gisteren is vandaag
Methodewijzer Feniks vmbo onderbouw 2e editie Feniks is de geschiedenismethode voor de onderbouw die u helpt uw leerlingen te enthousiasmeren voor geschiedenis.
De voordelen van Feniks vmbo Enthousiasmeert uw leerlingen Door het uitgebreide interactieve verwerkingsmateriaal en door aan het begin van ieder hoofdstuk een link te leggen met het heden. Optimaal differentiëren in niveau en leerstijl Feniks biedt per niveau een passend arrangement. Ook zijn alle opdrachten ingedeeld volgens de taxonomie van Bloom.
Werken met Feniks Begin van een hoofdstuk
101
100
6
Het verhalenboek geeft aan welke voorleesverhalen bij dit hoofdstuk horen.
0
Een nieuwe tijd
verhalenboek nr 9-10
verhalenbo ek
Waarover gaat dit hoofdstuk?
In de Middeleeuwen moesten volgens de paus en de bisschoppen alle christenen leven volgens de regels van de kerk. Alleen op die manier konden gelovigen na hun dood in de hemel komen. Veel mensen gingen hieraan twijfelen. De paus en veel andere geestelijken hielden zich namelijk zelf niet aan die regels. Ze waren vooral uit op geld en macht, en leefden in grote luxe.
In iedere hoofdstukopening wordt een link gelegd naar het heden om zo de relevantie van het onderwerp duidelijk te maken. bron 2
In 1566 vernielden mensen de beelden van heiligen en andere versieringen in kerkgebouwen. Tekening van Frans Hogenberg uit 1566.
Op de tijdbalk is de tijd waar dit hoofdstuk over gaat in een kleur aangegeven.
In de Tijd van ontdekkers en hervormers gaven mensen openlijk kritiek op de kerk. Ze wilden die veranderen (hervormen). Er ontstond een strijd over het geloof. De koning van Spanje, die in die tijd over de Nederlanden regeerde, koos de kant van de paus. Iedereen moest van hem de paus gehoorzamen. Wie dat niet deed, kon worden vervolgd of zelfs worden gedood. Hierdoor waren veel mensen in de Nederlanden ontevreden over de koning. Waarom mocht je niet geloven op de manier die je zelf wilde? Ook vonden veel steden en edelen het niet juist dat de koning veel macht naar zich toetrok en ze hem meer belasting moesten betalen. In 1568 leidde die ontevredenheid tot een opstand tegen de Spaanse koning. Uit die opstand ontstond een nieuw land: de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Niet alleen in ons land veranderde er veel. In deze tijd trokken Europeanen eropuit om nieuwe gebieden te ontdekken. Ontdekkingsreizigers voeren zelfs de Atlantische Oceaan over en bereikten een groot, nog onbekend werelddeel: Amerika. Dat had grote gevolgen voor de mensen die daar woonden, maar ook voor de Europeanen zelf.
Waarom is dit onderwerp belangrijk?
bron 1
Drie schepen varen langs de kust van Florida, in de Verenigde Staten. Het zijn de (nagebouwde) schepen waarmee in 1492 Europeanen de Atlantische Oceaan overstaken en Amerika ontdekten. In de verte zie je het Kennedy Space Center. Hiervandaan vertrekken raketten naar de maan en naar andere plaatsen in de ruimte. Foto uit 1992.
bron 3
tijd van ontdekkers en hervormers (1500-1600)
In het wit zie je een schip. Met zulke schepen voeren de ontdekkers van nieuwe werelddelen over de oceanen. Op de achtergrond zie je een tekening van een mens, die aangeeft dat er ook in de kunst een nieuwe tijd aanbrak.
3000 v. Chr.
1000
500 v. Chr.
Op de Molukken, een eilandengroep in Indonesië, wonen christenen en moslims. Tussen deze twee groepen zijn vaak conflicten. Rond 2001 werd daarbij veel geweld gebruikt. Er vielen doden, moslims staken christelijke kerken in brand en christenen deden hetzelfde met de moskeeën van de moslims. Op de foto zie je christelijke Molukkers in hun verwoeste kerk.
1500
• Aan het begin van de Tijd van ontdekkers en hervormers was Nederland nog niet één land, zoals in onze tijd. Het bestond uit zeventien zelfstandige gewesten, die samen ‘de Nederlanden’ werden genoemd. In dit tijdvak werden zeven van die gewesten samen één land: de Republiek, het land waaruit later Nederland is ontstaan. • Door de ontdekkingsreizen kregen Europese landen veel invloed in grote delen van de wereld. Dat heeft in onze tijd nog gevolgen. Denk maar aan de talen die mensen in Zuid-Amerika spreken. Brazilianen spreken Portugees. En in Colombia spreken de mensen Spaans. En in één Zuid-Amerikaans land wordt nog steeds Nederlands gesproken.
1600
1700
1800
1900
1950
2000
n. Chr.
9006466058_bw.indb 100
11-11-13 14:23
9006466058_bw.indb 101
Leesboek 104
6.2 Spanjaarden en Azteken
6 Een nieuwe tijd
6
2 ?
Spanjaarden en Azteken
Spanjaarden in Amerika
Gebondenheid aan tijd en plaats Hoe je denkt en wat je van iets vindt, wordt bepaald door de tijd waarin je leeft. Jij vindt het vast heel normaal dat alle kinderen in Nederland naar school gaan. Maar vroeger dacht bijna iedereen daar anders over. Rond 1900 bijvoorbeeld, toen veel kinderen in fabrieken werkten. Ook de plaats waar je leeft, heeft invloed op hoe je denkt. Dat veel mensen op zondag vrij hebben, vind jij vast heel gewoon. Voor iemand die leeft in een nietchristelijk land is dat helemaal niet zo gewoon. Dat je mening en je ideeën worden beïnvloed door de tijd waarin en de plaats waar je leeft, noemen we gebondenheid aan tijd en plaats. Bij het onderzoeken van bronnen moet je hier goed op letten. Ook de maker van de bron is immers gebonden aan een tijd en een plaats. En dat heeft zijn mening beïnvloed.
Een andere Azteekse edelman vertelde: ‘Moctezuma behandelde de Spanjaarden als goden. Hij wilde dat het de Spanjaarden aan niets ontbrak en hij stuurde waarzeggers met voedsel en gevangenen naar zijn gasten. De gevangenen moesten zich gereed houden voor het geval de Spanjaarden bloed wilden drinken. Toen de Spanjaarden het voedsel aangereikt kregen, werden zij misselijk van de stank. Hun maag draaide zich om en ze moesten overgeven. Het voedsel was doordrenkt met bloed.’
bron 6 Columbus hield tijdens zijn reis een dagboek (scheepsjournaal) bij. Daarin schreef hij over de bewoners van eilanden voor de kust van Amerika: ‘Overal zagen we naakte mensen, mannen en vrouwen, zo naakt als ze gebaard waren door hun moeders. Hun haar is bijna even dik als het borstelige haar van een paardenstaart. Ze zijn niet blank en niet zwart. Sommigen beschilderen hun lichaam met wit of rood. Bij feesten dragen de mannen prachtige veren in hun haar.’
In sommige paragrafen staat een grijs vaardighedenblok. Deze vaardigheden worden ook geoefend met opdrachten in het werkboek. Bij zo’n opdracht staat welke vaardigheid wordt geoefend.
Naar: Bernardino de Sahagún,
Naar: Christoffel Columbus, Scheepsjournaal, 1492.
Algemene geschiedenis van de zaken
bron 7
Wie was Hernán Cortés?
van Nieuw Spanje, 1550.
Ontmoeting tussen Cortés en Moctezuma. Schilderij van een onbekende Europeaan uit 1519.
bron 9
De Spanjaard Hernán Cortés (1485-1547) reisde als jonge man naar Amerika. Daar hoorde hij over de enorme rijkdommen in het rijk van de Azteken, gelegen in wat nu Mexico is. Cortés trok er met een legertje van vijfhonderd soldaten naartoe om het te veroveren voor Spanje. Aan de kust ontmoette hij Malinche, een Azteeks meisje van zeventien jaar. Ze werd zijn tolk én vriendin. Toen Cortés en zijn mannen bij de Azteekse hoofdstad Tenochtitlan aankwamen, werden zij er verwelkomd door de Azteekse koning Moctezuma II. De koning dacht dat Cortés een god was. Hij gaf hem veel goud en zilver, in de hoop dat Cortés de Azteken geen kwaad zou doen. Maar dat werkte niet. Hernán liet Moctezuma gevangennemen. In de stad braken opstanden en besmettelijke ziektes uit. Vele mensen stierven, waaronder Moctezuma en een groot deel van de mannen van Cortés. Als wraak voor de opstanden liet Cortés Tenochtitlan verwoesten. Twee jaar later had Cortés het rijk van de Azteken veroverd en grotendeels vernietigd. Daarna probeerde hij nog meer gebieden te veroveren, maar zonder succes. Malinche ging met hem mee, maar trouwde onderweg met een andere man. Hoe het met haar is afgelopen, weten we niet.
bron 10
De Azteken waren verbaasd over de Spanjaarden. Ze zagen allerlei nieuwe dingen. Een Azteekse edelman vertelde later: ‘Het kanonschot was oorverdovend. Er was een stenen bol uitgekomen en het regende vonken. De rook was smerig. Het kanon kon een boom uiteenscheuren, alsof hij van binnenuit werd opgeblazen. De mannen waren blank, met geel haar en lange baarden. Hun wapens waren van ijzer en ze zaten op de rug van “herten”.’ Naar: Bernardino de Sahagún, Algemene geschiedenis van de
Cortés schrijft in een brief aan de Spaanse koning: ‘De Azteken hebben een afschuwelijke gewoonte, die echt bestraft moet worden. Als ze iets willen vragen aan hun afgoden, nemen ze meisjes, jongens en volwassenen mee naar de tempels van hun goden. Daar openen ze hun borst terwijl ze nog leven, halen het hart en de ingewanden eruit en offeren die. Zodra ik kon, heb ik de afgodsbeelden in hun tempels vernietigd. Ik heb er afbeeldingen van Jezus en Maria voor in de plaats gehangen. De Azteken waren daar erg kwaad over.’
zaken van Nieuw Spanje, 1550.
Naar: Hernán Cortés, Brief aan de Spaanse koning, 1520.
In kaders staat informatie over belangrijke personen en over staatsinrichting. Alle vetgedrukte begrippen uit de paragraaf staan, met de uitleg, aan het eind van de paragraaf nog een keer bij elkaar.
kolonie Een gebied dat is veroverd en wordt bestuurd door mensen uit een ander, vaak verafgelegen land. wereldhandel Handel waarbij handelaars en producten uit verschillende werelddelen betrokken zijn.
bron 11
9006466058_bw.indb 104
Boven aan elke paragraaf staat de deelvraag van deze paragraaf.
bron 8
Wat waren de gevolgen van de ontdekking van Amerika door de Europeanen?
Nadat Columbus Amerika had ontdekt, veroverden de Spanjaarden daar grote gebieden. In die gebieden woonden volken, zoals de Inca’s, de Maya’s en de Azteken. Zij werden door de Spanjaarden verdreven of gedood. De Spanjaarden waren weliswaar met weinig, maar ze bezaten vuurwapens en paarden. Daardoor waren ze tijdens een gevecht in het voordeel. Vanuit Europa vertrokken mensen naar de nieuwe koloniën. Daar werden plantages aangelegd: grote landbouwbedrijven waarop meestal maar één product wordt verbouwd. De producten van die plantages, zoals suikerriet, tabak of katoen, werden met schepen naar Europa gebracht en daar verkocht. Op die manier ontstond er wereldhandel. Sommige indianen werden gedwongen op de Spaanse plantages te werken. Velen van hen stierven daar van uitputting of door mishandeling. Maar de meesten stierven aan de besmettelijke ziektes die de Spaanse kolonisten uit Europa meebrachten, zoals de mazelen. Voor de indianen waren dat nieuwe ziektes, waartegen ze geen weerstand hadden.
105
11-11-13 14:24
9006466058_bw.indb 105
Een mensenoffer bij een Azteekse tempel. Azteekse tekening uit de zestiende eeuw.
11-11-13 14:24
11-11-13 14:23
onderbouw 2e editie Duidelijk zichtbare hoofdlijnen Iedere paragraaf begint met een deelvraag die terugkomt in de afsluiting als leerdoel. Deze structuur biedt leerlingen houvast. Uitgebreid digitaal lesmateriaal U kiest hoe digitaal u wilt werken. Van digitale ondersteuning bij de boeken tot een volledig digitaal arrangement met digitale verwerking van de lesstof.
Werkboek
152
10
In het werkboek staan in de afsluiting opdrachten die helpen bij de voorbereiding op de toets.
De laatste opdracht bij elke paragraaf is een samenvattingsopdracht.
2
Pas je kennis toe
Filips II: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Willem van Oranje: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
11
Vat samen
Met deze opdracht geef je antwoord op de vraag van de paragraaf . a Maak de tekst af . De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden ontstond na een opstand tegen het Spaanse bestuur . De opstand had twee oorzaken:
In de vmbo-t/havo editie staan aan het eind van de paragraaf een of meerdere havo-opdrachten.
1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Aan het begin van de opstand hadden de opstande
lingen veel / weinig succes . In het jaar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . gingen de zeven noordelijke gewesten samenwerken .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . jaar later besloten deze gewesten dat ze
Filips II niet meer als . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . wilden .
In de “tips voor de toets” staat de stof die de leerling moet leren voordat de toets gemaakt kan worden.
De gewesten werden een onafhankelijke republiek . b Geef de volgende gebeurtenissen aan op de tijdbalk onderaan de bladzijde . 1 Het begin en einde van de Opstand . 2 Het begin en einde van het Twaalfjarig Bestand . 3 Het jaar waarin de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden werd opgericht . 12
Havo-opdracht
Lees het gedicht over de verovering van Haarlem door de Spanjaarden in 1573 . Haerlem wat hebt ghy geleden Boven alle andere steden Wat al ongelucken heeft Uwe Burgerij beleeft In Belegeringh ellendigh Honger, Sieckten langh bestendigh
In het laatste blokje van de paragraaf is te vinden wat in deze paragraaf de kennis-, inzicht- of toepassingsopdrachten zijn.
6
Toegheseyt wiert wel ghenade Maer belofte was u schade Burgers, Knechten, meenich Helt Wurcht men, moort men, ongetelt Honderden men liet verdrincken Honderden den hals afklincken
In sommige gebieden in de Republiek werden katholieken achtergesteld . Stel dat Filips II en Willem van Oranje toen nog leefden, wat zouden zij hier dan van vinden? Leg je antwoorden uit .
1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2 a Zet de zinnen in de goede volgorde van tijd . Gebruik de cijfers 1 tot en met 10 .
d Is de schrijver van het gedicht vóór of tegen de Opstand? Leg je antwoord uit .
. . . . . . . . . . . Vasco da Gama bereikt Indië . (E)
. . . . . . . . . . . Filips II wordt koning . (R)
. . . . . . . . . . . Moord op Willem van Oranje . (A)
. . . . . . . . . . . Protestanten vernielen kerkgebouwen . (T)
. . . . . . . . . . . Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
Havo-opdracht
De Nederlandse Opstand kan verdeeld worden in vier periodes . Die zie je terug in de titels van de tekstblokjes in het leesboek . a Noteer de jaartallen van de vier periodes . Periode 1: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Periode 3: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
b In het leesboek heeft elke periode een titel gekregen . Verzin voor elk van de vier periodes een nieuwe titel . De titels moeten duidelijk maken wat de kenmerken van de periodes zijn . Periode 1: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Periode 2: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Periode 3: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Leer de begrippen . Opdrachten: 2, 4, 7, 8, 11
. . . . . . . . . . . Unie van Utrecht (G)
. . . . . . . . . . . Columbus ontdekt Amerika . (H)
. . . . . . . . . . . Begin van de Opstand tegen Spanje . (O)
. . . . . . . . . . . Vrede met Spanje . (A)
. . . . . . . . . . . Willem Barentsz op Nova Zembla . (V)
Onderstreep de naam die niet in het rijtje past . Leg steeds je antwoord uit . a Vasco da Gama – Christoffel Columbus – Willem Barentsz – Hernán Cortés
c Maarten Luther – Willem van Oranje – Watergeuzen – Filips II
Mensen in hun land 5
Bekijk bron 21 en 22
a Welke kaart past het best bij Willem van Oranje? Bron 21 / Bron 22, omdat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
c Wie is deze persoon? b Welke kaart past het best bij Karel V?
Personen 3
Kennis 1, 7a, 11 Inzicht 2, 3, 4, 5, 6, 7b, 7c, 8, 9, 12, 13 Toepassing 10
2 ‘In ons land moet meer godsdienstvrijheid zijn .’
11-11-13 15:04
9006466188_bw.indb 153
Bron 21 / Bron 22, omdat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
d Welke kaart past het best bij Hernán Cortés?
1500
Bron 21 / Bron 22, omdat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
c Welke kaart past het best bij Margaretha van Parma?
Geef aan van wie de volgende uitspraken kunnen zijn . Het kan één persoon zijn, maar het kunnen ook meerdere personen zijn . 1 ‘De ketters moeten worden uitgeroeid .’
1450
9006466188_bw.indb 152
Periode 4: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tips voor de toets
opgericht . (L)
4 ‘De Bijbel alleen in het Latijn? Dat moet veranderen!’
4
b Willem van Oranje – Filips II – Alva – Margaretha van Parma
b Staan de zinnen in de goede volgorde? Zet dan de letters achter elkaar . Welke naam lees je?
Periode 2: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .Periode 4: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3 ‘Door keihard optreden sla ik de Opstand neer .’
1 a Onder aan de bladzijde staat een tijdbalk . Kleur daarop het tijdvak van dit hoofdstuk . b Schrijf de naam van het tijdvak erbij . c Arceer in de tijdbalk de periode van de Nederlandse Opstand .
c Haarlem gaf zich over . De Spanjaarden hadden beloofd dat ze de burgers niet zouden straffen . Wat gebeurde er?
6 Afsluiting
Mensen in de tijd
a ‘Vertaal’ het gedicht in modern Nederlands . Noteer deze vertaling op een apart vel . b Met welke twee ellendige dingen kregen de burgers tijdens het beleg volgens het gedicht te maken?
13
153
6.6 Afsluiting
6 Een nieuwe tijd
1550
Bron 21 / Bron 22, omdat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1600
1650
11-11-13 15:04
Afsluiting 112
6 Een nieuwe tijd
6
6
Afsluiting
kenmerken van het tijdvak
1 Het begin van de Europese overzeese uitbreiding. 2 De hervorming en de splitsing van de christelijke kerk. 3 De Opstand en het ontstaan van een onafhankelijke Nederlandse staat.
personen
1450
1450 > Uitvinding van de boekdrukkunst
1492 > Columbus ontdekt Amerika
1498 > Vasco da Gama vaart om Afrika naar Indië
tijd van ontdekkers en hervormers (1500-1600) 1516 > Karel V wordt koning van het Spaanse Rijk
1517 > Maarten Luther publiceert zijn kritiek op de kerk
dit kun je nu
1 Je kunt uitleggen hoe de meningen en ideeën van mensen beïnvloed worden door de tijd waarin ze leven en de plaats waar ze wonen. 2 Je kunt continuïteit en verandering herkennen en beschrijven.
1521 > Cortés verovert het Azteekse Rijk
1550
Acte van Verlatinghe Beeldenstorm boekdrukkunst godsdienstvrijheid hervormer humanisme katholieke kerk kolonie landvoogd protestanten Renaissance Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden stadhouder Staten-Generaal terreur Twaalfjarig Bestand tussenhandel Unie van Utrecht wapenstilstand watergeuzen wereldhandel
Vasco da Gama (1469-1524) Portugese ontdekkingsreiziger. Hij bereikte als eerste Indië door om de zuidpunt van Afrika te varen (1498).
Willem Barentsz (± 1550-1597) Hollandse ontdekkingsreiziger die via het noorden een zeeroute naar Indië probeerde te vinden.
1500
De laatste paragraaf van een hoofdstuk heet altijd Afsluiting. Hier staat een overzicht van de kenmerken van het tijdvak, wat er tot dan toe is geleerd en wat de leerling moet kunnen.
begrippen Filips II (1527-1598) Volgde zijn vader Karel V op als koning van het Spaanse Rijk en landsheer van de Nederlanden.
hertog van Alva (1507-1582) Spaanse generaal die na de Beeldenstorm door Filips II naar de Nederlanden werd gestuurd en daar landvoogd werd.
dit heb je geleerd
1 Je weet waarom Europeanen op ontdekkingsreis gingen en welke gebieden ze ontdekten. 2 Je weet wat de gevolgen waren van de ontdekking van Amerika door de Europeanen. 3 Je weet welke kritiek Luther en Calvijn op de katholieke kerk hadden. 4 Je kent de oorzaken van de Opstand van de Nederlanden tegen Filips II. 5 Je weet hoe de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden is ontstaan.
113
6.6 Afsluiting
Karel V (1500-1558) Koning van het Spaanse Rijk en landsheer van de Nederlanden. Vader van Filips II.
Johannes Calvijn (1509-1564) Frans-Zwitserse hervormer die een eigen kerk stichtte.
Maarten Luther (1483-1546) Hervormer uit Duitsland.
Christoffel Columbus (1451-1506) Italiaanse ontdekkingsreiziger in Spaanse dienst die in 1492 Amerika bereikte. Hernán Cortés (1485-1547) Spaanse conquistador die het rijk van de Azteken veroverde.
Willem van Oranje (1533-1584) Edelman die zich verzette tegen het Spaanse bestuur in de Nederlanden. Leider van de Opstand.
Erasmus (± 1466-1536) Nederlandse humanist. Zijn ideeën hadden veel invloed op de hervormers.
Margaretha van Parma (1522-1586) Halfzus van Filips II en landvoogdes over de Nederlanden tot 1568.
Ook de begrippen uit het hoofdstuk staan hier nog een keer bij elkaar. De belangrijkste gebeurtenissen uit het tijdvak worden weergegeven op de tijdbalk.
1555 > Filips II volgt Karel V op als landsheer van de Nederlanden 1566 > De Beeldenstorm
1567 > Alva komt naar de Nederlanden. 1568 > Begin van de Opstand 1579 > Unie van Utrecht
Barentsz 1598
rd zee
1581 > Acte van Verlatinghe
N
oo
1584 > Moord op Willem van Oranje
1588 > Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1596 > Willem Barentsz op Nova Zembla
Columbus
1600
Columb us
1492
Vasc
1609-1621 > Twaalfjarig Bestand
od a Gama 14 98
0
25
Vasco
da
Ga
ma
50 km
1 : 4.200.000
bron 21
0
De Nederlanden. Het gearceerde gebied is de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.
Spaans gebied rond 1550
1650
9006466058_bw.indb 112
1648 > Vrede van Münster
2.000
4.000 km
1 : 210.000.000
bron 22
11-11-13 14:24
9006466058_bw.indb 113
11-11-13 14:24
Digitaal lesmateriaal bij Feniks onderbouw 2e editie Met Feniks voor vmbo onderbouw kiest u zelf hoe digitaal u wilt werken. U kunt kiezen voor een arrangement met boeken en aanvullend digitaal materiaal, maar ook voor volledig digitaal werken of alleen digitaal verwerken. Het interactieve verwerkingsmateriaal brengt geschiedenis tot leven en enthousiasmeert uw leerlingen. Als docent heeft u inzicht in de voortgang en resultaten van uw leerlingen. Kijk voor meer informatie over de digitale mogelijkheden bij Feniks op www.feniks-online.nl.
Arrangement voor de leerling 100% papier
Mix papier en digitaal 1
Mix papier en digitaal 2
100% digitaal
leesboek met aanvullend digitaal materiaal
leesboek met combipakket: werkboek en digitale verwerking*
leesboek met digitale verwerking*
theorie en verwerking digitaal*
vmbo-bk**
leerwerkboek vmbo-bk startlicentie vmbo-bk
leerwerkboek vmbo-bk totaallicentie vmbo-bk
x
totaallicentie vmbo-bk
vmbo-kgt**
leesboek vmbo-kgt werkboek vmbo-kgt startlicentie vmbo-kgt
leesboek vmbo-kgt leesboek vmbo-kgt combi verwerkingslicentie verwerkingslicentie vmbo-kgt en werkboek vmbo-kgt
vmbo-t/havo**
leesboek vmbo-t/havo werkboek vmbo-t/havo startlicentie vmbo-t/havo
leesboek vmbo-t/havo combi verwerkingslicentie en werkboek vmbo-t/havo
leesboek vmbo-t/havo verwerkingslicentie vmbo-t/havo
totaallicentie vmbo-kgt
totaallicentie vmbo-t/havo
* De combi-, verwerkings- en totaallicentie bevatten ook het aanvullende digitale materiaal van de startlicentie. ** Bovenstaande arrangementen zijn verkrijgbaar voor leerjaar 1 en voor leerjaar 2.
Docentlicenties Voor docenten zijn er twee licenties beschikbaar. Een startlicentie met aanvullend docentmateriaal zoals antwoorden en handleidingen. En een totaallicentie met digibordapplicatie en de mogelijkheid om digitaal de voortgang te volgen en de resultaten van uw leerlingen in te zien. Kijk voor actuele informatie over isbn’s en prijzen op www.feniks-online.nl.
Meer informatie Ga voor meer informatie naar www.Feniks-online.nl. Voor een persoonlijke afspraak met uw accountmanager kunt u contact opnemen met onze Klantenservice via 088 - 800 2015 of mail naar vo@thiememeulenhoff.nl
9781111272036 /12925