Θεοδοσίου Ἀγγ. Παπαδημητροπούλου, «Τονισμὸς καὶ πνευματισμὸς τῆς Ἑλληνικῆς»

Τονισμὸς καὶ πνευματισμὸς τῆς Ἑλληνικῆς

´´

ὑπὸ Θεοδοσίου Ἀγγ. Παπαδημητροπούλου

῀ —᾿ α

στοιχεῖα

τόνοι πνεύματα

ιυ ε οη ω

ἐν Ἀνθούσῃ Μεσσηνίας ͵ΒΚΕ΄

.

.

.

Τονισμὸς καὶ πνευματισμὸς τῆς Ἑλληνικῆς

Σειρά: Γραμματικαί Θεοδοσίου Ἀγγ. Παπαδημητροπούλου Τονισμὸς καὶ πνευματισμὸς τῆς Ἑλληνικῆς ISBN: 978-618-5572-34-1 Κόσμημα ἐξωφύλλου: Σημεῖα τοῦ Ἕλληνος λόγου

Ἐκδότης: Θεοδόσης Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλος Ἀνθοῦσα Οἰχαλίας Μεσσηνία 240 02 τηλ.: 2724 0 23594 www.theodosispapadimitropoulos.gr info@theodosispapadimitropoulos.gr ῾Ιστολόγιον: http://www.dieleusi.gr Copyright ©: Θεοδόσης Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλος, 2025 ( ͵ΒΚΕ΄). Ἀπαγορεύεται ἡ ἀναδημοσίευσις, ἡ ἀναπαραγωγή – ὁλική, μερικὴ ἢ περιληπτική –, ἡ μετάφρασις ἢ ἡ ἀπόδοσις κατὰ παράφρασιν ἢ διασκευὴν περιεχομένου τοῦ βιβλίου τούτου οἱῳδήποτε τρόπῳ – μηχανικῷ, ἠλεκτρονικῷ, φωτοτυπικῷ, ἠχογραφήσεως ἢ ἑτέρῳ –, ἄνευ προηγουμένης γραπτῆς ἀδείας τοῦ ἐκδότου καὶ λεπτομεροῦς, ἤτοι πλήρους, παραπομπῆς εἰς ταύτην τὴν ἔκδοσιν καὶ τὸν συγγραφέαἐκδότην αὐτῆς, ὡς σαφῶς ὁρίζουσιν οἱ Νόμοι 2121/1993, 2557/1997 καὶ ἅπαντες οἱ κανόνες τοῦ Διεθνοῦς Δικαίου οἱ ἰσχύοντες ἐν Ἑλλάδι.

Τονισμὸς καὶ πνευματισμὸς τῆς Ἑλληνικῆς ὑπὸ

´´

Θεοδοσίου Ἀγγ. Παπαδημητροπούλου

῀ —᾿ α

στοιχεῖα

τόνοι πνεύματα

ιυ ε οη ω

ἐν Ἀνθούσῃ Μεσσηνίας ͵ΒΚΕ΄

6

Εὐχαριστίαι

Εὐχαριστίαι τῷ φοιτητῇ Οἰκονομικῶν Ἐπιστημῶν καὶ συγχωριανῷ Ἰάσονι Ἀγγελοπούλῳ διὰ προσεκτικὴν αὐτοῦ ἀνάγνωσιν καὶ κρίσιν· τῷ διδάσκοντι μαθηταῖς γυμνασίου τε καὶ λυκείου τὴν Ἑλληνικὴν Γραμματείαν Γεωργίῳ Κ. Κατσιφάρᾳ διὰ κρίσιν αὐτοῦ· τῇ ἀδελφῇ Μεθοδίᾳ καὶ τῇ Ὀρσαλίᾳ Συντελῆ, διὰ τὸ ἀρχῆθεν ἐρέθισμα· τῇ φιλολόγῳ τῆς Γαλλικῆς Ἐλισάβετ Σταμάτη διὰ πρότασιν παιδαγωγικῶς χρηστῶν λύσεων ἐπὶ σημείοις· τῷ φιλολόγῳ Παναγιώτῃ Δ. Τσάμῃ δι᾿ εὕρεσιν σφαλμάτων.

μυριόστομος πνοὴ τὸ σύνθεμα τοῦ λόγου

Ὁδηγίαι

7

Ὁδηγίαι (α΄) Ἀναγνώστης δύναται τὰ ἀστερίσκῳ σημαινόμενα κεφάλαια ἢ ὁρισμούς (λόγου χάριν: *Τὰ γράμματα τῆς Ἑλληνικῆς ) ἐν πρώτῃ ἀναγνώσει παραλιπεῖν. ⊕ (β΄) Διὰ τοῦ συμβόλου εἰσάγεται εἰς λόγον νέος ὁρισμός. ⊙ (γ΄) Διὰ τοῦ συμβόλου εἰσάγεται νέον παράδειγμα. ⊗ (δ΄) Διὰ τοῦ συμβόλου ζητεῖται ἐπίλυσις ἀσκήσεως. (ε΄) Διὰ τοῦ συμβόλου ⊞ εἰσάγεται σχόλιον ἢ ἀνάπτυξις παραδείγματος ἢ λύσις ἀσκήσεως. ⊕

Ἀκολουθεῖται τὸ ἑξῆς τυπικὸν ἐν ἀναφορᾷ στίχων ἐξ ὁμηρικῶν ἐπῶν: κεφαλαῖον γράμμα διὰ σήμανσιν ῥαψῳδίας ἐξ Ἰλιάδος, πεζὸν ἐξ Ὀδυσσείας, ὁ δὲ ἑπόμενος ἀριθμὸς σημαίνει τὸν στίχον, οἷον Ἰλιὰς Α 1 = Ἰλιάς, ῥαψῳδία Α, στίχος 1· Ὀδύσσεια β 10 = Ὀδύσσεια, ῥαψῳδία β, στίχος 10.

8

*Τὰ γράμματα τῆς Ἑλληνικῆς

*Τὰ γράμματα τῆς Ἑλληνικῆς Πόσα εἰσὶ τὰ γράμματα καὶ διατί λέγονται οὕτως; ⊕ Γράμματα εἴκοσι καὶ τέσσαρά εἰσιν: ἀπὸ τοῦ ἄλφα (Α/α) μέχρι τοῦ ὦ μεγάλου (Ω/ω).

Α/α Β/β Γ/γ Δ/δ

ἄλφα, βῆτα, γάμμα, δέλτα

Ε/ε Ζ/ζ Η/η Θ/θ ἒ ψιλόν, ζῆτα, ἦτα, θῆτα

Ι/ι Κ/κ Λ/λ Μ/μ ἰῶτα, κάππα, λάμβδα, μῦ

Ν/ν Ξ/ξ Ο/ο Π/π νῦ, ξεῖ, ὂ μικρόν, πεῖ

Ρ/ρ Σ/σ Τ/τ Υ/υ ῥῶ, σί(/ῖ)γμα, ταῦ, ὖ ψιλόν

Φ/φ Χ/χ Ψ/ψ Ω/ω φεῖ, χεῖ,

ψεῖ,

ὦ μέγα

⊞ Α/α ... Ω/ω· γράφονται πρῶτον κεφαλαῖα κἄπειτα πεζά, ἐπεὶ οὕτως ἔχει ἡ τάξις τῆς ἱστορικῆς παραδόσεως. ⊞ Σ/σ· ἀπαντῶνται καὶ τὰ C/c ἤδη ἐν προχριστιανικοῖς

*Τὰ γράμματα τῆς Ἑλληνικῆς

9

τεκμηρίοις, ἀλλὰ καὶ νῦν ἀναγινώσκονται ἐπὶ ἁγιογραφίαις -παράβαλε IC XC = Ἰησοῦς Χριστός.

abgd ezhT iklm nxop rsty fXPO ⊞ a ... O· ἀρχαϊκὴ μορφὴ τῶν γραμμάτων· ἰδὲ σύγγραμμα τῆς Jeffery. Παράβαλε ἀρχαϊκοῖς γράμμασι τὸ λατινικὸν πλέον ἀλφάβητον, ἵνα νοηθῇ τὸ τοῦ κληροδοτήματος ποιὸν εἰς ἀρχαίαν Ῥώμην καὶ Λάτιον. ⊕

Λέγονται δὲ αὐτὰ γράμματα ἕνεκα τυπώσεως γραμμαῖς καὶ ξυσμαῖς· ἐπεὶ γράψαι τὸ ξῦσαι παρὰ τοῖς Ἀρχαίοις, ὡς καὶ ἀρχῆθεν παρ᾽ Ὁμήρῳ (Ἰλιὰς Λ 388): νῦν δέ μ᾽ ἐπιγράψας ταρσὸν ποδὸς εὔχεαι αὔτως· ⊞ ἐπι-γράψας· ἐνταῦθα ἔγραψας ἐπί. ⊞ ταρσὸν ποδός· κλείδωσιν ποδός. ⊞ εὔχεαι· β΄ πρόσωπον ἑνικοῦ ὁριστικῆς ἐνεστῶτος τοῦ εὔχομαι.

nyndemepigraPastarson podoseyXeaiaytOs ⊞ nyn ... aytOs· ὁ ἄνω ὁμηρικὸς στίχος ἐν ἀρχαϊκῷ ἀλφαβήτῳ τυπωθεὶς καθ᾽ ὑπόδειγμα ἐπιγραφῶν

10

*Τὰ γράμματα τῆς Ἑλληνικῆς

ἄνευ ⊕ τόνων τε καὶ πνευμάτων καὶ χωρισμοῦ λέξεων.

Tὰ γράμματα καὶ στοιχεῖα καλοῦνται διὰ τὴν στοίχησιν αὑτῶν καὶ τὴν τάξιν.

⊙

Ἐν μακραιώνῳ Ἱστορίᾳ Ἑλληνικῆς γλώσσης ἕκαστον γράμμα ἐγράφετο πολλαχῶς, ἐν ἀρχῇ μὲν ἄνευ τόνων καὶ πνευμάτων (ἅτινα σημεῖα κατ᾽ ἐξοχὴν μελετηθήσονται ἐν τῷδε τῷ συγγράμματι), ἐσύστερον δὲ καὶ τονιζόμενον ἢ καὶ πνευ-

ματιζόμενον, ὡς ὁρίζουσιν οἱ τῆς Ὀρθογραφίας κανόνες. Ἐν ἑπομέναις σελίδεσι τυποῦνται ἐνδεικτικὰ παραδείγματα ἀπὸ παγιώσεως διὰ νῦν κρατοῦντα τρόπον ἕως ἀρχαιοτάτων γραπτῶν τεκμηρίων τῆς Ἑλληνικῆς (ἡ γραφικὴ ὕλη τῶν παραδειγμάτων ποικίλλει: ἐπὶ χάρτου, περγαμηνῆς, μαρμάρου, παπύρου καὶ ἀγγείου).

Ἡ τῆς γραφῆς ἐξέλιξις μέγα μέρος ἐστὶ τῆς Παλαιογραφικῆς Ἐρεύνης, ἤτοι τῆς ἐπιστημονικῆς μελέτης καὶ συστηματικῆς κατατάξεως παλαιογράφων, τῆς Παπυρολογίας καὶ τῆς Ἐπιγραφικῆς.

Πνεύματα

47

Πνεύματα ⊕ Πόσα εἰσὶ τὰ πνεύματα τῆς Ἑλληνικῆς; Δύο: ἡ ψιλὴ ᾽ καὶ ἡ δασεῖα ῾. ⊕ Ποῦ τίθενται τὰ πνεύματα; Ἐν πάσῃ λέξει ἀρχομένῃ ἀπὸ φωνήεντος ἢ διφθόγγου ἢ ῥῶ, τίθεται πνεῦμα ἐπ᾿ ἀρκτικῷ φωνήεντι ἢ ὑποτακτικῷ τῆς ἀρκτικῆς διφθόγγου ἢ ἀρκτικῷ ῥῶ, οἷον: Ἀριστείδης, Αἴολος, ῥοή. ⊞ ὑποτακτικῷ τῆς ἀρκτικῆς διφθόγγου· εἰ διφθόγγῳ ἕπεται φωνῆεν, ὃ δύναται τῷ τῆς προηγουμένης διφθόγγου ὑποτακτικῷ φωνήεντι συστῆναι ἑτέραν δίφθογγον καὶ ἐν καταχρηστικαῖς διφθόγγοις τὸ ὑποτακτικὸν προσγράφεται καὶ μὴ ὑπογράφεται, ἔστι χ ρ ε ί α διαλυτικῶν, ἵνα διασαφηνισθῇ ἀκολουθία τῶν φθόγγων, οἷον οὐΐτουλος (< λατινικοῦ vitulus)· εἰ ὑποτακτικὰ καταχρηστικῶν διφθόγγων ὑπογράφονται, πνεῦμα ἀρκεῖ, ἵν᾽ ἀποχωρισθῇ ι ἀπὸ ου: οὐίτουλος· ὡς ἀρκεῖ καὶ γραφὴ ἄυλος, τότε πλεονάζει καὶ ἡ ἄϋλος.

48

Πνεύματα

⊕

Ἀρχῆθεν δασεῖα προυφέρετο ὡς νῦν τὸ χ, ἤτοι ὁ ἥλιος ὡς χήλιος, τοῦτ᾿ ἔστι δασείᾳ («τραχείᾳ») πνοῇ πρὸ τοῦ δασυνομένου ἀρκτικοῦ. Κανονικῶς δασύνονται πᾶσαι ἀρχαῖαι λέξεις ἀρχόμεναι ἀπὸ ὖ ψιλοῦ ἢ ῥῶ, οἷον: ὑπό, ῥόμβος.

⊞ ἢ ῥῶ· ἐν νεωτέροις ἰδιώμασιν ἁπλούστερον δασεῖα παραλείπεται, οἷον: Ροῦσσα παππαδιά. ⊞ ἀρχόμεναι·

ἐν βίβλοις προηγουμένων αἰώνων (ἰδίως τοῦ ΙΘ΄) σημαίνεται ψιλόν τε καὶ δασὺ ῥῶ ἐν μέσῳ λέξεως, οἷον: ἔῤῥιξα, συῤῥοή. Ἰδὲ καὶ νόμον ἀνομοιώσεως δασέων τοῦ Γράσμανν (Grasmann). ⊕

Ὅθεν τὸ πνεῦμα τῆς ψιλῆς σημαίνει ἔλλειψιν δασέος ἤχου ἐν ἀρχῇ λέξεως.

⊞ ᾽ ῾· ἐν ἀρχαϊκοῖς ἀλφαβήτοις ἐσημήνετο δασεῖα γράμματι h/H (ἰδὲ Jeffery, σελίδα 66· ἐπιγραφὴν σελίδος 15), οἷον helene = Ἑλένη· ἐσύστερον γράμμα h/Η ἐτμήθη εἰς δύο: ῾ (δασεῖαν) καὶ ᾿ (ψιλήν), ἃ μαρτυροῦνται ἐν χειρογράφοις -ἰδὲ σελίδα 13. ⊕

Οὐκ εἰσὶ μόνον φωνήεντα δασέα, ἀλλὰ καὶ σύμφωνα (ἔστω H σύμβολον δασύτητος): χ = κ + H, φ = π + Η, θ = τ + Η· τοῦτο κατάδηλόν ἐστιν ἐν συνθέσει λέξεων ἢ ἐκθλίψει ἢ κράσει, οἷον: κακ-ὸς + ὕποπτος −→ καχ-ύποπτος (= κακ-Η-ύποπτος), ὑπ-ὸ + ἥλιος −→ ὑφήλιος (= ὑπ-Η-ήλιος), πέντ-ε + ἡμέρ-α −→ πενθήμερον (= πεντ-Η-ήμερον), κ-αὶ οὕτος −→ κΗοὖτος =

Πνεύματα

49

χοὖτος, ἐπ-ὶ ἕδρᾳ −→ ἐπH᾿ ἕδρᾳ = ἐφ᾿ ἕδρᾳ, τοῦτ-ο ἵστη −→ τοῦτH᾿ ἵστη = τοῦθ᾿ ἵστη.

Δύο τὰ πνεύματα: ψιλὴ ᾽ καὶ δασεῖα ῾, ἃ τίθενται ἐπὶ ἀρκτικῷ φωνήεντι ἢ ὑποτακτικῷ τῆς ἀρκτικῆς διφθόγγου, καὶ πᾶσα λέξις ἀρχομένη ἀπὸ ὖ ψιλοῦ ἢ ῥῶ κανονικῶς δασύνεται. Εἰσὶ δὲ καὶ δασέα σύμφωνα: χ = κ + H, φ = π + Η, θ = τ + Η, ἐν ᾧ Η τὸ σύμβολόν ἐστι τοῦ δασέος ἤχου.

.

Ἔλεγχος περιεχομένων Εὐχαριστίαι Ὁδηγίαι *Τὰ γράμματα τῆς Ἑλληνικῆς Φωνήεντα καὶ σύμφωνα *Κατάταξις συμφώνων Διάρκεια τῶν φωνηέντων Μακρά τε καὶ βραχέα φωνήεντα Δίχρονα φωνήεντα *Περιπτώσεις μακρῶν διχρόνων *Μακρότης καὶ βραχύτης καταλήξεων *Πρόχειρος κατάλογος λέξεων μετὰ μακρῶν διχρόνων Σύνοψις βραχέων τε καὶ μακρῶν καὶ διχρόνων Συλλαβή Δίφθογγοι Συλλαβισμὸς λέξεων Ταξινόμησις τῶν λέξεων κατὰ τὸ πλῆθος τῶν συλλαβῶν αὐτῶν Πνεύματα

6 7 8 16 18 19 22 24 26 30 33 37 38 39 41 45 47

*Πρόχειρος κατάλογος δασυνομένων λέξεων 50 52 *Δάσυνσις ξένων δανείων Τόνοι 53 Κανόνες τονισμοῦ 56 *Περὶ τοῦ ῥήματος εἰμί 64 *Περὶ τῶν ἐκ συγκοπῆς ἐν νεωτέροις ἰδιώμασιν 65 Ἐγκλιτικαὶ λέξεις 67 *Προκλιτικὰ νεωτέρων ἰδιωμάτων 71 Κρᾶσις 72 Ἔκθλιψις καὶ τονισμός 75 *Ἀναστροφή 76 *Ἐξακρίβωσις διαρκείας διχρόνου ἐκ στίχου 77 Κείμενα πρὸς τονισμόν τε καὶ πνευματισμόν 83 Βιβλιογραφία 102

ΤΟΝΤΟΝΙΣΜΟΝΚ ΑΙΠΝΕΥΜΑΤΙΣΜΟ ΝΤΗΣΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΠΕΜΕΛΗΘΗΕΣΧ ΟΛΙΑΣΕΚΑΙΕΣΤΟΙ ΧΕΙΟΘΕΤΗΣΕΝΑΥ ΤΟΣΟΣΥΓΓΡΑΦΕΥ ΣΘΕΟΔΟΣΙΟΣΑΓΓ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΟΠ ΟΥΛΟΣΚΑΤΑΤΟΝ ΜΗΝΑΔΕΚΕΜΒΡΙΟ ΝΤΟΥ͵ΒΚΕ΄ΔΙΑΤΑΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣΑΥΤΟΥ

customer: Dounias, info@dounias.gr 328223486

ISBN: 978-618-5572-34-1