Issuu

DIT BOEK IS VAN:

KLAS:

Auteurs C.M. de Boer MSc, drs. Chr. de Jong, F. Jutte MSc, drs. J.H.A. Padmos, A.M. Peters Eindredactie drs. D. Ariaens, A.M. Peters

Inhoud

Leerlijnoverzicht

Start 6 §1 Klimaat en landschap 8 §2 Extreem weer 10 §3 Stad in Amerika: Chicago 12 §4 Migratie in de VS 14

Start 22 §1 De stad in 2050 §2 Het platteland in 2050 §3 Bronnen: Mobiliteit in 2050 §4 Bronnen: Amsterdam in 2050

Start §1 Klimaat §2 Chili beeft §3 Chili brandt §4 Bronnen: Chili in beeld

Start §1 Een belangrijke speler op het wereldtoneel §2 Engeland: van industrie naar hightech §3 Bronnen: Bevolkingssamenstelling §4 Veranderingen in Europa

Start §1 India: land vol verschillen §2 Het land van de moesson §3 Booming India §4 Verstedelijking

Start §1 Sporen uit de ijstijd §2 De zeespiegel stijgt §3 Mensen in het kustgebied §4 Mensen in het zand en lösslandschap

Start §1 Een weerbarstige natuur §2 Grootmacht Rusland? §3 Een etnische lappendeken §4 Milieuproblemen

Start §1 Duurzaam leven op aarde §2 Bevolking op aarde §3 Voedsel op aarde §4 Bronnen: Water op aarde

Anders actief - De muur van Trump - Keuzemenu

16 18

Anders actief - Atlas van de Toekomst - Keuzemenu

Anders actief - Ramp in Colombia - Keuzemenu

Anders actief - Blijven of weggaan? - Keuzemenu

Anders actief - Day Zero - Keuzemenu

Finish

Anders actief - Bouwstenen van het cultuurlandschap - Keuzemenu Finish

Anders actief - Norilsk - Keuzemenu

Finish

Anders actief - Mysterie: De sterilisatieloterij - Keuzemenu Finish

Finish

• landijs in Nederland: Pleistoceen • kustopbouw in het Holoceen • klei- en veenlandschappen • zand- en lösslandschappen

• klimaat, landschap en bodem • veranderingen in Rusland: demografie, economie, politiek • etnische groepen en migratie • geopolitiek: Kaukasus, Krim, Oekraïne • milieuproblemen

• leven op aarde • duurzaamheid en overbevolking • duurzaamheid en voedsel tekorten • duurzaamheid en waterschaarste

• gebruik van dwarsdoorsnedes • gebieds- en bevolkings kenmerken • kaartvaardigheden: hoogtelijnen • werken met topografische kaart

• kaartvaardigheden en kaarten maken • klimaatdiagram aflezen en opstellen • gegevens verwerken in cirkel diagram • werken met dimensies • werken met tijdzones • wisselen van schaalniveau

• wisselen van schaalniveau • waarderen

Op excursie

Hongersnood in de Sovjet-Unie

Nederland in 2050

De Verenigde Staten in beeld

Chili: het land waar de aarde ophoudt

Het Verenigd Koninkrijk verandert

Thema’s • reliëf, klimaat en landschap • luchtdruk en natuurgeweld • opbouw van een Amerikaanse stad • stedelijke vernieuwing en gentrificatie • bevolking en migratie

• inrichting van Nederland in de toekomst: stad en platteland • mobiliteit

• de gevolgen van de ligging van Chili op het klimaat en het landschap • aardbevingen in Chili • vulkanisme in Chili • bevolkingskenmerken van Chili

• het Verenigd Koninkrijk in de wereld • Manchester: van oude industriestad naar hightech centrum • bevolkingsopbouw van het Verenigd Koninkrijk • het Verenigd Koninkrijk in Europa

• scenariodenken • beschrijven en verklaren • kaartvaardigheden • diagrammen

• kaartvaardigheden • regio in beeld • gebieds- en bevolkingskenmerken • wisselen van schaalniveau

• kaartvaardigheden • waarderen • verbanden leggen • beschrijven en verklaren • wisselen van schaalniveau • croquis (schetskaart) maken

Rusland en zijn buren

Een kwetsbare planeet

• bevolkingskenmerken • culturele verschillen • klimaatkenmerken • economische ontwikkeling • verstedelijking

Vaardigheden en werkwijzen

Projecten

• kaartvaardigheden • werken met de atlas • diagrammen • dimensies • verbanden leggen • vergelijkingen maken

Projecten

In actie voor het klimaat Basisboek

Landschap in je eigen omgeving

Thema’s

Vaardigheden en werkwijzen • kaarten vergelijken: verbanden • in- en uitzoomen: Chicago en de VS • gebruik van schetskaarten • Google Maps / Street View

Verschillen in India

Basisboek

De Verenigde Staten in beeld

Start

De Verenigde Staten in beeld

FIGUUR

De Crown Fountain brengt verkoeling op een bloedhete dag in Chicago.

Saint Louis

VERENIGDE STATEN

Atlanta Dallas

an cea te O Gro

Houston MEXICO

Aw = savanneklimaat (met een droge winter) Cf = zeeklimaat (met hele jaar neerslag) Cs = Middellandse Zeeklimaat

New Orleans

Golf van Mexico

Miami

BW = woestijnklimaat Df = landklimaat (met warme zomer) EH = hooggebergteklimaat

BS = steppeklimaat

De woestijn Death Valley met de hoge bergen van de Sierra Nevada erachter.

In een groot land als de VS zijn er enorme verschillen in het klimaat. Hoe verklaar je die verschillen? En welke landschappen komen er voor?

Koude en warme winters  Verschillende factoren bepalen het klimaat in de VS. Eén

factor is de breedteligging: in het noorden is het kouder dan in het zuiden. Figuur 3 laat zien dat het in Minneapolis in januari –11 °C is. Dat is de gemiddelde temperatuur van dag en nacht (24 uur). Het verschil met Miami in het zuiden is groot. Daar is het in januari gemiddeld 20 °C.

FIGUUR

Toch zijn er verschillen: het zuidoosten van de VS is ’s zomers broeierig warm en ’s winters heel zacht (mild), en er valt meer regen dan in Seattle, waar de zomers vrij droog zijn.  Het noordoosten van de VS heeft een landklimaat met warme zomers en koude winters. Die koude winters zijn opvallend, want het gebied ligt op dezelfde breedte als Noord-Spanje en Italië. Het is er koud in de winter, omdat er een aflandige wind waait die ijzige kou vanuit de poolstreken aanvoert. ’s Zomers zijn de temperaturen juist hoog, omdat er dan een zuidelijke wind vanuit de tropen overheerst (figuur 3). Fort Nelson –23°/16° CANADA Seattle 5°/19° 9°/14°

Winnipeg –18°/20°

 Een tweede klimaatfactor is de herkomst van de wind:

B 21

B 48

B 53

B 56

B 57

B 58

Los Angeles 14°/23° 15°/20°

St. Louis –2°/26°

VERENIGDE STATEN Phoenix 12°/34°

MEXICO

ea Oc

VAARDIGHEID

Denver –1°/22°

te Gro an

100° W.L.

vanuit zee of vanaf land.  Langs de westkust waait een wind vanaf de Grote Oceaan (Pacific). Het is een aanlandige wind. Aanlandig wil zeggen: een wind van zee naar land. De zeewind heeft een matigende invloed op de temperatuur: ’s zomers is het zeewater kouder dan het land, ’s winters juist warmer. Dat betekent verkoeling in de zomer, en minder kou in de winter. In het noorden, in de buurt van Seattle, heerst dan ook een zeeklimaat met koele zomers en zachte winters. Hoe zuidelijker je komt, hoe warmer, droger en zonniger de zomers zijn. Dat is kenmerkend voor het Middellandse Zeeklimaat: warme, droge zomers en milde winters met neerslag.  In het zuidoosten brengt een aanlandige wind warme, vochtige zeelucht van de Golf van Mexico naar het land. Het gevolg is dat het warm is in steden als Atlanta en New Orleans, en dat het er ook veel regent, ongeveer 1.250 tot 1.500 mm per jaar. Het gebied heeft een zeeklimaat, net als Seattle (figuur 4).

1.000 km

neerslag in mm per jaar minder dan 250 250 - 500

Chicago –6°/23°

Atlanta 5°/26°

New Orleans 11°/28° Miami 13°/29° 20°/28° 22°/30° n Mexico a v lf CUBA Go

Austin 9°/29°

aanlandige wind aflandige wind warme tropische lucht koude poollucht

500 - 1.000 1.000 - 2.000 meer dan 2.000

FIGUUR

B 60

Neerslag, temperatuur en wind.

B 73

B 74

New York –1°/24° 5°/22° n

Minneapolis –11°/23°

Atlantisc he Oc ea a

Zee en wind

gemiddelde temperatuur in °C lucht: –10°/20° in januari/juli zeewater: 10°/20° in januari/juli

Klimaat in de VS.

Noord-zuidligging van bergen  Een derde klimaatfactor is het reliëf. De grote gebergte-

ketens in de VS liggen in een noord-zuidrichting (figuur 4 en 6). Koude winden uit het noorden en warme winden uit het zuiden kunnen diep het land binnendringen. De bergen houden wél de oceaanwinden uit het westen en oosten tegen. Landinwaarts hebben de oceanen dus weinig invloed op de temperatuur, waardoor er soms grote verschillen zijn tussen de zomer- en wintertemperatuur.  De ligging van de bergen heeft ook invloed op de neerslag. Langs de westkust vangen de Coast Ranges vochtige oceaanwind op. De neerslag valt vooral aan de loefzijde van dat gebergte: stuwingsregen. Aan de lijzijde ligt een lange, smalle vallei in de regenschaduw, de Central Valley. Boeren verbouwen er citrusfruit (sinaasappelen, perziken), rijst en groenten, en gebruiken irrigatie. FIGUUR

hoogte in km Sierra Nevada

Boerderij in de Appalachen.

3 2 1 0

Rocky Mountains

Great Basin 2

Great Plains

Denver Las Vegas

1 Central Valley 2 Death Valley

Mississippi

San Francisco 500

FIGUUR

1.000

Appalachen Centrale Laagvlakte

1.500

2.000

2.500

3.000

Atlantische Oceaan

Coast Range s Casc a Rang de e

Los Angeles Phoenix

New York

Chicago Denver

Minneapolis

Verenigde Staten

FIGUUR

6 5

tains oun yM ck Ro

va Sierra N e

San Francisco

1.000 km

CANADA

Seattle

Grote Oceaan Coast Ranges

§1 Klimaat en landschap

Klimaat en landschap

Colorado

§1

De Verenigde Staten in beeld

ch en At lan tis ch eO cea an

Ap pa la

Washington

3.500

4.000

4.500 in km

Dwarsdoorsnede van de VS: van San Francisco naar Washington.

 Meer landinwaarts ligt het Great Basin (Grote Bekken), een droog gebied met hoogvlakten. Het ligt in de regenschaduw van berggebieden als de Sierra Nevada en de Cascade Range. Het kurkdroge landschap bestaat uit kale rotsen, dorre graspollen en cactussen. Er heerst een woestijn- en steppeklimaat.  Het vlakke midden van de VS ligt tussen twee gebergten: de Rocky Mountains en de Appalachen (figuur 5). In het tussenliggende gebied is er daardoor weinig invloed van de Atlantische Oceaan.  In het westen liggen de Great Plains. Het is een hoogvlakte met een natuurlijke begroeiing van prairiegrassen (steppe). De boeren verbouwen er tarwe: de wheatbelt (wheat = tarwe; belt = gordel, zone). Ook graast er vee op uitgestrekte grasvlakten. Dat noem je extensieve veeteelt (weinig vee per hectare). Naar het oosten toe wordt het natter en loopt het landschap langzaam af: dat is de Centrale Laagvlakte van zo’n 200 tot 500 m hoog (laagvlakte). Er wordt veel mais verbouwd: de cornbelt (corn = mais).  De Rocky Mountains in het westen zijn een hooggebergte dat zich uitstrekt van Alaska tot aan Mexico. Het is, net als de Alpen, een jong gebergte met spitse bergtoppen die vaak hoger zijn dan 4.000 m en bedekt met eeuwige sneeuw. De Appalachen zijn een middelgebergte van zo’n 500 tot 1.500 m hoog. Het is een oud gebergte met afgeronde bergtoppen. De hoogste bergtop is Mount Mitchell, die ruim 2.000 m hoog is.

§2

De Verenigde Staten in beeld

§2 Extreem weer

FIGUUR

Schade door een tornado in Cookeville, Tennessee.

In de VS komen extreme weersituaties voor: orkanen, tornado’s, blizzards en stofstormen. Waar komen ze voor en waarom daar?

erg koud, droog koel, vochtig

CANADA

Lucht boven land en zee

koel, vochtig

koud, droog

Droogte

 Lagedrukgebieden of depressies kunnen zorgen voor

 De 100°-meridiaan verdeelt de VS in twee helften. Ten

extreme weersituaties.  Een tornado (of: twister, wervelwind, windhoos) ontstaat in een gebied waar sterk verschillende luchtsoorten bij elkaar komen. Dat komt voor in het midden van de VS, het gebied tussen de Rocky Mountains en de Appalachen. Koude, droge lucht uit het noorden (Canada) botst er op warme, vochtige lucht vanuit de Golf van Mexico. Soms komt daar ook nog eens warme, droge woestijnlucht vanuit het zuidwesten bij. De warme lucht stijgt razendsnel op, waardoor die snel afkoelt en het hard gaat regenen. Onder de donkere onweerswolken ontstaat soms een draaiende kolom lucht, de tornadoslurf. Elk jaar zijn er zo’n duizend tornado’s in de VS, vooral in de maanden april, mei en juni. Berucht is Tornado Alley, een gebied in het midden van het land, waar 90% van de tornado’s voorkomt (figuur 8).  Jaarlijks razen ook vijf tot tien orkanen over het land, in het oosten en zuidoosten. Ze ontstaan boven warm zeewater in het Caribische gebied of ten oosten ervan, meestal aan het eind van de zomer. Door opstijging van verdampt zeewater vormt zich een tropische depressie die binnen een paar dagen uitgroeit tot een tropische storm. Bij windsnelheden van boven 119 km per uur spreek je van een orkaan (figuur 10), of in Amerika: hurricane. In het midden is er een windstil, wolkeloos ‘gat’ met een doorsnede van zo’n 30 tot 50 km, het oog van de orkaan. De orkanen richten grote schade aan, ook doordat ze zorgen voor hoge vloedgolven langs de kust. Boven land zwakken ze snel in kracht af.

oosten van die lijn valt meer, ten westen minder dan 500 mm neerslag. De Great Plains liggen in het overgangsgebied tussen nat en droog. De neerslag is er erg onbetrouwbaar: soms valt er genoeg regen, soms niet. Dat is een groot risico voor akkerbouwers. Ze moeten zich aanpassen aan de droogte.  Akkerbouw is alleen mogelijk met irrigatie. De boeren op de Great Plains gebruiken grondwater uit de Ogallalla-aquifer. Die grondwatervoorraad is enorm groot, maar wordt in snel tempo leeggezogen. Er wordt veel meer water gebruikt dan dat er door neerslag bij komt. Het is dus geen duurzaam gebruik van water.  In de winter ligt het akkerland braak. Bij langdurige droogte krijgen harde winden op de prairie makkelijk vat op de losse, droge zanddeeltjes. Ze worden hoog de lucht in geblazen: een stofstorm. En áls het een keer flink regent, raakt de droge, zandige bodem op hellingen snel verzadigd en gaat schuiven. Tijdens zo’n modderstroom (flashflood) verdwijnen wegen onder het zand en raken dorpen geïsoleerd.

VERENIGDE STATEN warm, vochtig

warm, droog MEXICO

warm, vochtig

Atlantische Oceaan

Georgia Atlanta Macon VERENIGDE STATEN 11 okt. 06:00 uur Alabama 11 okt. 00:00 uur

Arctische lucht

tropische lucht

gematigde lucht

Tornado Alley

FIGUUR

New Orleans

Luchtsoorten boven Amerika.

10 okt. 17:00 uur

10 okt. 06:00 uur

Albany Tallahassee

lf v

a n M e xic o 9 okt. 00:00 uur 8 okt. 12:00 uur

Yucatan 7 okt. 12:00 uur 7 okt. 06:00 uur MEXICO

aan ce O

Florida

Miami Miami

9 okt. 18:00 uur Go

Atlan tisc he

Grote Oceaan

Havana CUBA

Miami onder water? Het gebeurt steeds vaker: ondergelopen straten in Miami. Bij hoogwater in het vooren najaar stroomt zout zeewater de luxe woonwijken met dure huizen binnen. Met zandzakken proberen de bewoners het water buiten de deur te houden. ‘Het heeft geen zin om dijken te bouwen,’ zegt de burgemeester. ‘Miami is gebouwd op kalksteen. Dat is een heel poreus gesteente. Het zeewater stroomt gewoon via de gaten in het kalksteen onder de dijk door.’ Wat te doen? Miami investeert veel geld in waterpompen. Die pompen de straten leeg na een zware orkaan. Maar door de klimaatverandering stijgt de zeespiegel. Er zijn al huizen waarvan de begane grond is dichtgemetseld. De mensen wonen dan op de eerste verdieping of hoger. Iemand van de waterhulpdienst roept: ‘Al gaf je me geld toe, dan koop ik hier nog geen huis. Niet aan het water.’

windkracht in km per uur depressie: minder dan 64 storm: 64 - 119 orkaan klasse 1: 119 - 154 klasse 2: 154 - 178 klasse 3: 178 - 210 klasse 4: 210 - 250 klasse 5: meer dan 250

FIGUUR 10 Route en windkracht van orkaan Michael, 2018.

FIGUUR

B 61

B 62

B 66

B 68

B 78

Sneeuwstorm in Manhattan, New York.

Tornado’s en hurricanes

 In figuur 8 zie je vijf luchtsoorten boven het Amerikaanse

continent. Een luchtsoort is een grote hoeveelheid lucht met een bepaalde temperatuur en vochtigheid. Zo’n luchtsoort is heel groot, meestal honderden kilometers in omvang. Boven zee is de lucht vochtig, boven land droog. En in het zuiden is de lucht warm, in het noorden koel of koud. Het grensgebied tussen twee verschillende luchtsoorten heet een front.  De verschillende luchtsoorten hebben grote invloed op het weer in de VS. Ze verplaatsen zich door verschillen in luchtdruk: lucht stroomt van een hogedrukgebied (met te veel lucht) naar een lagedrukgebied (met te weinig lucht). Door het ontbreken van een gebergte ligt het binnenland open voor koude, droge poolwinden uit het noorden. Die zorgen in de winter voor extreem lage temperaturen. ’s Zomers waaien er juist warme, vochtige winden uit het zuiden, vanaf de Golf van Mexico. Dan zijn de temperaturen hoog en valt er veel regen. De northerns (of: blizzards, cold waves) en southerns (of: hot waves) zorgen voor grote verschillen. Op één plek kan het in het voorjaar de ene dag zomer zijn met 20 °C en de dag erna winter met –10 °C.

Extreem weer

FIGUUR 11

§3 Stad in Amerika: Chicago

 In figuur 13 zie je downtown Chicago. Dat is het stadscentrum

Lasalle Dr.

met dicht op elkaar staande wolkenkrabbers. Het stratenpatroon bestaat uit een ‘schaakbord’ van brede, rechte wegen met kantoren, winkels en hotels. Het drukste deel is The Loop, genoemd naar een ringlijn boven de straten van Chicago. Alle metrolijnen komen in de Loop samen. De centrale zakenwijk met kantoren, winkels en hotels heet het central business district (cbd), kortweg downtown.

Division St.

GOLD COAST

strand

D re

State St.

Trump Tower Kinzie St. 423 m

NEAR NORTH

Lakefront Trail

Ohio St.

Riverwalk

Lak

Chicago Av.

Mag nificent Mile

John Hancock Center 344 m

ringlijn (bovengronds)

Ohio St.

Navy Pier

Lake Michigan

AON Center nter 346 m Cloud Gate Millennium St. THE LOOP Willis/ Washington Jay Pritzker Pavillion Park Fountain Crown Sears Tower CHICAGO 442 m

o Chicag River

LITTLE ITALY

downtown Buckingham Fountain

State St.

GREEKCongress Parkway TOWN

suburbs

centrale stad

1.000 m

Roosevelt Rd.

FIGUUR 13 Downtown Chicago. FIGUUR 14 De Cloud Gate, een spiegelend, boonvormig kunstwerk in Millennium Park. VAARDIGHEID

B 15

B 168 B 169 B 175 B 180 B 184 B 185

Centrale stad

Suburbs

 De centrale stad is het gebied binnen de gemeentegrenzen

 In de suburbs wonen de meer welvarende bewoners van

van Chicago. Er wonen 2,9 miljoen mensen; de agglomeratie telt er 9,5 miljoen. In het noorden liggen de rijkere wijken met welvarende bewoners. De huizen zien er goed uit en de meeste mensen hebben werk. In het zuiden en westen liggen de arme buurten van Chicago.  Figuur 16 laat zien dat de scheiding tussen rijk en arm samenvalt met de spreiding van bevolkingsgroepen. In het rijkere noorden van Chicago wonen relatief veel Anglo-Amerikanen: Engelstalige Amerikanen van Europese afkomst. In het zuiden en westen liggen woonwijken met Afro-Amerikanen (Afrikaanse Amerikanen) en hispanics: Spaanssprekende immigranten uit Zuid-Amerikaanse landen, zoals Mexico, Cuba en Puerto Rico. In veel wijken wonen bijna alleen bewoners van één bepaalde bevolkingsgroep. Ze wonen gescheiden van andere groepen. Dat noem je ruimtelijke segregatie.  Veel wijken in het zuiden en westen scoren matig tot slecht op de leefbaarheid. Wie het kan betalen, verhuist naar de suburbs (voorsteden). Maar er zijn ook wijken die juist populair zijn. Ze liggen op kleine afstand van downtown. Er verhuizen mensen naartoe die houden van een levendige stadswijk met een kleurrijke bevolking. Het is een vorm van selectieve migratie: jong (20 tot 40 jaar), hoogopgeleid, alleen of samenwonend, of een klein gezin (figuur 15). De nieuwkomers knappen de verwaarloosde huizen op, of laten nieuwe huizen bouwen op braakliggende stukken grond. Als mensen opnieuw naar de stad trekken, noem je dat re-urbanisatie.  De opgeknapte wijken trekken relatief veel Anglo-Amerikanen aan. Dat zorgt voor menging: verschillende groepen leven door en met elkaar in de wijk. Maar er is een andere kant. De hele sfeer in zo’n wijk verandert. Er komen andere soorten restaurants, cafés en winkels. De oorspronkelijke wijkbewoners voelen zich minder thuis in hun eigen buurt. Bovendien kunnen ze de stijgende huizenprijzen vaak niet meer betalen. Ze verhuizen dan naar een goedkopere buurt. De veranderingen in een arme woonwijk waar rijkere mensen verwaarloosde huizen kopen en opknappen, noem je gentrificatie.

Chicago. Door selectieve migratie waren dat eerst vooral Anglo-Amerikanen. Nu is er veel meer menging, vooral in de eerste ring suburbs.  De bewoners van suburbs kiezen voor een huis met tuin op een rustige, veilige plek met goede scholen en sportclubs voor hun kinderen. De meeste huizen zijn veel luxer dan die in de stad. Ze zijn vaak vrijstaand en liggen op grote stukken grond. Vanwege de lage woningdichtheid strekken de suburbs zich uit over tientallen kilometers. Die urban sprawl (urban = stedelijk; sprawl = uitstrekken) heeft alles te maken met het grote autobezit in Amerika.

FIGUUR 15 Jong en ‘hip’ gezin in West Town.

Anglo-Amerikanen meer dan 65% 50 - 65%

West Town

n ga

Downtown Chicago

 Downtown is enorm veranderd. Zo’n 25 jaar geleden woonde er bijna niemand. De bewoners waren vertrokken naar de snelgroeiende voorsteden (suburbs). Na de sluitingstijd van kantoren en winkels was het er doodstil. Je kon maar beter weg zijn, want het was er te gevaarlijk. Ook stonden veel winkels en bedrijfsgebouwen leeg. Die waren hun klanten achterna gereisd, naar de suburbs.  Het verval van de binnenstad is aangepakt met stedelijke vernieuwing. Er zijn veel dure appartementen gebouwd in hoge woontorens. Ook zijn leegstaande kantoren verbouwd tot woningen. Er wonen nu veel meer mensen. Dat maakt het gebied weer aantrekkelijk voor kantoren, winkels, cafés en restaurants.  Er zijn niet alleen woningen gebouwd. Heel downtown is opgeknapt. Een voorbeeld is het Millennium Park (figuur 1, 13 en 14). Het ligt op een plek waar eerst een groot rangeerterrein was. Dat ligt nu ondergronds met het park erboven. Ook zijn er drukke, levendige promenades ingericht langs Lake Michigan en de Chicago River.

Stad in Amerika: Chicago

hi Mic Lake

FIGUUR 12 De populaire wijk West Town, dicht bij downtown.

Ruim 80% van de Amerikanen woont in een stad. Een van die steden is Chicago, de derde stad van het land. Hoe is zo’n Amerikaanse stad opgebouwd? En welke veranderingen zijn er in de verschillende soorten wijken?

§3

De Verenigde Staten in beeld

Afro-Amerikanen meer dan 65% 50 - 65% hispanics meer dan 65%

suburbs

CHICAGO

50 - 65% Aziaten meer dan 65% 50 - 65% geen meerderheid

suburbs downtown grens centrale stad 5 km

FIGUUR 16 Bevolkingsgroepen in de centrale stad van Chicago.

§4

De Verenigde Staten in beeld

§4 Migratie in de VS

1.000 km

CANADA

Migratie in de VS

1.000 km

CANADA

vestigingsoverschot (x 1.000) minder dan 100

Seattle

100 - 200 200 - 500

VERENIGDE STATEN Atlanta

Dallas

MEXICO

Golf van Mexico

Los Angeles

Miami

New York

VERENIGDE STATEN Atlanta

Dallas

an cea te O Gro

Houston

Atlan tische Oceaan

Los Angeles

Detroit Chicago

New York

Houston

MEXICO

Golf van Mexico

Atlan tische Oceaan

Detroit Chicago

Miami

500 - 1.500 vertrekoverschot (x 1.000) minder dan 100 100 - 200 200 - 500 500 - 1.500 stad met groot vestigingsoverschot stad met groot vertrekoverschot

FIGUUR 19 Saldo buitenlandse migratie (A) en binnenlandse migratie (B), 2010 - 2019.

 In de buitenlandse migratie kun je een tweedeling maken.

2020 2060 0

Anglo-Amerikanen

hispanics

Afro-Amerikanen

Aziaten

100 in %

overigen

FIGUUR 18 Bevolkingsgroepen in de VS.

CANADA

Boeing, Seattle Microsoft

San Francisco San Jose

Detroit

Salt Lake City Provo

Chicago Denver

Silicon Valley

Binnenlandse migratie  In de binnenlandse migratie is er een duidelijk patroon: veel

Los Angeles San Diego Tijuana

Dallas

El Paso Ciudad Juárez

Worcester Boston New York

Cleveland Pittsburgh

Nashville

Santa Fe

Phoenix

staten in het noordoosten hebben een negatief migratiesaldo, terwijl de staten in het zuiden en westen snel groeien (figuur 19B). Het demografische zwaartepunt verschuift daardoor naar het zuidwesten. Dat is het punt waarvan ten oosten en ten westen, en ten noorden en ten zuiden evenveel mensen wonen.  Het dichtbevolkte noordoosten van de VS staat bekend als de snowbelt (figuur 20). Die bijnaam dankt het gebied aan de strenge winters met dikke pakken sneeuw. Het is de oudste industriële regio in de VS met vanouds veel staalfabrieken en

1.000 km

Portland

B 149 B 150 B 151 B 159 B 160 B 163 B 167

1960

Grote

Tot 1965 vormden de Europeanen veruit de grootste groep immigranten. Bijna twee op de drie Amerikanen hebben Europese wortels (roots). Na 1965 kwamen nieuwe groepen immigranten naar de VS, waaronder ook veel vluchtelingen. Door de komst van miljoenen hispanics en Aziaten verandert de bevolkingssamenstelling snel (figuur 18). In staten als California en Texas zijn de Anglo-Amerikanen nu al in de minderheid. De VS zijn een multiculturele samenleving in superformaat geworden. De Amerikanen spreken van een diversity explosion (diversity = divers, verschillend; een explosie van diversiteit).  De meeste immigranten leven in grote steden, vooral in de gatewaystaten (gateway = poort) New York, Florida, California en Texas (figuur 19A). In het zuidwesten van het land lijkt het soms alsof je in Mexico bent. Overal wordt Spaans gesproken: op straat, op radio en tv, en in eettentjes met Mexican food. De hispanics wonen vaak al verschillende generaties in de VS. Hun ouders zijn de Mexicaanse grens overgestoken om als arbeidsmigrant in de VS te werken. Ze deden eenvoudig, laagbetaald werk, maar hun kinderen zijn beter opgeleid en maken meer kans op succes. De Aziaten, waaronder veel Chinezen en Indiërs, wonen vooral in het westen en in de grote steden. Ze zijn meestal goed opgeleid (kennismigrant) en hebben het ‘gemaakt’ in de VS.

Philadelphia Washington Raleigh

Charleston Atlanta onderzoekscentra, auto’s

O c

Immigratie

 Er is een bevolkingsgroep die niet vrijwillig naar de VS kwam. Veel Afro-Amerikanen zijn afstammelingen van Afrikanen die in de achttiende en negentiende eeuw tot slaaf gemaakt werden en op de katoen- en tabaksplantages in het zuidoosten van het land moesten werken. Na de afschaffing van de slavernij bleven ze daar wonen, of ze verhuisden naar industriesteden in het noordoosten, zoals Detroit en Chicago. De ongelijkheid met andere bevolkingsgroepen in de VS is nog steeds groot. Een deel van de zwarte bevolking behoort tot een welvarende middenklasse, maar een groter deel is arm, vooral de bewoners in de inner cities van grote steden als New York, Chicago en Los Angeles.

Atla nti sch e

De VS zijn hét land van migranten. Miljoenen mensen zijn ernaartoe verhuisd. Ook verhuizen elk jaar 30 tot 35 miljoen Amerikanen binnen eigen land. Welke gebieden in de VS zijn populair?

Mississ ipp i

FIGUUR 17 Austin is een snelgroeiende stad in de sunbelt.

auto-industrie (Ford, General Motors en Chrysler). De bedrijven in de zware industrie zijn vernieuwd, of hebben plaatsgemaakt voor nieuwe kennisintensieve bedrijven. Ook is er een hoogontwikkelde (financiële) dienstensector.  De sunbelt is de bijnaam van de zonnige staten in het zuiden en westen (figuur 20). Het is een ideale plek voor bedrijven in de lichte industrie en de dienstensector. Zij gebruiken weinig of geen grondstoffen en kunnen zich dus overal vestigen. De footloose bedrijven (footloose = vrije, losse voet) kiezen voor een aantrekkelijke woonomgeving met veel leefruimte, een mooi landschap en een zonnig klimaat. Ook zijn de huizen en de grond er vaak goedkoper.  In de sunbelt liggen relatief veel technologische kenniscentra, de tech hubs. Het beste voorbeeld is de grote concentratie hightechindustrie in Silicon Valley bij San Francisco. Er zijn hoofdvestigingen van bedrijven als Apple, Google, Facebook, Twitter, Instagram, Amazon en Tesla.  De sunbelt profiteert ook van goedkope arbeidskrachten, vooral in het grensgebied met Mexico. Bekend zijn de maquiladoras: fabrieken waar producten goedkoop in elkaar worden gezet (assemblage). Ze liggen net over de grens in Mexico en zijn vaak in Amerikaanse handen.

energie (olie) ruimteHouston San Antonio vaart Palm Bay x i e c o M n Nuevo Laredo Laredo lf va Miami Go Austin

MEXICO

snowbelt

kerngebied sunbelt

oud industrieel centrum

dubbelstad

grote tech hub

maquiladoras

kleine tech hub

migratiestroom

FIGUUR 20 Kerngebieden in de VS.

an ea

Hipsterstad Austin In het zuiden van Texas ligt Austin, de snelst groeiende stad van Amerika (figuur 17). Elke dag verhuizen er zo’n honderd mensen naartoe. Het zijn millennials, jonge mensen van 20 tot 35 jaar. De suburbs vinden ze maar niks, veel te saai. Ze wonen liever in downtown of in een opgeknapt huis er vlakbij, in East Austin. Het is er rommeliger, maar ook leuker, dicht bij foodtrucks, pop-uprestaurants en cafés met live muziek. De huizen in de wijk zijn nog betaalbaar en er is werk genoeg. Austin is goedkoper dan de tech hubs in California, en trekt veel hightechbedrijven aan. De bijnaam van Austin is Silicon Hills, genoemd naar de grote broer in San Francisco, en het heuvelige (hilly) terrein in de stad. FIGUUR 21 FIGUUR 22

Pensionado’s in Florida Reclamefolders schreeuwen het uit: ‘Begin na je pensioen een nieuw leven, zoek de zon op en kom naar The Villages, Florida. Weg met de sneeuw en de kou van het noorden. Kies voor meer dan 300 dagen zon per jaar.’ In The Villages (125.000 inwoners) wonen bijna alleen 55-plussers. Ze leven in een rustige, veilige omgeving. Overdag gaan ze golfen, tennissen, zwemmen of joggen. En ’s avonds dansen ze op pleinen in de warme buitenlucht. Het zonnige klimaat is voor ouderen hét motief om naar de sunbelt te vertrekken. Vooral Florida en de woestijnstaten Arizona en Nevada scoren hoog.

De Verenigde Staten in beeld

Anders actief

De muur van Trump

Anders actief do

De muur van Trump VERENIGDE STATEN

El Paso

Nogales

250 km

SONORA

Ciudad Juárez

C hi

Austin

Del Rio Ciudad Acuña Eagle Pass Piedras Negras Laredo jn Nuevo Laredo McAllen MEXICO Reynosa

ti es wo ua ah

i rn lifo Ca an lf v Go a

hekwerk, bestaand en gepland

berggebied

rivier

(half)woestijn

Dallas

R Gra n io

tijn oes raw S o no

BAJA CALIFORNIA

aan ce

Phoenix ARIZONA

Tijuana

BRON

Color

San Diego

eO ot Gr

President Trump wil de bestaande hekwerken langs de 3.100 km lange Mexicaanse grens versterken en uitbreiden. De ‘muur van Trump’ moet illegale migranten en drugssmokkelaars tegenhouden. Veel mensen zijn tegen de bouw van nieuwe hekwerken langs de grens. Ze vinden de kosten veel te hoog: $ 10 tot $ 15 miljard. ‘Als de migranten willen, komen ze het land toch wel binnen,’ zeggen ze. Jullie zoeken uit waar de migranten vandaan komen en waarom ze naar de VS willen. Wat vinden de vooren tegenstanders van de muur? En wat vind je zelf: goed dat er een muur wordt gebouwd, of zijn de nadelen groter? Daarover gaan jullie met elkaar in debat.

De muur van Trump.

Hekwerken langs de Mexicaanse grens. VAARDIGHEID

B 29

B 158 B 160 B 161

De Verenigde Staten in beeld

Anders actief

Keuzemenu

Keuzemenu A

Het weer van vandaag in de VS

Ben je benieuwd naar het weer van vandaag in de VS? Dan is dit menu iets voor jou. Op internet bekijk je welk weer het is in Chicago of Los Angeles. Zijn de temperaturen (en neerslag) normaal voor de tijd van het jaar? En zijn er grote verschillen met het weer in andere steden in het land? Ten slotte maak je ook een eigen weerbericht voor Nederland en laat je zien wat de verschillen zijn met het weer in de VS. B 69

Statenpuzzel

Wij vinden het maar gek als Amerikanen niet precies weten waar Nederland ligt. Maar hoe is dat eigenlijk bij onszelf? Weet jij waar Oklahoma, Kentucky of Pennsylvania liggen? Vast niet ... Om te oefenen, maak je een puzzel met vijftien van de vijftig staten van Amerika.

5 1 1

2 2

6 6

5 7 7

BRON7 11 3 Vijftien Amerikaanse staten.12

Kolonisatie van de VS

Toen Amerika in 1492 werd ontdekt, was het een bijna leeg werelddeel. De half miljoen oorspronkelijke bewoners leefden verspreid over een gebied zo groot als heel Europa. Ze werden indianen genoemd, omdat de ontdekkings-

13 13

Voormalige grotwoningen van de Anasazi-indianen in Colorado.

BRON

12 12

11 14 9 9 12 9 9

15 11

11 11 11 11

8 8 8 8

15 15 15

Het Fashion District, een modewijk in downtown LA.

10 6 6 6 6

15 15

12 12 12 12 13

14 14 14

11 10 10 10 10

13 9 9

13 8 8 13 13 LA, 8is de stad van Hollywood 10 Los Angeles, of kortweg 12 12 en 11 11 de filmsterren Ze wonen in12 enorme villaâ€™s 14 in Beverly Hills. 15 11 met zwembaden en tennisbanen. De verschillen met een

BRON

5 5 5 5

Los Angeles: stad in delen 13

10 10

reiziger Columbus dacht dat hij in India was aangekomen. Nu heten ze native Americans (inheemse Amerikanen). Waar wonen ze nu? En door welke landschappen trokken de kolonisten?

7 7 7 7

9 10 5125

7 4 4

3 3 3 3 7

5 5

4 4 4 4 3 3

2 2 2 2 5

1 1 1 1

2 6

15 14 14 15 15 zijn groot. Jullie gaan met migrantenwijk 14 14 en downtown 15 15 Street View rondkijken in LA.

De Verenigde Staten in beeld

Finish

Finish Welke begrippen moet je kennen? aanlandige wind / zeewind Wind vanaf zee. achterstandswijk Woonwijk waar de leefbaarheid tekortschiet. aflandige wind / landwind Wind vanaf land. agglomeratie Een stad met de daaraan vastgegroeide voorsteden en dorpen. aquifer Waterdragende laag in de ondergrond. arbeidsmigrant / economische migrant Iemand die ergens anders gaat werken vanwege gebrek aan werk en geld in zijn eigen gebied. assemblage Het in elkaar zetten van een product. binnenlandse migratie Verhuizen binnen een land naar een andere gemeente. breedteligging De afstand van een plaats tot de evenaar. buitenlandse migratie Verhuizen naar een ander land. central business district (cbd) / centrale zakenwijk / stadscentrum Het kantoren-, winkel- en uitgaansgebied van een stad. centrale stad De belangrijkste stad van een agglomeratie. demografisch zwaartepunt Het punt in een land waarvan ten oosten en ten westen, en ten noorden en ten zuiden evenveel mensen wonen. dienstensector Alle bedrijven die diensten verlenen. extensieve veeteelt Veeteelt met weinig vee per hectare. footloose Een bedrijf dat weinig grondstoffen gebruikt en zich bijna overal kan vestigen. front Grensgebied tussen twee luchtsoorten. gentrificatie Veranderingen in een arme woonwijk als rijkere mensen er verwaarloosde woningen kopen en opknappen, waardoor de minder welvarende inwoners verdrongen worden.

hightechindustrie Industrie die gebaseerd is op hoogstaande technische kennis. hogedrukgebied Gebied met dalende lucht, veel zon en weinig bewolking. hooggebergte Gebied met bergen die hoger zijn dan 1.500 m. hoogvlakte Vlak of zachtgolvend gebied dat meer dan 500 m hoog ligt. immigrant Iemand die een land binnenkomt om er te gaan wonen. jong gebergte Gebergte met hoge toppen, scherpe bergkammen en diepe dalen; minder dan 65 miljoen jaar oud. kennisintensief Er is veel vakkennis nodig om producten te maken. kennismigrant Economische migrant die vanwege zijn kennis naar een ander land gaat. laagvlakte Gebied zonder hoogteverschillen dat lager ligt dan 500 m. lagedrukgebied / depressie Gebied met een tekort aan lucht. landklimaat Klimaat met in de koudste maand een gemiddelde dagtemperatuur die lager is dan –3 °C en in de warmste maand hoger dan +10 °C. leefbaarheid Mate waarin een gebied geschikt is om er te leven. lichte industrie Bedrijven die veel halffabricaten gebruiken. lijzijde De kant van de berg die uit de wind ligt; er valt weinig neerslag. loefzijde De windkant van een gebergte met veel neerslag. luchtsoort Grote hoeveelheid lucht met een bepaalde temperatuur en vochtigheid.

maatschappelijke segregatie Als mensen uit verschillende bevolkingsgroepen weinig contact met elkaar hebben. middelgebergte Gebied waar de meeste bergtoppen tussen de 500 en 1.500 m hoog zijn. Middellandse Zeeklimaat Zeeklimaat met hete, droge zomers en vochtige, zachte winters. migrantenwijk Woonwijk waar een groot deel van de bevolking een migratieachtergrond heeft. modderstroom Kolkende, modderige brij die met hoge snelheid van een helling af stroomt. multiculturele samenleving Samenleving van mensen uit verschillende culturen. natuurlijke bevolkingsgroei Bevolkingsgroei of bevolkingsafname door het aantal geboorten min het aantal sterftes. neerslagfactor Factor waardoor neerslag ontstaat. niet-westerse migratieachtergrond Iemand afkomstig uit een niet-westers cultuurgebied. orkaan / hurricane / cycloon / tyfoon Tropische storm met minimaal windkracht 12 op de schaal van Beaufort. oud gebergte Gebergte met afgeronde toppen en ondiepe dalen; ouder dan 65 miljoen jaar. pullfactor / aantrekkingsfactor Reden die een gebied aantrekkelijk maakt voor migranten. pushfactor / afstotingsfactor Reden om te verhuizen uit een gebied. regenschaduw De lijzijde van een berg, waar de dalende en warme lucht weinig of geen neerslag brengt. re-urbanisatie Bevolkingsgroei in een stad na een periode van suburbanisatie. ruimtelijke segregatie Het apart wonen van bevolkingsgroepen met bepaalde kenmerken in bepaalde wijken.

schaal van Beaufort Schaal om de kracht van de wind aan te duiden. schaal van Saffir-Simpson Schaal om de windkracht van orkanen aan te geven. selectieve migratie Migratie op basis van bijvoorbeeld leeftijd, inkomen en/of geslacht. sociale bevolkingsgroei Verandering van het bevolkingsaantal doordat mensen uit een gebied vertrekken of doordat ze zich er vestigen. stedelijke vernieuwing Het vernieuwen van woonwijken in de stad zodat de leefbaarheid sterk verbetert. steppeklimaat Droog klimaat met 250 tot 500 mm neerslag per jaar. stuwingsregen Neerslag die ontstaat door stijgende lucht tegen een gebergte.

FIGUUR 23 De wijk Murray Hill in New York.

suburb Ruim opgezette buitenwijk met veel vrijstaande huizen en tuinen, afgewisseld met parken. suburbanisatie De verstedelijking van het platteland door migratie vanuit de stad. temperatuurfactor Factor die de temperatuur bepaalt. tornado Zeer krachtige wervelwind. Heet ook twister, wervelwind of windhoos. urban sprawl De enorme verspreiding van voorsteden over het omringende platteland. vertrekoverschot Wanneer er meer mensen vertrekken uit een gebied dan dat er zich vestigen. vestigingsoverschot Wanneer er meer mensen zich vestigen in een gebied dan dat er mensen vertrekken.

vluchteling Iemand die vanwege oorlog, godsdienst, etnische groep, nationaliteit, seksuele geaardheid of meningsuiting vlucht uit zijn land. westerse migratieachtergrond Iemand die afkomstig is uit het cultuurgebied van de westerse wereld. woestijnklimaat Droog klimaat met minder dan 250 mm neerslag per jaar. zeeklimaat Klimaat met een matigende invloed van de zee op de temperatuur (’s zomers koeler, ’s winters zachter) en het hele jaar neerslag. zware industrie Bedrijven die veel (ruwe) grondstoffen gebruiken, zoals steenkool, ijzererts of ruwe olie.

Nederland in 2050

Start

Nederland in

2050 FIGUUR

Zien Nederlandse steden er in 2050 zo uit?

Ontdek waar het om draait

www.thiememeulenhoff.nl/degeo

9 789006 926163