Γεράσιμος Ἀ. Μαρκαντωνᾶτος, «Σοφοκλέους Φιλοκτήτης»

Γεράσιμος Ἀ. Μαρκαντωνᾶτος

Σοφοκλέους Φιλοκτήτης

Εἰσαγωγή-κείμενο-μετάφραση-σχόλια γ΄ ἀναθεωρημένη ἔκδοση

ἐν Ἀνθούσῃ Μεσσηνίας ͵ΒΚϚ΄

.

.

.

Σοφοκλέους Φιλοκτήτης

Σειραί: Ἀρχαῖα Κείμενα, Θέατρον Γεράσιμος Ἀ. Μαρκαντωνᾶτος Σοφοκλέους Φιλοκτήτης: Εἰσαγωγή-κείμενο-μετάφραση-σχόλια ISBN: 978-618-5572-35-8 Ἐξώφυλλον: Ἡράκλειος τοξευτής (ἐν συνθέσει λαμβάνεται μέρος ξυλογραφίας ἐκ βίβλου: Victor Duruy, History of Greece and of the Greek People: From the earliest times to the roman conquest, translated and edited by M. M. Ripley, with an introduction by J. P. Mahaffy, Estes and Lauriat, Boston 1890, τόμος ΙΙ 2, σελὶς 550).

Ἐκδότης: Θεοδόσης Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλος Ἀνθοῦσα Οἰχαλίας Μεσσηνία 240 02 τηλ.: 2724 0 23594 www.theodosispapadimitropoulos.gr info@theodosispapadimitropoulos.gr ῾Ιστολόγιον: http://www.dieleusi.gr Copyright ©: Θεοδόσης Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλος, 2026 ( ͵ΒΚϚ΄). ᾽Απαγορεύεται ἡ ἀναδημοσίευσις, ἡ ἀναπαραγωγή – ὁλική, μερικὴ ἢ περιληπτική –, ἡ μετάφρασις ἢ ἡ ἀπόδοσις κατὰ παράφρασιν ἢ διασκευὴν τοῦ περιεχομένου τῆς βίβλου ταύτης οἱῳδήποτε τρόπῳ – μηχανικῷ, ἠλεκτρονικῷ, φωτοτυπικῷ, ἠχογραφήσεως ἢ ἑτέρῳ –, ἄνευ προηγουμένης γραπτῆς ἀδείας τοῦ ἐκδότου καὶ λεπτομεροῦς, ἤτοι πλήρους, παραπομπῆς εἰς ταύτην τὴν ἔκδοσιν καὶ τὸν συγγραφέα αὐτῆς, ὡς σαφῶς περιγράφουσιν οἱ Νόμοι 2121/1993, 2557/1997 καὶ ἅπαντες οἱ κανόνες τοῦ Διεθνοῦς Δικαίου οἱ ἰσχύοντες ἐν Ἑλλάδι. Τἀποκλειστικὰ θεατρικὰ καὶ ραδιοφωνικά-τηλεοπτικάκινηματογραφικὰ δικαιώματα – ὅπως ἠχογραφήσεως καὶ ἀναγνώσεως – τῆς μεταφράσεως καὶ τοῦ ἐνταῦθα τυπουμένου πρωτοτύπου κειμένου ἀνήκουσιν εἰς τὸν μεταφραστήν-ἐπιμελητήν, εἰς ὃν δύναται διαφερόμενος παραγωγός, θίασος, ὀργανισμὸς ἢ καλλιτέχνης ἀποταθῆναι, διὰ τοῦ ἐκδότου, εἰς παροχὴν γραπτῆς ἀδείας.

Γεράσιμος Ἀ. Μαρκαντωνᾶτος

Σοφοκλέους Φιλοκτήτης γ΄ ἀναθεωρημένη ἔκδοση

ΕΙΣΑΓΩΓΗ-ΚΕΙΜΕΝΟ-ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ-ΣΧΟΛΙΑ

ὁμ ὲ νχ ρ ό ν ο ςδ ὴδ ι ὰχ ρ ό ν ο υπρ ο ὔ β αι ν έμ ο ι , κ ἄδ ε ιτ ιβ αι ᾷτ ῇ δ ᾽ὑ πὸστ έ γῃμ ό ν ο ν δ ι ακ ο ν ε ῖ σθ αι ·γαστ ρ ὶμ ὲ ντ ὰσύ μ φο ρ α

τ ό ξ ο ντ ό δ ᾽ἐ ξ η ύ ρ ι σκ ε ,τ ὰςὑ πο πτ έ ρ ο υ ς β άλ λ ο νπε λ ε ί ας ·πρ ὸ ςδ ὲτ ο ῦ θ ᾽ὅμ ο ιβ άλ ο ι ν ε υ ρ ο σπαδ ὴ ςἄτ ρ ακ τ ο ς ,αὐ τ ὸ ςἂντ άλ ας ε ἰ λ υ ό μ η ν ,δ ύ στ η ν ο νἐ ξ έ λ κ ωνπό δ α,

πρ ὸ ςτ ο ῦ τ ᾽ἄν ·ε ἴτ ᾽ἔ δ ε ιτ ικ αὶπο τ ὸ νλ αβ ε ῖ ν , κ αίπο υπάγο υχ υ θ έ ν τ ο ς ,ο ἷ αχ ε ί μ ατ ι , ξ ύ λ ο ντ ιθ ρ αῦ σαι ,τ αῦ τ ᾽ἂνἐ ξ έ ρ πωντ άλ ας ἐ μ η χ αν ώμ η ν ·ε ἶ τ απῦ ρἂνο ὐπαρ ῆ ν ,

ἀλ λ ᾽ἐ νπέ τ ρ ο ι σιπέ τ ρ ο νἐ κ τ ρ ί β ωνμ ό λ ι ς ἔ φη ν ᾽ἄφαν τ ο νφῶς ,ὃκ αὶσῴζ ε ιμ ᾽ἀε ί .

ο ἰ κ ο υ μ έ ν ηγὰρο ὖ νστ έ γηπυ ρ ὸ ςμ έ τ α πάν τ ᾽ἐ κ πο ρ ί ζ ε ιπλ ὴ ντ ὸμ ὴν ο σε ῖ νἐ μ έ . φέ ρ ᾽ ,ὦ τ έ κ ν ο ν ,ν ῦ νκ αὶτ ὸτ ῆ ςν ή σο υμ άθ ῃ ς . τ αύ τ ῃπε λ άζ ε ιν αυ β άτ η ςο ὐ δ ε ὶ ςἑ κ ών · ο ὐγάρτ ι ςὅ ρ μ ο ςἔ στ ι ν ,ο ὐ δ ᾽ὅ πο ιπλ έ ων ἐ ξ ε μ πο λ ή σε ικ έ ρ δ ο ς ,ἢξ ε ν ώσε τ αι .

ο ὐ κ

ἐ ν θ άδ ᾽

ο ἱπλ ο ῖ

τ ο ῖ σι σώφρ ο σι ν β ρ ο τ ῶν

ἐν Ἀνθούσῃ Μεσσηνίας ͵ΒΚϚ΄

Στοὺς ἐγγονούς μου Γεράσιμο καὶ Μανώλη

Χαλεπὸν μὲν ἄνθρωπον ὄντα μὴ διαμαρτάνειν ἐν πολλοῖς, τὰ μὲν ὅλως ἀγνοήσαντα, τὰ δὲ κακῶς κρίναντα, τὰ δ᾽ ἀμελέστερον γράψαντα. Γαληνοῦ Περὶ συνθέσεως φαρμάκων ΙΒ΄ 34.4-6.

Ι. Ὁ μῦθος τοῦ Φιλοκτήτη στὴν Ἀρχαία καὶ Νεώτερη Λογοτεχνία 1. Ὁ μῦθος τοῦ Φιλοκτήτη ἔχει ἐμπνεύσει ὄχι μόνον ἀρχαίους, ἀλλὰ καὶ νεώτερους ποιητές.¹ Ἡ ζωὴ καὶ ἡ προσωπικότητα τοῦ ἥρωα καὶ ἰδιαίτερα ἡ ἀνάλγητη ἐγκατάλειψή του στὴ Λῆμνο ἀπὸ τοὺς Ἀργείους καὶ ἡ μοιραία ὕστερα ἀνάγκη ποὺ τοὺς ἔκαμε νὰ τὸν ξαναθυμηθοῦν καὶ νὰ ἐπιδιώξουν τὴ μεταγωγή του στὸ Ἴλιο, ἀποτέλεσε πρόσφορο θέμα ἀξιόλογων δραματικῶν συνθέσεων. Καμιὰ ὅμως δραματοποίηση τοῦ μύθου τοῦ Φιλοκτήτη, ἀπὸ ἀρχαιότερους ἡ νεώτερους ποιητές, δὲν μπόρεσε νὰ φτάσει τὴν ποιητικὴ δημιουργία τοῦ Σοφοκλῆ. Ἡ ἀπαράμιλλη πλοκή, ἡ ἐξαίρετη ἠθοποιΐα, τὸ σφοδρὸ πάθος, ἡ συγκλονιστικὴ μεταστροφὴ τοῦ Νεοπτόλεμου καὶ ἰδιαίτερα ἡ ἰδεολογικὴ προβληματικὴ τοῦ ἔργου μὲ ὅλες της τὶς προεκτάσεις τὸ καθιστοῦν ὑποδειγματικὸ στὸ εἶδος του κ᾽ ἕνα ἀπὸ τὰ ἀρτιότερα ἐπιτεύγματα ὄχι μόνο τῆς Ἀττικῆς, ἀλλὰ καὶ τῆς Παγκόσμιας Δραματογραφίας.² Τὶς πρῶτες ἀναφορὲς στὸν μῦθον τοῦ Φιλοκτήτη συναντοῦμε στὰ ὁμηρικὰ ἔπη. Ἔτσι στὸν ¹Βλ. R. C. Jebb, Sophocles: The Plays and Fragments, Part IV: The Philoctetes, 2η ἔκδ., Cambridge 1898, σσ. XXXI κ.ἑξ. Στὴ Νεώτερη Ἑλληνική μας Λογοτεχνία ἀπὸ τὸν μῦθο αὐτὸ ἐμπνεύσθηκε ὁ Γιάννης Ρίτσος στὸ γνωστό του ποίημα Φιλοκτήτης, ποὺ ἀποτελεῖ ἕνα δραματικὸ μονόλογο τοῦ Νεοπτόλεμου πρὸς τὸν ἐρημίτη τῆς Λήμνου (βλ. καὶ προμετωπίδα, σελ. 9). ²Ἡ ἀριστουργηματικὴ τεχνικὴ τοῦ Φιλοκτήτη ἀναγνωρίζεται ἤδη ἀπὸ τὴν ἀρχαία ἐποχή. Συγκρίνοντας π.χ. ὁ ρήτορας καὶ νεοσοφιστὴς Δίων ὁ Χρυσόστομος (1ος αἰ. μ.Χ.) τὸν Φιλοκτήτη τοῦ Σοφοκλῆ μὲ τὶς ὁμώνυμες τραγωδίες τοῦ Αἰσχύλου καὶ Εὐριπίδη ποὺ χάθηκαν, ἐκδηλώνει ἀνεπιφύλακτα τὴν προτίμησή του στὴν πρώτη, τονίζοντας χαρακτηριστικά: ὁ δὲ Σοφοκλῆς μέσος ἔοικεν ἀμφοῖν εἶναι· οὔτε τὸ αὔθαδες καὶ ἁπλοῦν τὸ τοῦ Αἰσχύλου ἔχων οὔτε τὸ ἀκριβὲς καὶ δριμὺ καὶ πολιτικὸν τὸ τοῦ Εὐριπίδου, σεμνὴν δέ τινα καὶ μεγαλοπρεπῆ ποίησιν τραγικώτατα καὶ εὐεπέστατα ἔχουσαν, ὥστε πλείστην εἶναι ἡδονὴν μετὰ ὕψους καὶ σεμνότητος ἐνδείκνυσθαι· Λόγ. 52.15 (ἔκδ. G. de Budé, τόμ. ΙΙ, 140). Γιὰ τὰ προβλήματα ποὺ σχετίζονται μὲ τὴ ζωὴ καὶ τὰ έργα τοῦ Δίωνα παραμένει άκόμη χρήσιμο τὸ ἄρθρο τοῦ W. Schmid στὴ RE,

20

Σοφοκλέους

γνωστὸ Ὁμηρικὸ Κατάλογο τῆς Ἰλιάδας (ΙΙ. 484 κ.ἑξ.), ἀφοῦ παρουσιασθοῦν οἱ πόλεις ὅπου κυβερνοῦσε ὁ Φιλοκτήτης (ΙΙ.

716-7), ἀκολουθοῦν μερικὲς σημαντικὲς πληροφορίες γιὰ τὴ ζωὴ καὶ τὴ μοῖρα τοῦ ἥρωα:³ τῶν δὲ Φιλοκτήτης ἦρχεν, τόξων ἐῢ εἰδώς, ἑπτὰ νεῶν· ἐρέται δ᾽ ἐν ἑκάστῃ πεντήκοντα ἐμβέβασαν, τόξων ἐῢ εἰδότες ἶφι μάχεσθαι. ἀλλ᾽ ὁ μὲν ἐν νήσῳ κεῖτο κρατέρ᾽ ἄλγεα πάσχων, Λήμνῳ ἐν ἠγαθέῃ, ὅθι μιν λίπον υἷες Ἀχαιῶν ἕλκεϊ μοχθίζοντα κακῷ ὀλοόφρονος ὕδρου· ἔνθ᾽ ὅ γε κεῖτ᾽ ἀχέων· τάχα δὲ μνήσεσθαι ἔμελλον Ἀργεῖοι παρὰ νηυσὶ Φιλοκτήταο ἄνακτος. Ἀπὸ τὸ ἀπόσπασμα αὐτὸ τῆς Ἰλιάδας συνάγεται ὅτι: (α΄) ὁ Φιλοκτήτης ποὺ ἦταν ἄριστος τοξότης, εἶχε πάρει μέρος στὴν ἐκστρατεία ἐναντίον τῆς Τροίας ἐπὶ κεφαλῆς ἑπτὰ πλοίων· (β΄) εἶχε ἐγκαταλειφθῆ ἀπὸ τοὺς Ἀργείους στὴ Λῆμνο γιὰ τὴν ἀγιάτρευτη πληγὴ ποὺ τοῦ προξένησε φαρμακερὸ νερόφιδο· (γ΄) ἐκεῖ, στὸν τόπο τῆς ἐγκατάλειψής του, ὑπέφερε ἀπερίγραπτα δεινὰ κ᾽ ἔνιωθε ἄφατη ὀδύνη γιὰ τὸ κατάντημά του· (δ΄) πολὺ γρήγορα ὅμως οἱ Ἀργεῖοι ἐπρόκειτο κάποια μέρα νὰ ξαναθυμηθοῦν τὸν Φιλοκτήτη. Στὴν Ὀδύσσεια ἐπίσης μνημονεύεται ὅτι ὁ ἥρωας αὐτὸς στὴν πολιορκία τῆς Τροίας – ὅταν ἔλαβε μέρος – ἀναδείχθηκε ἐξαίρετος τοξότης ἀνάμεσα στοὺς Ἀργείους (VIII. 219-20) καὶ ὅτι μετὰ τὴν ἐκπόρθηση τοῦ Ἰλίου ξαναγύρισε σῶος καὶ ἀβλαβὴς στὴν πατρίδα του (ΙΙΙ. 190). Πιστοὶ στὴν ἐπικὴ παράδοση γιὰ τὸν Φιλοκτήτη φαίνεται ὅτι παραμένουν οἱ λυρικοὶ ποιητές. Ὁ Πίνδαρος σ᾽ ἕναν Πυθιόνικό του ἀναφερόμενος στὸν ἥρωα αὐτὸν παρατηρεῖ:⁴

τόμ. 5 (1903), στῆλ. 848 κ.ἑξ. Ἰδιαίτερα στὴ στήλ. 871 γίνεται ἀναφορὰ στοὺς Λόγους 52· 59, ποὺ ἀφοροῦν τὴ δραματοποίηση τοῦ μύθου τοῦ Φιλοκτήτη ἀπὸ τοὺς τρεῖς μεγάλους Ἀθηναίους δραματουργούς. Πβ. ἐπίσης F. J. Η. Letters, The Life and Work of Sophocles, London 1953, σσ. 261 κ.ἑξ. Γνωστὸς εἶναι καὶ ὁ θαυμασμὸς τοῦ Goethe γιὰ τὸν Φιλοκτήτη τοῦ Σοφοκλῆ. Πβ. G. Perrotta, Sofocle, Messina - Milano 1935, σ. 416. ³ΙΙ. 718-25. ⁴Πυθ. Ι. 100 κ.ἑξ., ἔκδ. M. C. Bowra, Oxford.

Κείμενο - Μετάφραση

122

5

10

15

20

25

Σοφοκλέους Φιλοκτήτης: Ἀρχαῖο κείμενο

ΟΔΥΣΣΕΥΣ: Ἀκτὴ μὲν ἥδε τῆς περιρρύτου χθονὸς Λήμνου, βροτοῖς ἄστιπτος οὐδ᾽ οἰκουμένη, ἔνθ᾽, ὦ κρατίστου πατρὸς Ἑλλήνων τραφεὶς Ἀχιλλέως παῖ Νεοπτόλεμε, τὸν Μηλιᾶ Ποίαντος υἱὸν ἐξέθηκ᾽ ἐγώ ποτε, ταχθεὶς τόδ᾽ ἔρδειν τῶν ἀνασσόντων ὕπο, νόσῳ καταστάζοντα διαβόρῳ πόδα, ὅτ᾽ οὔτε λοιβῆς ἡμὶν οὔτε θυμάτων παρῆν ἑκήλοις προσθιγεῖν, ἀλλ᾽ ἀγρίαις κατεῖχ᾽ ἀεὶ πᾶν στρατόπεδον δυσφημίαις, βοῶν, στενάζων. ἀλλὰ ταῦτα μὲν τί δεῖ λέγειν; ἀκμὴ γὰρ οὐ μακρῶν ἡμῖν λόγων, μὴ καὶ μάθῃ μ᾽ ἥκοντα κἀκχέω τὸ πᾶν σόφισμα τῷ νιν αὐτίχ᾽ αἱρήσειν δοκῶ. ἀλλ᾽ ἔργον ἤδη σὸν τὰ λοίφ᾽ ὑπηρετεῖν, σκοπεῖν θ᾽ ὅπου ᾽στ᾽ ἐνταῦθα δίστομος πέτρα τοιάδ᾽, ἵν᾽ ἐν ψύχει μὲν ἡλίου διπλῆ πάρεστιν ἐνθάκησις, ἐν θέρει δ᾽ ὕπνον δι᾽ ἀμφιτρῆτος αὐλίου πέμπει πνοή. βαιὸν δ᾽ ἔνερθεν ἐξ ἀριστερᾶς τάχ᾽ ἂν ἴδοις ποτὸν κρηναῖον, εἴπερ ἐστὶ σῶν. ἅ μοι προσελθὼν σῖγα σήμαιν᾽ εἴτ᾽ ἔχει χῶρον πρὸς αὐτὸν τόνδε γ᾽ εἴτ᾽ ἄλλῃ κυρεῖ, ὡς τἀπίλοιπα τῶν λόγων σὺ μὲν κλύῃς, ἐγὼ δὲ φράζω, κοινὰ δ᾽ ἐξ ἀμφοῖν ἴῃ. ΝΕΟΠΤΟΛΕΜΟΣ: ἄναξ Ὀδυσσεῦ, τοὔργον οὐ μακρὰν λέγεις· δοκῶ γὰρ οἷον εἶπας ἄντρον εἰσορᾶν. ΟΔΥΣΣΕΥΣ: ἄνωθεν, ἢ κάτωθεν; οὐ γὰρ ἐννοῶ.

2 ἄστειπτος A, rec. 6 hunc versum post versum 7 traiecit Nauck 10 κατείχετ᾽ L, G, Q, R: κατεῖχ᾽ A 19 αὐλίου L, A: ἁλίου G, Q, R 22 σήμαιν᾽ εἴτ᾽ codd.: σημαίνειν Porson 23 πρὸς αὐτὸν codd.: τὸν αὐτὸν Blaydes: πρόσαυλον Elmsley: πάραυλον Bergk: πετραῖον Wecklein: προσάντη Page τόνδ᾽ ἤτ᾽ L, rec.: τόνδε γ᾽ A, G, R: τόνδ᾽ ἔτ᾽ Elmsley 25 εἴη codd.: ἴῃ Camerarius

Σοφοκλέους Φιλοκτήτης: Μετάφραση

123

ΟΔΥΣΣΕΑΣ: Νά, αὐτὸ εἶναι τῆς Λήμνου τ᾽ ἀκρογιάλι ποὺ βρέχεται ὁλόγυρ᾽ ἀπὸ θάλασσα, ἀπάτητο ἀπὸ ανθρώπινο ποδάρι κ᾽ ἔρημο· ἐδῶ, γιὲ τοῦ Ἀχιλλέα Νεοπτόλεμε, ποὺ ἀνατράφηκες ἀπὸ ἄριστο πατέρα, παράτησα κάποτε μονάχο τὸν γιὸ τοῦ Ποίαντα ἀπὸ τὴ Μηλίδα χώρα, γιατὶ αὐτὸ διατάχτηκα νὰ κάμω ἀπὸ τοὺς ἀρχηγούς, μιὰ καὶ τὸ πόδι του πύον ἔσταζε ἀπὸ διαβρωτικὴ ἀρρώστια· γιατὶ δὲν ἦταν δυνατὸ σ᾽ ἐμᾶς οὔτε σπονδὲς οὔτε θυσίες νὰ προσφέρουμε μὲ ἡσυχία, ἀλλὰ γέμιζε πάντα ὅλο τὸ στρατόπεδο μὲ ἄγριες βλαστήμιες βογγῶντας καὶ στενάζοντας. Μὰ ποιά ἡ ἀνάγκη τώρα αὐτὰ νὰ λέμε; Καιρὸς δὲν εἶναι γιὰ πολλὰ λόγια, μήπως καὶ καταλάβει πὼς ἐδῶ ἔχω φτάσει καὶ πάει χαμένο ὅλο μου τὸ σχέδιο, ποὺ πιστεύω πὼς μ᾽ αὐτὸ γρήγορα στὸ χέρι θὰ τὸν βάλω. Λοιπόν, δουλειὰ δική σου εἶναι τώρα νὰ μὲ βοηθᾶς στὰ ὑπόλοιπα καὶ νὰ κοιτάζεις σὲ ποιό μέρος ἐδῶ βρίσκεται μιὰ δίπορτη σπηλιά, τέτοια ὁποὺ τὸν χειμῶνα μπορεῖ νὰ κάθεται καὶ νά ᾽χει τὸν ἥλιο κι ἀπὸ τὶς δυὸ μεριές, καὶ τὸ θέρος φέρνει ὕπνο τὸ δροσερὸ ἀεράκι κι ἀπὸ τὶς δυό της τὶς εἰσόδους. Λίγο πιο κάτω πρὸς τ᾽ ἀριστερά, ἴσως μιὰ βρύση μὲ νερὸ θὰ δεῖς, ἂν βέβαια ἄκομα ὑπάρχει. Αὐτά, ἀφοῦ προχωρήσεις ἀθόρυβα, δείξε μου μὲ σημάδια, ἂν σ᾽ αὐτὴ τὴ θέση ἀκόμα βρίσκονται ἢ σ᾽ ἄλλη, γιὰ νὰ σοῦ ἐξηγῶ κ᾽ ἐγὼ τὰ ὑπόλοιπα ποὺ ἔχω νὰ σοῦ πῶ κ᾽ ἐσὺ ν᾽ ἀκοῦς, κ᾽ ἔτσι νὰ πάει μπροστὰ ἡ δουλειὰ μαζὶ κι ἀπὸ τοὺς δυό μας. ΝΕΟΠΤΟΛΕΜΟΣ: Βασιλιὰ Ὀδυσσέα, γιὰ τὴ δουλειὰ ποὺ λὲς δὲν χρειάζεται νὰ πάω μακριά· γιατὶ μοῦ φαίνεται πὼς βλέπω κιόλας μιὰ τέτοια σπηλιά ποὺ εἶπες. ΟΔΥΣΣΕΑΣ: Πάνω ἢ κάτω; Γιατὶ ἐγὼ δὲν διακρίνω.

[5]

[10]

[15]

[20]

[25]

.

Σχόλια

.

Φιλοκτήτης: Σχόλια

247

Πρόλογος (στίχοι 1-134) Ἡ σκηνὴ παρουσιάζει ἕνα μέρος ἀπὸ τὴ βορειοανατολικὴ παραλία τῆς Λήμνου κοντὰ στὸ ἀκρωτήριο τοῦ Ἑρμαίου ὄρους (πβ. στ. 1459)· ἀπὸ τὴν ἀκρογιαλιὰ ὑψώνεται ἀπόκρημνος βράχος, ὅπου κάτω καὶ ἀριστερὰ διακρίνεται μιὰ πηγή (πβ. στ. 20-1)· στὸ βάθος προβάλλει τὸ ἡφαίστειο Μόσυχλος (πβ.

800· 987). Στὴ σκηνὴ μπαίνουν ὁ Ὀδυσσέας καὶ ὁ Νεοπτόλεμος ἀκολουθούμενοι ἀπὸ ἕνα ναύτη· βαδίζουν μὲ προφυλάξεις ἐρευνῶντας προσεκτικὰ τὴ γύρω περιοχή. Ὁ Νεοπτόλεμος προχωρεῖ σκαρφαλώνοντας στὰ βράχια μὲ κατεύθυνση πρὸς τὴν κεντρικὴ πύλη τῆς σκηνῆς· ποὺ παριστάνει τὴν εἴσοδο τῆς σπηλιᾶς. Ἡ χρήση ἐκκυκλήματος στὸ ἔργο αὐτὸ τοῦ Σοφοκλῆ ποὺ εἶχε ὑποστηριχθῆ ἀπὸ τὸν Α. Frickenhaus (Die altgriechische Bühne, 1917, σ. 13) ἔχει ἀποpριφθῆ ἀπὸ τὸν Pickard-Cambridge, The Theatre of Dionysus in Athens, Oxford 1946, σ. 111· ΕΑΤ, σ. 108-9. Ὁ Πρόλο-

γος ἀποτελεῖται ἀπὸ δύο μέρη: στοὺς στ. 1-49 παρουσιάζεται τὸ σ κ η ν ι κ ὸ τοῦ δράματος καὶ στοὺς ὑπόλοιπους 50-134 τὸ σχέδιο ἀ π α γ ω γ ῆ ς. σ. 122) 1-2 ἀκτὴ μὲν ... οἰκουμένη· ἐδῶ εἶναι ἡ παραλία· τὸ ἄλλο σκέλος τοῦ ἀντιθετικοῦ λόγου βρίσκεται στὸν στ.

15 καὶ εἰσάγεται μὲ τὸ ἀλλά, γιὰ νὰ παρουσιασθῆ ἡ ἀντίθεση ἐντονότερη. Βλ. Κ. Ἀσωπίου, Σύνταξις τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς γλώσσης, Ἀθῆναι 1858, σ. 705, § 59. Γιὰ τὴ λειτουργία τοῦ ἐναρκτικοῦ μὲν βλ. J. D. Denniston, The Greek Particles, 2η ἔκδ.

Oxford 1954, σ. 382 (V). Ἡ ἔνν. τῆς φράσης: ἐδῶ εἶναι ἡ ἀκρογιαλιά, ὅπου παράτησα τὸν Φιλοκτήτη· τώρα πρέπει νὰ βροῦμε τὴ σπηλιά του. ⊞ τῆς περιρρύτου· τὸ ἴδιο ἐπίθετο χρησιμοποιεῖται γιὰ τὴ Σκῦρο στοὺς στ. 239-40. Πβ. ἐπίσης Αἴ., στ. 134: ἀμφιρύτου Σαλαμίνος. Στὴ θέση τοῦ χθονὸς Λήμνου φυσιολογικότερο θὰ ἦταν χθονὸς Λημνίας. ⊞ ἄστιπτος (α στερ. + στείβω = πατῶ)· ἀπάτητη. Γιὰ τὴ γραφὴ ἄστιπτος καὶ ὄχι ἄστειπτος πβ. πείθω −→ πιστός, φθείρω −→ φθαρτὸς κ.λπ. Βλ. Ρ. Chantraine, Morphologie historique du grec, Paris 1973, σσ. 283 κ.ἑξ. Πβ. καὶ Ἀριστοφ., Ἀχ., στ. 180. ⊞ οὐδ᾽ οἰκουμένη· ὁ Σοφοκλῆς θέλει τὴ Λῆμνο «ἀπάτητη» καὶ «ἀκατοίκητη», γιὰ νὰ παρουσιάσει δραματικότερη τὴν κατάσταση τοῦ Φιλοκτήτη. Ὁ Αἰσχύλος καὶ ὁ Εὐριπίδης θεωροῦν τὸ νησὶ κατοικημένο (ἄλλωστε κι ὁ χορός

248

Σοφοκλέους

τους ἀποτελεῖται ἀπὸ Λημνίους, πβ. Δίωνα Χρυσόστ., Λόγ. LII) ἀκολουθῶντας τὴν ἐπικὴ παράδοση (πβ. Ἰλ. I. 594· VII. 467· VIII. 230· XIV. 281· ΧΧΙ. 40· 79). Ἡ ἄποψη τοῦ Ν. Wecklein (ad loc.), ὅτι ὁ Σοφοκλῆς παρερμήνευσε τὴν ὁμηρικὴ φράση Λῆμνον ἀμιχθαλόεσσαν (Ἰλ. XXIV. 753) φαίνεται μᾶλλον ἀβάσιμη. Πβ. καὶ T. B. L. Webster, Philoctetes, ὅ.π., ad. loc. Πιὸ πιθανὴ κατὰ τὴ γνώμη μου εἶναι ἡ ὑπόθεση τοῦ ἀρχ. σχολιαστῆ: ἐν ἐρήμῳ γὰρ μέρει τῆς Λήμνου ἐξετέθη, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία πρέπει νὰ ἐννοήσουμε ὅτι ὁ Φιλοκτήτης ἐγκαταλείφθηκε σ᾽ ἕνα ἔρημο μέρος τῆς Λήμνου, καὶ λόγῳ τῆς ἀναπηρίας τοῦ ποδιοῦ του δὲν μποροῦσε νὰ περπατήσει μακριά, γιὰ νὰ συναντήσει ἀνθρώπους καὶ νὰ ζητήσει βοήθεια. Βλ. καὶ R. C. Jebb, ad loc. σ. 122) 3-4 ἐνθ᾽ ... τὸν Μηλιᾶ· τραφεὶς μὲ γεν. ἀφαιρ. τῆς καταγωγῆς, ὅπως οἱ μτχ. πεφυκώς, γεγώς, βλαστῶν κ.λπ. [= τραφεὶς (ἐκ) πατρὸς κρατίστου Ἑλλήνων]. Γιὰ ἀνάλογη συντετμημένη ἐκφορὰ πβ. Οἰδ. Τύρ., στ. 1082· Οἰδ. ἐπὶ Κολ., στ.

1322· Αἰσχ., Ἑπτὰ ἐπὶ Θήβ., στ. 792. Γιὰ τὴ σύντ. μὲ ἐκ ἢ ἀπὸ πβ. Αἴ., στ. 557· 1229 ἀντίστοιχα. Ἡ ἐκλογὴ τοῦ τραφεὶς εἶναι σκόπιμη ἀπὸ τὸν δραματογράφο, γιατὶ μὲ τὴ χρήση τῆς μτχ. αὐτῆς δὲν ἐξυπακούεται μόνο γ έ ν ν η σ η, ἀλλὰ καὶ ἀ ν ατ ρ ο φ ή. Στὴ θέση τοῦ πατρὸς ἴσως ἦταν φυσικότερη ἡ γεν. ἀνδρός· ὁπωσδήποτε ὅμως μὲ τὴ λ. πατρὸς ἐκφράζεται συγχρόνως ὅτι αὐτὸς ὁ ἄριστος τῶν Ἑλλήνων ἦταν πατέρας τοῦ Νεοπτόλεμου· συνεπῶς ἡ φράση ἐδῶ δὲν ἀποτελεῖ μόνο «κολακευτικὴ προσφώνηση» ἀπὸ μέρους τοῦ Ὀδυσσέα, ἀλλά – ὅπως εὔστοχα παρατηρεῖ ὁ Webster (ad loc.) – καὶ μιὰ «προειδοποίηση» πρὸς τοὺς θεατές: that the clue to Neoptolemus᾽ behaviour is that he is the son of Achilles (= τὸ τεκμήριο στὴ συμπεριφορὰ τοῦ Νεοπτόλεμου εἶναι ὅτι εἶναι γιὸς τοῦ Ἀχιλλέα). ⊞ Νεοπτόλεμε· στὴν ἀρχὴ τοῦ δράματος, καὶ χάρη τῶν θεατῶν, συνήθως παρουσιάζονται τὰ ὀνόματα τῶν διαλεγόμενων προσώπων. Γιὰ τὸ ἰαμβικὸ μέτρο ἐδῶ ἀπαιτοῦνται τέσσερεις συλλαβές· συνεπῶς ἡ πρώτη πρέπει νὰ ἀπαγγελθῆ μὲ συνίζηση. Τὸ ὄνομα τοῦτο χρησιμοποιεῖται καὶ στὸν στ. 241· ἐκεῖ ὅμως χάρη τοῦ Φιλοκτήτη. ⊞ τὸν Μηλιᾶ· αἰτ. τοῦ Μηλιεύς. Ἡ χώρα λέγεται Μηλὶς ἢ Μαλὶς γῆ (ἀπὸ τὸ μῆλον = πρόβατο -πβ. Οἴτη ἀπὸ τὸ οἶς = πρόβατο), καὶ βρίσκεται στὰ δυτικὰ τοῦ Μαλιακοῦ κόλπου, ἀπέναντι ἀπὸ τὸ βορειοδυτικὸ ἄκρο τῆς Εὔβοιας

.

Καὶ νῦν ἔμ᾽, ὦ δύστηνε, συνδήσας νοεῖς ἄγειν ἀπ᾽ ἀκτῆς τῆσδ᾽, ἐν ᾗ με προὐβάλου ἄφιλον, ἐρῆμον, ἄπολιν, ἐν ζῶσιν νεκρόν.

Στίχοι 1016-8.

Καὶ τώρα, ἄθλιε, ἀφοῦ γερὰ μ᾽ ἔδεσες, ἔχεις στὸ μυαλό σου νὰ μὲ πάρεις ἀπ᾽ αὐτὴ τὴν ἀκροθαλασσιά, ὅπου ἔρημο μὲ πέταξες μακριὰ ἀπ᾽ τοὺς δικούς μου καὶ τὴν πατρίδα μου νεκρὸ ἀνάμεσα στοὺς ζωντανούς.

ISBN: 978-618-5572-35-8