Σειραί:ἈρχαῖαΚείμενα,Θέατρον
ΓεράσιμοςἈ.Μαρκαντωνᾶτος
Σοφοκλέους Φιλοκτήτης:Εἰσαγωγή-κείμενο-μετάφραση-σχόλια
ISBN:978-618-5572-35-8
Ἐξώφυλλον: Ἡράκλειοςτοξευτής (ἐνσυνθέσειλαμβάνεταιμέροςξυλογραφίαςἐκβίβλου:VictorDuruy, HistoryofGreeceandoftheGreekPeople: From theearliesttimestotheromanconquest,translatedandeditedbyM.M.Ripley, withanintroductionbyJ.P.Mahaffy,EstesandLauriat,Boston1890,τόμοςΙΙ 2,σελὶς550).
Ἐκδότης:ΘεοδόσηςἈγγ.Παπαδημητρόπουλος ἈνθοῦσαΟἰχαλίας Μεσσηνία24002 τηλ.:2724023594
www.theodosispapadimitropoulos.gr info@theodosispapadimitropoulos.gr ῾Ιστολόγιον:http://www.dieleusi.gr
Copyright ©:ΘεοδόσηςἈγγ.Παπαδημητρόπουλος,2026(͵ΒΚϚ΄).
᾽Απαγορεύεταιἡἀναδημοσίευσις,ἡἀναπαραγωγή–ὁλική,μερικὴἢπεριληπτική–,ἡμετάφρασιςἢἡἀπόδοσιςκατὰπαράφρασινἢδιασκευὴντοῦ περιεχομένουτῆςβίβλουταύτηςοἱῳδήποτετρόπῳ–μηχανικῷ,ἠλεκτρονικῷ,φωτοτυπικῷ,ἠχογραφήσεωςἢἑτέρῳ–,ἄνευπροηγουμένηςγραπτῆς ἀδείαςτοῦἐκδότουκαὶλεπτομεροῦς,ἤτοιπλήρους,παραπομπῆςεἰςταύτην τὴνἔκδοσινκαὶτὸνσυγγραφέααὐτῆς,ὡςσαφῶςπεριγράφουσινοἱΝόμοι 2121/1993,2557/1997καὶἅπαντεςοἱκανόνεςτοῦΔιεθνοῦςΔικαίουοἱ ἰσχύοντεςἐνἙλλάδι.Τἀποκλειστικὰθεατρικὰκαὶραδιοφωνικά-τηλεοπτικάκινηματογραφικὰδικαιώματα–ὅπωςἠχογραφήσεωςκαὶἀναγνώσεως–τῆς
ΣτοὺςἐγγονούςμουΓεράσιμοκαὶΜανώλη
Ι.ὉμῦθοςτοῦΦιλοκτήτηστὴνἈρχαίακαὶΝεώτερη
1. ὉμῦθοςτοῦΦιλοκτήτηἔχειἐμπνεύσειὄχιμόνονἀρχαίους,ἀλλὰκαὶνεώτερουςποιητές.¹Ἡζωὴκαὶἡπροσωπικότητατοῦἥρωακαὶἰδιαίτεραἡἀνάλγητηἐγκατάλειψήτου στὴΛῆμνοἀπὸτοὺςἈργείουςκαὶἡμοιραίαὕστεραἀνάγκη ποὺτοὺςἔκαμενὰτὸνξαναθυμηθοῦνκαὶνὰἐπιδιώξουντὴ μεταγωγήτουστὸἼλιο,ἀποτέλεσεπρόσφοροθέμαἀξιόλογων δραματικῶνσυνθέσεων.ΚαμιὰὅμωςδραματοποίησητοῦμύθουτοῦΦιλοκτήτη,ἀπὸἀρχαιότερουςἡνεώτερουςποιητές, δὲνμπόρεσενὰφτάσειτὴνποιητικὴδημιουργίατοῦΣοφοκλῆ.
Ἡἀπαράμιλληπλοκή,ἡἐξαίρετηἠθοποιΐα,τὸσφοδρὸπάθος, ἡσυγκλονιστικὴμεταστροφὴτοῦΝεοπτόλεμουκαὶἰδιαίτερα ἡἰδεολογικὴπροβληματικὴτοῦἔργουμὲὅλεςτηςτὶςπροεκτάσειςτὸκαθιστοῦνὑποδειγματικὸστὸεἶδοςτουκ᾽ἕναἀπὸ τὰἀρτιότεραἐπιτεύγματαὄχιμόνοτῆςἈττικῆς,ἀλλὰκαὶτῆς
ΠαγκόσμιαςΔραματογραφίας.²ΤὶςπρῶτεςἀναφορὲςστὸνμῦθοντοῦΦιλοκτήτησυναντοῦμεστὰὁμηρικὰἔπη.Ἔτσιστὸν
¹Βλ.R.C.Jebb, Sophocles: ThePlaysandFragments,PartIV: The Philoctetes,2η ἔκδ.,Cambridge1898,σσ.XXXIκ.ἑξ.ΣτὴΝεώτερηἙλληνικήμαςΛογοτεχνίαἀπὸτὸνμῦθοαὐτὸἐμπνεύσθηκεὁΓιάννηςΡίτσοςστὸ γνωστότουποίημα Φιλοκτήτης,ποὺἀποτελεῖἕναδραματικὸμονόλογοτοῦ ΝεοπτόλεμουπρὸςτὸνἐρημίτητῆςΛήμνου(βλ.καὶπρομετωπίδα,σελ.9).
²Ἡἀριστουργηματικὴτεχνικὴτοῦ Φιλοκτήτη ἀναγνωρίζεταιἤδηἀπὸ τὴνἀρχαίαἐποχή.Συγκρίνονταςπ.χ.ὁρήτοραςκαὶνεοσοφιστὴςΔίωνὁ Χρυσόστομος(1ος αἰ.μ.Χ.)τὸν Φιλοκτήτη τοῦΣοφοκλῆμὲτὶςὁμώνυμες τραγωδίεςτοῦΑἰσχύλουκαὶΕὐριπίδηποὺχάθηκαν,ἐκδηλώνειἀνεπιφύλακτα τὴνπροτίμησήτουστὴνπρώτη,τονίζονταςχαρακτηριστικά: ὁδὲΣοφοκλῆς μέσοςἔοικενἀμφοῖνεἶναι·οὔτετὸαὔθαδεςκαὶἁπλοῦντὸτοῦΑἰσχύλουἔχων οὔτετὸἀκριβὲςκαὶδριμὺκαὶπολιτικὸντὸτοῦΕὐριπίδου,σεμνὴνδέτινακαὶ μεγαλοπρεπῆποίησιντραγικώτατακαὶεὐεπέσταταἔχουσαν,ὥστεπλείστην
γνωστὸὉμηρικὸΚατάλογοτῆς Ἰλιάδας (ΙΙ.484κ.ἑξ.),ἀφοῦ
παρουσιασθοῦνοἱπόλειςὅπουκυβερνοῦσεὁΦιλοκτήτης(ΙΙ. 716-7),ἀκολουθοῦνμερικὲςσημαντικὲςπληροφορίεςγιὰτὴζωὴ καὶτὴμοῖρατοῦἥρωα:³
τῶνδὲΦιλοκτήτηςἦρχεν,τόξωνἐῢεἰδώς, ἑπτὰνεῶν·ἐρέταιδ᾽ἐνἑκάστῃπεντήκοντα ἐμβέβασαν,τόξωνἐῢεἰδότεςἶφιμάχεσθαι.
ἀλλ᾽ὁμὲνἐννήσῳκεῖτοκρατέρ᾽ἄλγεαπάσχων, Λήμνῳἐνἠγαθέῃ,ὅθιμινλίπονυἷεςἈχαιῶν ἕλκεϊμοχθίζοντακακῷὀλοόφρονοςὕδρου·
ἔνθ᾽ὅγεκεῖτ᾽ἀχέων·τάχαδὲμνήσεσθαιἔμελλον ἈργεῖοιπαρὰνηυσὶΦιλοκτήταοἄνακτος.
Ἀπὸτὸἀπόσπασμααὐτὸτῆς
(α΄)ὁΦιλοκτήτηςποὺἦτανἄριστοςτοξότης,εἶχεπάρειμέρος στὴνἐκστρατείαἐναντίοντῆςΤροίαςἐπὶκεφαλῆςἑπτὰπλοίων· (β΄)εἶχεἐγκαταλειφθῆἀπὸτοὺςἈργείουςστὴΛῆμνογιὰ τὴνἀγιάτρευτηπληγὴποὺτοῦπροξένησεφαρμακερὸνερόφιδο· (γ΄)ἐκεῖ,στὸντόποτῆςἐγκατάλειψήςτου,ὑπέφερεἀπερίγραπταδεινὰκ᾽ἔνιωθεἄφατηὀδύνηγιὰτὸκατάντημάτου· (δ΄)πολὺγρήγοραὅμωςοἱἈργεῖοιἐπρόκειτοκάποιαμέρα
νὰξαναθυμηθοῦντὸνΦιλοκτήτη.
Στὴν Ὀδύσσεια ἐπίσηςμνημονεύεταιὅτιὁἥρωαςαὐτὸςστὴν πολιορκίατῆςΤροίας–ὅτανἔλαβεμέρος–ἀναδείχθηκεἐξαίρετοςτοξότηςἀνάμεσαστοὺςἈργείους(VIII.219-20)καὶὅτιμετὰ τὴνἐκπόρθησητοῦἸλίουξαναγύρισεσῶοςκαὶἀβλαβὴςστὴν πατρίδατου(ΙΙΙ.190).
ΠιστοὶστὴνἐπικὴπαράδοσηγιὰτὸνΦιλοκτήτηφαίνεται ὅτιπαραμένουνοἱλυρικοὶποιητές.ὉΠίνδαροςσ᾽ἕναν Πυθιόνικό τουἀναφερόμενοςστὸνἥρωααὐτὸνπαρατηρεῖ:⁴ τόμ.5(1903),στῆλ.848κ.ἑξ.Ἰδιαίτεραστὴστήλ.871γίνεταιἀναφορὰ στοὺς Λόγους 52·59,ποὺἀφοροῦντὴδραματοποίησητοῦμύθουτοῦ ΦιλοκτήτηἀπὸτοὺςτρεῖςμεγάλουςἈθηναίουςδραματουργούς.Πβ.ἐπίσης F.J.Η.Letters, TheLifeandWorkofSophocles,London1953,σσ.261κ.ἑξ. ΓνωστὸςεἶναικαὶὁθαυμασμὸςτοῦGoetheγιὰτὸν Φιλοκτήτη τοῦΣοφοκλῆ. Πβ.G.Perrotta, Sofocle,Messina-Milano1935,σ.416.
³ΙΙ.718-25.
⁴Πυθ. Ι.100κ.ἑξ.,ἔκδ.M.C.Bowra,Oxford.
ΟΔΥΣΣΕΥΣ:
Ἀκτὴμὲνἥδετῆςπεριρρύτουχθονὸς Λήμνου,βροτοῖςἄστιπτοςοὐδ᾽οἰκουμένη, ἔνθ᾽,ὦκρατίστουπατρὸςἙλλήνωντραφεὶς ἈχιλλέωςπαῖΝεοπτόλεμε,τὸνΜηλιᾶ
5 Ποίαντοςυἱὸνἐξέθηκ᾽ἐγώποτε, ταχθεὶςτόδ᾽ἔρδειντῶνἀνασσόντωνὕπο, νόσῳκαταστάζονταδιαβόρῳπόδα, ὅτ᾽οὔτελοιβῆςἡμὶνοὔτεθυμάτων παρῆνἑκήλοιςπροσθιγεῖν,ἀλλ᾽ἀγρίαις
10
15
κατεῖχ᾽ἀεὶπᾶνστρατόπεδονδυσφημίαις, βοῶν,στενάζων.ἀλλὰταῦταμὲντίδεῖ λέγειν;ἀκμὴγὰροὐμακρῶνἡμῖνλόγων, μὴκαὶμάθῃμ᾽ἥκοντακἀκχέωτὸπᾶν σόφισματῷνιναὐτίχ᾽αἱρήσεινδοκῶ.
ἀλλ᾽ἔργονἤδησὸντὰλοίφ᾽ὑπηρετεῖν, σκοπεῖνθ᾽ὅπου᾽στ᾽ἐνταῦθαδίστομοςπέτρα τοιάδ᾽,ἵν᾽ἐνψύχειμὲνἡλίουδιπλῆ πάρεστινἐνθάκησις,ἐνθέρειδ᾽ὕπνον δι᾽ἀμφιτρῆτοςαὐλίουπέμπειπνοή.
20 βαιὸνδ᾽ἔνερθενἐξἀριστερᾶςτάχ᾽ἂν ἴδοιςποτὸνκρηναῖον,εἴπερἐστὶσῶν.
ἅμοιπροσελθὼνσῖγασήμαιν᾽εἴτ᾽ἔχει χῶρονπρὸςαὐτὸντόνδεγ᾽εἴτ᾽ἄλλῃκυρεῖ, ὡςτἀπίλοιπατῶνλόγωνσὺμὲνκλύῃς,
25 ἐγὼδὲφράζω,κοινὰδ᾽ἐξἀμφοῖνἴῃ. ΝΕΟΠΤΟΛΕΜΟΣ:
ἄναξὈδυσσεῦ,τοὔργονοὐμακρὰνλέγεις· δοκῶγὰροἷονεἶπαςἄντρονεἰσορᾶν. ΟΔΥΣΣΕΥΣ:
ἄνωθεν,ἢκάτωθεν;οὐγὰρἐννοῶ.
2ἄστειπτοςA,rec.6huncversumpostversum7traiecitNauck10κατείχετ᾽ L,G,Q,R:κατεῖχ᾽A19αὐλίουL,A:ἁλίουG,Q,R22σήμαιν᾽εἴτ᾽ codd.:σημαίνεινPorson23πρὸςαὐτὸνcodd.:τὸναὐτὸνBlaydes:πρόσαυλον Elmsley:πάραυλονBergk:πετραῖονWecklein:προσάντηPageτόνδ᾽ἤτ᾽L, rec.:τόνδεγ᾽A,G,R:τόνδ᾽ἔτ᾽Elmsley25εἴηcodd.:ἴῃCamerarius
ΟΔΥΣΣΕΑΣ: Νά,αὐτὸεἶναιτῆςΛήμνουτ᾽ἀκρογιάλιποὺ βρέχεταιὁλόγυρ᾽ἀπὸθάλασσα,ἀπάτητοἀπὸανθρώπινοποδάρικ᾽ἔρημο·ἐδῶ,γιὲτοῦἈχιλλέαΝεοπτόλεμε, ποὺἀνατράφηκεςἀπὸἄριστοπατέρα,παράτησακάποτεμονάχοτὸνγιὸτοῦΠοίανταἀπὸτὴΜηλίδαχώρα, [5]
γιατὶαὐτὸδιατάχτηκανὰκάμωἀπὸτοὺςἀρχηγούς,μιὰ καὶτὸπόδιτουπύονἔσταζεἀπὸδιαβρωτικὴἀρρώστια·
γιατὶδὲνἦτανδυνατὸσ᾽ἐμᾶςοὔτεσπονδὲςοὔτεθυσίες νὰπροσφέρουμεμὲἡσυχία,ἀλλὰγέμιζεπάνταὅλοτὸ στρατόπεδομὲἄγριεςβλαστήμιεςβογγῶνταςκαὶστενά- [10]
ζοντας.Μὰποιάἡἀνάγκητώρααὐτὰνὰλέμε;Καιρὸς δὲνεἶναιγιὰπολλὰλόγια,μήπωςκαὶκαταλάβειπὼς ἐδῶἔχωφτάσεικαὶπάειχαμένοὅλομουτὸσχέδιο,ποὺ πιστεύωπὼςμ᾽αὐτὸγρήγοραστὸχέριθὰτὸνβάλω. Λοιπόν,δουλειὰδικήσουεἶναιτώρανὰμὲβοηθᾶςστὰ ὑπόλοιπακαὶνὰκοιτάζειςσὲποιόμέροςἐδῶβρίσκεται [15]
μιὰδίπορτησπηλιά,τέτοιαὁποὺτὸνχειμῶναμπορεῖ
νὰκάθεταικαὶνά᾽χειτὸνἥλιοκιἀπὸτὶςδυὸμεριές,καὶ τὸθέροςφέρνειὕπνοτὸδροσερὸἀεράκικιἀπὸτὶςδυό τηςτὶςεἰσόδους.Λίγοπιοκάτωπρὸςτ᾽ἀριστερά,ἴσως [20]
μιὰβρύσημὲνερὸθὰδεῖς,ἂνβέβαιαἄκομαὑπάρχει. Αὐτά,ἀφοῦπροχωρήσειςἀθόρυβα,δείξεμουμὲσημάδια,ἂνσ᾽αὐτὴτὴθέσηἀκόμαβρίσκονταιἢσ᾽ἄλλη, γιὰνὰσοῦἐξηγῶκ᾽ἐγὼτὰὑπόλοιπαποὺἔχωνὰσοῦ πῶκ᾽ἐσὺν᾽ἀκοῦς,κ᾽ἔτσινὰπάειμπροστὰἡδουλειὰ μαζὶκιἀπὸτοὺςδυόμας. [25]
ΝΕΟΠΤΟΛΕΜΟΣ: ΒασιλιὰὈδυσσέα,γιὰτὴδουλειὰποὺ λὲςδὲνχρειάζεταινὰπάωμακριά·γιατὶμοῦφαίνεται πὼςβλέπωκιόλαςμιὰτέτοιασπηλιάποὺεἶπες.
ΟΔΥΣΣΕΑΣ: Πάνωἢκάτω;Γιατὶἐγὼδὲνδιακρίνω.
Πρόλογος(στίχοι1-134)
Ἡσκηνὴπαρουσιάζειἕναμέροςἀπὸτὴβορειοανατολικὴ παραλίατῆςΛήμνουκοντὰστὸἀκρωτήριοτοῦἙρμαίουὄρους (πβ.στ.1459)·ἀπὸτὴνἀκρογιαλιὰὑψώνεταιἀπόκρημνος βράχος,ὅπουκάτωκαὶἀριστερὰδιακρίνεταιμιὰπηγή(πβ. στ.20-1)·στὸβάθοςπροβάλλειτὸἡφαίστειοΜόσυχλος(πβ. 800·987).ΣτὴσκηνὴμπαίνουνὁὈδυσσέαςκαὶὁΝεοπτόλεμοςἀκολουθούμενοιἀπὸἕναναύτη·βαδίζουνμὲπροφυλάξειςἐρευνῶνταςπροσεκτικὰτὴγύρωπεριοχή.ὉΝεοπτόλεμος προχωρεῖσκαρφαλώνονταςστὰβράχιαμὲκατεύθυνσηπρὸς τὴνκεντρικὴπύλητῆςσκηνῆς·ποὺπαριστάνειτὴνεἴσοδοτῆς σπηλιᾶς.
στὸἔργοαὐτὸτοῦΣοφοκλῆποὺ εἶχεὑποστηριχθῆἀπὸτὸνΑ.Frickenhaus(DiealtgriechischeBühne, 1917,σ.13)ἔχειἀποpριφθῆἀπὸτὸνPickard-Cambridge, TheTheatre ofDionysusinAthens,Oxford1946,σ.111· ΕΑΤ,σ.108-9. ὉΠρόλογοςἀποτελεῖταιἀπὸδύομέρη:στοὺςστ.1-49παρουσιάζεται τὸσκηνικὸτοῦδράματοςκαὶστοὺςὑπόλοιπους50-134τὸ σχέδιοἀπαγωγῆς.
σ.122)1-2 ἀκτὴμὲν...οἰκουμένη· ἐδῶεἶναιἡπαραλία·τὸἄλλοσκέλοςτοῦ ἀντιθετικοῦλόγου βρίσκεταιστὸνστ. 15καὶεἰσάγεταιμὲτὸ ἀλλά,γιὰνὰπαρουσιασθῆἡἀντίθεση ἐντονότερη.Βλ.Κ.Ἀσωπίου, ΣύνταξιςτῆςἈρχαίαςἙλληνικῆς γλώσσης,Ἀθῆναι1858,σ.705,§59.Γιὰτὴλειτουργίατοῦ ἐναρκτικοῦ μὲν βλ.J.D.Denniston, TheGreekParticles,2η ἔκδ. Oxford1954,σ.382(V).Ἡἔνν.τῆςφράσης: ἐδῶεἶναιἡἀκρογιαλιά,ὅπουπαράτησατὸνΦιλοκτήτη·τώραπρέπεινὰβροῦμε τὴσπηλιάτου ⊞ τῆςπεριρρύτου·τὸἴδιοἐπίθετοχρησιμοποιεῖταιγιὰτὴΣκῦροστοὺςστ.239-40.Πβ.ἐπίσης Αἴ.,στ.134: ἀμφιρύτουΣαλαμίνος.Στὴθέσητοῦ
Morphologiehistoriquedugrec,Paris1973,σσ.283κ.ἑξ.Πβ.
τουςἀποτελεῖταιἀπὸΛημνίους,πβ.ΔίωναΧρυσόστ., Λόγ. LII) ἀκολουθῶνταςτὴνἐπικὴπαράδοση(πβ. Ἰλ. I.594·VII.467· VIII.230·XIV.281·ΧΧΙ.40·79).ἩἄποψητοῦΝ.Wecklein (adloc.),ὅτιὁΣοφοκλῆςπαρερμήνευσετὴνὁμηρικὴφράση Λῆμνονἀμιχθαλόεσσαν (Ἰλ. XXIV.753)φαίνεταιμᾶλλονἀβάσιμη. Πβ.καὶT.B.L.Webster, Philoctetes,ὅ.π.,ad.loc.Πιὸπιθανὴ κατὰτὴγνώμημουεἶναιἡὑπόθεσητοῦἀρχ.σχολιαστῆ: ἐν ἐρήμῳγὰρμέρειτῆςΛήμνουἐξετέθη,σύμφωναμὲτὴνὁποία πρέπεινὰἐννοήσουμεὅτιὁΦιλοκτήτηςἐγκαταλείφθηκεσ᾽ἕνα ἔρημομέροςτῆςΛήμνου,καὶλόγῳτῆςἀναπηρίαςτοῦποδιοῦ τουδὲνμποροῦσενὰπερπατήσειμακριά,γιὰνὰσυναντήσει ἀνθρώπουςκαὶνὰζητήσειβοήθεια.Βλ.καὶR.C.Jebb,adloc. σ.122)3-4
καταγωγῆς,ὅπωςοἱμτχ. πεφυκώς,
κ.λπ.[= τραφεὶς (ἐκ) πατρὸςκρατίστουἙλλήνων].Γιὰἀνάλογησυντετμημένηἐκφορὰπβ. Οἰδ.Τύρ.,στ.1082· Οἰδ.ἐπὶΚολ.,στ. 1322·Αἰσχ., ἙπτὰἐπὶΘήβ.,στ.792.Γιὰτὴσύντ.μὲ ἐκ ἢ ἀπὸ πβ. Αἴ.,στ.557·1229ἀντίστοιχα.Ἡἐκλογὴτοῦ τραφεὶς
εἶναισκόπιμηἀπὸτὸνδραματογράφο,γιατὶμὲτὴχρήσητῆς μτχ.αὐτῆςδὲνἐξυπακούεταιμόνογέννηση,ἀλλὰκαὶἀνατροφή.Στὴθέσητοῦ πατρὸς ἴσωςἦτανφυσικότερηἡγεν. ἀνδρός·ὁπωσδήποτεὅμωςμὲτὴλ. πατρὸς ἐκφράζεταισυγχρόνωςὅτιαὐτὸςὁἄριστοςτῶνἙλλήνωνἦτανπατέραςτοῦ Νεοπτόλεμου·συνεπῶςἡφράσηἐδῶδὲνἀποτελεῖμόνο«κολακευτικὴπροσφώνηση»ἀπὸμέρουςτοῦὈδυσσέα,ἀλλά–ὅπωςεὔστοχαπαρατηρεῖὁWebster(adloc.)–καὶμιὰ«προειδοποίηση»πρὸςτοὺςθεατές: thatthecluetoNeoptolemus᾽ behaviouristhatheisthesonofAchilles (= τὸτεκμήριοστὴ συμπεριφορὰτοῦΝεοπτόλεμουεἶναιὅτιεἶναιγιὸςτοῦἈχιλλέα). ⊞ Νεοπτόλεμε·στὴνἀρχὴτοῦδράματος,καὶχάρητῶνθεατῶν,συνήθωςπαρουσιάζονταιτὰὀνόματατῶνδιαλεγόμενων προσώπων.Γιὰτὸἰαμβικὸμέτροἐδῶἀπαιτοῦνταιτέσσερεις συλλαβές·συνεπῶςἡπρώτηπρέπεινὰἀπαγγελθῆμὲ συνίζηση. Τὸὄνοματοῦτοχρησιμοποιεῖταικαὶστὸνστ.241·ἐκεῖὅμως
ISBN: 978-618-5572-35-8