BAKOD FOLIO - YAON 2020

COVER

BAKOD

YA O N 2 0 2 0

YAON

is the literary folio of The Gold Panicles, the official student publication of Caraga State University - Main Campus.

“Yaon” is a Filipino word that means, “there is”. It is a reflection narrating that there is a story inspired from people in different walks of life.

These stories are originally translated and interpreted by the scribes and artists of The Gold Panicles and its contributors. No original work of art shall be used nor published without the permission of its authors.

Foreword Tap. Tap. Tap. Do you love your fresh set of eyes? Your new set of ears? Oh, hush now. This is not body horror. Look, that’s you in the mirror. You still have your teeth. Grin, love. Grin your widest. There, there. Now, wipe down that tear.

Tap. Tap. Tap. How are your new bones? How’s your new spleen? That’s a tough fall you had back there, and an even tougher fence to climb in. Luggage aplenty in your arms. Yes, that’s you in the mirror. You still have your skin. Glow, love. Glow your brightest. There, there. Now, where do we begin?

Tap. Tap. Tap. I know you’ve just woken up and all of this can be a lot. But mum’s the word, another one has just gone in. Do you hear that tapping? That’s the world tirelessly giving birth again and again. This is not body horror. Those are your brothers and sisters at the door. Now, shall we let them in?

Tap. Tap— Welcome to The Observatory Inn! Do come in. Do come in.

Your common bellman, John Ray Bantasan

Editorial Board Editor in Chief

John Ray Bantasan

Literary Editor

Jeremiah B. Napone

Creative Director

Arvin B. Buyser

Managing Editor

Renante Tabudlong

Layout Artist Photographer Illustrator Chief Adviser

Vernon Jio Viajar Arvin B. Buyser Rafaella J. Utrera Enrique F. Taragua, Ph.D

Technical Adviser - English

Meldy A. Acabo

Technical Adviser - Filipino

Cristine Pernito

Technical Adviser - Visuals

Engr. Isagani M. Roma Jr.

Contents 1 Wrath 2 Palaruan ng Demonyo 4 The Lost Note 6 I Killed Maria 7 Save Me 9 Succumb to thy Kiss 10 I Crash Funerals for a Living 12 I Just Love You 13 Para sa Wala 14 The Mussels Again 15 She’s Tired 16 Was There 18 Silence 19 Admiration 23 Somewhere in the Crowd 25 Salungguhit 26 Locked Up 28 Hapunan sa Ilalim ng mga Ulap 30 Bulalakaw 31 Your Arms will Remember it for Me

32 Surviving You 33 Calila 34 Muli 35 Motivation in Letter 36 Handuwaran 37 Apart 38 Art Enthusiast 40 Unemancipated 42 Panagat, Pag-uma, Panginabuhi 46 Laylayan 48 Tay, smile

bakod (i)

BAKOD 1ST CHAPTER

Wrath

Jessica Lambert Butil

i can’t escape this inner rage bruised from the inside excruciating sensation shouting, begging to come out to show its bare face to justify itself from drowning in the ocean of my thoughts so i guess this is how i die now: eating up my scattered letters swallowing my vulgar words digesting the nasty truth and nausea won’t be here and if it comes i will fight it create a battle – a war just to not puke out the flesh and blood that make up my mosaic system so i just conversated with a smile.

1 | BAKOD

Palaruan ng Demonyo John Ray Bantasan

Sa dakong madilim, kuliglig ang kausap ng dayabolikong tahol.

Sa ilalim ng pundidong poste nakatalukbong ang mamang isang milenyo nang alipin ng gabi.

Pagpagan man magdamag ang duyan, uukit at uukit ng panalangin ang mga daliring pudpud na kakaguhit sa alikabok.

Sabihin mo, ilang diyos ang nakikinig?

Ilang diyos ang kritiko?

(Mahusay ako sa pantasya, at kung panganib lamang ang alok ng hubong mata, ayoko nang pumikit.)

Katipan ng kalawanging pa-ilaw ang mga siphayong putok sa buho ng higanteng rolyo— dalawampung rebolusyon ang bilang ko.

Hindi unan ang aking bisig.

Huwag mong iisipin na simbahan ang aking mga labi.

Hindi altar ang mga palad sa masalimuot na silid.

Kung madatnan mo man akong durog, isumpa mo ang sining ng pagkabuo.

Inuusig ang hininga ng isipang hugis buko.

Huwag kang lumapit sa palaruan ng demonyo.

Lagi’t lagi lumalawak ang bakod mo— dalawampung rebolusyon ang bilang ko.

BAKOD | 2

Illustration by: Rafaela Utrera

3 | BAKOD

The Lost Note Bhart Dela Calzada

A magical music piece With every note makes you daze Yet you will never know what to feel For something is missing but you can’t tell As curiosity takes over You want the truth to uncover And with a deeper investigation You came up with a conclusion The music piece is your life And each note is a different strife But there is a note missing Caused by your lack of understanding You have been strong and persistent By your faith, you are resilient But to your own music, you are deaf For you do not love yourself.

BAKOD | 4

Graphics: Wire gate w/ warning sign: ISOLATION FACILITY NOW SERVING EVERYONE

5 | BAKOD

I Killed Maria Ann Marie Forcadas

Through granite tears I stand With a strong grip on my gun.

Eyes wander all around Making sure no one was bound.

Mind clouded with fear, With inscrutable thoughts I hear The behemoth yelling from within, Begging for the bullets to rain.

Hesitation in trying to attempt To not kill Maria just because of fret But no one takes a foot to save her So I spang the gun so near.

Poor Maria cried once more But her angels can’t allure.

With closed eyes none could hinder The first bullet from entering Maria’s shoulder.

The tiny bullet came out loud And the dying breathing sprout Blood, cascading like water, I hope Maria finds now what’s better.

So once more I put the trigger To finally kill the sadness that she bear I killed Maria, I killed the sadness in me Thru wicked madness— I’m free.

BAKOD | 6

Save Me Rinessa C.

I was and still a shattered flower.

Can you spare some time?

Hear me, please, I beg.

This endless chasm of mine is still hunting me.

Will you save me?

I hope so, but I know you can’t.

Roaring raven calling the doves of tomorrow.

Chase them! I said.

And she walked.

Alas, is this tomorrow?

Will you save me?

I wish you can, but I know you just can’t.

Oh! I see a butterfly, a colorless one.

Is it dancing?

Indeed! What a beauty!

Still, I’m lost.

Hey! Is that light I see?

Will it save me?

I thought so too.

7 | BAKOD

Photo by: Arvin Buyser

BAKOD | 8

Succumb to thy Kiss Ann Marie Forcadas

If poison is what thy lips taste Then seek mine with haste.

For I’d love to die with passion bliss Like how I’ll savour your elixir kiss.

Convey those words you suppress Through kisses that best express.

So hold my fragile waist As I hold thy masculine nape, Now all the enticing sweetness Cover the inches of our fallacies Oh! Darlin’ you’re killing me Through this passionate kiss —a hidden mess.

9 | BAKOD

I Crash Funerals for a Living John Ray Bantasan

Some people crash weddings; I crash funerals for a living.

I waste cigarette butts like bat droppings—call me Dr. Litterbug.

Do not judge me; I am the blackened eyes of a bereaved mother whose son unlearned the primitivity of his liver.

Too young, says the brother.

Too less like me, says the father.

Do not judge me; I am the tears pouring out of a concubine, like urine after a night of booze and cheap nicotine.

I honor the dead by not looking at her small bump, swollen like my envy for underground men and women.

Sooner, the baby will outgrow the mother and I will undress my thick spleen.

Until then, I will crash funerals for a living.

But do not judge me; I am your guest and I will mourn as guests should.

I will smile like a wound, whimper like a wolf cub, and say your prayer as if it is my own.

So do not judge me; I am the receiving end of your many eulogies, for I know when it is my turn to lie alone, I shall be too dead to tell myself that I have been good, that I have known grief.

I am a eulogy thief and I crash funerals for a living.

BAKOD | 10

Photo by: Geraldine Repollo

11 | BAKOD

I Just Love You Testri Poestria

My eyes aren’t blind They see the fact that you aren’t mine My feet aren’t fractured They just can’t pace for departure My heart isn’t dumb It just cahooses to love than succumb.

My mind isn’t harebrained It just thinks of you like you’re my soothing rain.

My whole isn’t really insane I just love you though you’re parallel to my lane.

BAKOD | 12

Para sa Wala Richel Ann Abarico

Ayoko’ng mag-isa Pagod na ‘kong kausap ang isip Kaalitan, tagpuan ng lungkot sa gabi.

Ayoko nang lunurin sa bugso ng damdamin.

Sinubukan kong makisama, at ang ingay ay magiging kakampi.

Subalit, bakit gano’n?

Hinahanap ko na ang huni ng katahimikan, ang lambing ng hangin.

Ang kausapin itong sarili’t masanay na tumingin sa kawalan— walang nakikinig, ni masasandalan o magpupunas man lang ng luhang dumadalaw bungad ng matinding lumbay.

Ako nga’y parehong nagagalit at nagmamahal sa sarili.

Minsan napagtanto ko, paano kaya kung masanay na ‘ko sa ganitong piling?

Paano kung pati ang tiwala ay tuluyan nang magbago’t maglaho, at ang nagbabagang apoy ay magiging abo.

Gayunman, takot akong mag-isa.

Takot ako dahil baka. . .

Baka masanay akong mag-isa.

13 | BAKOD

The Mussels Again John Ray Bantasan

Saline, the air ballooned Her lungs into a fistful Of breaths. Yet again, she wore On her hair last night’s soot— A fine bamboo specimen Chopped like the nails of her foot. Abdomen Afire, she plunged headlong into estuarine bloom Whose currents held tight repose Without ever being cut Away from its home. Red-eyed, She resurfaced like whitecaps.

Hands scooped around glinting mire, Her pulse mimicked that Of her son’s— empty-bellied, Brittle, and brined. And The son thought, ‘’the mussels again?’’ ‘’Was there a time when this water With its barnacled womb Could give birth to a pork, to a chicken?’’

He would not have those tonight.

She would not have him tomorrow, For even thoughts, encapsulated, could not Escape the ears of a mother In sorrow, in deep labor for borrowed House, borrowed boats, and borrowed notes. Heart afire, she plunged Headlong into estuarine gloom, Past the seas whose currents funneled down Into sandy dawn—the late greeter of noon.

She resurfaced, eye socket an oil well, Caesarian scar an aching wound. And the son Thought, ‘’I’d rather eat the mussels again.’’

BAKOD | 14

She’s Tired RaquelNGT

Up here Is a good sight, With the majestic pastel playing on the sky, And the birds spreading their wings flying freely.

You wish you’re one of them, Free to go, Free to do the things you love.

But down there, Is an aesthetic ground Calling your name, Tempting you to jump.

With all the turmoils inside; The pain, struggles, and burdens outside, You want yourself to catch the last ride.

So You fly, Not above the clouds, But below-Down the ground.

You did it.

The real smile shines, When you set yourself free.

Free from everything, Free from life.

The authorities try to save you, But you don’t want to be saved.

So you take your last breath And welcome death.

15 | BAKOD

Was There Jaskier

Deserted roads Filled with lonely hopes, grey mornings Darkest evenings And even everlasting sorrow I see no hopes in my journey Lights may never shine, so are rays beamed by stars Even stars are afraid to cover the skies They hide in horror I care not of what road I am in This will never diverge anymore I fall on this path Passing the endless pit I came with no one The vast grey was a bit slayed Colors appear vividly And sad songs turn to harmonized noise Fireworks starts sparkling And pixies start to twinkle Shadow then come Beckoning hands and leaning body Engulfing my mess within Starting to form one perfect mess from shattered nuisance Hands of light and molder caress me Estranged to this idea And the befall of the night Turns out to be then nothing but unicorns’ day Rainbows of glittering thoughts Pillows of light emotions Cottons of sickled glides Then joys of comforting souls Then tornadoes and sand then dissolves The shadow who repaired me Again . . .

Wilderness became the home of me Only then, life turns to be again Pointless journey to nowhere I am lost and no one is saving me.

BAKOD | 16

Photo by: Shane Airah Jakosalem

17 | BAKOD

Silence

Ann Marie Forcadas

Its extent will haunt your core And the positivity isn’t sure Like being stuck in a four-cornered room Absorbing a soundless song That shakes up your soul.

Retrieving the sleeping turmoil, Screwed with your own thoughts, As silence widen its roots, You’ll hear your mind whining To stop silence from creeping.

But none will ever know Of how silence puts you in throe.

BAKOD | 18

Admiration Lalaine

I’ll write for you, As if the stars and your heart are connected.

And these patterns of feelings will form a great constellation we will call love.

I’ll write for you, As if the ocean and my thoughts are aligned.

Into my deepest thoughts, I’ll remember you, Into the nearest shore, we’ll find a home— a home where the two of us can stay in love. I’ll write for you, As if the moon and your soul are one.

I’ll embrace your darkest secrets and I’ll find beauty in your scars. I’ll write for you, As if the forest will make us all feel lost in the midst.

And then, you’ll search for a genuine love and there you’ll find me. I’ll write for you, As if my wishes and my prayers are all becoming true.

I’ll write for you, Just be mine.

Be mine.

19 | BAKOD

Photo by: Arvin Buyser

BAKOD | 20

21 | BAKOD

BAKOD 2ND CHAPTER

BAKOD | 22

Somewhere in the Crowd Akin Ponce

I stand here In this silent cabaret Listening to your symphony WatchingEvery smirk Every grin Every trip and fall I was there After hours Unbenknownst to you I was there Standing As the crowd hollered to your glory Now I sit In this empty tavern As the drapes come together I still hope That your last glance, at the slightest Was something I can call mine.

23 | BAKOD

Illustration by: Arvin B. Buyser

BAKOD | 24

Salungguhit John Ray Bantasan

Dahan-dahan kung puminta ng anino ang umaga sa siwang ng bintanang kinumutan ng lamig.

Walang palya ang mga ulap sa pagpapa-alalang nagdadabog ang dibdib— walang pagnanais na umidlip.

Gising ang malay sa pira-pirasong sulyap ng ngiti na nakatarak sa diwa— hiwa-hiwalay, walang-patid.

Kilo-kilometro ang abot ng isipang manhid na sa usisa ng hangin, sa pagdagsa ng mga tanong.

Nagpupumiglas ang mga salita mula sa bibig na boses mo lamang ang alam na tamang sagot.

Isilid mo ang iyong hininga sa aking mga palad at pagmasdan nating sabay kung paano tunawin ng dagat ang huling anyo ng araw. Nakalatay na sa mga litid ang badya ng gabi. Kambal mo ang buwan.

Takluban man ng blusang itim ang liwanag sa mga puwang, hindi mabubura ang dibuho ng iyong lawak— ng pambihirang tanghal ng mga labi.

Pasyalan man ng hating-gabi ang ating mga daliri, maglalapat at maglalapat na muli.

Sapagkat ikaw ang alab sa kwadradong silid— ang ilaw, ang bulaklaking tinig.

Ikaw ang salungguhit ng liwanag sa ilalim ng mapang-alipustang dilim.

25 | BAKOD

Locked Up Marrol Miole

Everything was black and white Do not know if it’s day or night I was in a dark, quiet place They are people but without face Astoundingly, I was on a cell Outside there’s a monster ready to kill Some people tried to escape But not one of them succeeded I tried to walk But my feet were chained I tried to shout But my mouth was sealed Despite my flinch, I got a dream Everything was bright and in glee After the storm there’s a bright sky There’s a rainbow and everything’s fine As I woke up I’m still on that dark place But now, hopeful with God’s grace I must stay still, I convinced myself To stay alive and get back to my life.

BAKOD | 26

Photo by: Arvin B. Buyser

27 | BAKOD

Hapunan sa Ilalim ng Mga Ulap John Ray Bantasan

Ayoko’ng mag-isa Pagod na ‘kong kausap ang isip Kaalitan, tagpuan ng lungkot sa gabi.

Ayoko nang lunurin sa bugso ng damdamin.

Sinubukan kong makisama, at ang ingay ay magiging kakampi.

Subalit, bakit gano’n?

Hinahanap ko na ang huni ng katahimikan, ang lambing ng hangin.

Ang kausapin itong sarili’t masanay na tumingin sa kawalan— walang nakikinig, ni masasandalan o magpupunas man lang ng luhang dumadalaw bungad ng matinding lumbay.

Ako nga’y parehong nagagalit at nagmamahal sa sarili.

Minsan napagtanto ko, paano kaya kung masanay na ‘ko sa ganitong piling?

Paano kung pati ang tiwala ay tuluyan nang magbago’t maglaho, at ang nagbabagang apoy ay magiging abo.

Gayunman, takot akong mag-isa.

Takot ako dahil baka. . .

Baka masanay akong mag-isa.

BAKOD | 28

Photo by: Arvin Buyser

29 | BAKOD

Bulalakaw Richel Ann Abarico

Sa bawat pitik ng iyong kinang ay may buhay na gustong manatili.

Milyun-milyong distansya ang pumapagitna sa bawat kuwentong hindi kailan man pagsasawaan.

Naging saksi ang iyong kutitap sa bawat pagbuhos ng luha at sa bawat kurba ng labi.

Batid mo kung saan at paano ako mapapasaya.

Sa bawat pagtingala’y pinupuri ko ang iyong ganda— bulalakaw sa tahimik na gabi, hinahanap ang munting sarili.

Aliw ng bawat busilak ay naging dahilan ng pagbunyi.

Sayang ‘di maikukubli, sayang ‘di mabibili.

Sa bawat pagtiklop ng gabi, ikaw ang naging tagpuan, tagapakinig; naging dahilan ng paglaya.

Kabiyak ka nitong pusong matagal nang tahanan ng pagkabalisa.

Subalit sa bawat ngiti ng iyong ningning at bawat busilak ng iyong ganda sa dilim ay may pusong muli’t muli ay pumipitik— nais manatili.

Sa isang bulalakaw, kahilinga’y batid na matutupad; bukod kang saya’t aliwan ng isip at pagdamdam.

BAKOD | 30

Your Arms Will Remember it for Me John Ray Bantasan

Clouds, dear, the harbinger of rain, with which seeds grow their nameless leaves along the eroded plain.

Set ablaze the lamp that is your eyes, sink your fingernails at the back of my neck and let slip our age across the blankets until we lie unclothed, like an infant fresh from the belly of a mother who has spoken the truth.

With the clock, I make an enemy and you put your weight on its hands.

Tick tock in the mind ripped apart, rolled across the globe that inherits shadow from the sun.

I owe you a waltz goodbye, o angel’s keep, and I shall leave my body able for the morning when I begin the leap— from the skin ever too thin to guard the bones that furiosly creak.

And I may forget your lamp for eyes, your name.

But I owe you a waltz goodbye, o angel’s keep, and in the morning, your arms will remember it for me.

In the morning we begin again.

31 | BAKOD

Surviving You Iris Gomez

Breath in, breath out, hold your self together.

Calm the storm inside your head, Let this phase halt, let the voices falter.

You aren’t weak, your heart is not dead, It is just lost in the minefield of doubt and judgement.

You may be scared to take a step, And just stay still, curled up in self-confinement.

But believe there is no depth, That you can’t swim through or climb up to.

It is a matter of learning from retrospect, Trust that you can survive you.

Now warm your soul with love and respect, Shed the tears behind those laughter.

You can walk out this maze of despair, just breath in, breath out, and hold your self together.

BAKOD | 32

Calila

Bornik Estukador

Even at the act of waking I am an explorer.

What is to look forward now?

Gold? A symbolic rock, perhaps?

I have no place in this world but to tire myself gathering dusts and unearthing the buried ones.

But I think I may have found my rest, right above your chest and just beneath your shoulder blade.

Will you whisper my name?

The world has not run out of tresure yet, and I will not wonder where they are anymore.

I will just whisper your name.

33 | BAKOD

Muli

Richel Ann Abarico

Sa piitan na hindi ikaw, ang mga mata ay nariyan—nakatingin, nagmamasid.

Sa hinahabahang ugoy ng lungkot, muli’t muli ay nagmumuni.

Bumabagabag na mga salitang nagmamalabis—latigo.

Ningas-kugon na pagbabago.

Sa pagkadapa ay nagawang tumayong sugatan.

Sinubukang intindihin.

Muli’t muli ay natauhan—nagising.

Muli’t muli ay tumingin—napatanong: Nasaan na ako?

Sa hinahabahabang himbing, bumagsak at nasaktan.

Isang hindi inaasahang ganda: Nabuhay at muli ay lumaban.

Masarap pang mabuhay. . .

Muli.

BAKOD | 34

Motivation in Letter Mike Ferol

I-dle! When someone seems helpless, S-uffocated by an extreme loneliness!

O-ppressions within, drive the agonies!

L-ockdown’s impact, brought a lot of negativities.

A-voided by many for self-protection, T-ortured emotionally but still have undying hopes and motivations.

E-ndeavors to think positively in the midst of isolation, D-espite this unwanted and heartbreaking phenomenon.

35 | BAKOD

Handuwaran Jasper Cabarte

Naa ka kanunay nag sige rag tambay sa’kong handurawan Grabing ka anyag ang imong kahayag ako nasulawan Usa ka bahandi di pwede matandi sa mga bulawan Demonyong dako apan pag abot nimo ako nabulahan Gamitong espasyo sa atong palasyo kay ang kawanangan Wala tay utlanan sa atong adtuan bisan asa taman Imong kahumot sa atong palibot magsilbing timaan Nga gikan paka harden sa langit puno ug tanaman Bag.o na amgo nga dili tu damgo mga panahon Dakong pasalamat ikaw nahimamat naa ka karon Usahay masipog, malibog sa imong dala nga gahom Di maisplikar ug di masukod ang imong katahaom Atong lantawon daplin baybayon ang mga bitoon Maminaw sa balod samtang na anod ang atong kahilom Ni halok nato lamdag nga buwan sa kangitngiton Sa imong gakos ako nalumos sa lawm nga gabi-on

BAKOD | 36

Apart SebSeb

The street light glows In summer breeze The stars alight They never cease As I saunter I come to wonder Do you think of me When you are sober?

Moving in pirouettes Our memories dance They flash relentless Like the summer stars I look into this sea of lights Not once have they been rendered trite I sat and wondered for a while Do you also marvel in this sumptuous sight?

37 | BAKOD

Art Enthusiast FOUR

You’re a masterpiece that I could stare at forever, Framed, Hung on the walls of the museum where you belong, The center of attraction, No need of an action, As you sleep, I’ll sing you a song.

Just let me be the happiest, the luckiest.

I’ll give you a rest, A place of zest, Like a guy in a vest, You’ll be the safest.

Let me be the one, Just be around, I promise, You’ll drown in nothing but my love and my admiration, I promise, I’ll show you affection.

But you’re an art I could never have, Not even after the hammer struck, I can only see you, But I cannot touch you.

I can only admire you, But never be with you.

For you are an art, And I’m merely figured.

This is a tale of the masterpiece and his spectator.

BAKOD | 38

Photo by: Vernon Jio Viajar

39 | BAKOD

Unemancipated Nikko Curayag

I know I am breathing still, But this moment of time is making me ill.

Yet, a hand can be seen, Merely holding on even by a dream.

In this four cornered room I’m in, I am still fighting from pain, Forfending from the chaos outside, Dependent of the wrecking mind.

Fear, just, and sympathy; Through seeing eyes can be seen vividly.

I’m lost, cornered and departed.

And yet the divinity still can be trusted.

His superiority will brink this to end.

I know he will, for he is a friend.

Let tears be cried and heart be broken; For no wound will be scars without swelling.

BAKOD | 40

Photo by: Arvin Buyser

41 | BAKOD

Panagat, Pag-uma, Panginabuhi Sui Generis

Sayo pa sa buntag mibakod si Tonyo para magkutaw ug kape aron ihatod sa iyang amahan’g nanghikit duol sa baybayon uban ang ilang mga silingan. Pipila pod ka mga tao ang nagtapok sa mga baroto aron mupalit ug pipila ka kilo nga isda aron isuroy ngadto sa bukid ug sa syudad.

Bag-o sa panan-aw ni Tonyo tanan kay karon pa niya hikit-I ang ingon ani nga pangamuyo diin ang mga tao tinabunan ang katunga sa nawong. Dili sad normal sa iyaha nga makakita ug mga gurang nag edad nga kasuk-an sa mga tanod tungod kay nagtapok o wala man lang nag buwag-buwag sumala sa pag-obserbar sa protokol sa gobyerno.

“Tay, pangape sa. Gikan pa biya kas lawod” “Apili nalang sad ning atong mga silingan nak, ingna lang si Te Tessa nimo nga muutang ta’g painit.”

Naguba ang nawong ni Tonyo human madunggan ang sugo sa tatay kay gihilasan sa mga nagtabang niini ug hikit. Iyang gihuna-huna kung unsa kadako ang gasto sa iyang amahan nga mao pa’y magbayad sa ilaha dayon siya pa gihapo’y mag-gasto para sa painit niini.

------Udto na nahuman ug hikit ang tatay ni Tonyo ug iyang mga silingan. Nabatyagan ni Tonyo ang mga nagkada-iyang mga motor nga may sudlanan sa isda sa isig ka kilid niini nga mipaduol sa iyang tatay. Ug human sa pila ka minuto nga isig tinimbangay sa kuha nga isda, sinto-diez kilos ang nakuha sa iyang tatay.

Nalipay si Tonyo sa iyang nakita kay huna-huna niini nga mag sud-an sila ug mahalon nianang gabhiuna.

Ting panihapon na nang gitawag si Tonyo sa iyang tatay aron manga-on. Dali-dali nga midagan si Tonyo sa ilang balay gikan nagdula ug takyang uban sa iyang mga amigo aron makatilaw na sad kini ug hilami nga sud-an.

Sa pag-abot niya sa lamesa, dakong mug-ot nalang niini nang hikita nga bulad na sad ang sud-an pinaresan sa sabaw sa pinaksiw nga kagahapon pa giluto.

“Tay, di ta mag manok?”

“Nak, kini sa lang. Wala pa man gyud ko bayari sa isda; isa pa, gamay ra sad ang

BAKOD | 42

bayad adto” “Ha? Diba tay sinto-diez kilos man to? Nganong gamay ra man ang bayad?”

“Dili na biya ako ang nag diktar kung pila ang kilo nak, mao nang wa koy mabuhat kun dili muuyon nalang sa iyang presyo” Misamot ang kalagot ni Tonyo nga kagainan’g buntag pa niya nasinati kay wa siya kauyon sa patakaran sa ubang manglab-asay.

------Miadto sa tindahan si Tonyo aron magpa-load para makontak iyang nanay ug iyang manghud nga babaye ngadto sa bukid. Mi-desisyon ang tatay ni Tonyo ug iyang inahan nga tungaon ang trabaho aron mas dako ilang halin kaysa sa isa ray manarbaho nilang duha.

Human sa pagpanaw sa lolo ug lola ni Tonyo, iyang inahan na ang nagbantay ug nagpadayon sa pag-uma nga maoy panginabuhian sa iyang lolo ug lola sa una.

Gi-uban sa iyang inahan ang iyang manghud nga babaye aron adunay makatabang sa iyaha ngadto sa bukid.

“Nay, kumusta man mo dihaa?”

“Okay ra man nak, kamo ni tatay nimo kumusta mo diha?”

“Maayo ra man sad nay, si Inday kumusta?”

“Okay ra sad nak” “Nay muuli mo sunod semana? Birthday na biya nako” “Nak, kulang man among plite sa imong manghud panaug ug bukid, tawag nalang siguro mi nak” Mihilum si Tonyo ug gitago nalang iyang kahi-ubos tungod kay wala siyay masad-an sa sitwasyon sa iyang nanay. Wala man siyay mabuhat nga nag-anam ka barato ang kilo sa palay; ug kung dili sad mudawat iyang nanay sa presyo, dili mahalin ang bugas niini. Mipauli si Tonyo sa ilang balay ug mao’y paglarga sa iyang tatay ngadto sa lawod.

-------Isa nalang ka adlaw bag-o mag birthday si Tonyo. Hilabihan ang kalipay niini nga magsaulog sa iyang adlaw’ng natawhan human misugot iyang mga amigo nga didto manihapon sa ilang panimalay.

Gipa-ibog pa sa bata nga adunay cake ug uban pang mga lami nga pagkaon ang ihanda sa iyang tatay sa iyang birthday. Sa iyang pagka-excited, nalimtan ni

43 | BAKOD

Tonyo ang iyang gidung-ag nga saging nga gipadala sa iyang nanay ngadto sa ilang silingan nga nagtrabaho sa merkado nga aduna say kahumayan didto duol sa bukid diin asa nananom iyang mama ug iyang manghud.

Maayo lang gani nga wala nalata kaayo ang saging nga iyang gidung-ag nga plano niya’ng ipakaon sa iyang amahan nga nanguha ug isda sa lawod. Nangayo nalang sad siya ug isa ka platito nga ginamos para ipares sa lata-lata nga saging.

Mipahulay si Tonyo sa ilang balay ug naghulat sa iyang amahan nga maka-uli gikan sa lawod. Sa iyang pagkatulog, bitbit sa bata ang kalipay para sa iyang birthday ugma. ¬¬¬¬------Suot n ani Tonyo ang polo nga puti nga gihatag sa iyang ig-agaw sa iyang adlaw’ng natawhan. Pares niini ang itom nga pantalon nga iyang gipalit sa Merkado human nakatigom ug ubay-ubay nga halin sa pagtinda-tinda niini ug biko nga negosyo sa iyang silingan.

Miadto na sad ang mga kadula ni Tonyo sa ilang balay aron sugdan na ang pag-selibrar sa iyang birthday. Gipahulat kadali ni Tonyo iyang mga amigo aron huwatan iyang tatay nga pauli pa lamang gikan nanagat. Excited na kaayo si Tonyo sap ag-uli sa iyang tatay aron makapalit na sila ug pagkaon nila.

Hapit muhapon nang maka-uli ang tatay ni Tonyo gikan sa dagat. Bitbit ang pukot ug ang balde nga sudlanan sa isda, midagan si Tonyo ngadto sa iyang amahan nga nagkiang-kiang na sa paglakaw human ang pipila ka adlaw nga pagpangat.

“Tay, kumusta? Ali na mangaon nata” “Nak, happy birthday. Pasensya kaayo nak, wa koy kuha ron, di ko kapalit ug sud-an nato” Mihilom si Tonyo ug gidawat niini ang balde nga ang sulod kay pipila lamang ka isda.

“Sige lang tay, sunod na lang” Miuna si Tonyo ug uli sa ilang balay samtang iyang amahan gihinluan ang baroto. Sa iyang pagpama-uli, midagayday sa hilom ang mga luha ni Tonyo. Gipahiran niya kini ug giingnan ang iyang mga kadula nga manguli nalang. Misulod sa kwarto si Tonyo ug nag-ilis. Gusto ni Tonyo nga mu-undang na sa pagpanagat iyang tatay ug pag-uma iyang nanay; pero kay mao ra man ilang naantiguhan, mag-unsa man sila ug mawala kini? Iyang giluto ang pipila ka isda nga nakuha sa iyang amahan ug nangutana sa iyang kaugalingon: “Tagpila diay ang cake? Nganong mas mahal man to kaysa sa isda ug palay?”

BAKOD | 44

Photo by: Arvin Buyser

45 | BAKOD

Laylayan

Richel Ann Abarico

Marami na ang nagbago. Hindi na ligtas ang lansangan, maging ang mga nakakasalamuhang tao. Halos lahat nasa kanya-kanya nang tahanan dahil sa kwarantin. May naimpok na pagkain ang iba- sapat para sa buong araw maging kinabukasan. Lahat nakasuot ng mask, may bitbit na konsumo para sa pang-araw-araw. Dinig ko bayrus daw dahilan. Ano tawag dun? Korona?

Habang nakasandal sa pader, kinakain ako ng tanong na, ‘hanggang kelan kami ligtas ng pamilya ko?’ Nakakamatay daw ‘yun eh. Bukod sa kasalatan sa pagkain ay wala rin kaming bubong upang mailayo ang mga sarili sa kumakalat na sakit. May kaligtasan ba sa palaboy-laboy na katulad namin na posibleng sa anumang oras ay dapuan ng salot na bayrus na ‘yan. Lansangan ang naging simula ng kwento, ito rin ba kaya ang siyang tatapos at magtutuldok ng buhay?

Marami nang bawal, maging ang mamasada, ni pangingisda- munting kabuhayan ng mga taong isang kahig, isang tuka. Paano kung ang papatay sa’min ay hindi ang salot na virus kung hindi ang gutom? Sapat nga ba ang ayuda na bigay ng gobyerno, kung meron man, para sandalan ng pamilyang ni piso ay wala? Ngayon, kailangan naming maghanap ng paraan, kung hindi kami kikilos mamamatay kami sa gutom dulot ng kuwarantin. Kung mahirap ang buhay noong namamasura ang tatay, anu na ang kahahantungan namin ngayon na wala nang bukas na dyankshap? Maswerte nga ang mga kahit papano’y nakakaraos dahil nakakatanggap sila ng ilang kilo ng bigas, sardinas at nudils.

Eh pa’no kami? Kung sila’y napipilitang lumabag para makapag-trabaho at may makain, sa’n aabot ang mga kagaya namin? Kung may pagkamuhi na at pagbalewala na sa amin no’ng normal pa ang lahat, pa’no na ngayon?

Dinig ko, maraming boses daw ang natatabunan? Mga politiko lang daw ang tumatamasa sa prebilihiyo na dapat ay para sa lahat. Sila lang daw ang dumadaan sa test; kung ano man ‘yon. Malalaman daw dun kung nahawaan ka ng bayrus o hindi. Kailangan ba namin ‘yon? Mararating ba kami no’n?

Naiinip na ako sa kwarantin na ‘to. Nakakatulong daw pero ‘di namin ramdam.

Ramdam din ba ng libu-libong napatigil sa paghahanap-buhay? Sa’n pupulutin kaming nasa pinaka-laylayan ng lipunan? Teka, dami kong tanong. Ano bang alam ko?

Inuubo na naman si bunso.

BAKOD | 46

Tay, smile Juan Sicat

“Tay, smile.”

“Ikaw talagang bata ka ang kulit-kulit mo. Sa’n mo ba napulot ‘yang remote na ‘yan ha? Tsaka, aba, anong ulam natin sa araw na ‘to, senyorita? Ba’t parang ang bango?”

“Isda po.”

“Ano’ng klase?” “’Yong red. Bili ‘yan ni Nanay. Masarap ‘yan Tay. Maanghang.”

“Alam ko, ‘nak.”

Nginitian ng ama ang ina’ng abala sa pag-hahanda ng mga plato. Mas matamis naman ang ngiti ng dalagita. Payak at kuntento.

“Nak, anong gagawin sa pagkaing nasa mesa?” tanong ng ina.

“Ubusin!” ~ “Tay, smile.”

“Aba’t nahanap mo na pala ‘yang paborito mong remote. Halika nga rito. Ehem, senyorita, ano’ng ulam natin ngayon?”

“Isda po, tay.”

“Anong klase?” “’Yong green. Huling lata na ata ‘yan tay. Wala na rin nudels.” “’Wag kang mag-alala ‘nak, may darating na tulong. Sa ngayon, anong gagawin sa pagkaing nasa mesa?”

47 | BAKOD

“Ubusin!” ~ “Tay, smile.”

“Buang ka talaga. Kumain ka na d’yan. Isama mo pa ako sa kalokohan mo. ‘Wag ako.”

“Sige na, Tay. Ka-isa lang. Atubang diri.”

“Ambot sa imo. Ano ba ulam dito?”

“Isda, Tay. Masarap ‘to.”

“Aw. Good.”

“Ano plano mo? Plano sa kanila?”

Walang imik si Tatay. ~ “Tay, smile.”

Tinapik ng anak ang pisngi ng ama’ng nakahiga sa kalsada-- makasalanan sa daliring nasa gatilyo na kriminal ang turing sa sinumang gutom na humihingi ng tulong sa kabilang dulo.

“Tay, smile... Tay?” Walang imik si Tatay.

BAKOD | 48

THIS PAGE IS FOR YOU

49 | BAKOD

THIS PAGE IS FOR YOU

BAKOD | 50

Back Cover

51 | BAKOD