Basisboek Pathologie MBO niveau 4
Basisboek pathologie
Wim Hendriks Herry In den Bosch Imre Krabbenbos Johan van de Minkelis
Colofon Auteurs
ThiemeMeulenhoff ontwikkelt leermiddelen voor Primair Onderwijs, Algemeen
Wim Hendriks
Voortgezet Onderwijs, Beroepsonderwijs en Volwasseneneducatie en Hoger Be-
Herry In den Bosch
roepsonderwijs
Imre Krabbenbos Johan van de Minkelis
Meer informatie over ThiemeMeulenhoff en een overzicht van onze leermiddelen: www.thiememeulenhoff.nl of via onze klantenservice (088) 800 20 16
Redactie Tertius Redactie en organisatie, Houten
ISBN 978 90 06 92190 8
Illustraties
Eerste druk, eerste oplage, 2012
ANP Audiovisuele dienst Academisch
© ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2012
Ziekenhuis, Maastricht Frans Hessels, Almere
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,
A.A. van Horssen, Bussum
opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën,
Omslagontwerp
opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming
Enof, Utrecht
van de uitgever.
Vormgeving
Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van
Studio Imago, Amersfoort
artikel 16 Auteurswet j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl., dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatieen Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl.
De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.
Deze uitgave is voorzien van het FSC-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw voor het gebruikte papier op een verantwoorde manier heeft plaatsgevonden.
Inhoudsopgave Thema 1 Basisbegrippen in de pathologie 1
Gezondheid 1.2
10
Draagkracht/draaglastmodel 1.2.1
Draagkracht
1.2.2
Draaglast
Decompensatie
Gezondheidsbevorderende factoren
1.5
Gezondheidsbedreigende factoren 15
1.6
Verstoring van de gezondheid 16
1.7
Levensverwachting
Ziekteverloop
13
16
19
Ontstaan van een ziekte
2.2
Verloop van een ziekte
2.3
Het einde van een ziekte
Ziekteoorzaken
3.2
3.3
19 21 22
23 27
Ziekte door inwendige oorzaken
28
3.1.1
Erfelijke ziekten
3.1.2
Aangeboren niet-erfelijke afwijkingen
3.1.3
Predispositie
28
31
Ziekte door uitwendige oorzaken
31
3.2.1
Mechanische oorzaken
32
3.2.2
Fysische oorzaken 32
3.2.3
Chemische oorzaken
3.2.4
Verkeerde voeding 34
3.2.5
Biologische oorzaken
35
3.2.6
Allergische oorzaken
36
3.2.7
Nieuwvormingen
3.2.8
Psychische oorzaken 37
3.2.9
Sociale oorzaken
33
37
38
Ziekte door onbekende oorzaken
Studieactiviteiten Ontsteking 4.1
13
16
2.1
3.1
4
11
12
1.4
Studieactiviteiten 3
10
1.3
Studieactiviteiten 2
7
Zorg voor de gezondheid 9
38
41
Wat is een ontsteking?
41
38
29
4.2
Oorzaken van een ontsteking 4.2.1
Mechanische oorzaken
4.2.2
Fysische oorzaken 43
4.2.3
Chemische oorzaken
4.2.4
Ziekteverwekkers
4.2.5
Immunologische oorzaken
44
44
Verschijnselen van een ontsteking
4.4
Vormen van ontsteking
4.5
Verloop van een ontsteking
4.6
Afweer
4.7
Behandeling van een ontsteking
4.8
Genezing van een ontsteking Regeneratie
4.8.2
Littekenvorming
47
48
48 48
49 51
5.1
De afweer van het lichaam
5.2
Immunologisch systeem
5.4
47
47
Afweer en afweerreacties
5.3
44 45
46
4.8.1
5.2.1
51
52
Verschillende afweercellen
Immuniteit
52
55
5.3.1
Natuurlijke actieve immuniteit
5.3.2
Natuurlijke passieve immuniteit
56
5.3.3
Kunstmatige actieve immuniteit
57
5.3.4
Kunstmatige passieve immuniteit
5.3.5
Actief versus passief
Vaccinatie
56
57
58
5.4.1
Vaccinaties bij volwassenen 59
5.4.2
Risico’s van vaccinaties
5.5
Onderzoek 60
5.6
Falende afweer 61
Studieactiviteiten 6
42
4.3
Studieactiviteiten 5
42
Infectieziekten
60
61 65
6.1
Van besmetting tot infectieziekte
6.2
Besmettingswegen
65
66
6.2.1
Cutane infecties
6.2.2
Aerogene infecties
67
6.2.3
Enterale infecties
6.2.4
Hematogene infecties
6.2.5
Genitale infecties
67 67
68
68
57
6.3
Ontstaan van een infectieziekte
6.4
Soorten ziekteverwekkers
Dierlijke organismen
6.4.2
Plantaardige organismen
6.5
Onderzoek naar infecties
6.6
Uitbreiding van infecties
70 71
77 78
6.6.1
Flegmone
6.6.2
Abces
6.6.3
Lymfangitis en lymfadenitis
78
6.6.4
79
BacteriĂŤmie en sepsis
80
6.7
Behandeling van infectieziekten
81
6.8
Preventie van infecties
6.9
Epidemiologie
79
81
82
85
Algemene oncologie 89 7.1
Het ontstaan van gezwellen
7.2
Gevoeligheid van weefsels
7.3
Eigenschappen van gezwellen
90 91 91
7.3.1
Benigne gezwellen
91
7.3.2
Maligne gezwellen 92
7.4
Naamgeving van gezwellen
7.5
Uitbreiding van gezwellen
7.6
Onderzoek van gezwellen 94
7.7
Algemene behandeling van gezwellen
92 93
95
7.7.1
Chirurgische therapie
7.7.2
Radiotherapie
7.7.3
Chemotherapie
7.7.4
Hormonale therapie
7.7.5
Immunotherapie en monoklonale antilichamen
97
Tijdens en na de behandeling
7.9
Preventie en opsporing 99
Farmacologie
96
97
7.8
Studieactiviteiten 8
69
6.4.1
Studieactiviteiten 7
68
98
99
100
103
8.1
Toedieningsvormen van medicijnen
8.2
Registratie van medicijnen
8.3
De Opiumwet
8.4
Naamgeving van medicijnen
8.5
Farmacokinetiek 8.5.1
104
105
106
Absorptie
106
106
103
98
8.6
8.7
8.5.2
Distributie
8.5.3
Halfwaardetijd
8.5.4
Metabolisme
8.5.5
Eliminatie
Farmacodynamiek
106 108 108
108 109
8.6.1
Werkingsmechanisme
8.6.2
Competitie en reversibiliteit
Bijwerkingen en interacties 8.7.1
Bijwerkingen
8.7.2
Interacties
110
8.8
Receptuur
111
Studieactiviteiten
111
110
110
109 109
Thema 1
Basisbegrippen in de pathologie Inleiding
voor bepaalde ziekten. Er bestaan veel infectieziekten die de gezondheid van de mens bedreigen.
Het eerste thema van dit boek behandelt de
Het daadwerkelijk ontstaan van een infectie is af-
basisbegrippen die betrekking hebben op gezond-
hankelijk van weerstand, virulentie en het aantal
heid en ziekte.
ziekteverwekkers. In hoofdstuk 6 vind je een be-
Hoofdstuk 1 beschrijft ziekte en gezondheid vanuit
schrijving van de verschillende infectieziekten en de
de deďŹ nitie van de World Health Organisation
bijbehorende ziekteverwekkers.
(WHO) en het draagkracht/draaglastmodel. Licha-
Ontregelde celgroei uit zich als een gezwel. Dat kan
melijke, geestelijke en maatschappelijke factoren
goedaardig of kwaadaardig zijn. Daarover gaat
spelen alle drie een rol bij het in stand houden van
hoofdstuk 7. Dat hoofdstuk behandelt de basisbe-
gezondheid. Ziekte kan plotseling of langzaam
grippen binnen de oncologie, de medische weten-
ontstaan. Hoofdstuk 2 gaat in op verschillen in het
schap die gezwellen bestudeert. Het achtste en
ziekteverloop bij acute en chronische aandoenin-
laatste en hoofdstuk van dit thema behandelt de
gen. Hoofdstuk 3 beschrijft de verschillende ziek-
principes van de farmacologie.
teoorzaken aan de hand van uitgebreide en praktische voorbeelden. Een ontsteking is een reactie van het lichaam op een (mogelijk) schadelijke prikkel. De kenmerken van een ontsteking en de functie daarvan staan in hoofdstuk 4 centraal. Dit hoofdstuk bevat tevens een beschrijving van de manier waarop een ontsteking zich voordoet. Hoofdstuk 5 beschrijft vervolgens hoe de afweer en afweerreacties van het menselijk lichaam tot stand komen en bijvoorbeeld resulteren in immuniteit
7
Thema 1 Basisbegrippen in de pathologie
8
Hoofdstuk 1 Zorg voor de gezondheid
1
Zorg voor de gezondheid
CASUS
Inleiding
" ze zich moeilijk concentreren en niet alleen haar nek, maar ook haar armen voelen pijnlijk
Gezondheid is een groot goed. Wij wensen elkaar
en stijf aan. Door de klachten slaapt zij slecht.
dan ook vaak een goede gezondheid toe, bijvoor-
Ze kan niet werken en de huisarts verwijst
beeld na een keer niezen (‘gezondheid’) of tijdens
Karin naar een neuroloog. De röntgenfoto’s
het proosten (‘op je gezondheid’). Wat het wil
van de nek en een CT-scan van het hoofd
zeggen om gezond te zijn, besef je vaak pas als je
geven geen verklaring voor Karins klachten.
zelf ziek bent, of als iemand in je directe omgeving
De diagnose luidt ‘whiplash’ en de behande-
ziek is. Er is letterlijk een evenwicht verstoord.
ling bestaat uit rust en fysiotherapie.
Dit hoofdstuk gaat over de basisbegrippen die be-
Pas na vier maanden is er sprake van enige
trekking hebben op de gezondheid van de mens.
verbetering en gaat ze voor twee tot drie uur
Wat houdt gezondheid in? Wat is het draagkracht/
per dag op therapeutische basis aan het werk.
draaglastmodel? Wanneer is sprake van decom-
Sporten zit er niet meer in. Uitgaan kan alleen
pensatie en wanneer van homeostase? Hoe beïn-
als ze eerst enkele uren gerust heeft en dan
vloedt de mens zijn eigen mate van gezondheid.
moet ze het ‘s avonds ook niet al te laat ma-
Wat zijn gezondheidsbevorderende en gezond-
ken. Ze heeft last van sombere stemmingen en
heidsbedreigende factoren?
huilbuien. Ook is Karin prikkelbaar en dat
Op al deze vragen krijg je in dit hoofdstuk een
zorgt voor de nodige spanningen in haar re-
antwoord.
latie met haar vriend. Een jaar na het ongeval
kan Karin weer volledig aan het werk, maar
Alles veranderde…
haar oude functie kan zij niet meer aan.
Karin is van achteren aangereden door een
Deze schijnbaar simpele aanrijding leidde tot
bestelbus toen ze voor het stoplicht stond.
ingrijpende veranderingen op geestelijk en
Vlak na het ongeluk doen haar nek en ach-
maatschappelijk gebied.
#
terhoofd behoorlijk pijn, maar verder lijkt er weinig aan de hand. Wel heeft ze in de week na het ongeluk na iedere geringe inspanning last van hoofdpijn en is ze snel moe. Ook kan
9
Thema 1 Basisbegrippen in de pathologie
1.1 Gezondheid
ving die hem dreigen ziek te maken. Binnen de mogelijkheden die hij heeft, zal hij proberen aan-
Gezondheid is een van de belangrijkste waarden in
vallen op de gezondheid af te slaan. Dat doet de
het leven. Zolang iemand zich goed voelt, maakt hij
mens door zich zo goed mogelijk te verdedigen.
zich niet steeds druk om zijn gezondheid. Dit was
Daar is heel wat voor nodig. Dit maken we duidelijk
ook bij Karin het geval.
aan de hand van de begrippen draagkracht,
Na haar auto-ongeval ervaart Karin verschijnselen
draaglast, decompensatie, homeostase, gezond-
van pijn en onwel voelen en is zij niet meer in staat
heidsbevorderende en gezondheidsbedreigende
te functioneren zoals ze voorheen deed. Karin is
factoren.
zich plotseling bewust van de beperkingen die een verstoring van de gezondheid opleveren. Ze ervaart dat er grenzen zijn aan haar mogelijkheden en dat ze niet meer kan leven zoals ze steeds gedaan
1.2
Draagkracht/ draaglastmodel
heeft. Dat is het moment dat Karin beseft dat zij
Bij het handhaven van de gezondheid spelen be-
‘niet meer gezond’ ofwel ‘ziek’ is.
grippen als draagkracht en draaglast een grote rol.
De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) defini-
Het samenspel van deze twee bepaalt of iemand
eert gezondheid als een toestand van volledig li-
gezond blijft of ziek wordt.
chamelijk, geestelijk en maatschappelijk welbevin-
De draagkracht van een mens is te beschouwen als
den. Gezondheid betekent dus meer dan alleen het
de kracht die hij heeft om moeilijke situaties aan te
afwezig zijn van een lichamelijke ziekte. De drie
kunnen. Het is de kracht waarmee een mens zich
genoemde aspecten van gezondheid hangen nauw
staande houdt tegenover allerlei invloeden die op
met elkaar samen. ‘Welbevinden’ is voor iedereen
hem inwerken.
anders: wat betekent dat gezondheid een per-
De draaglast bestaat uit de moeilijke situaties en de
soonlijke of subjectieve beleving is. Je kunt ziek zijn
prikkels die op een mens afkomen. Het zijn de
of een beginnende stoornis hebben zonder je ziek
lasten die hij te dragen krijgt. Tegen deze aanvallen
te voelen. Zo kun je een matig verhoogde bloed-
moet hij zich kunnen verweren om gezond te blij-
druk hebben of een hoog gehalte aan cholesterol in
ven. De verdediging is afhankelijk van iemands
je bloed zonder dat er duidelijke klachten zijn.
draagkracht.
Hoewel je je gezond voelt (subjectief), ben je dat
In een gezonde situatie is er een evenwicht tussen
niet (objectief).
draagkracht en draaglast. Dit evenwicht is voor te
Zodra veranderingen in lichamelijk, geestelijk of
stellen als de werking van een weegschaal (figuur
maatschappelijk functioneren optreden, ontstaat
1.1): op de ene schaal staat de draagkracht, op de
een verstoring van het evenwicht (homeostase) en
andere de draaglast. Zolang de kracht van een
kan ziekte ontstaan. Door de samenhang tussen
mens even groot of groter is dan de lasten die hij te
deze drie aspecten werkt een ingrijpende verande-
dragen krijgt, kan de balans niet doorslaan naar de
ring in één aspect door in de andere twee, zoals bij
verkeerde kant en is er een gezonde toestand. De
Karin.
balans slaat wél door naar de verkeerde kant als de
Om gezond te blijven, moet de mens zich be-
lasten zwaarder zijn dan de draagkracht. Het
schermen tegen de invloeden uit de directe omge-
evenwicht raakt verstoord en er treedt ziekte op.
10
Hoofdstuk 1 Zorg voor de gezondheid
komt de ziekte pas op een later moment in het leven tot ontwikkeling. Dan zijn naast de aanleg nog invloeden uit de omgeving nodig om een ziekte te laten ontstaan. Een voorbeeld daarvan is de aanleg om astma te krijgen. Pas na contact met DRAAGKRACHT
DRAAGLAST
prikkels uit de directe omgeving zoals stof, gras- en boompollen, huidschilfers van dieren, rook en mist ontwikkelen zich de overgevoelige luchtwegen en ontstaat een astma-aanval.
Figuur 1.1
Evenwicht tussen draagkracht en draaglast
Conditie Conditie is de toestand waarin het menselijk li-
1.2.1
Draagkracht
chaam op een bepaald moment verkeert. De conditie is aan allerlei schommelingen onderhevig en
Wat bepaalt nu eigenlijk je draagkracht? Is dat
kan per dag verschillen. Om gedurende langere tijd
gezonde voeding, voldoende nachtrust, op tijd in-
zware inspanning te kunnen leveren, moet een li-
entingen krijgen, of voldoende beweging? Uiter-
chaam getraind zijn. Iemand die niet regelmatig
aard zijn deze zaken wel van belang om gezond te
oefent en te weinig conditie heeft, kan na zware
blijven, maar bij draagkracht spelen meer factoren
lichamelijke arbeid zo moe zijn dat hij kwetsbaarder
een rol. In het algemeen bestaat je draagkracht uit
is voor invloeden van buitenaf. De conditie schiet
een combinatie van aanleg, conditie en geestelijke
dan tekort om weerstand te bieden tegen extra
en maatschappelijke toestand. Deze factoren samen
belasting. Dit geldt ook voor geestelijke belasting.
bepalen of je voldoende kracht hebt om de lasten
Een te langdurig ervaren hoge werkdruk leidt dan
van het dagelijks leven te dragen.
bijvoorbeeld tot een burn-out. Een oude wijsheid is dan ook ‘een gezonde geest in een gezond li-
Aanleg Aanleg omvat alles wat een mens meekrijgt bij zijn geboorte. De aanleg bestaat uit erfelijke factoren
chaam’.
Geestelijke factoren
die het kind van beide ouders meekrijgt, en de in-
Geestelijke factoren zijn belangrijk bij het vormen
vloeden die het kind ondergaat tijdens de zwan-
van de draagkracht. Gevoelens van veiligheid en
gerschap en de geboorte. Deze aanleg is de reden
vertrouwen in de omgeving bepalen mede de
dat mensen al vanaf hun geboorte als persoon
weerbaarheid. Heeft iemand tijdens zijn ontwikke-
uniek zijn, waardoor ieder mens op zijn eigen ma-
ling deze gevoelens niet gekend, dan bestaat het
nier op prikkels uit de omgeving reageert. Bij kin-
gevaar dat hij niet weerbaar genoeg is. Zoiets komt
deren die geboren zijn met een stoornis of handicap
dan tot uiting in iemands gedrag. Als iemand zich
speelt aanleg ook een rol. Soms is de aanleg voor
niet veilig voelt, kan iemand faalangst hebben,
een ziekte al vanaf de geboorte aanwezig, maar
11
Thema 1 Basisbegrippen in de pathologie
depressief worden of agressief gedrag gaan verto-
Zolang de lasten niet groter zijn dan de draag-
nen.
kracht, is er een gezonde situatie. Bij te grote lasten zoals zware problemen en moeilijke situaties en als
Maatschappelijke factoren Ook de plaats die iemand binnen de maatschappij
de lasten de draagkracht overstijgen, ben je niet meer in staat de nieuwe situatie de baas te blijven. Je functioneert niet goed meer.
en binnen het gezin inneemt, is bepalend voor de
Toetsen inhalen
komen, goede relaties met mensen op school, op
Brit is een paar weken ziek geweest en heeft
het werk en in de familie- en vriendenkring bepalen
dus flink wat lessen gemist. Behalve de lessen
voor een groot deel je maatschappelijke positie. Ze
heeft ze ook vier toetsen gemist. Die kan ze
versterken de draagkracht en zorgen ervoor dat je
aan het einde van het studiejaar inhalen, maar
beter bestand bent tegen de lasten uit je omgeving.
wel allemaal in één week.
Werkeloosheid is een maatschappelijke verandering
Als het zover is, wordt het Brit allemaal te veel.
die kwetsbaarder maakt, net als verhuizen naar een
Ze moet hard studeren, omdat veel kennis
vreemde omgeving en echtscheiding. Dat geldt niet
inmiddels weer is weggezakt en ze moet na-
alleen voor volwassenen, maar ook voor kinderen.
tuurlijk ook nog de gewone toetsen doen.
De draagkracht neemt af en de kans op ziek wor-
Omdat ze bang is dat ze het jaar niet zal ha-
den neemt toe.
len, slaapt ze slecht. Doordat Brit op de
Het is wel duidelijk dat de draagkracht per persoon
toetsdagen veel te moe is, behaalt ze helaas
verschilt en dat iedereen zo zijn eigen ‘zwakke
slechte resultaten.
plekken’ heeft. Daarnaast zijn er grote verschillen in
De last van de vier toetsen ging Brits draag-
leefomstandigheden. Deze verschillen hebben hun
kracht te boven.
weerslag op de draagkracht van mensen en dit is vooral zichtbaar bij kleine kinderen, kraamvrouwen en pasgeborenen, chronisch zieken, ouderen en li-
1.2.2
Draaglast
chamelijk gehandicapten.
Je draaglast is afhankelijk van invloeden die van
Ook de levensfase waarin iemand verkeert, kan een
buitenaf inwerken of die uit het lichaam zelf
grote rol spelen. Denk maar aan de puberteit. De
voortkomen. Een te grote draaglast kan je ziek
snelle lichamelijke groei veroorzaakt vermoeidheid.
maken. Van sommige ziekten is de oorzaak onbe-
De belasting van het zelfstandiger worden en de
kend. Het is dan niet mogelijk om te zeggen of de
conflicten die je daarover hebt met anderen bren-
ziekte van binnenuit of van buitenaf komt, dan wel
gen je uit je geestelijk evenwicht. Als je dat weet, is
het gevolg is van een samenspel tussen meerdere
het goed te begrijpen dat je draagkracht tijdens je
factoren. Uitwendige en inwendige invloeden kun-
puberteit heel anders is dan die in een rustiger
nen samen de reden zijn van een verstoord even-
periode van je leven, zoals je periode op de basis-
wicht.
school. Ongeveer 35.000 Nederlandse jongeren
Invloeden van binnenuit kunnen het lichaam zo
van 13-18 jaar hebben een depressieve stoornis
verzwakken dat het veel gevoeliger is voor invloe-
doorgemaakt.
den die van buitenaf komen. In dergelijke gevallen
12
CASUS
draagkracht. Het hebben van werk, voldoende in-
Hoofdstuk 1 Zorg voor de gezondheid
ontstaat er eerder een ziekte. Een voorbeeld is
zijn, zoals in het geval van Karin. Of denk aan een
suikerziekte (diabetes mellitus) waarbij de alvlees-
groot hartinfarct. Dan is een deel van de hartspier
klier te weinig of geen insuline meer aanmaakt.
afgestorven en is de hartspier niet meer in staat
Suikerziekte maakt het lichaam gevoeliger voor in-
voldoende bloed weg te pompen. Het hart de-
vloeden van buitenaf, zoals ziekteverwekkers.
compenseert of faalt, waardoor problemen in de
Mensen met diabetes maken dan ook meer infec-
bloedsomloop ontstaan. Dit heet hartdecompensa-
ties door dan gezonde mensen.
tie, hartfalen, ofwel decompensatio cordis. Ook
Bij invloeden van binnenuit (endogene factoren) of
psychisch kun je decompenseren, zoals te lezen is in
van buitenaf (exogene factoren), probeert het li-
de casus van Miranda.
chaam zich te verdedigen. Om gezond te blijven
Burn-out!
chaamsfuncties in evenwicht te houden. Dit proces
Miranda combineert een drukke fulltime baan
heet homeostase. Dankzij homeostase is het li-
met de zorg voor haar gezin en merkt dat het
chaam in staat invloeden uit de omgeving die de
een kwetsbaar evenwicht is waarin ze func-
levensfuncties verstoren in een bepaalde mate te
tioneert. Het gezin vraagt aandacht, op het
compenseren.
werk is het al maanden ontzettend druk en
Bij een verstoring van de homeostase ontstaat
bovendien slaapt ze te weinig omdat ze ’s
ziekte. In dat geval probeert het lichaam via allerlei
avonds laat nog het een en ander moet
aanpassingsmechanismen een nieuw evenwicht te
voorbereiden voor de volgende dag.
bereiken, waardoor herstel van de ziekte kan op-
Dan krijgen de kinderen de waterpokken,
treden. Voorbeelden van belangrijke aanpassings-
terwijl de verantwoordelijkheid van haar werk
mechanismen zijn:
zwaar op haar drukt; het werk móet af. Door
■
de water- en zouthuishouding;
de geestelijke druk stort Miranda in. Ze heeft
■
de regeling van de lichaamstemperatuur;
vaak last van huilbuien, voelt zich continu moe
■
de hormonale functies;
en toont geen enkel initiatief meer. De psy-
■
de bloedsomloop;
chische decompensatie uit zich bij Miranda in
■
de ademhaling;
een burn-out.
■
de uitscheiding van afvalstoffen.
1.4 1.3
Decompensatie
Gezondheidsbevorderende factoren
Als de lasten te groot worden en je niet langer de
De mens heeft zelf een belangrijk aandeel in de
kracht hebt om de lasten te dragen, ben je niet
zorg voor zijn gezondheid. Een lichaam en geest die
meer in staat in voldoende mate te compenseren.
in aanleg helemaal gezond zijn, beschikken over
In dat geval slaat de balans door naar de verkeerde
voldoende draagkracht. Tijdens de groei en ont-
kant. Wanneer de draaglast de draagkracht over-
wikkeling komen constant veel prikkels op lichaam
treft, is sprake van decompensatie. Dat merk je
en geest af. Wil de mens op een goede manier
doordat een bepaalde functie faalt. Dit kan een li-
bestand zijn tegen dergelijke invloeden, dan moet
chamelijke, geestelijke of maatschappelijke functie
hij zich inspannen om een en ander te verwerken.
13
CASUS
doet het lichaam voortdurend zijn best om alle li-
Thema 1 Basisbegrippen in de pathologie
Daarvoor is een bepaalde houding (attitude) nodig
overheid hieraan bij door het voeren van campag-
en het besef om ‘gezond’ te leven.
nes (billboards, folders en spotjes). Zo bereikt de
Een mens is zelf verantwoordelijk voor zijn eigen
boodschap over gezond gedrag een grote groep
gezondheid, maar daarvoor is nodig dat hij weet
mensen. Denk aan de slogan ‘twee stuks groente,
hoe hij op een gezonde manier met zijn lichaam en
twee stuks fruit per dag’. Ook weet inmiddels vrij-
geest moet omgaan. Het gedrag dat daarvoor no-
wel iedereen dat we minimaal 30 minuten per dag
dig is, moet je leren, bijvoorbeeld van je ouders, op
lichaamsbeweging nodig hebben. Ook gemeente-
school, op je sportvereniging en door je te verdie-
lijke gezondheidsdiensten (GG&GD’en) voeren
pen in wat gezond gedrag precies inhoudt.
plaatselijk campagne.
Hoe gedrag en levenswijze gezondheid beïnvloe-
Werkers in de welzijns- en de gezondheidszorg
den, is onder meer afhankelijk van de maatschappij.
brengen hun boodschap meestal in kleine groepen
Mensen in de westerse wereld beschikken over
of individueel over. Deze werkwijze heet
meer mogelijkheden om gezond te leven dan
patiëntenvoorlichting; dat is voorlichting aan kleine
mensen in ontwikkelingslanden. Ons welvarend
groepen patiënten of individuele patiënten die lij-
leefpatroon verschilt nogal van dat in Aziatische of
den aan een bepaalde ziekte. Dank aan voorlichting
Afrikaanse landen. Of mensen met die welvaart op
aan mensen met hypertensie, diabetes mellitus en
de juiste wijze omgaan, wordt mede bepaald door
longziekten, zoals COPD (chronisch obstructief
de opvoeding en de maatschappelijke ontwikkeling
longlijden).
die zij doormaken.
Voorlichting is een onderdeel van preventie.
Je kunt je gezondheid beschermen door aandacht
Primaire preventie richt zich op het voorkomen van
te besteden aan gezondheidsbevorderende factoren
ziekte, bijvoorbeeld door duidelijk te maken dat
die de mens zelf kan beïnvloeden en waarvoor de
bepaalde activiteiten de gezondheid schade toe-
mens zelf verantwoordelijk is, zoals:
brengen. De campagnes tegen het roken zijn dui-
■
de juiste ‘gezonde’ voeding;
delijk gericht op de preventie van longkanker,
■
voldoende lichaamsbeweging;
COPD en hart- en vaatziekten. Ook vaccineren is
■
voldoende kleding;
een vorm van primaire preventie, denk aan de
■
zorgen voor een balans tussen lichamelijke en
grootschalige vaccinatie onder kwetsbare groepen
geestelijke belasting;
in 2009 tegen de Mexicaanse griep (nu Nieuwe
■
op tijd en regelmatig rust nemen;
Influenza A (H1N1)) geheten.
■
schadelijke invloeden uit de omgeving voorko-
Secundaire preventie richt zich op het tijdig op-
men;
sporen van ziekten. Een voorbeeld daarvan is het
infecties voorkómen.
bevolkingsonderzoek op baarmoederhalskanker en
■
borstkanker. Tertiaire preventie is bedoeld om te Niet iedereen is in staat om alle invloeden volledig
voorkomen dat de symptomen van een ziekte
te overzien. Een belangrijke activiteit in dit verband
verergeren. Een patiënt met diabetes mellitus past
is Gezondheidsvoorlichting en -opvoeding (GVO).
bijvoorbeeld zijn levensstijl aan, wat de kans op
Het doel van GVO is het geven van voorlichting
schade aan het lichaam verkleint, zoals schade aan
aan alle mensen, om de gezondheid in het alge-
het netvlies (blindheid) of de bloedvaten (atheros-
meen te bevorderen. Op landelijk niveau draagt de
clerose).
14
Hoofdstuk 1 Zorg voor de gezondheid
Sommige maatregelen zijn zelfs verankerd in wet-
COPD (chronic obstructive pulmonary disease) en
geving. Zo is het recht op een rookvrije werkplek
volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek
vastgelegd in de Arbeidsomstandighedenwet (Ar-
(CBS) had in 2009 12% van de Nederlanders een
bowet) en is er landelijk sprake van een wettelijk
vorm van obesitas (ernstig overgewicht).
rookverbod in openbare gelegenheden.
Ongezond gedrag kost de maatschappij ook veel
Gezondheid is geen vast gegeven, maar een steeds
geld. In Nederland zijn de directe kosten als gevolg
veranderende toestand. Het evenwicht raakt ver-
van overgewicht en obesitas naar schatting 0,5-1
stoord wanneer het niet lukt om voldoende te re-
miljard euro per jaar (3-5% van het gezondheids-
ageren op allerlei situaties; daardoor kan ziekte
zorgbudget). Daarnaast zijn de indirecte kosten
ontstaan. De mens biedt weerstand aan die steeds
zoals ziekteverzuim, verloren arbeidsjaren en uit-
terugkerende en veranderende prikkels door zich
keringen naar schatting ongeveer 2 miljard euro per
aan te passen, of door in te grijpen in de situatie,
jaar. Het aanpakken van ongezond gedrag levert
bijvoorbeeld door zich bij koud weer warm te kle-
naast gezondheidswinst dus ook economisch een
den of door tijdig de griepprik te halen. Maatre-
forse besparing op.
gelen op grotere schaal zijn bedoeld om de uitstoot
Andere voorbeelden van gezondheidsbedreigende
van gassen en rook in industriegebieden terug te
factoren zijn:
dringen. Dit gaat ernstige luchtvervuiling tegen en
■
slecht- of onvoldoende eten;
voorkomt afwijkingen aan de luchtwegen. Degelij-
■
te weinig nachtrust nemen;
ke riolering zorgt voor de scheiding tussen afval-
■
weinig of geen lichamelijke inspanning verrichten;
water en drinkwater, wat de verspreiding van besmettelijke ziekten voorkomt.
■
overmatig gebruik van alcohol, vet en nicotine;
Bij relatieproblemen kun je naar een hulpverlener
■
onveilig vrijen;
gaan. Praten over problemen en ingrijpen in de si-
■
gebruik van drugs met een verslavende werk-
tuatie kan voorkomen dat er een blijvende versto-
ing.
ring van de relatie optreedt. Zo probeert ieder mens om zijn eigen leefwereld zo constant mogelijk te
Wanneer iemand onvoldoende voor zichzelf zorgt,
houden en niet ziek te worden.
dreigt de draagkracht af te nemen. Daardoor treedt een verstoring op van het evenwicht en wordt ie-
1.5
Gezondheidsbedreigende factoren
mand ziek. Ook als mensen adviezen of voorschriften van werkers in de gezondheidszorg niet opvolgen, leidt
Mensen zijn in staat hun gezondheid te handhaven
tot een verstoring van het evenwicht. Dan herstelt
door zich aan te passen of in te grijpen. Vaak echter
iemand bijvoorbeeld niet van een ziekte. Sommige
neemt de mens risico’s die de gezondheid bedrei-
mensen volgen een behandeling niet op. Ze nemen
gen. Dat betreft dan gedrag waarbij er een grote
bijvoorbeeld hun medicijnen niet in of volgen de
kans bestaat op een verstoring van het evenwicht,
adviezen van een therapeut niet op. Dat gedrag
en ziekte optreedt. Voorbeelden hiervan zijn roken
heet therapieontrouw (non-compliance). Ook bij
en teveel eten. Zo is bijvoorbeeld in 80% van de
mensen die aanvankelijk wel meewerken, maar na
gevallen roken de oorzaak van het ontstaan van
enige tijd stoppen of weer terugvallen in het oude
15
Thema 1 Basisbegrippen in de pathologie
gedrag, is sprake van therapieontrouw. Enkele
mannen 78 jaar en voor vrouwen 82,3 jaar. Op
oorzaken voor therapieontrouw zijn:
grond van de prognoses die het CBS geeft, is te
■
■
■
vergeetachtigheid: hoogbejaarden die vergeten
verwachten dat de gemiddelde levensverwachting
om hun medicijnen in te nemen;
de komende tientallen jaren nog verder stijgt. Voor
gebrek aan motivatie: door snel afgenomen
de nabije toekomst is uit deze prognoses vast te
klachten is iemand niet meer gemotiveerd om
stellen dat er een sterke vergrijzing ontstaat van de
bijvoorbeeld een antibioticakuur af te maken;
bevolking in Nederland. In het plannen van medi-
schaamte voor het gebruik van een bepaald
sche zorg en het scheppen van voorzieningen
geneesmiddel: dit kan bijvoorbeeld gelden voor
moeten overheid en instanties dan ook de ko-
het gebruik van een inhalator bij luchtweg-
mende decennia extra investeren om de kwaliteit
klachten.
van het leven te kunnen waarborgen.
1.6
Verstoring van de gezondheid
Studieactiviteiten Vraag 1
Gezondheid heeft te maken met lichamelijke,
Noem twee situaties waarin voor jou de draaglast
geestelijke en maatschappelijke factoren en kan
groter was dan de draagkracht.
vanuit elk van deze invalshoeken worden bedreigd. Ontstaat de verstoring vanuit één invalshoek, dan is
Vraag 2
sprake van een somatisch (lichamelijk), psychisch
Bespreek het volgende met twee studiegenoten.
(geestelijk) of sociaal (maatschappelijk) probleem.
a
Weet jij gedrag van jezelf dat je gezondheid negatief beïnvloedt?
Vaak is de verstoring van de gezondheid een samenspel tussen de verschillende problemen: dan
b
Waardoor blijf je dat gedrag vertonen?
kan sprake zijn van een psychosomatisch of psy-
c
Wat heb jij nodig om dat gedrag te veranderen?
chosociaal probleem.
1.7
Levensverwachting
Vraag 3 Naar aanleiding van de ziektegeschiedenis van Ka-
Een maat voor de gezondheid van de mens is hoe
rin schrijft de neuroloog een brief aan de huisarts
lang iemand leeft: de levensverwachting. De
met de conclusie: ‘Ik heb bij patiënt geen noe-
levensverwachting is het aantal nog te verwachten
menswaardige afwijkingen kunnen vinden. Er is
levensjaren van een groep mensen van één be-
geen sprake van ziekte.’ Wat vind je hiervan?
paalde leeftijd. De levensverwachting van mensen neemt onder
Vraag 4
andere toe door maatschappelijke omstandigheden
a
Benoem voor onderstaande categorieën mensen een voorbeeld van een preventieve maat-
(werk, huisvesting, verkeersmaatregelen), psycho-
regel tegen ziekte.
sociale zorg en de toename van deskundigheid op medisch gebied. Op dit moment is in Nederland de
■
pasgeborenen
gemiddelde levensverwachting bij de geboorte voor
■
kinderen van 1-4 jaar
16
Hoofdstuk 1 Zorg voor de gezondheid
■
adolescenten
■
volwassenen
■
ouderen
b
Geef aan of dit primaire, secundaire of tertiaire preventie betreft.
17
Thema 1 Basisbegrippen in de pathologie
Samenvatting Gezondheid is een voortdurend wisselende toestand, die bepaald wordt door lichamelijke, geestelijke en maatschappelijke factoren. Het draagkracht/draaglastmodel maakt duidelijk dat gezondheid een individuele toestand is. Draagkracht is opgebouwd uit aanleg, conditie, geestelijke en maatschappelijke factoren. Draaglast is datgene wat een individu te verwerken krijgt, zowel door invloeden van buitenaf, als door invloeden vanuit het eigen lichaam. De mens kan een dreigende verstoring van de homeostase ten dele compenseren. Wanneer de draaglast de draagkracht overstijgt, treedt decompensatie op. Door middel van preventieve maatregelen is de mens in staat om het aantal gezondheidsbevorderende factoren te stimuleren en gezondheidsbedreigende factoren te verminderen. De mens kan zich hierdoor zo goed mogelijk handhaven in een continu veranderende omgeving.
18