Issuu

THEORIEBOEK NIVEAU â€‰4

P3-K1-W1 Bereidt de uitvoering van lesactiviteiten voor P3-K1-W2 Voert lesactiviteiten uit P3-K1-W3 Biedt (specifieke) ontwikkelingsgerichte lesactiviteiten aan

De theorie bevat alle basiskennis en achtergrondinformatie bij het betreffende werkproces en bevat veel voorbeelden uit de beroepspraktijk. De verwerkingsopdrachten sluiten aan bij de leerstof in de theorie. De praktijksituaties zijn realistische beschrijvingen van situaties uit de beroepspraktijk, inclusief opdrachten gekoppeld aan houdingsaspecten, vaardigheden en kenniselementen. De beroepsvaardigheden bevatten opdrachten voor het stapsgewijs aanleren van sociaalagogische, communicatieve, verzorgende en creatieve vaardigheden. Het complete aanbod van Traject Welzijn bestaat uit: - theorieboeken met een heldere en gestructureerde uitleg over de benodigde vakkennis, verduidelijkt met veel praktijkvoorbeelden; - werkboeken met verwerking - verwerkingsopdrachten, toepassing - praktijksituaties, beroepsvaardigheden en themaopdrachten - test je kennis - reflectie/evaluatie over het gehele thema; - digitale omgeving met ondersteunend materiaal voor zowel student als docent.

Wil je weten welke materialen er nog meer beschikbaar zijn bij Traject Welzijn? Kijk dan op www.thiememeulenhoff.nl/trajectwelzijn.

Auteurs: M. Baseler R.F.M. van Midde A.C. Verhoef

pw Onderwijsassistent Activiteiten bij leren PW THEORIEBOEK

De leermiddelen uit de serie Traject Welzijn zijn bestemd voor de opleidingen Pedagogisch werk en Maatschappelijke zorg. Door de thematische opbouw is Traject Welzijn geschikt voor alle onderwijsvormen en alle leerwegen, past daarnaast in verkorte trajecten en sluit aan bij elke leerstijl. De leerstof is opgebouwd uit: theorie, praktijksituaties en beroepsvaardigheden. Je kunt starten vanuit de theorie of vanuit een (gesimuleerde) praktijksituatie. Wat voor jou het beste werkt.

TRAJECT WELZIJN

Deze uitgave Onderwijsassistent Activiteiten bij leren PW maakt deel uit van de serie Traject Welzijn. De theorie van deze uitgave sluit volledig aan bij onderstaande kerntaken uit het kwalificatiedossier Pedagogisch werk.

Onderwijsassistent Activiteiten bij leren PW

pedagogisch werk

Herz

ien

Onder redactie van: M.H.A.J. Gloudemans R.F.M. van Midde 9 789006 435399

MBO_Basis_190x270mm_OWA_Act-bij-leren_Druk.indd All Pages

13/06/19 10:03

Onderwijsassistent Activiteiten bij leren PW NIVEAU 4

BASISBOEK

THEORIE

NIVEAU 4

Onderwijsassistent Activiteiten bij leren PW M. BASELER R.F.M. VAN MIDDE A.C. VERHOEF

Onder redactie van: M.H.A.J. GLOUDEMANS R.F.M. VAN MIDDE

m a at s c h a p p e l i j k e zorg

Colofon Auteurs M. Baseler R.F.M. van Midde A.C. Verhoef

Redactie M.H.A.J. Gloudemans R.F.M. van Midde Vormgeving binnenwerk en omslag Studio Fraaj, Rotterdam

Fotograﬁe omslag Mathilde Karrèr

Opmaak Imago Mediabuilders, Amersfoort

Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. Over ThiemeMeulenhoff www.thiememeulenhoff.nl ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht ISBN aan 978de90verschillen 06 43539tussen 9 lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efﬁciënter wordt. doen

Tweede druk, eerste oplage, 2019

Samen leren vernieuwen.

www.thiememeulenhoff.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of ISBN 9789006435399 openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier,

Tweede eerste oplage, 2019 zonder druk, voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2019

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus

1985, Stbl. voorbehouden. 471 en artikelNiets 17 Auteurswet 1912, men de daarvooropgeslagen wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Alle rechten uit deze uitgave magdient worden verveelvoudigd, in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door Postbus fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming Publicatieen Reproductierechten Organisatie (PRO), 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen vanvan de uitgever. gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 www.auteursrechtenonderwijs.nl. Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) men zich tot de uitgever wenden. Voor meer informatie over het van muziek, ﬁlm enDegenen het makendie van desondanks kopieën in hetmenen onderwijs zie www. De uitgeverdient heeft ernaar gestreefd de te auteursrechten te regelen volgens degebruik wettelijke bepalingen. zekere auteursrechtenonderwijs.nl. rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. -neutraal geproduceerd. geproduceerd. Deze uitgave is is volledig volledig CO CO22-neutraal ® Het voor deze deze uitgave uitgave gebruikte gebruikte papier papierisisvoorzien voorzienvan vanhet hetFSC FSC®-keurmerk. -keurmerk. Dit betekent dat dat de de bosbouw bosbouw op voor gebruikte papier een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden. eenhet verantwoorde wijze op heeft plaatsgevonden.

Ten geleide

De afgelopen jaren zijn de beroepsopleidingen voor Maatschappelijke zorg, Pedagogisch werk en Sociaal werk aangepast aan de ontwikkelingen in de beroepspraktijk. De veranderde eisen aan het beroep en de beroepsuitoefening zijn uitgewerkt in nieuwe kwalificatiedossiers. Deze kwalificatiedossiers, opgebouwd uit kerntaken en werkprocessen, vormen de basis voor de inrichting van de huidige opleidingen binnen Welzijn. De leermiddelen van Traject Welzijn zijn ontwikkeld voor en sluiten aan bij deze kwalificatiedossiers. De Pedagogisch werker Pedagogisch werkers werken in de kinderopvang, het onderwijs of in een combinatievorm van beide. De student kan kiezen voor het profiel pedagogisch medewerker kinderopvang, gespecialiseerd medewerker kinderopvang of onderwijsassistent. De doelgroep van de Pedagogisch werker is zeer divers, en bestaat onder andere uit: • kinderen tot twaalf jaar zonder problemen; • kinderen tot twaalf jaar met een achterstand, een leer- of gedragsprobleem; • jongeren vanaf twaalf jaar zonder problemen; • jongeren met gedrags- en opvoedingsproblemen; • kinderen en jongeren met een verstandelijke, lichamelijke of zintuigelijke beperking. Het kwalificatiedossier Pedagogisch werk vormt de basis voor de inrichting van de huidige opleidingen voor beroepen in dit domein. Het leermiddelenaanbod voor de opleiding Pedagogisch werk – die deel uitmaakt van Traject Wel-

zijn – is gebaseerd op vier belangrijke uitgangspunten: • de leermiddelen zijn ontwikkeld vanuit de beroepsuitoefening. Het beroepsonderwijs binnen Traject Welzijn wordt in belangrijke mate bepaald door de aard van de ondersteuningsvragen en door de context waarin de beroepsuitoefening plaatsvindt; • sterk didactisch concept. De leermiddelen zijn ontwikkeld op basis van leerstijlen en leerervaringen van mbo-studenten. Traject Welzijn houdt rekening met de verschillende leerstijlen van mbo-studenten en de verschillende onderwijsstijlen van docenten; • bij de indeling van de leermiddelen is rekening gehouden met de basisfase en de proﬁelfase; • er is rekening gehouden met het perspectief van doorstroming tussen mbo-niveau 3 en mbo-niveau 4. Het didactisch concept van Traject Welzijn gaat nadrukkelijk uit van bovenstaande uitgangspunten, waardoor het vakbekwame leren optimaal wordt ondersteund en mogelijk wordt gemaakt. Traject Welzijn houdt bovendien rekening met de mbo-student door het taalniveau (2F voor de basisfase, 3F voor de proﬁelfase niveau 4) af te stemmen op de doelgroep en door (praktijk) voorbeelden en (praktijk)opdrachten zo te formuleren dat de mbo-student zich aangesproken voelt. De leermiddelen zijn zo ontwikkeld dat zowel mbo-studenten met een meer theoretische, als mbo-studenten met een meer praktische inslag er gebruik van kunnen maken. Traject Welzijn is inzetbaar binnen elk didactisch model

en biedt de docent de ruimte om zelf invulling te geven aan zijn rol. Traject Welzijn sluit volledig aan bij actuele opvattingen over flexibiliteit en zelfstandig leren. Dat betekent onder andere dat er gewerkt wordt met uitgaven die ingedeeld zijn in thema’s die bestaan uit theorie en de daarbij behorende verwerkingsopdrachten, praktijksituaties en evaluatie middels de studiehulp. Daarnaast komen de beroepsvaardigheden en de houdingsaspecten van de (beginnende) beroepsbeoefenaar expliciet aan de orde. Deze elementen vormen immers een essentieel onderdeel van de beroepsuitoefening. Theoretische onderbouwing Het onderdeel ‘theorie’ voor de basisfase Pedagogisch werk bevat alle basiskennis en achtergrondinformatie die hoort bij de betreffendewerkprocessen. De leerstof bevat veel voorbeelden uit de beroepspraktijk. De theorieboeken voor de profielfase Pedagogisch werk gaan verdiepend in op de verschillende profielen die worden onderscheiden: P1: Pedagogisch medewerker kinderopvang P2: Gespecialiseerd pedagogisch medewerker P3: Onderwijsassistent Werkboeken De werkboeken sluiten, dankzij hun thema- en hoofdstukindeling, naadloos aan bij de leerstof en indeling van de theorie. Dit geldt zowel voor de leermiddelen gericht op de basisfase als voor de leermiddelen gericht op de profielfase. Via de werkboeken kunnen de studenten zich de leerstof eigen maken door middel van: • verwerkingsopdrachten voor de leerstof in de theorie; • praktijksituaties met opdrachten. De praktijksituaties geven realistische beschrijvingen van de praktijk in het Pedagogisch werk. Hierin komen problemen en dilemma’s aan de orde waarmee beroepsbeoefenaren te maken krijgen in hun dagelijkse werk en waarbij van hen

verwacht wordt dat ze met een oplossing en aanpak komen; • het aanleren van beroepsvaardigheden. Het onderdeel ‘vaardigheden’ biedt opdrachten die zijn gericht op het stapsgewijs aanleren van sociaal-agogische, communicatieve, verzorgende en creatieve vaardigheden; • thema-opdrachten gericht op integrale verwerking van de afzonderlijke thema’s; • evaluatie met behulp van de studiehulp en reﬂectie. Deze onderdelen zijn consequent terug te vinden in het volledige aanbod van Traject Welzijn. De combinatie van deze onderdelen maakt het leren vanuit verschillende invalshoeken mogelijk en kan zowel in een onderwijssituatie als in de beroepspraktijk plaatsvinden. Wij hopen dat gebruikers, zowel mbo-studenten als docenten, op een plezierige en zinvolle manier met Traject Welzijn kunnen werken. Heeft u vragen of suggesties, dan stellen wij het bijzonder op prijs als u contact met ons opneemt.

Amersfoort, 2017 Redactie en uitgever

Inhoud

Thema 1 Lesactiviteiten 1 1.1 1.2 1.3

1.4

1.5 1.6 1.7

1.8

Van leerdoel naar werkvorm 22 Inleiding 23 Doelgericht leren 23 SLO en leerdoelen 23 1.3.1 Kerndoelen 24 1.3.2 Leerlijnen 24 1.3.3 Inhoudslijnen 25 1.3.4 Referentieniveaus 26 Curriculum.nu 27 1.4.1 Ontwikkelteams 27 1.4.2 Digitale geletterdheid 27 Eisen voor het voortgezet onderwijs 28 Eisen voor het middelbaar beroepsonderwijs Brede vorming 30 1.7.1 Functies van het onderwijs 30 1.7.2 Ontwikkelingsgebieden 31 1.7.3 Leergebieden in samenhang 31 1.7.4 Projectonderwijs 33 1.7.5 Actie voor een goed doel 34 1.7.6 Stimuleren van brede vorming 35 Lesactiviteiten ontwerpen 38 1.8.1 Stappenplan lesactiviteiten 38 1.8.2 Formulier lesactiviteiten 40

Begrippen 2 2.1 2.2

Zorgleerlingen 43 Inleiding 44 Passend onderwijsaanbod 44 2.2.1 Ontwikkelingsstoornissen 45 2.2.2 Gedrags- en opvoedingsproblemen 2.2.3 Ontwikkelingsproblemen 48 2.2.4 Doelgroepen 48

1 7

2.3

2.4

2.5

2.6

2.7

2.8

2.9

2.10

2.11

2.12

2.13

Leerlingen met een verstandelijke beperking 49 2.3.1 Niveaus van functioneren 50 2.3.2 SpeciďŹ eke doelgroepen 52 2.3.3 Begeleiden van leerlingen met verstandelijke beperking 53 Leerlingen met autismespectrumstoornis 53 2.4.1 Verschijnselen van een ASS 54 2.4.2 Oorzaken van ASS 55 2.4.3 Begeleiden van leerlingen met ASS 55 Leerlingen met een aandachtsstoornis 55 2.5.1 Kenmerkende gedragingen 55 2.5.2 Begeleiden van leerlingen met een aandachtsstoornis 56 Leerlingen met DCD 57 2.6.1 Verschijnselen van DCD 57 2.6.2 Oorzaken van DCD 58 2.6.3 Begeleiding van leerlingen met DCD 58 Leerlingen met dyslexie 58 2.7.1 Verschijnselen van dyslexie 59 2.7.2 Oorzaken van dyslexie 59 2.7.3 Begeleiding van leerlingen met dyslexie 59 Leerlingen met dyscalculie 60 2.8.1 Verschijnselen van dyscalculie 60 2.8.2 Oorzaken van dyscalculie 60 2.8.3 Begeleiden van leerlingen met dyscalculie 60 Leerlingen met NLD 61 2.9.1 Verschijnselen van NLD 61 2.9.2 Oorzaken van NLD 62 2.9.3 Begeleiding van leerlingen met NLD 62 Leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis 63 2.10.1 Verschijnselen van TOS 63 2.10.2 Oorzaken van TOS 63 2.10.3 Begeleiding van leerlingen met TOS 63 Leerlingen met gedragsproblemen 64 2.11.1 Vormen van gedragsproblemen 64 2.11.2 Oorzaken van gedragsproblemen 66 2.11.3 Begeleiden van leerlingen met gedragsproblemen 66 Leerlingen met hechtingsproblemen 68 2.12.1 Verschijnselen van hechtingsproblemen 68 2.12.2 Oorzaken van hechtingsproblemen 69 2.12.3 Begeleiden van leerlingen met hechtingsproblemen 70 Leerlingen die hoogbegaafd zijn 70 2.13.1 Signalen van hoogbegaafdheid 71 2.13.2 Begeleiden van hoogbegaafde leerlingen 71

Begrippen

1 8

Thema 2 Taal 3 3.1 3.2

3.3 3.4 4 4.1 4.2

4.3

4.4

5 5.1 5.2

5.3

5.4

5.5

Leergebied Taal 80 Inleiding 81 Kernvak taal 81 3.2.1 Kerndoelen 81 3.2.2 Referentieniveaus 82 Lesmethoden 83 3.3.1 Eigen materiaal 83 Rijke taalomgeving 84 Woordenschat 85 Inleiding 86 Taalontwikkeling en woordenschat 86 4.2.1 Belang van grote woordenschat 86 4.2.2 Woordvorming en zinsbouw 87 Woordenschat vergroten 87 4.3.1 Basiswoorden en doelwoorden 88 4.3.2 Woordenlijsten: de BAK en de WAK Nieuwe woorden eigen maken 89 4.4.1 Activiteiten 89 4.4.2 Begeleiden 91 Voorlezen en vertellen 92 Inleiding 93 Boeken op de basisschool 93 5.2.1 Boekenhoek 93 5.2.2 Samenstelling boekencollectie Voorleesvarianten 96 5.3.1 Prentenboek 96 5.3.2 Verhaal 97 5.3.3 Gedicht 97 5.3.4 Informatieve tekst 98 5.3.5 Digitaal prentenboek 98 Voorlezen 99 5.4.1 Voorbereiden 99 5.4.2 Planmatige aanpak 100 5.4.3 Organisatie 100 5.4.4 Uitvoering 101 Verhalen vertellen 102 5.5.1 Voorbereiden 102 5.5.2 Organisatie 103 5.5.3 Uitvoering 103

1 9

6 6.1 6.2

6.3

6.4

6.5

7 7.1 7.2

7.3 7.4 7.5 7.6 7.7 7.8

8 8.1 8.2

Luisteren en spreken 104 Inleiding 105 Mondelinge taalvaardigheid 105 6.2.1 Belang van mondelinge taalvaardigheid 105 6.2.2 Mondeling taalonderwijs 106 Gesprekken 106 6.3.1 Kringgesprek 107 6.3.2 Interactief leren 108 6.3.3 Taalgebruik 109 Luisteren 110 6.4.1 Klanken onderscheiden 110 6.4.2 Begrijpend luisteren 112 Spreken 113 6.5.1 Verwoorden van gedachten, gevoelens en ideeĂŤn 113 6.5.2 Verhalen vertellen 113 6.5.3 Presentatie houden 113 Lezen 115 Inleiding 116 Lezen is een basisvaardigheid 116 7.2.1 Analfabetisme en laaggeletterdheid 116 7.2.2 Lezen is een complexe vaardigheid 117 7.2.3 Het proces van leren lezen 117 Leren lezen fase 1: pseudolezen 117 7.3.1 Begeleiden 118 Leren lezen fase 2: aanvankelijk lezen 120 7.4.1 Begeleiden 120 Leren lezen fase 3: technisch lezen 121 7.5.1 Begeleiden 121 Leren lezen fase 4: begrijpend lezen 121 7.6.1 Begeleiden 122 Leren lezen fase 5: belevend lezen 123 7.7.1 Begeleiden 124 Begeleiden bij lezen 124 7.8.1 Motivatie voor lezen vergroten 124 7.8.2 Leesniveau van de leerling kennen 124 7.8.3 Hardop lezen begeleiden 125 7.8.4 Jeugdliteratuur aanbieden 126 7.8.5 Informatieverwerving stimuleren 126 Schrijven 127 Inleiding 128 Schrijfonderwijs 128 8.2.1 Heeft leren schrijven nog zin?

128

1 10

8.3

8.4

8.5

9 9.1 9.2 9.3

9.4

9.5 10 10.1 10.2

10.3

10.4 10.5 11 11.1 11.2

11.3

11.4

Leren schrijven fase 1: voorbereidend schrijven 128 8.3.1 Activiteiten 128 8.3.2 Begeleiden 129 Leren schrijven fase 2: aanvankelijk schrijven 130 8.4.1 Activiteiten 130 8.4.2 Begeleiden 131 Leren schrijven fase 3: voortgezet schrijven 132 8.5.1 Activiteiten 133 8.5.2 Begeleiden 133 Stellen 134 Inleiding 135 Stellen binnen het taalonderwijs 135 Functioneel schrijven 135 9.3.1 Schrijfhoek 135 9.3.2 Vrij schrijven 136 Strategisch schrijven 138 9.4.1 Werken met een stappenplan 138 9.4.2 Schrijven met andere groepen 138 9.4.3 Modelteksten inzetten 138 Begeleiden bij stellen 139 Spellen 140 Inleiding 141 Spellingonderwijs 141 10.2.1 Spelling is moeilijk 141 10.2.2 Spellingproblemen 142 10.2.3 Taalverzorging 142 Leren spellen 142 10.3.1 Leren spellen fase 1: aanvankelijk spellen 143 10.3.2 Leren spellen fase 2: voortgezet spellen 143 Spellingactiviteiten 144 Begeleiden bij spelling 145 Engels en Fries 147 Inleiding 148 Onderwijs in het Engels en Fries 148 11.2.1 Engels en de kerndoelen 148 11.2.2 Fries en de kerndoelen 148 Engels 148 11.3.1 Methoden Engels 149 11.3.2 Vvto 149 11.3.3 Tpo 149 Fries 150

Begrippen

151

1 11

Thema 3 Rekenen en wiskunde 12 12.1 12.2

12.3

12.4

13 13.1 13.2

13.3

13.4

14 14.1 14.2

14.3 14.4 14.5 14.6 14.7

14.8

157

Leergebied rekenen en wiskunde 158 Inleiding 159 Rekenonderwijs nu en in de toekomst 159 12.2.1 Rekenen in het digitale tijdperk 160 12.2.2 Gecijferdheid 160 12.2.3 Realistisch rekenen en functioneel rekenen Begeleiden bij de rekenles 162 12.3.1 Extra uitleg en begeleiding 162 12.3.2 Omkeerprobleem aanpakken 165 12.3.3 Dyscalculie 165 12.3.4 Anderstalige leerlingen 166 Rekenmethoden 166 12.4.1 Opbouw van een rekenmethode 166 12.4.2 Didactische uitgangspunten 167 12.4.3 Digitale oefensoftware 168 Wiskundig inzicht 169 Inleiding 170 Wiskundetaal leren 170 13.2.1 Activiteiten 170 13.2.2 Begeleiden 173 Rekenwiskundige problemen oplossen 174 13.3.1 Activiteiten 174 13.3.2 Begeleiden 175 Aanpak onderbouwen en beoordelen 176 13.4.1 Activiteiten 176 13.4.2 Begeleiden 176 Getallen 178 Inleiding 179 Basisbewerkingen met getallen 179 14.2.1 Cijfers en getallen 179 14.2.2 Tafels van vermenigvuldiging 180 Schattend tellen en rekenen 180 Handig rekenen 181 Schriftelijk rekenen 181 Rekenmachine gebruiken 182 Activiteiten bij getallen en bewerkingen 182 14.7.1 Onderbouw 182 14.7.2 Bovenbouw 184 Begeleiden bij getallen en bewerkingen 184 14.8.1 Onderbouw 185 14.8.2 Bovenbouw 186

1 12

161

15 15.1 15.2

15.3

Meten en meetkunde 187 Inleiding 188 Meten en maten 188 15.2.1 Activiteiten 188 15.2.2 Begeleiden 191 Meetkunde 192 15.3.1 Activiteiten 192 15.3.2 Begeleiden 193

Begrippen

195

Thema 4

Wereldoriëntatie

16 16.1 16.2 16.3

16.4

17 17.1 17.2

17.3

17.4

18 18.1 18.2 18.3 18.4

199

Leergebied oriëntatie op jezelf en de wereld Inleiding 201 Wereldoriëntatie en leerdoelen 201 Begeleiden bij wereldoriëntatie 201 16.3.1 Veilig pedagogisch klimaat 201 16.3.2 Sociaal gedrag in de klas 202 16.3.3 Stel vragen 203 Lesmethoden 203 16.4.1 Aanvullende materialen 204 16.4.2 Thema’s en projecten 204 Jezelf en de ander 206 Inleiding 207 Gevoelens, wensen en opvattingen 17.2.1 Activiteiten 208 17.2.2 Begeleiden 209 Samenleven en samenwerken 210 17.3.1 Activiteiten 211 17.3.2 Begeleiden 213 Relaties en seksualiteit 215 17.4.1 Activiteiten 215 17.4.2 Begeleiden 217 De samenleving 218 Inleiding 219 Leefomgeving 219 18.2.1 Activiteiten 220 Begeleiden 222 Organisatie van de samenleving 18.4.1 Activiteiten 224 18.4.2 Begeleiden 225

207

223

1 13

200

18.5

18.6

18.7

18.8

19 19.1 19.2

19.3

19.4

19.5

19.6

20 20.1 20.2

20.3

20.4

20.5

Wonen, werken en recreĂŤren 226 18.5.1 Activiteiten 226 18.5.2 Begeleiden 227 Deelnemen aan het verkeer 227 18.6.1 Activiteiten 228 18.6.2 Begeleiden 229 Consument zijn 229 18.7.1 Activiteiten 229 18.7.2 Begeleiden 231 Culturen, leefgewoonten en levensbeschouwingen 18.8.1 Activiteiten 232 18.8.2 Begeleiden 233 De ruimte om je heen 235 Inleiding 236 Bouw en processen van de aarde 236 19.2.1 Activiteiten 236 19.2.2 Begeleiden 236 Weer, klimaat en hemellichamen 237 19.3.1 Activiteiten 237 19.3.2 Begeleiden 238 Inrichting en indeling van de ruimte 238 19.4.1 Activiteiten 239 19.4.2 Begeleiden 240 Landbouw, industrie en logistiek 242 19.5.1 Activiteiten 242 19.5.2 Begeleiden 242 Kaart en kaartbeeld 242 19.6.1 Activiteiten 243 19.6.2 Begeleiden 244 Planten, dieren en de mens 245 Inleiding 246 Omgaan met de natuur 246 20.2.1 Activiteiten 246 20.2.2 Begeleiden 247 Planten en dieren 247 20.3.1 Activiteiten 248 20.3.2 Begeleiden 248 De mens 249 20.4.1 Activiteiten 249 20.4.2 Begeleiden 249 Groeien, bloeien en voortplanten 250 20.5.1 Activiteiten 250 20.5.2 Begeleiden 251

1 14

231

20.6

Gezondheid en hygiëne 251 20.6.1 Activiteiten 252 20.6.2 Begeleiden 255

21 21.1 21.2

Tijd 258 Inleiding 259 Besef van tijd 259 21.2.1 Activiteiten 21.6.2 Begeleiden Historisch tijdsbesef 21.3.1 Activiteiten 21.3.2 Begeleiden

21.3

22 22.1 22.2

22.3

22.4

259 260 261 262 263

Natuurkunde en techniek 266 Inleiding 267 Natuurkundige verschijnselen 267 22.2.1 Activiteiten 267 22.2.2 Begeleiden 269 Materialen, stoffen en voorwerpen 270 22.3.1 Activiteiten 271 22.3.2 Begeleiden 271 Technische principes en systemen 272 22.4.1 Activiteiten 272 22.4.2 Begeleiden 273

Begrippen

274

Thema 5 Kunstzinnig oriëntatie 23 23.1 23.2 23.3

23.4

24 24.1 24.2

277

Leergebied kunstzinnige oriëntatie 278 Inleiding 279 Creatieve vakken in het basisonderwijs 279 Het creatief proces 279 23.3.1 De fasen van het creatief proces 280 23.3.2 Stimuleren van creativiteit bij leerlingen 281 Reflecteren op beeldend werk 281 23.4.1 Reflecteren op eigen werk 281 23.4.2 Reflecteren op het werk van anderen 282 Beeldende vorming 285 Inleiding 286 Beschouwen van beeldend werk 24.2.1 Activiteiten 287 24.2.2 Begeleiden 287

286

1 15

24.3

24.4

25 25.1 25.2

25.3

25.4

26 26.1 26.2

26.3

26.4

27 27.1 27.2

27.3

27.4

Beeldaspecten, materialen en technieken 24.3.1 Activiteiten 289 24.3.2 Begeleiden 289 Maken van beeldend werk 290 24.4.1 Activiteiten 291 24.4.2 Begeleiden 292

288

Muziek 294 Inleiding 295 Luisteren naar muziek 295 25.2.1 Activiteiten 295 25.2.2 Begeleiden 296 Klank, vorm en notatie 296 25.3.1 Activiteiten 297 25.3.2 Begeleiden 298 Muziekmaken 298 25.4.1 Activiteiten 298 25.4.2 Begeleiden 299 Drama 300 Inleiding 301 Kijken naar drama 301 26.2.1 Activiteiten 301 26.2.2 Begeleiden 301 Elementen en techniek 302 26.3.1 Activiteiten 305 26.3.2 Begeleiden 305 Spelen van drama 305 26.4.1 Activiteiten 306 26.4.2 Begeleiden 307 Dans 308 Inleiding 309 Kijken naar dans 309 27.2.1 Activiteiten 309 27.2.2 Begeleiden 309 Danselementen en technieken 27.3.1 Activiteiten 310 27.3.2 Begeleiden 311 Uitvoeren van dans 311 27.4.1 Activiteiten 312 27.4.2 Begeleiden 312

310

1 16

28 28.1 28.2

28.3

28.4

Cultureel erfgoed 313 Inleiding 314 Kennismaken met cultureel erfgoed 314 28.2.1 Activiteiten 314 28.2.2 Begeleiden 315 Onderzoeken en beleven van cultureel erfgoed 316 28.3.1 Activiteiten 316 28.3.2 Begeleiden 317 Maken van eigen verbeelding van cultureel erfgoed 317 28.4.1 Activiteiten 317 28.4.2 Begeleiden 318

Begrippen

319

Thema 6

Bewegingsonderwijs

29 29.1 29.2 29.3

29.4

30 30.1 30.2

30.3

323

Leergebied bewegingsonderwijs 324 Inleiding 325 Bewegingsonderwijs op de basisschool 325 Doel van bewegingsonderwijs 326 29.3.1 Beter leren bewegen 326 29.3.2 Fysieke ontwikkeling 326 29.3.3 Sociaal-emotionele ontwikkeling 327 29.3.4 Actieve leefstijl 327 Begeleiden bij bewegingsonderwijs 328 29.4.1 Taken bij de gymles 328 29.4.2 Bewegingsniveaus 329 29.4.3 Werken met groepjes 330 29.4.4 Reguleringsdoelen 330 29.4.5 Volgorde van handelen 332 29.4.6 Werken met leskaarten 332 29.4.7 Sportdagen 333 29.4.8 Veilig bewegen 334 29.4.9 Positief coachen 334 Bewegingsvormen 335 Inleiding 336 Balanceren 336 30.2.1 Activiteiten 336 30.2.2 Begeleiden 337 Klimmen 337 30.3.1 Activiteiten 337 30.3.2 Begeleiden 338

1 17

30.4

30.5

30.6

30.7

31 31.1 31.2

31.3

31.4

31.5

31.6

32 32.1 32.2

32.3

32.4

Springen 338 30.4.1 Activiteiten 30.4.2 Begeleiden Zwaaien 339 30.5.1 Activiteiten 30.5.2 Begeleiden Over de kop gaan 30.6.1 Activiteiten 30.6.2 Begeleiden Hardlopen 340 30.7.1 Activiteiten 30.7.2 Begeleiden Spelvormen 342 Inleiding 343 Mikken 343 31.2.1 Activiteiten 31.2.2 Begeleiden Jongleren 344 31.3.1 Activiteiten 31.3.2 Begeleiden Doelspelen 345 31.4.1 Activiteiten 31.4.2 Begeleiden Tikspelen 346 31.5.1 Activiteiten 31.5.2 Begeleiden Stoeispelen 347 31.6.1 Activiteiten 31.6.2 Begeleiden

338 339 339 340 340 340 340 341 341

343 344 345 345 345 345 346 346 347 348

Bewegen op muziek 349 Inleiding 350 Bewegen op het tempo van de muziek 350 32.2.1 Activiteiten 350 32.2.2 Begeleiden 350 Bewegen op frasering in de muziek 351 32.3.1 Activiteiten 351 32.3.2 Begeleiden 351 Een dans uitvoeren op muziek 351 32.4.1 Activiteiten 352 32.4.2 Begeleiden 352

Begrippen

353

1 18

Thema 7 33 33.1 33.2

33.3

33.4

33.5

33.6

Vo en mbo

355

Activiteiten in vo en mbo 356 Inleiding 357 Mentoraat 357 33.2.1 Activiteiten 357 33.2.2 Begeleiden 360 ProďŹ lerende activiteiten 362 33.3.1 Activiteiten 363 33.3.2 Begeleiden 365 School en maatschappij 366 33.4.1 Activiteiten 366 33.4.2 Begeleiden 370 Ondernemerschap 371 33.5.1 Activiteiten 372 33.5.2 Begeleiden 374 Praktijkvakken 376 33.6.1 Activiteiten vmbo 376 33.6.2 Activiteiten havo en vwo 376 33.6.3 Begeleiden 377

Begrippen

379

381

Illustratieverantwoording

387

1 19

1 1

1 THEMA

Lesactiviteiten

Kern

Het overgrote deel van de studenten ‘onderwijsassistent’ (OA) wil aan de slag in het basisonderwijs. Een klein deel kiest bewust voor vo of mbo. We gaan daarom vooral uit van het primair onderwijs, maar nemen waar dat mogelijk is de taken in andere onderwijsvormen mee. Lesactiviteiten in het primair onderwijs zijn gebaseerd op de kerndoelen. In de praktijk heb je echter vooral te maken met verschillende uitwerkingen van die kerndoelen. Er zijn uitwerkingen op landelijk niveau, uitwerkingen van uitgevers van lesmethoden en natuurlijk uitwerkingen van scholen en leerkrachten zelf. De verschillende leergebieden kun je ook prima (en bij voorkeur) met elkaar combineren. Als je dat doet, werk je aan de brede vorming van je leerlingen of studenten. Bij het uitwerken van lesactiviteiten werk je methodisch. Je brengt achtereenvolgens de beginsituatie, de leerdoelen, de activiteit zelf, de uitvoering en de evaluatie in beeld. Je lesactiviteiten ontwikkel je gericht op een speciﬁeke doelgroep. Dat kan een hele klas zijn, een individuele leerling of een zorgleerling. Een zorgleerling is een leerling die vanwege een beperking of ontwikkelingsstoornis, zonder extra zorgbegeleiding niet of moeilijk mee kan komen op school.

Oriëntatieopdracht Het in samenhang aanbieden van leergebieden is belangrijk. a Zoek op welke leergebieden het basisonderwijs kent. b Bedenk een voorbeeld van een project waarbij je zo veel mogelijk leergebieden combineert. c Noteer de doelgroep. d Benoem per leergebied welk soort activiteit daar bij zou kunnen passen. e Noteer vijf beperkingen of ontwikkelingsstoornissen die je kent. f Kies er een uit waarvan je denkt dat je daar meer van weet. g Waarbij moet je bij jouw project rekening houden om ook een leerling met de door jou gekozen beperking of ontwikkelingsstoornis een optimale leerkans te bieden?

1 21

1 Van leerdoel naar werkvorm Op basisschool De Voltreffer besteden alle leerkrachten aan het begin van de les aandacht aan de leerdoelen, zodat leerlingen goed weten wat zij die dag gaan leren en waar dit voor dient. Ze verwoorden de leerdoelen zo dat deze goed te begrijpen zijn voor alle leerlingen. De leerdoelen krijgen altijd een vaste plaats in de klas waar ze goed leesbaar zijn, op het (digi)bord of op een groot vel papier. Op deze manier kunnen leerlingen elk moment terugkijken naar het doel van de les. Zij kunnen doelgericht werken en er kan ook gemakkelijk feedback worden gegeven. De leerlingen van groep 5 luisteren aandachtig als juf Merel het leerdoel van de dag bekendmaakt. “We hebben vandaag weer een nieuw doel. Ons doel heeft te maken met geschiedenis.” Juf Merel laat het leerdoel van de dag op het digibord zien en vraagt de leerlingen om het hardop voor te lezen. “Ik kan mijn vakantie in de juiste volgorde van tijd zetten.” “Heel goed, dan gaan we daar aan werken.” De leerlingen gaan aan de slag met een tekenopdracht die moet laten zien wat ze hebben meegemaakt tijdens hun vakantie en wanneer. Tijdens de tekenopdracht controleren Merel en onderwijsassistent Caro of de leerlingen het leerdoel goed in de gaten houden.

1 22

1.1

Inleiding

Didactisch model Bij het didactisch concept horen didactische modellen, denk aan thematisch onderwijs, klassikaal onderwijs of samenwerkend leren. Die modellen geven structuur aan je handelen.

Leerlingen komen naar school om iets te leren. Bij het begeleiden van leerlingen in een onderwijsleersituatie ga je doelgericht en methodisch te werk. Alleen met een duidelijke doelstelling kun je nagaan of je bereikt wat je wilt bereiken.

Leerplan De leerdoelen, het didactisch concept en het didactisch model komen samen in een leerplan. Dat is een overzicht van wat een leerling moet leren om de leerdoelen te behalen. Een andere naam voor een leerplan is ‘curriculum’.

Dit hoofdstuk gaat over: • doelgericht leren; • SLO en leerdoelen; • curriculum.nu; • eisen voor het voortgezet onderwijs; • eisen voor het middelbaar beroepsonderwijs; • brede vorming; • lesactiviteiten ontwerpen.

1.2

Didactische werkvormen Bij de invulling van dat leerplan in de dagelijkse praktijk zoek je passende didactische werkvormen. Die vertellen je wat je feitelijk in de klas doet. Die werkvormen zijn een hulpmiddel om de doelen te halen.

Doelgericht leren

Behaalde leerdoelen Veel leerdoelen zijn wettelijk vastgelegd. Deze doelen zijn uitgewerkt in leerlijnen en lesmethoden. Deze wijzen je de weg naar het einddoel. Het einddoel kan een lange weg zijn. Daarom zijn er vaak tussendoelen met evaluatiemomenten.

Onderwijs geef je niet zomaar. Je werkt resultaatgericht naar een doel toe. Dit noem je doelgericht leren. Didactisch concept Doelgericht leren (of doelgericht werken) doe je vanuit een visie. De school kiest een didactisch concept vanuit een gemeenschappelijke visie op hoe leerlingen leren. Dat is je uitgangspunt. Daltonscholen, Montessorischolen en vrije scholen hebben bijvoorbeeld een onderscheidend didactisch concept.

Beschreven leerdoelen

Didactisch concept

Didactisch model

Van leerdoel naar werkvorm

1.3

SLO en leerdoelen

In opdracht van de overheid en in samenwerking met alle relevante partijen, ontwikkelt de Stichting Leerplanontwikkeling (SLO) de leerlijnen voor het basisonderwijs, het voortgezet onder-

Leerplan

Doelgericht leren

1 23

Didactische werkvormen

Behaalde leerdoelen

Lesactiviteiten

• Kunstzinnige oriëntatie • Bewegingsonderwijs

wijs en het speciaal onderwijs. Dat is nodig omdat het onderwijslandschap behoorlijk versnipperd is. Alle scholen werken met dezelfde basisdoelen, maar de uitwerking daarvan bepaalt de school zelf.

De laatste versie van de kerndoelen staat in de digitale leeromgeving.

1 Het didactisch concept van CSV Veenendaal is ‘levensecht onderwijs’. Leerlingen worden voorbereid op hun toekomst door doen. De bestaande lesmethodes sloten hier niet goed bij aan. Daarom zijn enkele docenten, op basis van de leerdoelen, zelf materiaal gaan ontwikkelen. 1.3.1

Kerndoelen Kerndoelen in de school Kerndoelen zijn bij wet vastgelegd. Ze beschrijven wat leerlingen op een basisschool minimaal moeten leren. De term kerndoelen zegt het al: het gaat om de kern, om wat echt belangrijk is. Aan die kerndoelen moet een school werken. Een school is vrij in de manier waarop ze dat doet en waar ze nog meer aandacht aan besteedt. Het is dus niet zo dat alle scholen nu op elkaar lijken. De manier waarop een school het onderwijs inricht is verschillend. Een school kan naast de kernvakken ook een extra vak geven, zoals ﬁlosoﬁe.

Heel lang waren er geen landelijke doelen voor het primair onderwijs (po) en de onderbouw van het voortgezet onderwijs (vo). Dat leidde tot grote verschillen in leerplannen tussen scholen. De overheid vond dat niet wenselijk. In 1993 kwamen er daarom globale kerndoelen. Een kerndoel is een beschrijving van wat leerlingen minimaal moeten leren. In 1998 en in 2006 werden die kerndoelen vernieuwd. Er zijn nu 58 kerndoelen voor po en vo, verdeeld over verschillende leergebieden en domeinen.

Leergebieden primair onderwijs • • • • •

1.3.2

Leerlijnen

De kerndoelen zijn richtinggevend. Ze geven globaal aan wat een leerling zou moeten kennen en kunnen. Het uitwerken ervan laat de wetgever over aan het onderwijs. Dat kan de school zijn, maar ook een externe partij. Bijvoorbeeld een uitgever van lesmethoden.

Nederlands Engels Friese taal Rekenen/wiskunde Oriëntatie op jezelf en de wereld

Leergebied

Domein

Nederlands

Mondeling taalonderwijs Schriftelijk taalonderwijs Taalbeschouwing, waaronder strategieën

Oriëntatie op jezelf en de wereld

Mens en samenleving Natuur en techniek Ruimte Tijd

1 24

Van leerdoel naar werkvorm

De ‘Canon van Nederland’ beschrijft een leerlijn voor het domein ‘Tijd’ op de website ‘entoen.nu’

de leerstof is, wat de leerlingen doen en wat jij of de leerkracht doet. Een leerlijn is een uitwerking voor een bepaald leergebied/vak hoe leerlingen van een bepaald beginniveau tot het einddoel komen.

1.3.3

Inhoudslijnen

De laatste jaren is SLO druk bezig om de inhouden van TULE te actualiseren. Er zijn nieuwe leerdoelen (SLO spreekt van aanbodsdoelen) voor zowel kennis, vaardigheden als houding. Die zie je terug in de inhoudslijnen. De inhoudslijnen gaan ook uit van een doorlopende leerlijn. Daarom zijn ze verdeeld in drie fasen, waar leerlingen na elkaar aan werken. Inhoudslijnen vormen zo een actueel kader waarin je kunt zien waar je met de leerlingen aan werkt. Schoolteams en educatieve uitgeverijen kunnen de inhoudslijnen gebruiken bij de ontwikkeling van hun curriculum en materialen.

Een leerlijn geeft aan hoe leerlingen van een bepaald beginniveau tot het einddoel komen. Een leerlijn bevat ook tussendoelen. Die kun je zien als mijlpalen. Het zijn belangrijke stappen in de ontwikkeling van een leerling op weg naar het behalen van de kerndoelen. TULE SLO heeft een voorbeeldmatige uitwerking gemaakt voor de invulling van de kerndoelen. Voor het po is dat TULE (Tussendoelen & leerlijnen). Voor de onderbouw van het vo heeft SLO per vakgebied verschillende publicaties uitgebracht. Voor elk kerndoel geeft TULE voorbeelden van de inhoud en mogelijke activiteiten, verdeeld over de verschillende leerjaren (groep 1/2, groep 3/4, groep 5/6 en groep 7/8). Zo kun je zien wat

SLO werkt aan een website waarin de wettelijke onderwijsdoelen en de voorbeeld-uitwerkingen van SLO staan.

1 25

THEORIEBOEK NIVEAU â€‰4

P3-K1-W1 Bereidt de uitvoering van lesactiviteiten voor P3-K1-W2 Voert lesactiviteiten uit P3-K1-W3 Biedt (specifieke) ontwikkelingsgerichte lesactiviteiten aan

Wil je weten welke materialen er nog meer beschikbaar zijn bij Traject Welzijn? Kijk dan op www.thiememeulenhoff.nl/trajectwelzijn.

Auteurs: M. Baseler R.F.M. van Midde A.C. Verhoef

pw Onderwijsassistent Activiteiten bij leren PW THEORIEBOEK

TRAJECT WELZIJN

Onderwijsassistent Activiteiten bij leren PW

pedagogisch werk

Herz

ien

Onder redactie van: M.H.A.J. Gloudemans R.F.M. van Midde 9 789006 435399

MBO_Basis_190x270mm_OWA_Act-bij-leren_Druk.indd All Pages

13/06/19 10:03