de gele vlek, op het netvlies recht achter de pupil en in de omgeving daarvan. Als het beeld op de gele vlek valt, zie je het scherpst. De staafjes liggen verspreid over de rest van het netvlies (figuur 7).

Op de plaats waar de oogzenuw het oog verlaat, zitten geen zintuigcellen. Dit noem je de blinde vlek. De oogzenuw geeft de impulsen van de staafjes en kegeltjes door naar de hersenen.

staafje

netvlies

gele vlek

kegeltje

blinde vlek

oogzenuw

7 Het netvlies

TIP Wil je meer weten over dit onderwerp? Scan de QR-code en bekijk het filmpje

Wanneer ben je kleurenblind?

WIST JE DAT?

Meer dan twee ogen

Sommige dieren hebben meer dan twee ogen. Veel spinnen hebben bijvoorbeeld acht ogen. Dat helpt ze bij het waarnemen van beweging en het inschatten van diepte, vooral in het donker. De hoefijzerkrab heeft zelfs tien ogen, verspreid over zijn pantser. Twee daarvan zijn samengestelde ogen die ook ultraviolet licht kunnen zien. Sprietslangsterren, verwant aan zeesterren, hebben honderden kleine oogjes aan het uiteinde van hun armen. Hiermee kunnen ze vormen en beweging herkennen, zonder echt een hoofd te hebben. Extra ogen betekenen niet altijd scherper zicht, maar zorgen wel voor een beter aanpassingsvermogen aan de leefomgeving.

Veel spinnen hebben acht ogen.

OPDRACHTEN

2 Huilen

Als je huilt, rollen de tranen over je wangen. In de tekening zie je een oog en een gedeelte van een gezicht.

a Wat zijn het nummer en de naam van het onderdeel dat traanvocht maakt?

b Wat zijn het nummer en de naam van het onderdeel dat traanvocht over het oog verspreidt?

c Wat zijn het nummer en de naam van het onderdeel dat traanvocht afvoert?

3 Een ui snijden

Bij het snijden van uien komen stoffen vrij die het oppervlak van je ogen irriteren. Dat neem je waar: de tranen lopen over je wangen en je gaat met je oogleden knipperen.

a Heb je hier te maken met een bewuste reactie of met een reflex?

Leg je antwoord uit.

b Welk onderdeel van het centrale zenuwstelsel speelt hier een rol?

Leg je antwoord uit.

c Hoe kan het dat er tranen over je wangen lopen als je huilt?

Leg uit wat dat te maken heeft met de traanbuis.

d Soms ga je bij het huilen ook snotteren.

Leg uit hoe dat kan.

4 De route van het licht

Het licht dat in je oog valt, gaat langs een aantal delen van het oog voordat het op het netvlies komt.

a Langs welke delen?

Zet de delen in de juiste volgorde.

b Welke twee delen zorgen ervoor dat er een scherp beeld ontstaat?

5 Albinisme

Bij albinisme heeft een mens of dier witte haren, een witte huid en rode ogen. Dit komt door het ontbreken van pigment. Bij veel mensen met albinisme is in de iris geen pigment aanwezig. Hierdoor zijn hun ogen vaak rood in plaats van bruin, groen of blauw.

a Welke laag in het oog zorgt voor de rode kleur?

Leg je antwoord uit.

b Wat is de functie van die laag?

6 Accommoderen en scherp zien

Eli vraagt zich af: kun je tegelijkertijd scherp zien in de verte en dichtbij?

Je onderzoekt het met een proefje.

Dit heb je nodig:

• pen

Dit ga je doen:

1 Houd een pen op armlengte afstand voor je en kijk ernaar.

2 Wat zie je scherp: de pen, de achtergrond of allebei?

3 Kijk dan naar de achtergrond. Wat zie je nu scherp: de pen, de achtergrond of allebei?

a Wat is je antwoord op de onderzoeksvraag?

● Je kunt de pen en de achtergrond tegelijk scherp zien.

● Je kunt de pen en de achtergrond tegelijk onscherp zien.

● Als je de pen scherp ziet, dan zie je de achtergrond onscherp en omgekeerd.

b Is je ooglens plat of bol als je naar de pen kijkt?

Leg je antwoord uit.

c Is de kringspier gespannen als je naar de pen kijkt? En zijn de lensbandjes dan gespannen?

● De kringspier is ontspannen, de lensbandjes zijn gespannen.

● De kringspier is gespannen, de lensbandjes zijn ontspannen.

● De kringspier en de lensbandjes zijn allebei gespannen.

● De kringspier en de lensbandjes zijn allebei ontspannen.

d Leg uit waarom je niet tegelijkertijd scherp kunt zien in de verte en dichtbij.

7 Dichtbij en verder weg

In de tekening zie je twee schematische doorsneden van de lens van een oog.

1 2

Pablo kijkt naar Chantal. Op dat moment heeft zijn ooglens de vorm van tekening 1.

Vervolgens kijkt hij naar Mayala. Zijn ooglens heeft dan vorm 2.

Wie staat er dichter bij Pablo: Chantal of Mayala? Of is dit niet te zeggen?

Leg je antwoord uit.

8 Kleuren zien

Bij het zien spelen zintuigcellen in het oog een belangrijke rol.

a In welk deel van het oog bevinden deze zintuigcellen zich?

b Welke twee soorten zintuigcellen zijn dat?

c Met welke zintuigcellen kun je kleuren zien?

d Waar zijn deze zintuigcellen vooral te vinden?

e Welke drie soorten kegeltjes zijn er?

f In de schemering kun je geen kleuren waarnemen. Waardoor wordt dit veroorzaakt?

9 Kleurenblindheidstest

Er zijn drie soorten kegeltjes voor het zien van kleuren. Door deze zintuigcellen kan het centrale zenuwstelsel alle kleuren zien. Bij sommige mensen werken niet alle kegeltjes even goed. Dat is het gevolg van een erfelijke aandoening. Deze mensen zijn niet in staat om goed kleuren te zien.

Dit heb je nodig:

• online verbinding

Dit ga je doen:

1 Scan de QR-code en ga naar de verkorte Ishihara-kleurenblindheidstest.

2 Voer de test in stilte uit.

3 Schrijf voor jezelf op wat je ziet.

4 Kijk daarna naar de uitslag.

5 Verzamel de gegevens van de klas. Zoek uit hoeveel klasgenoten kleurenblind zijn.

a Maak een staafdiagram van de gegevens van de klas.

Gebruik eventueel de vaardigheidskaart Tabellen en diagrammen maken. Gebruik twee staven.

b Hoeveel procent van de klas is kleurenblind?

Laat je berekening zien.

c In het dagelijks leven kan kleurenblindheid onhandig zijn. Noem een voorbeeld.

10 Terugkijken

Kijk terug op deze paragraaf.

a Hoe heb je de opdrachten per leerdoel gemaakt?

Noteer 0, – –, –, + of + +. 0 betekent: niets gemaakt. ++ betekent: alles goed.

Je kunt ... opdrachten score extra oefenen? (Herhaling en Plus)

1. de functies en werking van delen van het uitwendig oog beschrijven. 2, 3

2. de functies en werking van delen van het inwendig oog beschrijven. 4, 5

3. uitleggen hoe een scherp beeld op het netvlies komt. 6, 7

4. uitleggen hoe je kleuren kunt zien. 8, 9

H13, P17

H11, P15, P16

H14

b Bekijk je scores van vraag a. Kies minstens één opgave waarmee je nog wil oefenen, nu of in voorbereiding op de toets.

TIP Noteer alvast enkele belangrijke begrippen uit deze paragraaf. Die heb je later nodig bij 7.9 Alles in samenhang.

HERHALING EN PLUS

Online kun je extra oefenen met Herhaling en Plus. Opdracht 11 en 15 staan ook in je boek.

11

Brillen en lenzen

Marloes kan moeilijk lezen wat er op het bord staat. Zij zet haar bril op. Daardoor ziet ze wel goed wat er staat.

a Van welke twee delen van haar ogen corrigeert een bril de werking?

H12

b Marloes vindt een bril maar lastig. Ze overweegt contactlenzen te nemen.

Op welk deel van het oog worden contactlenzen gedragen?

c De oma van Marloes heeft steeds meer moeite met het lezen van de krant. Ze heeft een leesbril nodig.

Wat is er met de lens in haar ogen aan de hand?

d Hoe noem je het platter en boller worden van de ooglens?

15 Beeldschermen en ogen

Jongeren brengen veel tijd door achter schermen. Studeren, series kijken, videobellen en scrollen op sociale media kosten veel jongeren gemiddeld 6 tot 7 uur per dag.

a Hoeveel tijd kijk jij per dag naar een beeldscherm?

● minder dan 2 uur

● 2-5 uur

● 6-9 uur

● meer dan 9 uur

TIP Scan de QR-code en bekijk het scrollverhaal over Het gebruik van beeldschermen.

b Welke klachten horen bij computerogen?

c Waarom is de kans op het krijgen van myopie bij kinderen en jongeren groter dan bij volwassenen?

d Waarom is elke dag twee uur naar buiten gaan belangrijk voor je ogen?

EXAMENOPGAVEN

Bij deze paragraaf kun je oefenen met eindexamenopgaven. Overleg met je docent of je de eindexamenopgave Oogpracticum gaat maken.

7.7 Hormonen

Aan het eind van deze paragraaf kun je:

• enkele hormoonklieren en bijbehorende doelwitorganen benoemen.

• de functies en werking van de hypofyse en de schildklier beschrijven.

• uitleggen hoe het glucosegehalte in het bloed wordt geregeld.

• de functie en werking van de bijnieren uitleggen.

Bij deze paragraaf hoort de volgende practicumopdracht.

• Model hormoonwerking

Overleg met je docent of je dit practicum gaat uitvoeren.

STARTOPDRACHT

1 Een woordweb over hormonen

Dit heb je nodig:

• A3-papier

• post-its

Dit ga je doen:

1 Werk in een groepje van 2-4 leerlingen.

2 Schrijf voor jezelf op waaraan jij denkt als het over hormonen gaat (één begrip per post-it).

3 Verzamel alle post-its en leg ze in categorieën (bijvoorbeeld: klieren, hormonen, werking).

4 Schrijf in het midden van het A3-vel het woord ‘hormonen’.

5 Plak de post-its in groepen eromheen en zet pijlen ernaartoe met een korte omschrijving.

6 Geef een korte uitleg aan de klas.

THEORIE

Regeling door hormoonklieren

Het hormoonstelsel regelt vooral de langzame en langdurige processen in je lichaam, zoals groei en ontwikkeling. Dit in tegenstelling tot het zenuwstelsel, dat snel en kort reageert op prikkels. Het hormoonstelsel bestaat uit een aantal hormoonklieren, die verspreid over het lichaam liggen (figuur 1).

hypofyse

schildklier

bijnieren

alvleesklier

eierstokken teelballen

1 Hormoonklieren

Hormoonklieren maken hormonen, stoffen die de werking van organen kunnen beïnvloeden. Via de bloedsomloop bereiken hormonen elk orgaan en weefsel in het lichaam. Organen reageren alleen op een hormoon als de cellen van dat orgaan hiervoor gevoelig zijn. Zo’n orgaan noem je een doelwitorgaan. Zo zijn de botten en spieren tot en met de puberteit de doelwitorganen van het groeihormoon (figuur 2). Als het hormoon uit het bloed is verdwenen, stopt de invloed op het doelwitorgaan.

2 Groei wordt geregeld door het groeihormoon.

Hypofyse en schildklier

De hypofyse is een hormoonklier onder aan de hersenen en geeft hormonen af die de schildklier en de geslachtsklieren aan het werk zetten. Deze klieren worden op hun beurt gestimuleerd om hormonen te maken. De hypofyse maakt daarnaast ook groeihormonen.

Deze hormonen stimuleren de groei van het skelet. In de puberteit worden tijdens de groeispurt meer groeihormonen gemaakt (figuur 3).

hersenen

lichaamsgroei

groeihormoon

hypofyse

schildklier

schildklierhormoon

rijping eicellen productie zaadcellen teelballen

vrouwelijke geslachtshormonen mannelijke geslachtshormonen eierstokken

3 Hormoonklieren die door de hypofyse worden beïnvloed

De schildklier, een hormoonklier vlakbij het strottenhoofd, maakt schildklierhormoon

Dit hormoon stimuleert de verbranding in de cellen. Het heeft daardoor invloed op de energievoorziening van het lichaam en op de groei.

Regelen van het glucosegehalte in het bloed

Cellen hebben energie nodig. De belangrijkste brandstof daarvoor is glucose. Glucose uit je voedsel wordt in de dunne darm opgenomen in je bloed. Daardoor stijgt het glucosegehalte.

Je bloed moet steeds genoeg glucose bevatten om alle cellen van brandstof te voorzien.

Door de verbranding van glucose bij activiteiten daalt het glucosegehalte weer.

De eilandjes van Langerhans in de alvleesklier maken twee verschillende hormonen: insuline en glucagon. Die regelen dat er niet te weinig, maar ook niet te veel glucose in je bloed zit, zodat je steeds voldoende energie hebt. De hoeveelheid glucose in je bloed schommelt daardoor steeds tussen een ondergrens en een bovengrens (figuur 4).

• Als het glucosegehalte de bovengrens bereikt, gaat insuline glucose omzetten in glycogeen. Dat wordt als reservestof opgeslagen in je lever en spieren.

• Als het glucosegehalte de ondergrens bereikt, zet glucagon het glycogeen in je lever en spieren om in glucose.

alvleesklier maakt glucagon

glucosegehalte daalt

verbranding

lever en spiercellen slaan glycogeen op

zet glycogeen om in glucose

glucagon

lever en spiercellen staan glucose af

glucosegehalte stijgt voedsel

zet glucose om in glycogeen

insuline

alvleesklier maakt insuline

4 Het regelen van het glucosegehalte in het bloed

Soms werkt dit regelsysteem niet goed. Iemand heeft dan diabetes (suikerziekte). Er is niet genoeg insuline en daardoor komt er te veel glucose in het bloed. Als dat vaak gebeurt, is het schadelijk voor het lichaam. Patiënten met diabetes meten vaak dagelijks hoeveel glucose er in hun bloed zit. Als blijkt dat er te veel glucose in het bloed zit, dan geven ze zichzelf extra insuline.

TIP Wil je meer weten over dit onderwerp? Scan de QR-code en bekijk het filmpje Hoe werkt insuline?

De bijnieren en adrenaline

De bijnieren maken het hormoon adrenaline. Adrenaline doet hetzelfde als glucagon (glycogeen omzetten in glucose), maar dan veel sneller. Adrenaline komt vrij bij onverwachte signalen vanuit je zintuigen, bijvoorbeeld als je schrikt van een onbekend geluid (figuur 5). De adrenaline zorgt ervoor dat je lichaam klaar is om te reageren. Er gebeurt dan het volgende:

• Je hersenen worden extra actief voor waarneming (zien, horen, ruiken).

• Vanuit de lever komt extra glucose in het bloed. Daardoor komt meer brandstof vrij voor de spieren.

• Je gaat dieper ademhalen. Daardoor krijg je meer zuurstof binnen.

• Je hart gaat sneller kloppen. Daardoor stroomt je bloed sneller rond.

• Je bloedvaten vernauwen zich, onder andere in je huid. Daardoor gaat er meer bloed naar je hersenen en spieren.

onbekend geluid

hersenen extra alert!

verwerking impuls naar bijnier afgifte

bijnier

via bloedbaan afgifte

5 Adrenaline zorgt ervoor dat je lichaam kan reageren op een onverwachte situatie.

WIST JE DAT?

Slapen of wakker liggen

’s Avonds appen met vrienden, nog even gamen op je laptop en ineens is het bedtijd. Je voelt je moe, maar valt niet in slaap. Wakker worden en inslapen worden geregeld door het hormoon melatonine. Wanneer het gaat schemeren, maakt je lichaam melatonine aan. Daardoor ga je je moe voelen en val je in slaap. Het eerste ochtendlicht bevat veel blauw licht. Dat is het signaal om de dag te beginnen. Beeldschermen van een telefoon, tablet en tv stralen ook blauw licht uit. Volgens onderzoekers maak je daardoor minder melatonine aan. Hierdoor kan het langer duren voordat je in slaap valt.

spieren klaar voor actie

Beeldschermen houden je wakker.

OPDRACHTEN

2 Het hormoon- en zenuwstelsel

Vergelijk de werking van het hormoonstelsel met de werking van het zenuwstelsel. Kies steeds uit de twee mogelijkheden.

hormoonstelsel zenuwstelsel

Informatie wordt doorgegeven via ... bloed | zenuwen bloed | zenuwen

Informatie wordt doorgegeven via ... impulsen | hormonen impulsen | hormonen

Informatie wordt ... doorgegeven. snel | langzaam snel | langzaam

De werking is ... kort | langdurig kort | langdurig

Dit stelsel ... stuurt processen aan | reageert op een situatie stuurt processen aan | reageert op een situatie

3 Hormonen

Welke beweringen over hormonen zijn juist?

■ Hormonen werken alleen in de klier waarin ze worden gevormd.

■ Hormonen werken in elk orgaan.

■ Hormonen worden door hormoonklieren aan het bloed afgegeven.

■ Hormoonklieren geven altijd evenveel hormonen af.

■ In het bloed in je arm komen hormonen voor.

4 Samenhang tussen hormoonklieren

In het schema zie je de samenhang tussen een aantal hormoonklieren. P is de hypofyse.

a Welke twee organen horen bij vakje Q?

b Welk hormoon hoort bij vakje S?

c Welke functies horen bij vakjes R en T?

schildklier Q

S T R invloed op vruchtbaarheid

schildklierhormoon geslachtshormoon

5 Trage stofwisseling

Er zijn mensen die overgewicht hebben doordat hun stofwisseling erg traag verloopt.

a Welk orgaan produceert het hormoon dat de stofwisseling regelt?

b Welk hormoon is dat?

c Maakt de hormoonklier bij een erg trage stofwisseling te veel of te weinig van dit hormoon?

Leg je antwoord uit.

d Welk verschijnsel kan een gevolg zijn van een tekort aan dit hormoon?

● een verhoogde zweetproductie

● een versnelde ademhaling

● een vertraagde hartslag

6 Suikerziekte

Twee personen drinken elk 100 mL van dezelfde glucose-oplossing (suikeroplossing).

Gedurende een aantal uren meet een onderzoeker het glucosegehalte van hun bloed.

Persoon P heeft suikerziekte, persoon Q heeft geen suikerziekte. De resultaten zie je in het diagram.

(uren) glucosegehalte van het bloed (%) P

a Wat is een ander woord voor suikerziekte?

tijd

b Hoe kun je het verschil tussen deze grafieken verklaren? Wat is er aan de hand bij de persoon P met suikerziekte?

● Bij persoon P is te veel glucagon werkzaam.

● Bij persoon P is te veel insuline werkzaam.

● Bij persoon P is te weinig glucagon werkzaam.

● Bij persoon P is te weinig insuline werkzaam.

7 Glucosegehalte

De grafiek geeft het verband weer tussen het glucosegehalte van het bloed van Karim en de tijd. Karim levert in deze tijd geen grote inspanning.

glucosegehalte

0 1 2 3

a Op welk tijdstip eet Karim een paar boterhammen?

● op tijdstip 1

● op tijdstip 2

● op tijdstip 3

b Leg je antwoord uit.

c Welk hormoon veroorzaakt de daling van het glucosegehalte tussen tijdstip 2 en tijdstip 3?

● adrenaline

● glucagon

● insuline

● schildklierhormoon

8

Insuline, glucagon, adrenaline

Kies bij elke situatie of het lichaam insuline, glucagon of adrenaline afgeeft. insuline glucagon adrenaline

Je doet een poort open en ineens rent er een grote hond blaffend op je af.

Door het eten van een zak chips dreigt de hoeveelheid glucose in het bloed te hoog te worden.

Je hebt tegen de wind in gefietst, waardoor de hoeveelheid glucose in je bloed te laag dreigt te worden.

Je hebt lang geslapen en bent vergeten te ontbijten.

9 Vechten of vluchten

Je bent alleen thuis. Ineens hoor je een hard geluid. Je schrikt. Was dat een inbreker? Je zit kaarsrecht overeind. Je lijf zit ineens vol spanning en adrenaline. Door die adrenaline gebeuren er een aantal dingen. Ga je vechten of vluchten?

Noteer bij elke verandering wat het voordeel is.

Vul het schema in.

verandering voordeel als je moet vechten of vluchten

Er komt veel glucose vrij, die naar je spieren en hersenen gaat.

Je gaat dieper ademhalen.

Je hart gaat sneller kloppen.

Je zintuigen gaan beter werken.

De bloedvaten in je huid vernauwen zich.

10

Terugkijken

Kijk terug op deze paragraaf.

a Hoe heb je de opdrachten per leerdoel gemaakt?

Noteer 0, – –, –, + of + +. 0 betekent: niets gemaakt. ++ betekent: alles goed.

Je kunt ... opdrachten score extra oefenen? (Herhaling en Plus)

1. enkele hormoonklieren en bijbehorende doelwitorganen benoemen.

2. de functies en werking van de hypofyse en de schildklier beschrijven.

3. uitleggen hoe het glucosegehalte in het bloed wordt geregeld.

2, 3

4, 5

6, 7

4. de functie en werking van de bijnieren uitleggen. 8, 9

H11, P16, P17

H11, H12

H13, H14

H11, P15

b Bekijk je scores van vraag a. Kies minstens één opgave waarmee je nog wil oefenen, nu of in voorbereiding op de toets.

TIP Noteer alvast enkele belangrijke begrippen uit deze paragraaf. Die heb je later nodig bij 7.9 Alles in samenhang

H11,

HERHALING EN PLUS

Online kun je extra oefenen met Herhaling en Plus. Opdracht 11 en 15 staan ook in je boek.

11

Overzicht hormoonklieren

Vul het schema verder in.

hormoonklier hormoon functie hypofysehormonen schildklier, eierstokken en teelballen stimuleren groei stimuleren verbranding stimuleren

eilandjes van Langerhans glucose omzetten in glycogeen glucagon adrenaline glycogeen omzetten in glucose (snel)

eierstokken en teelballen geslachtshormonen eicellen laten rijpen, zaadcellen produceren

15 Stress voor het examen

De druk om te presteren voor bijvoorbeeld een examen kan voor stress zorgen. Adrenaline is een voorbeeld van een stresshormoon dat heel nuttig, maar soms ook lastig is.

a Noem een paar situaties waarin jij stress had.

b Noem drie manieren die ervoor zorgen dat je lichaam niet zoveel stresshormonen aanmaakt.

TIP Je mag online extra informatie zoeken.

EXAMENOPGAVEN

Bij deze paragraaf kun je oefenen met eindexamenopgaven. Overleg met je docent of je de eindexamenopgave Hormoonklieren werken samen gaat maken.

7.8 Gedrag

Aan het eind van deze paragraaf kun je:

• uitleggen wat gedrag is en hoe het ontstaat.

• aangeboren en aangeleerd gedrag onderscheiden.

• verschillende vormen van gedrag beschrijven.

• uitleggen hoe je gedrag bestudeert.

Bij deze paragraaf horen de volgende practicumopdrachten.

• Diergedrag bestuderen

• Gedrag van pissebedden

Overleg met je docent of je deze practica gaat uitvoeren.

STARTOPDRACHT

1 Gedrag bestuderen

Dieren vertonen verschillende soorten gedrag. Bij gedragsonderzoek leer je welk gedrag je ziet en hoe je dit gedrag beschrijft.

Dit ga je doen:

1 Beschrijf op de eerste regel onder de twee foto’s in één zin welk gedrag je ziet.

2 Schrijf op de tweede regel wat volgens jou de functie van het gedrag is.

3 Vergelijk je antwoorden met een klasgenoot.

gedrag:

functie:

gedrag:

functie:

a Zijn jullie antwoorden precies gelijk?

b Welke conclusie kun je uit het antwoord bij a trekken?

THEORIE

Wat is gedrag?

Je stapt een winkel binnen, pakt een karretje, haalt de spullen die je nodig hebt, rekent ze af bij de kassa en stopt ze in je tas. Je wist het misschien niet, maar je vertoont dan gedrag. Kort samengevat is gedrag alles wat een mens of dier doet (figuur 1). Gedrag bestaat meestal uit een aantal samenhangende handelingen.

Praten met klasgenoten: gedrag 1 Gedrag of niet?

Dichtklappen van een vleesetende plant: geen gedrag

Gedrag ontstaat door prikkels en hormonen. Er zijn uitwendige prikkels (zoals het zien van snoep) en inwendige prikkels (zoals honger) die zorgen voor een reactie. Een reactie op een prikkel noem je de respons. Ook hormonen (bijvoorbeeld adrenaline) kunnen voor een respons zorgen.

Een bijzonder soort prikkel is een sleutelprikkel. Bij een sleutelprikkel is de respons altijd hetzelfde. Voor een rood verkeerslicht stop je, bij een groen verkeerslicht rij je door. Een sleutelprikkel die gedrag versterkt, noem je een supranormale prikkel. Reclame is bijvoorbeeld een supranormale prikkel die jouw koopgedrag versterkt (figuur 2).

2 Reclame is een voorbeeld van een supranormale prikkel.

Aangeboren en aangeleerd

Hoe weet een veulentje na de geboorte meteen dat het bij zijn moeder moet blijven en hoe het bij haar moet drinken? Het kan dat nog niet geleerd hebben. Dit soort gedrag noem je aangeboren gedrag. Er is ook aangeleerd gedrag. Een jonge hond bijt op alles wat hij tegenkomt in huis. Als hij ouder wordt, kun je hem leren dat dit niet mag (figuur 3).

3 Een jonge hond alleen thuis

Leren kan op verschillende manieren:

• door gewenning: door iets vaak te herhalen, kun je het aan- of afleren. Zo leren politiepaarden niet te reageren op harde geluiden;

• door inprenting: dit gebeurt meestal in een korte periode als jong dier. Zo leren ganzen die net uit het ei komen hoe hun moeder eruitziet en zullen haar volgen (figuur 4);

• door trial-and-error: leren door fouten te maken en opnieuw proberen. Zo vind je uiteindelijk de uitgang in een doolhof;

• door conditionering: door beloning of straf te krijgen. Zo kan een hond leren op commando te gaan zitten als je hem beloont met een snoepje.

4 Jonge ganzen volgen hun moeder.

Soorten gedrag

Gedrag van dieren is gericht op overleven. Voedingsgedrag is daarvan een voorbeeld. Daarbij zie je een duidelijk verschil in gedrag tussen roofdieren en prooidieren.

Het gedrag tussen soortgenoten noem je sociaal gedrag. Er zijn verschillende soorten sociaal gedrag:

• voortplantingsgedrag: dit is gericht op het krijgen van nakomelingen. Het begint met gedrag dat bedoeld is om een partner aan te trekken. Dat noem je baltsgedrag (figuur 5). Vervolgens is er paringsgedrag en daarna broedzorg tijdens het verzorgen van eieren en jongen;

5 Baltsgedrag bij zwanen

• territoriumgedrag: een territorium is het gebied waar het dier zijn voedsel vandaan haalt en zich voortplant. Een dier beschermt zijn territorium tegen soortgenoten (figuur 6);

6 Territoriumgedrag: twee mannetjesherten vechten met elkaar.

• groepsgedrag: bij dieren die in groepen leven. Binnen zo’n groep is er een bepaalde taakverdeling (figuur 7);

• dreiggedrag: in een groep bestaat meestal een rangorde. Bij kippen noem je dat pikorde. Dit zorgt ervoor dat duidelijk is wie het eerst aan de beurt is als er voedsel is of welk mannetje het eerst mag paren. Soms leidt de rangorde tot conflicten om hoger in rang te komen. Dieren kunnen dan dreiggedrag vertonen om concurrenten te verjagen;

• imponeergedrag: als dieren zich bij het dreigen groot en indrukwekkend maken, noem je dat imponeergedrag. Meestal is dit voldoende, maar soms wordt er ook om de rangorde gevochten.

7 Taakverdeling bij een bijenvolk tussen de koningin (eitjes leggen) en de werksters (eitjes verzorgen)

Gedrag bestuderen

Bij gedragsonderzoek is het belangrijk dat je dat objectief doet. Je gebruikt dan alleen feiten en geen interpretaties. Als je bijvoorbeeld het gedrag van een hond beschrijft, dan noteer je dat hij kwispelt (feit) en niet dat hij blij is (interpretatie). Je gebruikt ook geen woorden als angstig, bang, vrolijk en lui. Bij gedragsonderzoek gebruik je een ethogram. Dit is een lijst met gedragselementen (handelingen) van een dier, met afkortingen. Je maakt die lijst door een poos naar het gedrag van een dier te kijken (figuur 8).

afkorting gedragselement beschrijving

drinken dr et het opnemen van vocht

het opnemen van voedsel

oprichten

lopen eten hu lo op zi

zitten huppelen

het snel verplaatsen met een huppelbeweging waarbij het dier even los van de grond komt

het verplaatsen zonder geheel van de grond los te komen

het op de achterpoten staan en rondkijken met de voorpoten los van de grond

het op de achterpoten zitten met de buik van de grond en met gestrekte voorpoten

8 Deel van een ethogram over het gedrag van een konijn

Vervolgens maak je gedurende een bepaalde periode, bijvoorbeeld een kwartier, een protocol. Dit is een lijst van de handelingen die elkaar opvolgen (figuur 9).

tijd 5 s 10 s 15 s 20 s 25 s 30 s 35 s 40 s 45 s 50 s 55 s 60 s

7.00 - 7.01 hu hu hu hu lo lo et et et et et et

7.01 - 7.02 et et hu hu lo lo dr dr dr dr dr dr

7.02 - 7.03 lo zi zi op op hu hu hu et et et et

7.03 - 7.04 et et et et zi zi op op op op op op

7.04 - 7.05 lo dr dr dr dr zi zi op op zi zi zi

9 Deel van een protocol

Met behulp van een protocol kun je conclusies trekken uit het gedragsonderzoek.

Bijvoorbeeld: hoeveel tijd besteedt een dier aan sociaal gedrag?

WIST JE DAT?

Jonge kinderen en apen

Het gedrag van jonge kinderen en jonge chimpansees vertoont veel overeenkomsten. Spelen heeft daarbij een belangrijke rol. Spelletjes worden gebruikt om sociale vaardigheden te oefenen. Door te stoeien, kruipen, rennen en klimmen ontwikkelen jonge kinderen en jonge chimpansees hun motoriek en leren ze omgaan met groepsgenoten.

Daarnaast is nieuwsgierigheid een gemeenschappelijke eigenschap. Zowel jonge kinderen als jonge chimpansees onderzoeken hun omgeving om informatie te verzamelen die later van pas komt.

Spelende jonge chimpansees

Onderzoekers zien dit als een natuurlijke manier om te leren. Zo ontdekken ze stap voor stap hoe ze met anderen moeten omgaan en hoe ze kunnen overleven.

OPDRACHTEN

2 Prikkels en hormonen

Gedrag ontstaat door uitwendige of inwendige prikkels.

a Geef bij de volgende voorbeelden met een kruisje aan of je te maken hebt met een uitwendige of een inwendige prikkel.

uitwendige prikkel inwendige prikkel naar de koektrommel lopen omdat je honger hebt

opstaan omdat de schoolbel gaat

opstandig reageren in de puberteit

beginnen te watertanden als je een patatlucht ruikt

gaan liggen als je pijn in je buik voelt

extra hard kunnen lopen als je bang bent

b Een vogeljong zal zijn bek opensperren als een oudervogel op de rand van het nest landt. Wat is de prikkel voor het jong?

c Is dit een sleutelprikkel?

Leg je antwoord uit.

d Een koekoek legt zijn ei in het nest van een andere vogel. Het koekoeksjong probeert direct nadat het uit zijn ei komt alle andere eieren uit het nest te duwen. Als dat niet lukt, moet het jong het nest soms delen met andere vogeltjes. Toch krijgt het koekoeksjong het meeste voedsel, want het heeft een veel grotere oranjerode bek dan de andere vogeltjes.

Hoe noem je zo’n extra sterke sleutelprikkel als de grote oranjerode bek van het koekoeksjong?

3 Leeuw en gazelle

Een leeuw besluipt een gazelle die drinkt bij een kleine waterplas. Wanneer de leeuw op ongeveer tien meter van de gazelle is, neemt hij een aanloop om zijn prooi te bespringen. De gazelle ziet de leeuw op het allerlaatste moment en sprint weg. De leeuw doet nog een poging om hem in te halen, maar de gazelle is veel sneller en kan gemakkelijk ontsnappen.

a Wat is de inwendige prikkel voor het sluipgedrag van de leeuw?

b Wat is de uitwendige prikkel voor het sluipgedrag van de leeuw?

c Welke handelingen van de leeuw worden in de tekst genoemd?

d Wat is de uitwendige prikkel voor het vluchten van de gazelle?

e Wat is de respons van de gazelle op die prikkel?

4

Aangeboren of aangeleerd

Gedrag kan aangeboren of aangeleerd zijn.

Geef met een kruisje in het schema aan of het gedrag aangeboren of aangeleerd is. aangeboren aangeleerd

Een rups eet van een blad. ● ●

Vogeljongen sperren hun bekken open als een oudervogel op het nest landt. ● ●

Een hond brengt een bal naar zijn baasje. ● ●

Een pasgeboren kangoeroejong kruipt naar de tepel in de buidel van de moeder. ● ●

Een kat loopt naar de koelkast bij het openen van de deur. ● ●

Een spin spint een web. ● ●

5 Een slakkenproefje

Slakken trekken zich bij gevaar terug in hun huisje. Yeslin doet onderzoek naar dit gedrag. Ze laat de slak daarbij op een glazen plaatje kruipen (zie de tekening).

Yeslin neemt eerst twee minuten het gedrag van de slak waar. Hierna tikt ze om de twee minuten met een staafje vlak achter de slak op het plaatje. Dat doet ze vijfmaal. Ze noteert nauwkeurig hoe de slak zich gedraagt gedurende het onderzoek. De resultaten geeft ze weer in een diagram.

snelheid van de slak (mm/min)

tijd (minuten) tik 1 tik 2 tik 3 tik 4 tik 5 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Legenda: slak is buiten zijn huisje slak heeft zich in zijn huisje teruggetrokken

a Leg uit waarom Yeslin eerst twee minuten het slakkengedrag bestudeert voordat ze met het staafje tikt.

b Wat gebeurt er als Yeslin met het staafje op het plaatje tikt?

c Wat gebeurt er tijdens de proef met de tijd die de slak in het huisje zit na een tik?

d Yeslin concludeert dat er sprake is van leergedrag.

Hoe heet dit leergedrag?

● conditionering

● gewenning

● inprenting

● trial-and-error

6 Soorten gedrag

a Noteer de juiste naam van het gedrag achter de omschrijving.

Een hond laat zijn tanden zien.

Een pinguïn broedt op zijn ei.

Een koe eet gras.

Een pauw laat zijn staartveren zien aan een vrouwtje.

Een jongen is in zijn eentje woordjes aan het leren.

Een roodborstmannetje vecht met een ander roodborstmannetje.

Een aap maakt zich groter dan hij is.

b Welk gedrag bij vraag a is geen sociaal gedrag?

Leg uit waarom niet.

7 De pinguïndans bij futen

Een fuut is een watervogel. Bij de zogenaamde pinguïndans zwemmen een mannetjesfuut en een vrouwtje met de hals over het water gestrekt op elkaar af, met nestmateriaal (waterplanten) in de snavel. Dan rijzen ze al watertrappelend borst aan borst omhoog uit het water (zie de afbeelding).

a Tot welk type sociaal gedrag behoort de pinguïndans?

b Noteer de twee handelingen die in het verhaal voorkomen.

c Welke twee soorten gedrag volgen hierop?

Noem ze in de juiste volgorde.

8

Naar de kinderboerderij

Je biologiedocent heeft een excursie georganiseerd naar een kinderboerderij waar koeien, varkens, schapen, geiten, konijnen en kippen los rondlopen. Je gaat daar samen met een klasgenoot het gedrag van een dier bestuderen. Eerst moet je de excursie voorbereiden.

Dit ga je doen:

1 Werk samen met een klasgenoot.

2 Kies een dier.

3 Maak een ethogram.

a Maak een ethogram dat bestaat uit minimaal vijf gedragselementen.

b Hoe noem je de lijst waarin je de waarneming van je gedragsonderzoek opschrijft?

c Waarom gebruik je daarin afkortingen?

Gebruik eventueel de vaardigheidskaart Gedragsonderzoek doen.

9 Apengedrag

In een dierentuin zie je vaak dat apen elkaar ‘vlooien’. De ene aap plukt dan pluisjes, zandkorrels of huidschilfers uit de vacht van een andere aap. Vlooien is eigenlijk geen goede naam, want apen hebben zelden vlooien. Uit het vlooigedrag is de rangorde af te leiden.

Apen die hoog in de rangorde staan, worden gevlooid door een aap met een lagere rang.

Elisa en Mario bestuderen het gedrag van een groepje van vier apen in een dierentuin. Eerst maken ze een ethogram (zie de tabel).

g ed r a gs el em ent a f ko r t in g o m sc hri j vi n g

d r e ig en d r ag r e ss ie ve gel ui de n of g eb ar e n m ake n t eg en e en an der e a ap

et en et voe ds el of vl oe ist of t ot zi c h n em en

ge vl oo id wo r d en g w zi c h d oor ee n a nd er e aa p lat en vl oo i en

n i et be weg en nb st i l zit t en, st aa n of l igg en o nd er zoek en on m et de ha nd en, voet en of m on d e en voor we r p va n d icht b ij b ek ij k en of be voe l en

s pe l en s p m et éé n of m eer a nd er e ap en r on dr e nn en of

st oe i en

vo or t be wegen vb zi c h ver pl aat s en do or lo pe n, k r u ip en, r enn en, k l imm e n en z

vl oo i en vl m et de ha nd en de elt j es u it de vac ht van ee n

a nd er e aa p pl ukk en

zi c h ze lf

ve r zor g en zv be zig zij n m et het ver zor g en va n h et e ig en li c ha am do or k r ab be n, oge n u it wr ij ven, ur i ner en, o nt la st e n, ho est en en z

a ‘Vlooien’ en ‘gevlooid worden’ zijn vormen van sociaal gedrag. Noem twee andere gedragselementen uit het ethogram die behoren tot sociaal gedrag.

b Tijdens het bestuderen van de apen maken Elisa en Mario een protocol waarin ze het gedrag van de vier apen beschrijven.

Arie Billy Charlie Dicky

Uit de informatie over het vlooigedrag in het protocol kunnen Elisa en Mario afleiden welke van de vier apen het hoogst in de rangorde staat.

Hoe heet deze aap?

Leg je antwoord uit met behulp van de resultaten van het onderzoek.

10 Terugkijken

Kijk terug op deze paragraaf.

a Hoe heb je de opdrachten per leerdoel gemaakt?

Noteer 0, – –, –, + of + +. 0 betekent: niets gemaakt. ++ betekent: alles goed.

Je kunt ... opdrachten score extra oefenen? (Herhaling en Plus)

1. uitleggen wat gedrag is en hoe het ontstaat. 2, 3

2. aangeboren en aangeleerd gedrag onderscheiden. 4, 5

3. verschillende vormen van gedrag beschrijven. 6, 7

4. uitleggen hoe je gedrag bestudeert. 8, 9

H12, P17

H13

H11

H14, P15, P16

b Bekijk je scores van vraag a. Kies minstens één opgave waarmee je nog wil oefenen, nu of in voorbereiding op de toets.

TIP Noteer alvast enkele belangrijke begrippen uit deze paragraaf. Die heb je later nodig bij 7.9 Alles in samenhang.

HERHALING EN PLUS

Online kun je extra oefenen met Herhaling en Plus. Opdracht 11 en 15 staan ook in je boek.

11 Dreigen

Professor Tinbergen heeft proeven gedaan waarbij hij het territoriumgedrag van stekelbaarsjes onderzocht. Hij maakte namaakvissen en keek vervolgens of stekelbaarsmannetjes dreiggedrag vertoonden als deze namaakvissen in hun aquarium werden gehangen. In de tekening zie je voor de verschillende modellen wat de resultaten waren.

geen dreiggedrag wel dreiggedrag

Wat is volgens de resultaten van deze proeven de prikkel waarop stekelbaarsmannetjes reageren met dreiggedrag?

Leg je antwoord uit.

15 Pikkende kippen

In een groep kippen bestaat een bepaalde rangorde. Deze rangorde, de zogenaamde pikorde, bepalen de kippen door elkaar te pikken. De meest gepikte kip staat onderaan in de pikorde. Aan de hand van een ethogram bepaalt Jazmin van vijf kippen de pikorde. Het resultaat zie je in de het schema. Een pijl wijst naar de kip die door een andere kip wordt gepikt.

Je gebruikt het schema om de pikorde van de kippen te bepalen.

a Welke kip staat bovenaan in de pikorde?

b Welke kip staat als derde in de pikorde?

EXAMENOPGAVEN

Bij deze paragraaf kun je oefenen met eindexamenopgaven. Overleg met je docent of je de eindexamenopgave Gebarentaal gaat maken.

7.9 Alles in samenhang

TERUG NAAR HET GROTE PLAATJE

1 Waarnemen en reageren

Dit hoofdstuk hangt samen met twee andere hoofdstukken. Daarnaast bevat het vier hoofdpunten. In paragraaf 1 heb je dit al gezien in het 'grote plaatje'.

Je vat nu samen wat je hierover hebt geleerd.

a Wat heb je geleerd over de samenhang tussen Waarnemen en reageren en andere hoofdstukken?

Noteer je antwoorden in de vakjes.

H3 Seksualiteit en voortplanten: voortplantingsgedrag

H8 Voeding en verteren: glucose

b Wat heb je over elk hoofdpunt geleerd?

Noteer je antwoorden in de vakjes.

Kijk terug naar paragraaf 2, 4, 5 en 6. Noteer wat je hier nu over weet.

Zintuigen vangen prikkels op.

Kijk terug naar paragraaf 2 en 3. Noteer wat je hier nu over weet.

Hersenen verwerken prikkels en zetten die om in een reactie.

Kijk terug naar paragraaf 7. Noteer wat je hier nu over weet.

Hormonen regelen lichaamsprocessen.

Kijk terug naar paragraaf 8. Noteer wat je hier nu over weet.

Gedrag is een reactie op prikkels en ervaring.

c Je hebt in paragraaf 1 antwoord gegeven op de grote vraag van dit hoofdstuk ‘Hoe weet je lichaam wat het moet doen?'

Wat is nu je antwoord op de grote vraag?

Kijk nog even terug naar je antwoord in paragraaf 1. En kijk ook naar je antwoorden bij opdracht a en b.

VERDER OEFENEN

Bij deze paragraaf kun je oefenen met een grote eindexamenopgave. Hierin komt ook stof uit andere hoofdstukken terug. Overleg met je docent of je de eindexamenopgave Clickertraining gaat maken.

Maak online de kennistoets en de proeftoets bij dit hoofdstuk.

7.10 Examenopgaven

Maak de eindexamenopgaven bij de verschillende paragrafen. Met eindexamenopgaven oefen je de stof op examenniveau en wen je aan de vraagstelling van het eindexamen. Gebruik hierbij de vaardigheidskaart Examenopgaven maken. Kijk achter in deze paragraaf voor de hints bij elke opgave.

HET ZINTUIGSTELSEL

1 Reddingshonden

Uit: Examen GL/TL 2014-1

Na een aardbeving worden vaak honden ingezet om naar overlevenden te zoeken. Deze honden hebben geleerd om de geur van levende mensen te herkennen. Als ze een levend persoon onder het puin gevonden hebben, blaffen ze om de reddingswerkers te waarschuwen. Ze hebben dit geleerd tijdens een training waarbij ze iedere keer als ze een zoekopdracht goed hadden uitgevoerd, werden beloond.

Wat is voor de reddingshonden de uitwendige prikkel om bij het vinden van een overlevende te blaffen?

1p 1p

2 De ziekte van Dercum

Uit: Examen GL/TL 2021-3

De ziekte van Dercum is een zeldzame aandoening waarbij gezwellen ontstaan in het vetweefsel onder de huid. Zulke gezwellen worden lipomen genoemd en kunnen zeer pijnlijk zijn. Bij patiënten met deze ziekte kan kleding op de huid hevige pijn veroorzaken. De druk op de huid door de kleding veroorzaakt impulsen die via uitlopers van zenuwcellen naar het centraal zenuwstelsel gaan.

a Waar in het centraal zenuwstelsel worden deze impulsen verwerkt tot bewuste waarneming van de pijn?

● in de grote hersenen

● in de kleine hersenen

● in de hersenstam

● in het ruggenmerg

b Hoe heten de zenuwcellen die de impulsen vanuit de huid naar het centraal zenuwstelsel geleiden?

DE HUID

3 Acne

Uit: Examen GL/TL 2018-1

Onder invloed van hormonen verandert de huid tijdens de puberteit. Talgklieren in het gezicht worden groter en produceren meer talg, waardoor ze verstopt kunnen raken. Door bacteriën in de talg kunnen de talgklieren ontstoken raken en kunnen puistjes ontstaan. Dit wordt acne genoemd. Bij ernstige acne kan een crème gebruikt worden. Hierdoor schilfert het deel van de opperhuid waarin zich dode cellen bevinden sneller af en wordt de talg beter afgevoerd.

HOREN

a In de afbeelding zie je een doorsnede van de huid. P Q R S

Welke letter geeft een deel van de huid aan dat bij acne verstopt en ontstoken is?

● letter P

● letter Q

● letter R

● letter S

b In de tekst staat dat bij ernstige acne een bepaalde crème gebruikt kan worden.

Hoe heet het deel van de opperhuid dat sneller afschilfert bij gebruik van deze crème?

4 Het oor van de kat

Uit: Examen GL/GT 2025-2

Doofheid komt bij witte katten vaker voor dan bij gekleurde katten. In de afbeelding is het gehoororgaan van een kat schematisch weergegeven met daarin de delen P tot en met S.

a Welke letter geeft het deel aan dat zintuigcellen bevat voor geluiden?

● letter P ● letter Q

letter R ● letter S 1p 1p 1p

b In welk deel van het centraal zenuwstelsel vindt bewuste waarneming van geluid plaats?

● in de grote hersenen

● in de kleine hersenen

● in de hersenstam

c Met een gehoortest kan een onderzoeker bepalen of een kat doof is. De kat wordt onder narcose gebracht en er worden elektroden aangebracht op de kop van de kat. De kat krijgt via oordopjes geluiden afgespeeld. Als de kat de geluiden waarneemt, gaat op het computerscherm de lijn omhoog en omlaag.

Op het scherm in de afbeelding zie je de resultaten van de gehoortest van een witte kat.

In de tabel staan twee uitspraken. Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

juist onjuist

Bij een kat die kan horen, worden geluidsprikkels omgezet in impulsen. ● ●

Bij de kat in de afbeelding, die een gehoortest ondergaat, bereiken de geluidssignalen de hersenen. ● ●

1p 1p

5 Oogpracticum

Uit: Examen GL/TL 2025-2

Bas en Kaya doen tijdens de biologieles een practicum over de bouw van het oog. Ze hebben de opdracht gekregen om het oog van een schaap te ontleden. Ze bekijken eerst de buitenkant van het oog en maken een schematische tekening, die je hieronder ziet. Het deel waarvan ze de naam niet weten, is aangegeven met een vraagteken.

pupil iris ?

a Noteer de naam van het buitenste, witte deel van het oog dat is aangegeven met het vraagteken.

b Het valt Bas en Kaya op dat de pupil van het schapenoog heel groot is. Ze praten over de werking van de pupilreflex.

Bas zegt dat de kringspieren in de iris ontspannen zijn als een pupil groot is. Kaya zegt dat een pupil in het donker groter wordt.

Wie heeft gelijk?

● geen van beiden

● alleen Bas

● alleen Kaya

● zowel Bas als Kaya

1p

c Bas en Kaya snijden het oog open en halen de lens eruit.

Bas houdt de lens dicht bij een krant. Hij kan door de lens de letters scherp zien.

Nu beweegt hij de lens wat verder van de krant af. Om het beeld scherp te houden, zou de vorm van de lens moeten veranderen.

Moet de lens uit het schapenoog dan boller of platter worden?

Leg je antwoord uit.

HORMONEN

6

Hormoonklieren werken samen

Uit: Examen GL/TL 2024-1

Twee hormoonklieren zijn de hypofyse en de schildklier. De hypofyse maakt het hormoon TSH. TSH beïnvloedt de schildklier. De schildklier maakt schildklierhormoon, dat de verbranding in de cellen van het lichaam stimuleert. In de afbeelding zie je de omtrek van het lichaam van een mens waarin vijf plekken zijn aangegeven met een letter.

2p

1p

a Welke letter geeft de plek aan waar de hypofyse zich bevindt? En welke letter geeft de plek aan waar de schildklier zich bevindt?

Schrijf je antwoord zo op:

hypofyse: letter

schildklier: letter

b Hormonen worden naar alle delen van het lichaam vervoerd. Hoe heet het orgaanstelsel dat hiervoor zorgt?

2p

c Het schildklierhormoon beïnvloedt de verbranding in de cellen van het lichaam. Dit proces is weergegeven in het volgende schema. glucose + …(1)… → energie + koolstofdioxide + …(2)… Wat moet er op de plaatsen (1) en (2) worden ingevuld?

Schrijf je antwoord zo op:

plaats (1): plaats (2):

d In het schema zie je hoe het hormoon TSH de werking van de schildklier beïnvloedt.

hypofyse

TSH + Legenda: + maakt stimuleert

schildklier

schildklierhormoon

Als de hypofyse meer TSH aanmaakt, ontstaat er meer koolstofdioxide in de cellen van het lichaam. Leg dat uit.

GEDRAG

7

Gebarentaal

Uit: Examen GL/TL 2021-1

Onderzoekers hebben ontdekt dat chimpansees verschillende gebaren gebruiken om met elkaar te communiceren. Zo betekent bijvoorbeeld springen ‘volg mij’.

a Om achter de betekenis van gebaren van chimpansees te komen, maken de onderzoekers eerst een tabel met beschrijvingen van verschillende gedragingen. Hieronder zie je een deel van die tabel.

gedragin g afkortin g stampen met beide voeten sv gooien met een voorwerp gv krabbe n k r een voet optill en vo springe n s p zwaaien met een arm zw bijten op een blaadje bb over de mond wrijven mw

Hoe wordt zo’n tabel voor gedragsonderzoek genoemd?

2p

Gebruik het knipblad Grafiekpapier achterin het boek. Maak op het grafiekpapier een staafdiagram van de gegevens uit de tabel. 1p

b Vervolgens observeren de onderzoekers het gedrag van 80 chimpansees om erachter te komen wat de betekenis is van meer dan 50 verschillende gedragingen. Een deel van de resultaten staat in de tabel hieronder.

g e d ra gin g

b eteke ni s stampen met beide voeten ‘stop daarmee’ gooien met een voorwerp ‘ga weg’ krabbe n ‘vlo o i mij ’ een voet optill en ‘klim op mijn rug’ springe n ‘vol g mij ’ zwaaien met een arm ‘ga weg’ bijten op een blaadje ‘ik wil sek s ’ over de mond wrijven ‘kom dichterbij’

De onderzoekers gebruiken in hun verslag afbeeldingen om gebaren van de chimpansees te verduidelijken. Eén daarvan zie je hieronder.

Wat is de betekenis van dit gebaar?

c Chimpansees gebruiken veel gebaren om met elkaar te communiceren. Zulke gebaren worden ‘communicatief’ genoemd. Gebaren die niet bedoeld zijn om te communiceren, worden ‘non-communicatief’ genoemd. De onderzoekers vergelijken het gebruik van gebaren bij chimpansees met het gebruik van gebaren bij mensen (zie de tabel hieronder). aantal verschillende gebaren communicatief non-communicatief chimpansees 420 105 mensen

1p

d Over de gegevens in de tabel hierboven doet Steffie twee uitspraken.

1 Er zijn bij chimpansees meer verschillende communicatieve dan non-communicatieve gebaren geteld.

2 Bij mensen zijn meer verschillende gebaren geteld dan bij chimpansees. Wat is juist?

● geen van beide uitspraken

● alleen uitspraak 1

● alleen uitspraak 2

● uitspraken 1 en 2

1p

e Tijdens het onderzoek gebruiken de chimpansees ook gebaren om iets duidelijk te maken aan de onderzoekers.

Is dit sociaal gedrag?

Leg je antwoord uit.

ALLES IN SAMENHANG

8 Clickertraining

Uit: Examen GL/TL 2024-1

Een clicker is een doosje met een metalen plaatje dat een clickgeluid maakt. Hondentrainers gebruiken deze clicker bij het trainen van honden. Eerst leert de hond dat er na de click altijd een beloning volgt. Daarna leert hij bijvoorbeeld om te gaan zitten. Zodra de hond gaat zitten, hoort hij een click en weet hij dat er een beloning volgt.

1p

a Door de training leert de hond.

Hoe heet het type leergedrag dat de hond vertoont tijdens de training met een clicker?

● conditionering

● gewenning

● inprenting

● trial-and-error

b In welk deel van het centraal zenuwstelsel vindt de bewustwording plaats bij het horen van de click?

● grote hersenen

● kleine hersenen

● hersenstam

● ruggenmerg

c De hondentrainer geeft de hond die gaat zitten een beloning.

Wat is de uitwendige prikkel voor de hondentrainer om de beloning aan de hond te geven?

HINTS BIJ EXAMENOPGAVEN

Reddingshonden

• Een uitwendige prikkel wordt waargenomen door een zintuig.

De ziekte van Dercum

• vraag a: Bij een bewuste waarneming zijn de hersenen betrokken.

• vraag b: De impulsen komen bij zintuigen vandaan.

Acne

• vraag a: De talgklieren zitten bij de haartjes in de huid.

• vraag b: Het gaat om de bovenste laag.

Het oor van de kat

• vraag a: Het slakkenhuis bevat zintuigcellen.

• vraag b: Bewuste waarnemingen vinden plaats in het deel dat ook de spieren aanstuurt.

• vraag c: Kijk naar het beeldscherm op de foto.

Oogpracticum

• vraag a: Het gaat om de buitenste van de drie lagen waaruit de wand van het oog bestaat.

• vraag b: De functie van de pupil is het regelen van de hoeveelheid licht die het oog binnenkomt.

• vraag c: Om iets van dichtbij te bekijken, is een bolle lens nodig.

Hormoonklieren werken samen

• vraag a: De hypofyse bevindt zich aan de onderkant van de hersenen.

• vraag b: Dit is het stelsel dat ook andere stoffen door het lichaam vervoert.

• vraag c: Wat is er bij verbranding nodig behalve glucose (brandstof)?

• vraag d: Meer TSH zorgt voor meer schildklierhormoon.

Gebarentaal

• vraag a: De wetenschappelijke naam voor gedragsonderzoek is ethologie.

• vraag b: Je ziet dat het been op en neer gaat.

• vraag c: Maak vier staven in het staafdiagram.

• vraag d: Het totaal aantal verschillende gebaren bestaat uit communicatief én non-communicatief.

• vraag e: Apen laten gebaren aan soortgenoten zien.

Clickertraining

• vraag a: De hond wordt beloond.

• vraag b: De hond onthoudt dat hij een beloning krijgt.

• vraag c: Een uitwendige prikkel wordt opgevangen met zintuigen.

15 tot 25 testvragen

Slim leren, zeker slagen

Score per examenonderwerp

Gericht verder leren en oefenen

Gratis quickscan Test snel je kennis

Wil je snel inzicht in wat je al beheerst van de examenstof en waar je nog aan moet werken? Maak per vak de gratis quickscan op examenbundel.nl/quickscan en check hoe je ervoor staat.

Met handige verw�zingen naar de leerstof in Samengevat!

#ikgazekerslagen

Slim leren, zeker slagen met Examenbundel

Op examenbundel.nl vind je niet alleen de beste producten om je voor te bereiden op het examen, maar ook gratis examentips en meer. Weet je niet waar je moet beginnen? Maak eerst de quickscan!

Vi·vo - ik leef; levend

Bij biologie leer je over alles wat leeft. Over hoe planten, dieren en mensen in elkaar zitten én hoe zij met elkaar samenleven. Ook jij leeft. Dus biologie gaat ook over jou. Met Vivo kom je alles te weten over het leven in jou en om jou heen.

De biologie van je leven