Basisboek Pathologie MBO niveau 4

Basisboek Pathologie MBO niveau 4

Basisboek pathologie

Wim Hendriks Herry In den Bosch Imre Krabbenbos Johan van de Minkelis

Colofon Auteurs

ThiemeMeulenhoff ontwikkelt leermiddelen voor Primair Onderwijs, Algemeen

Wim Hendriks

Voortgezet Onderwijs, Beroepsonderwijs en Volwasseneneducatie en Hoger Be-

Herry In den Bosch

roepsonderwijs

Imre Krabbenbos Johan van de Minkelis

Meer informatie over ThiemeMeulenhoff en een overzicht van onze leermiddelen: www.thiememeulenhoff.nl of via onze klantenservice (088) 800 20 16

Redactie Tertius Redactie en organisatie, Houten

ISBN 978 90 06 92190 8

Illustraties

Eerste druk, eerste oplage, 2012

ANP Audiovisuele dienst Academisch

© ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2012

Ziekenhuis, Maastricht Frans Hessels, Almere

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,

A.A. van Horssen, Bussum

opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën,

Omslagontwerp

opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming

Enof, Utrecht

van de uitgever.

Vormgeving

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van

Studio Imago, Amersfoort

artikel 16 Auteurswet j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl., dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatieen Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl.

De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Deze uitgave is voorzien van het FSC-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw voor het gebruikte papier op een verantwoorde manier heeft plaatsgevonden.

Inhoudsopgave Thema 1 Basisbegrippen in de pathologie 1

Gezondheid 1.2

10

Draagkracht/draaglastmodel 1.2.1

Draagkracht

1.2.2

Draaglast

Decompensatie

Gezondheidsbevorderende factoren

1.5

Gezondheidsbedreigende factoren 15

1.6

Verstoring van de gezondheid 16

1.7

Levensverwachting

Ziekteverloop

13

16

19

Ontstaan van een ziekte

2.2

Verloop van een ziekte

2.3

Het einde van een ziekte

Ziekteoorzaken

3.2

3.3

19 21 22

23 27

Ziekte door inwendige oorzaken

28

3.1.1

Erfelijke ziekten

3.1.2

Aangeboren niet-erfelijke afwijkingen

3.1.3

Predispositie

28

31

Ziekte door uitwendige oorzaken

31

3.2.1

Mechanische oorzaken

32

3.2.2

Fysische oorzaken 32

3.2.3

Chemische oorzaken

3.2.4

Verkeerde voeding 34

3.2.5

Biologische oorzaken

35

3.2.6

Allergische oorzaken

36

3.2.7

Nieuwvormingen

3.2.8

Psychische oorzaken 37

3.2.9

Sociale oorzaken

33

37

38

Ziekte door onbekende oorzaken

Studieactiviteiten Ontsteking 4.1

13

16

2.1

3.1

4

11

12

1.4

Studieactiviteiten 3

10

1.3

Studieactiviteiten 2

7

Zorg voor de gezondheid 9

38

41

Wat is een ontsteking?

41

38

29

4.2

Oorzaken van een ontsteking 4.2.1

Mechanische oorzaken

4.2.2

Fysische oorzaken 43

4.2.3

Chemische oorzaken

4.2.4

Ziekteverwekkers

4.2.5

Immunologische oorzaken

44

44

Verschijnselen van een ontsteking

4.4

Vormen van ontsteking

4.5

Verloop van een ontsteking

4.6

Afweer

4.7

Behandeling van een ontsteking

4.8

Genezing van een ontsteking Regeneratie

4.8.2

Littekenvorming

47

48

48 48

49 51

5.1

De afweer van het lichaam

5.2

Immunologisch systeem

5.4

47

47

Afweer en afweerreacties

5.3

44 45

46

4.8.1

5.2.1

51

52

Verschillende afweercellen

Immuniteit

52

55

5.3.1

Natuurlijke actieve immuniteit

5.3.2

Natuurlijke passieve immuniteit

56

5.3.3

Kunstmatige actieve immuniteit

57

5.3.4

Kunstmatige passieve immuniteit

5.3.5

Actief versus passief

Vaccinatie

56

57

58

5.4.1

Vaccinaties bij volwassenen 59

5.4.2

Risico’s van vaccinaties

5.5

Onderzoek 60

5.6

Falende afweer 61

Studieactiviteiten 6

42

4.3

Studieactiviteiten 5

42

Infectieziekten

60

61 65

6.1

Van besmetting tot infectieziekte

6.2

Besmettingswegen

65

66

6.2.1

Cutane infecties

6.2.2

Aerogene infecties

67

6.2.3

Enterale infecties

6.2.4

Hematogene infecties

6.2.5

Genitale infecties

67 67

68

68

57

6.3

Ontstaan van een infectieziekte

6.4

Soorten ziekteverwekkers

Dierlijke organismen

6.4.2

Plantaardige organismen

6.5

Onderzoek naar infecties

6.6

Uitbreiding van infecties

70 71

77 78

6.6.1

Flegmone

6.6.2

Abces

6.6.3

Lymfangitis en lymfadenitis

78

6.6.4

79

BacteriĂŤmie en sepsis

80

6.7

Behandeling van infectieziekten

81

6.8

Preventie van infecties

6.9

Epidemiologie

79

81

82

85

Algemene oncologie 89 7.1

Het ontstaan van gezwellen

7.2

Gevoeligheid van weefsels

7.3

Eigenschappen van gezwellen

90 91 91

7.3.1

Benigne gezwellen

91

7.3.2

Maligne gezwellen 92

7.4

Naamgeving van gezwellen

7.5

Uitbreiding van gezwellen

7.6

Onderzoek van gezwellen 94

7.7

Algemene behandeling van gezwellen

92 93

95

7.7.1

Chirurgische therapie

7.7.2

Radiotherapie

7.7.3

Chemotherapie

7.7.4

Hormonale therapie

7.7.5

Immunotherapie en monoklonale antilichamen

97

Tijdens en na de behandeling

7.9

Preventie en opsporing 99

Farmacologie

96

97

7.8

Studieactiviteiten 8

69

6.4.1

Studieactiviteiten 7

68

98

99

100

103

8.1

Toedieningsvormen van medicijnen

8.2

Registratie van medicijnen

8.3

De Opiumwet

8.4

Naamgeving van medicijnen

8.5

Farmacokinetiek 8.5.1

104

105

106

Absorptie

106

106

103

98

8.6

8.7

8.5.2

Distributie

8.5.3

Halfwaardetijd

8.5.4

Metabolisme

8.5.5

Eliminatie

Farmacodynamiek

106 108 108

108 109

8.6.1

Werkingsmechanisme

8.6.2

Competitie en reversibiliteit

Bijwerkingen en interacties 8.7.1

Bijwerkingen

8.7.2

Interacties

110

8.8

Receptuur

111

Studieactiviteiten

111

110

110

109 109

Thema 1

Basisbegrippen in de pathologie Inleiding

voor bepaalde ziekten. Er bestaan veel infectieziekten die de gezondheid van de mens bedreigen.

Het eerste thema van dit boek behandelt de

Het daadwerkelijk ontstaan van een infectie is af-

basisbegrippen die betrekking hebben op gezond-

hankelijk van weerstand, virulentie en het aantal

heid en ziekte.

ziekteverwekkers. In hoofdstuk 6 vind je een be-

Hoofdstuk 1 beschrijft ziekte en gezondheid vanuit

schrijving van de verschillende infectieziekten en de

de deďŹ nitie van de World Health Organisation

bijbehorende ziekteverwekkers.

(WHO) en het draagkracht/draaglastmodel. Licha-

Ontregelde celgroei uit zich als een gezwel. Dat kan

melijke, geestelijke en maatschappelijke factoren

goedaardig of kwaadaardig zijn. Daarover gaat

spelen alle drie een rol bij het in stand houden van

hoofdstuk 7. Dat hoofdstuk behandelt de basisbe-

gezondheid. Ziekte kan plotseling of langzaam

grippen binnen de oncologie, de medische weten-

ontstaan. Hoofdstuk 2 gaat in op verschillen in het

schap die gezwellen bestudeert. Het achtste en

ziekteverloop bij acute en chronische aandoenin-

laatste en hoofdstuk van dit thema behandelt de

gen. Hoofdstuk 3 beschrijft de verschillende ziek-

principes van de farmacologie.

teoorzaken aan de hand van uitgebreide en praktische voorbeelden. Een ontsteking is een reactie van het lichaam op een (mogelijk) schadelijke prikkel. De kenmerken van een ontsteking en de functie daarvan staan in hoofdstuk 4 centraal. Dit hoofdstuk bevat tevens een beschrijving van de manier waarop een ontsteking zich voordoet.

Hoofdstuk 5 beschrijft vervolgens hoe de afweer en afweerreacties van het menselijk lichaam tot stand komen en bijvoorbeeld resulteren in immuniteit

7

Thema 1 Basisbegrippen in de pathologie

8

Hoofdstuk 1 Zorg voor de gezondheid

1

Zorg voor de gezondheid

CASUS

Inleiding

"

ze zich moeilijk concentreren en niet alleen

haar nek, maar ook haar armen voelen pijnlijk

Gezondheid is een groot goed. Wij wensen elkaar

en stijf aan. Door de klachten slaapt zij slecht.

dan ook vaak een goede gezondheid toe, bijvoor-

Ze kan niet werken en de huisarts verwijst

beeld na een keer niezen (‘gezondheid’) of tijdens

Karin naar een neuroloog. De röntgenfoto’s

het proosten (‘op je gezondheid’). Wat het wil

van de nek en een CT-scan van het hoofd

zeggen om gezond te zijn, besef je vaak pas als je

geven geen verklaring voor Karins klachten.

zelf ziek bent, of als iemand in je directe omgeving

De diagnose luidt ‘whiplash’ en de behande-

ziek is. Er is letterlijk een evenwicht verstoord.

ling bestaat uit rust en fysiotherapie.

Dit hoofdstuk gaat over de basisbegrippen die be-

Pas na vier maanden is er sprake van enige

trekking hebben op de gezondheid van de mens.

verbetering en gaat ze voor twee tot drie uur

Wat houdt gezondheid in? Wat is het draagkracht/

per dag op therapeutische basis aan het werk.

draaglastmodel? Wanneer is sprake van decom-

Sporten zit er niet meer in. Uitgaan kan alleen

pensatie en wanneer van homeostase? Hoe beïn-

als ze eerst enkele uren gerust heeft en dan

vloedt de mens zijn eigen mate van gezondheid.

moet ze het ‘s avonds ook niet al te laat ma-

Wat zijn gezondheidsbevorderende en gezond-

ken. Ze heeft last van sombere stemmingen en

heidsbedreigende factoren?

huilbuien. Ook is Karin prikkelbaar en dat

Op al deze vragen krijg je in dit hoofdstuk een

zorgt voor de nodige spanningen in haar re-

antwoord.

latie met haar vriend. Een jaar na het ongeval

kan Karin weer volledig aan het werk, maar

Alles veranderde…

haar oude functie kan zij niet meer aan.

Karin is van achteren aangereden door een

Deze schijnbaar simpele aanrijding leidde tot

bestelbus toen ze voor het stoplicht stond.

ingrijpende veranderingen op geestelijk en

Vlak na het ongeluk doen haar nek en ach-

maatschappelijk gebied.

#

terhoofd behoorlijk pijn, maar verder lijkt er weinig aan de hand. Wel heeft ze in de week na het ongeluk na iedere geringe inspanning last van hoofdpijn en is ze snel moe. Ook kan

9

Thema 1 Basisbegrippen in de pathologie

1.1 Gezondheid

ving die hem dreigen ziek te maken. Binnen de mogelijkheden die hij heeft, zal hij proberen aan-

Gezondheid is een van de belangrijkste waarden in

vallen op de gezondheid af te slaan. Dat doet de

het leven. Zolang iemand zich goed voelt, maakt hij

mens door zich zo goed mogelijk te verdedigen.

zich niet steeds druk om zijn gezondheid. Dit was

Daar is heel wat voor nodig. Dit maken we duidelijk

ook bij Karin het geval.

aan de hand van de begrippen draagkracht,

Na haar auto-ongeval ervaart Karin verschijnselen

draaglast, decompensatie, homeostase, gezond-

van pijn en onwel voelen en is zij niet meer in staat

heidsbevorderende en gezondheidsbedreigende

te functioneren zoals ze voorheen deed. Karin is

factoren.

zich plotseling bewust van de beperkingen die een verstoring van de gezondheid opleveren. Ze ervaart dat er grenzen zijn aan haar mogelijkheden en dat ze niet meer kan leven zoals ze steeds gedaan

1.2

Draagkracht/ draaglastmodel

heeft. Dat is het moment dat Karin beseft dat zij

Bij het handhaven van de gezondheid spelen be-

‘niet meer gezond’ ofwel ‘ziek’ is.

grippen als draagkracht en draaglast een grote rol.

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) defini-

Het samenspel van deze twee bepaalt of iemand

eert gezondheid als een toestand van volledig li-

gezond blijft of ziek wordt.

chamelijk, geestelijk en maatschappelijk welbevin-

De draagkracht van een mens is te beschouwen als

den. Gezondheid betekent dus meer dan alleen het

de kracht die hij heeft om moeilijke situaties aan te

afwezig zijn van een lichamelijke ziekte. De drie

kunnen. Het is de kracht waarmee een mens zich

genoemde aspecten van gezondheid hangen nauw

staande houdt tegenover allerlei invloeden die op

met elkaar samen. ‘Welbevinden’ is voor iedereen

hem inwerken.

anders: wat betekent dat gezondheid een per-

De draaglast bestaat uit de moeilijke situaties en de

soonlijke of subjectieve beleving is. Je kunt ziek zijn

prikkels die op een mens afkomen. Het zijn de

of een beginnende stoornis hebben zonder je ziek

lasten die hij te dragen krijgt. Tegen deze aanvallen

te voelen. Zo kun je een matig verhoogde bloed-

moet hij zich kunnen verweren om gezond te blij-

druk hebben of een hoog gehalte aan cholesterol in

ven. De verdediging is afhankelijk van iemands

je bloed zonder dat er duidelijke klachten zijn.

draagkracht.

Hoewel je je gezond voelt (subjectief), ben je dat

In een gezonde situatie is er een evenwicht tussen

niet (objectief).

draagkracht en draaglast. Dit evenwicht is voor te

Zodra veranderingen in lichamelijk, geestelijk of

stellen als de werking van een weegschaal (figuur

maatschappelijk functioneren optreden, ontstaat

1.1): op de ene schaal staat de draagkracht, op de

een verstoring van het evenwicht (homeostase) en

andere de draaglast. Zolang de kracht van een

kan ziekte ontstaan. Door de samenhang tussen

mens even groot of groter is dan de lasten die hij te

deze drie aspecten werkt een ingrijpende verande-

dragen krijgt, kan de balans niet doorslaan naar de

ring in één aspect door in de andere twee, zoals bij

verkeerde kant en is er een gezonde toestand. De

Karin.

balans slaat wél door naar de verkeerde kant als de

Om gezond te blijven, moet de mens zich be-

lasten zwaarder zijn dan de draagkracht. Het

schermen tegen de invloeden uit de directe omge-

evenwicht raakt verstoord en er treedt ziekte op.

10

Hoofdstuk 1 Zorg voor de gezondheid

komt de ziekte pas op een later moment in het leven tot ontwikkeling. Dan zijn naast de aanleg nog invloeden uit de omgeving nodig om een ziekte te laten ontstaan. Een voorbeeld daarvan is de aanleg om astma te krijgen. Pas na contact met DRAAGKRACHT

DRAAGLAST

prikkels uit de directe omgeving zoals stof, gras- en boompollen, huidschilfers van dieren, rook en mist ontwikkelen zich de overgevoelige luchtwegen en ontstaat een astma-aanval.

Figuur 1.1

Evenwicht tussen draagkracht en draaglast

Conditie Conditie is de toestand waarin het menselijk li-

1.2.1

Draagkracht

chaam op een bepaald moment verkeert. De conditie is aan allerlei schommelingen onderhevig en

Wat bepaalt nu eigenlijk je draagkracht? Is dat

kan per dag verschillen. Om gedurende langere tijd

gezonde voeding, voldoende nachtrust, op tijd in-

zware inspanning te kunnen leveren, moet een li-

entingen krijgen, of voldoende beweging? Uiter-

chaam getraind zijn. Iemand die niet regelmatig

aard zijn deze zaken wel van belang om gezond te

oefent en te weinig conditie heeft, kan na zware

blijven, maar bij draagkracht spelen meer factoren

lichamelijke arbeid zo moe zijn dat hij kwetsbaarder

een rol. In het algemeen bestaat je draagkracht uit

is voor invloeden van buitenaf. De conditie schiet

een combinatie van aanleg, conditie en geestelijke

dan tekort om weerstand te bieden tegen extra

en maatschappelijke toestand. Deze factoren samen

belasting. Dit geldt ook voor geestelijke belasting.

bepalen of je voldoende kracht hebt om de lasten

Een te langdurig ervaren hoge werkdruk leidt dan

van het dagelijks leven te dragen.

bijvoorbeeld tot een burn-out. Een oude wijsheid is dan ook ‘een gezonde geest in een gezond li-

Aanleg Aanleg omvat alles wat een mens meekrijgt bij zijn geboorte. De aanleg bestaat uit erfelijke factoren

chaam’.

Geestelijke factoren

die het kind van beide ouders meekrijgt, en de in-

Geestelijke factoren zijn belangrijk bij het vormen

vloeden die het kind ondergaat tijdens de zwan-

van de draagkracht. Gevoelens van veiligheid en

gerschap en de geboorte. Deze aanleg is de reden

vertrouwen in de omgeving bepalen mede de

dat mensen al vanaf hun geboorte als persoon

weerbaarheid. Heeft iemand tijdens zijn ontwikke-

uniek zijn, waardoor ieder mens op zijn eigen ma-

ling deze gevoelens niet gekend, dan bestaat het

nier op prikkels uit de omgeving reageert. Bij kin-

gevaar dat hij niet weerbaar genoeg is. Zoiets komt

deren die geboren zijn met een stoornis of handicap

dan tot uiting in iemands gedrag. Als iemand zich

speelt aanleg ook een rol. Soms is de aanleg voor

niet veilig voelt, kan iemand faalangst hebben,

een ziekte al vanaf de geboorte aanwezig, maar

11

Thema 1 Basisbegrippen in de pathologie

depressief worden of agressief gedrag gaan verto-

Zolang de lasten niet groter zijn dan de draag-

nen.

kracht, is er een gezonde situatie. Bij te grote lasten zoals zware problemen en moeilijke situaties en als

Maatschappelijke factoren Ook de plaats die iemand binnen de maatschappij

de lasten de draagkracht overstijgen, ben je niet meer in staat de nieuwe situatie de baas te blijven.

Je functioneert niet goed meer.

en binnen het gezin inneemt, is bepalend voor de

Toetsen inhalen

komen, goede relaties met mensen op school, op

Brit is een paar weken ziek geweest en heeft

het werk en in de familie- en vriendenkring bepalen

dus flink wat lessen gemist. Behalve de lessen

voor een groot deel je maatschappelijke positie. Ze

heeft ze ook vier toetsen gemist. Die kan ze

versterken de draagkracht en zorgen ervoor dat je

aan het einde van het studiejaar inhalen, maar

beter bestand bent tegen de lasten uit je omgeving.

wel allemaal in één week.

Werkeloosheid is een maatschappelijke verandering

Als het zover is, wordt het Brit allemaal te veel.

die kwetsbaarder maakt, net als verhuizen naar een

Ze moet hard studeren, omdat veel kennis

vreemde omgeving en echtscheiding. Dat geldt niet

inmiddels weer is weggezakt en ze moet na-

alleen voor volwassenen, maar ook voor kinderen.

tuurlijk ook nog de gewone toetsen doen.

De draagkracht neemt af en de kans op ziek wor-

Omdat ze bang is dat ze het jaar niet zal ha-

den neemt toe.

len, slaapt ze slecht. Doordat Brit op de

Het is wel duidelijk dat de draagkracht per persoon

toetsdagen veel te moe is, behaalt ze helaas

verschilt en dat iedereen zo zijn eigen ‘zwakke

slechte resultaten.

plekken’ heeft. Daarnaast zijn er grote verschillen in

De last van de vier toetsen ging Brits draag-

leefomstandigheden. Deze verschillen hebben hun

kracht te boven.

weerslag op de draagkracht van mensen en dit is vooral zichtbaar bij kleine kinderen, kraamvrouwen en pasgeborenen, chronisch zieken, ouderen en li-

1.2.2

Draaglast

chamelijk gehandicapten.

Je draaglast is afhankelijk van invloeden die van

Ook de levensfase waarin iemand verkeert, kan een

buitenaf inwerken of die uit het lichaam zelf

grote rol spelen. Denk maar aan de puberteit. De

voortkomen. Een te grote draaglast kan je ziek

snelle lichamelijke groei veroorzaakt vermoeidheid.

maken. Van sommige ziekten is de oorzaak onbe-

De belasting van het zelfstandiger worden en de

kend. Het is dan niet mogelijk om te zeggen of de

conflicten die je daarover hebt met anderen bren-

ziekte van binnenuit of van buitenaf komt, dan wel

gen je uit je geestelijk evenwicht. Als je dat weet, is

het gevolg is van een samenspel tussen meerdere

het goed te begrijpen dat je draagkracht tijdens je

factoren. Uitwendige en inwendige invloeden kun-

puberteit heel anders is dan die in een rustiger

nen samen de reden zijn van een verstoord even-

periode van je leven, zoals je periode op de basis-

wicht.

school. Ongeveer 35.000 Nederlandse jongeren

Invloeden van binnenuit kunnen het lichaam zo

van 13-18 jaar hebben een depressieve stoornis

verzwakken dat het veel gevoeliger is voor invloe-

doorgemaakt.

den die van buitenaf komen. In dergelijke gevallen

12

CASUS

draagkracht. Het hebben van werk, voldoende in-

Hoofdstuk 1 Zorg voor de gezondheid

ontstaat er eerder een ziekte. Een voorbeeld is

zijn, zoals in het geval van Karin. Of denk aan een

suikerziekte (diabetes mellitus) waarbij de alvlees-

groot hartinfarct. Dan is een deel van de hartspier

klier te weinig of geen insuline meer aanmaakt.

afgestorven en is de hartspier niet meer in staat

Suikerziekte maakt het lichaam gevoeliger voor in-

voldoende bloed weg te pompen. Het hart de-

vloeden van buitenaf, zoals ziekteverwekkers.

compenseert of faalt, waardoor problemen in de

Mensen met diabetes maken dan ook meer infec-

bloedsomloop ontstaan. Dit heet hartdecompensa-

ties door dan gezonde mensen.

tie, hartfalen, ofwel decompensatio cordis. Ook

Bij invloeden van binnenuit (endogene factoren) of

psychisch kun je decompenseren, zoals te lezen is in

van buitenaf (exogene factoren), probeert het li-

de casus van Miranda.

chaam zich te verdedigen. Om gezond te blijven

Burn-out!

chaamsfuncties in evenwicht te houden. Dit proces

Miranda combineert een drukke fulltime baan

heet homeostase. Dankzij homeostase is het li-

met de zorg voor haar gezin en merkt dat het

chaam in staat invloeden uit de omgeving die de

een kwetsbaar evenwicht is waarin ze func-

levensfuncties verstoren in een bepaalde mate te

tioneert. Het gezin vraagt aandacht, op het

compenseren.

werk is het al maanden ontzettend druk en

Bij een verstoring van de homeostase ontstaat

bovendien slaapt ze te weinig omdat ze ’s

ziekte. In dat geval probeert het lichaam via allerlei

avonds laat nog het een en ander moet

aanpassingsmechanismen een nieuw evenwicht te

voorbereiden voor de volgende dag.

bereiken, waardoor herstel van de ziekte kan op-

Dan krijgen de kinderen de waterpokken,

treden. Voorbeelden van belangrijke aanpassings-

terwijl de verantwoordelijkheid van haar werk

mechanismen zijn:

zwaar op haar drukt; het werk móet af. Door

■

de water- en zouthuishouding;

de geestelijke druk stort Miranda in. Ze heeft

■

de regeling van de lichaamstemperatuur;

vaak last van huilbuien, voelt zich continu moe

■

de hormonale functies;

en toont geen enkel initiatief meer. De psy-

■

de bloedsomloop;

chische decompensatie uit zich bij Miranda in

■

de ademhaling;

een burn-out.

■

de uitscheiding van afvalstoffen.

1.4 1.3

Decompensatie

Gezondheidsbevorderende factoren

Als de lasten te groot worden en je niet langer de

De mens heeft zelf een belangrijk aandeel in de

kracht hebt om de lasten te dragen, ben je niet

zorg voor zijn gezondheid. Een lichaam en geest die

meer in staat in voldoende mate te compenseren.

in aanleg helemaal gezond zijn, beschikken over

In dat geval slaat de balans door naar de verkeerde

voldoende draagkracht. Tijdens de groei en ont-

kant. Wanneer de draaglast de draagkracht over-

wikkeling komen constant veel prikkels op lichaam

treft, is sprake van decompensatie. Dat merk je

en geest af. Wil de mens op een goede manier

doordat een bepaalde functie faalt. Dit kan een li-

bestand zijn tegen dergelijke invloeden, dan moet

chamelijke, geestelijke of maatschappelijke functie

hij zich inspannen om een en ander te verwerken.

13

CASUS

doet het lichaam voortdurend zijn best om alle li-

Thema 1 Basisbegrippen in de pathologie

Daarvoor is een bepaalde houding (attitude) nodig

overheid hieraan bij door het voeren van campag-

en het besef om ‘gezond’ te leven.

nes (billboards, folders en spotjes). Zo bereikt de

Een mens is zelf verantwoordelijk voor zijn eigen

boodschap over gezond gedrag een grote groep

gezondheid, maar daarvoor is nodig dat hij weet

mensen. Denk aan de slogan ‘twee stuks groente,

hoe hij op een gezonde manier met zijn lichaam en

twee stuks fruit per dag’. Ook weet inmiddels vrij-

geest moet omgaan. Het gedrag dat daarvoor no-

wel iedereen dat we minimaal 30 minuten per dag

dig is, moet je leren, bijvoorbeeld van je ouders, op

lichaamsbeweging nodig hebben. Ook gemeente-

school, op je sportvereniging en door je te verdie-

lijke gezondheidsdiensten (GG&GD’en) voeren

pen in wat gezond gedrag precies inhoudt.

plaatselijk campagne.

Hoe gedrag en levenswijze gezondheid beïnvloe-

Werkers in de welzijns- en de gezondheidszorg

den, is onder meer afhankelijk van de maatschappij.

brengen hun boodschap meestal in kleine groepen

Mensen in de westerse wereld beschikken over

of individueel over. Deze werkwijze heet

meer mogelijkheden om gezond te leven dan

patiëntenvoorlichting; dat is voorlichting aan kleine

mensen in ontwikkelingslanden. Ons welvarend

groepen patiënten of individuele patiënten die lij-

leefpatroon verschilt nogal van dat in Aziatische of

den aan een bepaalde ziekte. Dank aan voorlichting

Afrikaanse landen. Of mensen met die welvaart op

aan mensen met hypertensie, diabetes mellitus en

de juiste wijze omgaan, wordt mede bepaald door

longziekten, zoals COPD (chronisch obstructief

de opvoeding en de maatschappelijke ontwikkeling

longlijden).

die zij doormaken.

Voorlichting is een onderdeel van preventie.

Je kunt je gezondheid beschermen door aandacht

Primaire preventie richt zich op het voorkomen van

te besteden aan gezondheidsbevorderende factoren

ziekte, bijvoorbeeld door duidelijk te maken dat

die de mens zelf kan beïnvloeden en waarvoor de

bepaalde activiteiten de gezondheid schade toe-

mens zelf verantwoordelijk is, zoals:

brengen. De campagnes tegen het roken zijn dui-

■

de juiste ‘gezonde’ voeding;

delijk gericht op de preventie van longkanker,

■

voldoende lichaamsbeweging;

COPD en hart- en vaatziekten. Ook vaccineren is

■

voldoende kleding;

een vorm van primaire preventie, denk aan de

■

zorgen voor een balans tussen lichamelijke en

grootschalige vaccinatie onder kwetsbare groepen

geestelijke belasting;

in 2009 tegen de Mexicaanse griep (nu Nieuwe

■

op tijd en regelmatig rust nemen;

Influenza A (H1N1)) geheten.

■

schadelijke invloeden uit de omgeving voorko-

Secundaire preventie richt zich op het tijdig op-

men;

sporen van ziekten. Een voorbeeld daarvan is het

infecties voorkómen.

bevolkingsonderzoek op baarmoederhalskanker en

■

borstkanker. Tertiaire preventie is bedoeld om te Niet iedereen is in staat om alle invloeden volledig

voorkomen dat de symptomen van een ziekte

te overzien. Een belangrijke activiteit in dit verband

verergeren. Een patiënt met diabetes mellitus past

is Gezondheidsvoorlichting en -opvoeding (GVO).

bijvoorbeeld zijn levensstijl aan, wat de kans op

Het doel van GVO is het geven van voorlichting

schade aan het lichaam verkleint, zoals schade aan

aan alle mensen, om de gezondheid in het alge-

het netvlies (blindheid) of de bloedvaten (atheros-

meen te bevorderen. Op landelijk niveau draagt de

clerose).

14

Hoofdstuk 1 Zorg voor de gezondheid

Sommige maatregelen zijn zelfs verankerd in wet-

COPD (chronic obstructive pulmonary disease) en

geving. Zo is het recht op een rookvrije werkplek

volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek

vastgelegd in de Arbeidsomstandighedenwet (Ar-

(CBS) had in 2009 12% van de Nederlanders een

bowet) en is er landelijk sprake van een wettelijk

vorm van obesitas (ernstig overgewicht).

rookverbod in openbare gelegenheden.

Ongezond gedrag kost de maatschappij ook veel

Gezondheid is geen vast gegeven, maar een steeds

geld. In Nederland zijn de directe kosten als gevolg

veranderende toestand. Het evenwicht raakt ver-

van overgewicht en obesitas naar schatting 0,5-1

stoord wanneer het niet lukt om voldoende te re-

miljard euro per jaar (3-5% van het gezondheids-

ageren op allerlei situaties; daardoor kan ziekte

zorgbudget). Daarnaast zijn de indirecte kosten

ontstaan. De mens biedt weerstand aan die steeds

zoals ziekteverzuim, verloren arbeidsjaren en uit-

terugkerende en veranderende prikkels door zich

keringen naar schatting ongeveer 2 miljard euro per

aan te passen, of door in te grijpen in de situatie,

jaar. Het aanpakken van ongezond gedrag levert

bijvoorbeeld door zich bij koud weer warm te kle-

naast gezondheidswinst dus ook economisch een

den of door tijdig de griepprik te halen. Maatre-

forse besparing op.

gelen op grotere schaal zijn bedoeld om de uitstoot

Andere voorbeelden van gezondheidsbedreigende

van gassen en rook in industriegebieden terug te

factoren zijn:

dringen. Dit gaat ernstige luchtvervuiling tegen en

■

slecht- of onvoldoende eten;

voorkomt afwijkingen aan de luchtwegen. Degelij-

■

te weinig nachtrust nemen;

ke riolering zorgt voor de scheiding tussen afval-

■

weinig of geen lichamelijke inspanning verrichten;

water en drinkwater, wat de verspreiding van besmettelijke ziekten voorkomt.

■

overmatig gebruik van alcohol, vet en nicotine;

Bij relatieproblemen kun je naar een hulpverlener

■

onveilig vrijen;

gaan. Praten over problemen en ingrijpen in de si-

■

gebruik van drugs met een verslavende werk-

tuatie kan voorkomen dat er een blijvende versto-

ing.

ring van de relatie optreedt. Zo probeert ieder mens om zijn eigen leefwereld zo constant mogelijk te

Wanneer iemand onvoldoende voor zichzelf zorgt,

houden en niet ziek te worden.

dreigt de draagkracht af te nemen. Daardoor treedt een verstoring op van het evenwicht en wordt ie-

1.5

Gezondheidsbedreigende factoren

mand ziek.

Ook als mensen adviezen of voorschriften van werkers in de gezondheidszorg niet opvolgen, leidt

Mensen zijn in staat hun gezondheid te handhaven

tot een verstoring van het evenwicht. Dan herstelt

door zich aan te passen of in te grijpen. Vaak echter

iemand bijvoorbeeld niet van een ziekte. Sommige

neemt de mens risico’s die de gezondheid bedrei-

mensen volgen een behandeling niet op. Ze nemen

gen. Dat betreft dan gedrag waarbij er een grote

bijvoorbeeld hun medicijnen niet in of volgen de

kans bestaat op een verstoring van het evenwicht,

adviezen van een therapeut niet op. Dat gedrag

en ziekte optreedt. Voorbeelden hiervan zijn roken

heet therapieontrouw (non-compliance). Ook bij

en teveel eten. Zo is bijvoorbeeld in 80% van de

mensen die aanvankelijk wel meewerken, maar na

gevallen roken de oorzaak van het ontstaan van

enige tijd stoppen of weer terugvallen in het oude

15

Thema 1 Basisbegrippen in de pathologie

gedrag, is sprake van therapieontrouw. Enkele

mannen 78 jaar en voor vrouwen 82,3 jaar. Op

oorzaken voor therapieontrouw zijn:

grond van de prognoses die het CBS geeft, is te

■

■

■

vergeetachtigheid: hoogbejaarden die vergeten

verwachten dat de gemiddelde levensverwachting

om hun medicijnen in te nemen;

de komende tientallen jaren nog verder stijgt. Voor

gebrek aan motivatie: door snel afgenomen

de nabije toekomst is uit deze prognoses vast te

klachten is iemand niet meer gemotiveerd om

stellen dat er een sterke vergrijzing ontstaat van de

bijvoorbeeld een antibioticakuur af te maken;

bevolking in Nederland. In het plannen van medi-

schaamte voor het gebruik van een bepaald

sche zorg en het scheppen van voorzieningen

geneesmiddel: dit kan bijvoorbeeld gelden voor

moeten overheid en instanties dan ook de ko-

het gebruik van een inhalator bij luchtweg-

mende decennia extra investeren om de kwaliteit

klachten.

van het leven te kunnen waarborgen.

1.6

Verstoring van de gezondheid

Studieactiviteiten Vraag 1

Gezondheid heeft te maken met lichamelijke,

Noem twee situaties waarin voor jou de draaglast

geestelijke en maatschappelijke factoren en kan

groter was dan de draagkracht.

vanuit elk van deze invalshoeken worden bedreigd.

Ontstaat de verstoring vanuit één invalshoek, dan is

Vraag 2

sprake van een somatisch (lichamelijk), psychisch

Bespreek het volgende met twee studiegenoten.

(geestelijk) of sociaal (maatschappelijk) probleem.

a

Weet jij gedrag van jezelf dat je gezondheid negatief beïnvloedt?

Vaak is de verstoring van de gezondheid een samenspel tussen de verschillende problemen: dan

b

Waardoor blijf je dat gedrag vertonen?

kan sprake zijn van een psychosomatisch of psy-

c

Wat heb jij nodig om dat gedrag te veranderen?

chosociaal probleem.

1.7

Levensverwachting

Vraag 3 Naar aanleiding van de ziektegeschiedenis van Ka-

Een maat voor de gezondheid van de mens is hoe

rin schrijft de neuroloog een brief aan de huisarts

lang iemand leeft: de levensverwachting. De

met de conclusie: ‘Ik heb bij patiënt geen noe-

levensverwachting is het aantal nog te verwachten

menswaardige afwijkingen kunnen vinden. Er is

levensjaren van een groep mensen van één be-

geen sprake van ziekte.’ Wat vind je hiervan?

paalde leeftijd.

De levensverwachting van mensen neemt onder

Vraag 4

andere toe door maatschappelijke omstandigheden

a

Benoem voor onderstaande categorieën mensen een voorbeeld van een preventieve maat-

(werk, huisvesting, verkeersmaatregelen), psycho-

regel tegen ziekte.

sociale zorg en de toename van deskundigheid op medisch gebied. Op dit moment is in Nederland de

■

pasgeborenen

gemiddelde levensverwachting bij de geboorte voor

■

kinderen van 1-4 jaar

16

Hoofdstuk 1 Zorg voor de gezondheid

■

adolescenten

■

volwassenen

■

ouderen

b

Geef aan of dit primaire, secundaire of tertiaire preventie betreft.

17

Thema 1 Basisbegrippen in de pathologie

Samenvatting Gezondheid is een voortdurend wisselende toestand, die bepaald wordt door lichamelijke, geestelijke en maatschappelijke factoren. Het draagkracht/draaglastmodel maakt duidelijk dat gezondheid een individuele toestand is. Draagkracht is opgebouwd uit aanleg, conditie, geestelijke en maatschappelijke factoren. Draaglast is datgene wat een individu te verwerken krijgt, zowel door invloeden van buitenaf, als door invloeden vanuit het eigen lichaam.

De mens kan een dreigende verstoring van de homeostase ten dele compenseren. Wanneer de draaglast de draagkracht overstijgt, treedt decompensatie op. Door middel van preventieve maatregelen is de mens in staat om het aantal gezondheidsbevorderende factoren te stimuleren en gezondheidsbedreigende factoren te verminderen. De mens kan zich hierdoor zo goed mogelijk handhaven in een continu veranderende omgeving.

18