Te Kawa o Te Urewera
E kiia ana he taiao mutuna
Ko tēnei Kawa he whakaaetana i waenanui i te Tanata Whenua me te Manuhiri e nākau kotahi nei nā kawena ki te tiaki ki te whakaoho i te mauri o Te Urewera.
TĒNĀ KOUTOU He orana tonutana te kōrero a te aotūroa, nō reira kei te pūmanawa o te taiao tō tāua māramatana ki nā mea katoa. Ka mau te wehi o te mana o te pūtaiao.
He marae kē anō a Te Urewera, he
Katoa tātau, e karana ana kia tai
tauhou, kei ā ia anō tōna Kawa. He
whakatipurana te titiro, te waihana tikana
Kawa whakaohooho.
whai mātāpono e rite ana ki tō tātau aroha ki Te Urewera.
He Kawa whakahaere tanata mo te ora o te whenua tēnei kawa – ēhara ko te whakahaere whenua.
Whakatōkia he pono o tētahi ki tētahi, whakaaratia ake he ao tanata whakahirahira whaimana. Kei te whakatika Te Kawa i tō tātau nōhana tūrana whānau ki Te Urewera. Ko Te Poari o Te Urewera tōna mānai, tāna ponona. E mōhio kau ana Te Poari ki te nui me te hua o ōna whānaunatana i roto i ēnei kaupapa mahi, ā, e tau ana he whakataena korona tēnei o te tanata e nohotahi ana me te whenua.
He hāpai manako whakaaro pai e kotahi ai te tanata ki te mahi nātahi ki te whakatika i āna tukina hē ki te pūtaiao.
TĀ M AT I K R U G E R Tiamana
Koia tonu, e whakatika ana tātau i tō tātau whakapapa ki te aotūroa. Kua mana kore tātau i tō tātau whakatawhititana mai i Te Urewera. He whakahoki mana tēnei.
H E K U P U W H A K ATA K I Ka tika, kāre e tāea katoatia i te takiwā poto tērā e manakotia ana i te Ture o Te Urewera.
He wā anō hai whakatū paearonui hou,
te mahi pai, Te Poari ki āna whakatauna
hai whakakaha ake i te mahi tohu hai
mo Te Urewera. Ka pūāwai ake ēnei
whakapiki atu i te māia o te iwi o Tūhoe
whāina ki nā mahere mahi ā rina, nā kupu
ki Te Urewera.
whakaaturana, nā tuhina tūtohina.
Mo te katoa, he wā wewete mōhiohio hapa,
Haere tonu ana te mihi ki te tahua pūtea
whakahoki tikana tūturu mai, he wā ako
me te rina āwhina e tae mai ana i Te Papa
āhuatana hou e whaikiko ai tērā e pono
Atawhai. Toranapū ana tātau kia kitea
ana tātau. Kāre he mānukanuka tōroa ki
ai te tika me te hua pai o a tātau mahi i
nā wāhi taupatupatu taukume mehemea
kapoa atu i te pūtea whakaaro hou, ka
ka tika te tātari whakaroherohe i nā
whakamātauria kia pakari.
kaupapa mahi. I tēnei hīmatatana ēhara i te mea kia tae He rerekē noa atu a Te Kawa ki ērā mahere
rāno ki te pae tawhiti ka tāea ai te pae tata.
rautaki whakatau ture. Ko Te Kawa e
Kei Te Poari o Te Urewera, ā, kei Te Poari
whakairi mātāpono uara ana hai tikana
nei te mana me tae kaha ki te whakaeke i
kawe i te ira tanata ki te ao mārama. Koia
tāna i tohu ai, koia rā hoki te mānai mō te
te ao, mā nā pūmanawa e arataki tātau ki
kura whenua o Te Urewera.
Ko te pūtake pea o Te Kawa he whakakaha i to tāua honona ki Te Urewera, otirā, e manawanui ai tātau ki ōna tikana mo te hāpai i te mauri o Te Urewera, ā, e tau ai tōna mauri mo ake tonu atu.
TE KAWA O TE UREWERA Te Mahere Whakahaere a Te Urewera
Pērā i te kawa o te marae, e whakaatuna mai ana e Te Kawa o Te Urewera ōna mātāpono toiora kua roa nei e noho ana ki nā tikana whakaaro o te iwi o Te Urewera.
Mai o i tēnei Kawa o Te Urewera ko nā
Ko Te Kawa no Te Ture o Te Urewera 2014.
whakataukii, whakatauākii, pepeha a
Ko rāua tahi kai te whakaihiihi i te hono o
Te Urewera mō Te Urewera e puritia ana
tānata ki Te Urewera. Kua whakatakotohia
e Tūhoe.
e Te Kawa te ara e manawanui ai tāua a tanata whenua, a manuhiri ki te poipoi i te
Ko te pūtaiao e mōhio ana kiihai he
Mauri o Te Urewera kia mārama hoki tāua
whakawhiwhina, he whakawhiu i a ia, enari
ki a tāua pēhitana ki runa o Te Urewera.
he rerena noa. Ae, he reo tō te taiao, he reo e ronohia ana e te nākau koihotahota.
Ko Te Kawa ka hono atu ki nā kaupapa matua ā tau a Te Poari, kātahi ka uru atu ki
He maha nā akorana mo tātau kei roto i
te Mahere mahi ā tau ki Te Urewera.
nā tikana o Te Urewera. He tikana ārahi i te nākau hakiri e mauritau, e mauri tū ai
He whakakitena iti tā Te Kawa ki te ao
tāua ki te hāpai i te mauri o Te Urewera.
whānui o Te Urewera. Ā rina mahi, he
Mā te pono ki ēnei tikana ka hānai tōtika
ritena hou tēnei ka whāia e mōhiotia ai
te rono o nākau me te koi o hinenaro ki te
te āhua o te pātukitukitana o nā mahi
whakatutuki i nā tūmanako e wawatahia
a te tanata ki Te Urewera. Huia ana e te
ana mo nā rā o anamata.
tikana manāki ātawhai ka kitea ākuanei nā
wherūtana, nā taumahatana, nā whakararu ohorere hei whakatika i te mauri ora o Te Urewera. Ko te pūtake pea o Te Kawa he whakakaha i to tāua honona ki Te Urewera, otirā, e manawanui ai tātau ki ōna tikana mo te hāpai i te mauri o Te Urewera, ā, e tau ai tōna mauri mo ake tonu atu.
Mā te mahi tahi, ka kitea e tātau i āia nei nā whakautu tōtika mō apōpō tāua e awhi piritata ana ki to tāua aotūroa, ka mārama kee atu tāua ki te waahi ki a tāua ki te hāpai i te mauri o Te Urewera.
Te Kawa o Te Urewera
TE MARAE Te Urewera
WĀHANA
TE MARAE Te Urewera
Ko tātau nā uri o Papatūānuku; ko te aroha mātua he tohu mana aroha, nā Papatūānuku i homai te take whānaunatana.
1.1 T E T I K A N A O T E K A W A Ko tō tāua mana tanata kei te taiao, kei te whenua, kei te wai. E nākau hari ana te taiao ki o tāua wawata, aumana nui, me to tāua whakahoahoa ki a ia. Ka whakapapahia mai e Te Kawa te honona o te tanata ki Te Urewera e nātahi ai ta tāua noho. He honona e manakohia ana te puku aroha me te rapa māori ki te hāpai i te mauri o Te Urewera. E mōhio nei tātau kāre he mutuna o te ia Taiao he mauri tau ukiuki, he mana tipu rea. Kia mārama rāno tātau ki tēnei ia kua kitea te ara tika, te ara pai hei whai e puta ai nā orana me ōna paina. Ki te kore tātau e pūmau ki ēnei mātāpono ka noho wairani, ka naro te māriri me te eke panuku ki nā ako hāpai i te mauri o te Taiao. Ko nā tikana a Te Urewera te huarahi hei arataki i a tātau ki te noho nātahi me Te Urewera. Nō reira, ko te whāina kia ū nā āhuatana o te aotūroa ki roto i a tātau. Kei te mārama te katoa i te tuatahi ko Te Urewera-Papatūānuku, no muri mai ko tātau, he pekepoho tātau ki tōna taiao ki ōna uri. He iwi i whānau nākaunui tonu mai tātau ki nā tikana manaaki hei take whaimana. Ko te whakauaua ko te mau ki to tāua whakapapa, ko te pupuri i te wāhi ki a tāua o te whānau o Papatūānuku. Hei whakaū i te ara-tika, mā Te Poari e whakatakoto mai i nā tikana o Te Kawa he whakatika hana i nā pōhēhē whakaari ki te aotūroa. Nā reira, ka tika rā me whakaae ko tātau te teina o āna tamariki.
1.1.1 To Tātau Mana Ranatira – Te Ture o Te Urewera 2014 Ko Te Ture o Te Urewera he waihana ture tiaki i te mauri o Te Urewera mo ake tonu atu. He ture manaaki i tōna aotūroa, i āna tikana, otirā te nako o tōna mana motuhake, ka tohu ki te— (a) whakakaha, kia māia ai te hono i waena i a Tūhoe me Te Urewera; me te, (b) āta tiaki i te āhua ake o Te Urewera kia noho tau tōna ātaahua, te ihi o tōna whakapapa tipu, ōna hītori me āna ake tikana; me te, (c) whakatipu i a Te Urewera hei wāhi mo te katoa, mo te nākau hari, pārekareka, whai mātaurana, whakatau wairua, otirā, hei whakaihi i a tātau katoa. Ko tā Te Ture o Te Urewera, kia whakatakotohia mai e Te Kawa nā whāina me na kaupapa mo Te Urewera e tutuki ai ēnei whāina tikana. Ko tā Te Kawa, he whakapapa mai i te mauri-tipu o Te Urewera, ā, i runa i tāna karana, ka tāea te waihana tikana hānai ki tā Te Kawa, kia mahi-tahi tātau ki te whakatika i a tātau tukina i roto o Te Urewera.
Te Kawa o Te Urewera
15
1.2 T E A O O T E U R E W E R A Ko Te Urewera te whenua me te pūtaiao i mōhiotia i nā tau ki muri ko Te Urewera National Park, ā, nā Te Ture o Te Urewera 2014 i whakakore te taitara National Park mai Te Urewera. Ka mana tau ko Te Kawa, tirohia te mahere whenua e whakamārama ana i taua rohe. Me whai whakaaro, ko te iwi o Tūhoe, ko te rohe o Tūhoe he whenua whānui e mōhiohia nei ko Te Urewera. Ahakoa he ōrite te hānai o nā matāpono me nā tikana o Te Kawa ki te rohe o Tūhoe-Te Urewera, tau noa a Te Kawa ki te wāahi i mōhiohia rā ko Te Urewera National Park, ā, ka uru mai nā wai o Waikaremoana. Kāre Te Kawa e whai pāna ana ki nā whenua o ētahi kē, ara ki nā papa whenua o Nai Tūhoe i o rātau rohe , wharani 62. Ko Waikaremoana, kei raro tonu i te ture whakahaere o te national park, heoi, nō te tau 2014 ka tau uhia ko te mana o Te Ture o Te Urewera 2014 ki roto. Hāuna, kei te Karauna te riihi kei te kaha tautoko te Papa Atawhai ki nā tikana o Te Kawa mo Waikaremoana.
1.2.1 Te Whakapapa o nā uri o Te Urewera Ko te āhua tūturu me nā tātai whakapapa o tēnei marae a Te Urewera he whitikina o ōna hua katoa. Ko ōna taona tuku iho e hora ana ki te whenua, kua mau ki te mahara, manawa me te hinenaro o te katoa e whai kāina ana ki roto o Te Urewera. Ko ōna whawhaorana whakahirahira tonu te ao ātea, ōna waituhi whenua, me ōna uri huhua noa e mahi ana ki te whakatipu tūrana whānau o tanata whenua o manuhiri, ki te hāpai i te tātai whakapapa. Ki te mārama tātau ki o tātau tukina i roto o Te Urewera me hohonu rawa te tiro kia kitea te whānuitana o a tātau tukina ki te mana o Te Urewera. Ka tiro ake ki te āhua o a tātau tukina e kaha pēhi nei i nā tātai whakapapa hono i nā uri o Te Urewera. Koinei te tikana, kia tāea e tātau te atawhai i nā uri o Te Urewera. • Papatūānuku – takoto-whenua – tihi-mauna, huarere, kohu, pae-whenua, papa-whenua, o rātau honona kia rātau. • Mauri – tōna orana – Nahere, rākau, ronoa me nā pirina ki te nahere, te whenua me nā mea katoa o roto. • Tapu – tōna Wai – Wai, roto, awa, manawa whenua, ua, kohu me te hono ki te moana – ko te wai te toto o te whenua. • Āhua – tōna āhua, nā peka tau, te ao, te wana o te turua whakamāori wairua, whakaahua i Te Urewera. • Tātai – tōna Whakapapa, te hītori o nā mea katoa, tānata, honona, whānaunatana me nā tū āhua hana i te whenua me te tanata. • Whānau – tōna aroha ki a Manuhiri e whakapupū ana i te awheo kia nākaunui ki tōna tūrana whānau i roto o Te Urewera. •
Tanata Whenua – tōna aroha ki a Tūhoe, te whakahihiko i te tanata whenua ki āna mahi aumana ki Te Urewera ki te pupuri i tōna Tūhoetana.
Te Kawa o Te Urewera
17
Pūmau tonu ka rapua e tātau te huarahi e whai kotahi ai tātau ki te ako anō i aua mātāpono kia hoki ake te tikana o te aroha ki te katoa. 1.3 T O T Ā T A U H O N O N A K I A T E U R E W E R A Mo tātau, mo a tātau tikana, tū āhua no te pūtaiao e nōhia nei e tātau. Ka whai whakaaro ki nā mātāpono o Te Kawa, arā, nā tikana o Te Urewera, hei whakaihiihi ake, hei whakakoi i te hinenaro i roto i a tātau o nāia nei mo nā uri. Ma te māramatana ki a tātau tukina ki te ao o Te Urewera ka tāea e tātau te whakatika i a tātau tukina, te whakatakoto huarahi hei whakakaha i to tātau tū, hīkoina kia noho nātahi i roto o te ronomau. Ko tēnei rerena hou e whakaatu mai ana i nā mahi uaua ki te manaaki i te mauri o te pūtaiao. Inā hoki, he pūtaiao i mau i roto i nā mahi whanaketana a te tanata, ā, nā te kaha waia o te hāpori ki te tano pokanoa i nā hua o pūtaiao kua mimiti tōna mauri. Inā hoki, kua kore noa tātau e mahara, e manawanui ki a Te Urewera mo ōna akorana, ōna tāona, tōna wao, tōna ronomau, tōna tapu. Mā Te Kawa e whakaohooho o tātau wawata ki te whakakaha i a tātau kia whai whakaaro ki o tātau mātāpono mo te pūtaiao. Ko ērā mātāpono e kore e mate. Pūmau tonu ka rapua e tātau te huarahi e whai kotahi ai tātau ki te ako anō i aua mātāpono kia hoki ake te tikana o te aroha ki te katoa. Mā to tātau honona ki a Te Urewera, ka āta tutuki nā mahi ki nā tikana o Te Urewera.
Te Kawa o Te Urewera
TE KAWA Tikana Whakapono
WÄ€HANA
TE KAWA Tikana Whakapono
Ka tika nĹ? tÄ tau rawa aua tikana whakapono.
“ Ko tātau te pōtiki/ teina o te taiao.” 2.1 K O N Ā T I K A N A W H A K A P O N O O T E U R E W E R A H E K AWA M O T E M A N A TA I AO Nō Papatūānuku a Te Urewera, nāna me tōna whānau i waihana te aotūroa nei; koia te papa ahuru o te whaiora, i reira ka puta te putakena me te tākoha pūmanawa kia mātua mōhiotia te kaupapa o te noho i te ao nei. Mō ake tonu atu ko te pūtaiao te tino tauira pou tiriao mo tō tāua āhua. I manaakitia e tātau o Nāi Tūhoe tēnei whakapapa, ā, ko a tātau tikana nō Te Urewera. I runa o te nākau koihotahota te whai kotahitana i pūāwai ai te māriri me te ihiihi ki te whānaunatana. Ia te rā, ka pakari te kaha ki te puri i nā tohu whakataena mana ranatiratana. Hākoa anō te pono ka pōkia mā a tātau tikana whakaaro e hura kia hoki tūturu mai. Mai i ēnei tikana e mau pono tonu ai nā tikana whakaaro me nā pūmanawa e whai hua o te whakatau kaupapa, te whakaāio taupatupatu, te tātari i te whāina tika e pūmau ai te Tūhoetana. Ko a tātau tikana, he ārahina i te aroha e mau ai te tau ranatiratana. He tohu e whakakanohitia ana tērā e kauhautia ana. Nā te noho-ā-tahi me Te Urewera ka kitea te nana hua pai o ōna honona maha whaiuriuri. Enari, ko tōna takiwā ki tēnei ao e tāea ai e ia āna whakaritena nōna ake ēhara i tā tāua e mōhio ana. Nā te noho ki Te Urewera, ka whaimanako a Tūhoe ki āna tikana tū āhua e mau ai te ranatiratana, te ora, te rākeinui. E whai ake nei ko ōna mātāpono.
Te Kawa o Te Urewera
21
NĀ MĀTĀPONO O TE UREWERA •
PA PAT Ū Ā N U K U : L A N D S C A P E Kotahitana: Kāre he tauritena ki te aotūroa, ko te whaihuhua tōna mana. He kitena mate parekura ki te tanata he whakatikana hokina orana kē pea ma Te Urewera. Ana, kāre he take korekore, he mahi poka noa. Kai tua o pae whakaaro tanata te kaha o Te Urewera.
•
MAURI: ORANA Mauri: He tapu e tono ana kia manaaki tētahi i tētahi. He whatitoka tēnei ki te nākau āwhina i te katoa kia whairawa. Kia kitea te here o nehe ki nāia nei, o momo ki ahurea, o ora ki te mate, o te takitahi ki te takitini, nā moemoeā. Mā te arataki i o tātau pīrani ka kitea nā herena toiora, te tino kaupapa e mauria mai ai te noho ranatira i te ao nei.
•
TA P U : WA I Manawa Toke: Ko te wai he nāwari, he mārō, he marino, he tūātaratara hoki, he tuku ora ki te katoa e whaiorana ana. Ko te whakaaronui te kaiarataki i te huanui mo te nuina, te noho tahi, te whakamāmā taumaha, te kohi aukaha mo te whakatata paetawhiti.
• Ā H UATA N A Nākau iti: A Anamata mai i te puku mahara me te mata tōtoro o nāia nei tonu. Ko te pirina o tāua ki te taiao he whatuina pūmanawa, arā, he rapa māori e tahuri ai tētahi ki te manaaki atawhai i tētahi o te tūrana whānau. He pāna eweewe, he whakapapa tui to nā mea katoa, koia te nākau iti, kia mauri tū, kia puku aroha tāua. •
TATA I : H E R I TAG E Wā: Nā tēnei mea te wā tō tāua ao i hana. Ko te maumahara mo te kotahitana, tūmanako, manaaki te tuki kia mau te āta noho. He waimahara e whakatere ana ki akeake, he pōhēhē kia wetewetea, he mōhio whakahokia, he whakaako hou e noho mataara ai ki te takiwā.
•
W H Ā N AU : M A N U H I R I A N D TA N ATA W H E N UA Manawanui: Kaua tētahi e whakapono e noho motuwehe ana ia. Ma o tātau pūmanawa uara e whakatūpato te takana hē ki te whakamanamana; te hopu i te ritena. Mā roto i te kaha, ka tāea e te tikana te ārai atu i te kume o te hē, te whakanui te pai ki te tini kaua ki te iti.
Te Kawa o Te Urewera
Inā, ka momotu a tātau ture mai i nā mātāpono o te taiao me nā tikana tuku iho, ka noho manakore, ponokore aua ture. E kore e tika e kiia he pai. 2.2 T E T U R E W H E N U A T I P U A Kei Te Poari o Te Urewera te mahi ki te whakairi kōrero mō Te Urewera. Me hono kau Te Poari me whakaari ana mahi katoa ki te kura whenua o Te Urewera. E whakaae ana te Ture he tipua a Te Urewera, nōna anō ia, he uri atawhai ōna. E whakaatu āhei ana hoki te ture he wairua to Te Urewera me te katoa o ana uri. Ēhara i te mea nā te ture te whakataukii enari kē i heuea mai i te hapa whakaaro o te tanata, e whakamaui ai te matua whaea i runa o te aroha a ōna tamariki. I hunaia pēhia te mauri o te pūtaiao e te tikana tauiwi whakatapu maurawa; kātahi ia ka roherohea kia tohea, ka taukumetia e nā mahere mahi pūtaiao a te tanata me ētahi atu ahuna a kāina. Ka tōhipa nā whiwhina a te ture ki te tanata ki tērā o a tātau manaaki i te whenua. Ka mutu te whakamana i Te Urewera. Kāre he pai ki te whenua i te wairua hao rawa o te tanata, ēhara i te whakawhānaunatana he wehewehena kē. He wehena whenua, he wehena tanata. Kua kore e āhei ki Te Urewera te whakaeke mana whenua e ai ki tā te ture. E kore a Te Urewera e noho hei rawa mā te tanata. Ahakoa i whaiaroha anō te ture whenua rāhui ki te reo o Te Urewera i whakatawhiti tonutia te hono ahurea o te whenua me Tūhoe. I te korena e kite i te whakapapa me te whānaunatana o Te Urewera i kite noa rātau i tētahi pito whenua hai wāhi whakaeke i nā pīrani pārekareka o ētahi kē, koia te wehena whenua, tanata, ahurea. Kua kitea e te ture a Papatūānuku, te kura whenua, te manawa o te whenua – a Te Urewera. Ka tukua e te ture te kaha o te kāwanatana ki te whakaū i te mana o nā roopu, tikana whakahaere, tanata whakatau kaupapa mō te paina o Te Urewera kia toa. I āia nei, ka hīmata te ākī, te whakatairana i Te Kawa o Te Urewera kia mōhiotia kia whakatinanatia e te tanata te wāhi ki a rātau kia kitea e mana ana nā tikana whakapono e mauri tau ai a Tūhoe me Te Urewera.
Te Kawa o Te Urewera
23
N Ā TĀ N ATA The People
WĀHANA
N Ā TĀ N ATA The People
Whakaranatira i te kaupapa kotahitana.
3.1 T E N O H O - Ā - T A H I K I T E U R E W E R A Ka whakanuia e te ira tanata a Te Urewera. Ka noho nākau iti katoa tātau i āna mahi tohu atawhai i ora ai tātau, i hihira ai te whatumanawa. Ko tōna āhua, ko tōna wairua te hira ahurea, me te reo ō Tūhoe. He whenua pārekareka a Te Urewera ki nā Manuhiri e whai whakaaro ana ki te tuku rina āwhina. Neke atu i o tātau hiahiatana rerekē, he hua ka puta mo te orana me te āhua o te noho ki te whenua. Ko te āwanawana pea ki a tāua te tanata, ahakoa te kumanu i a Te Urewera; e nana tonu ana te ira tanata kia noho ariki ia mo te whenua, koia rā heke te ora ki te kauparea i nā momo whakatuma o te aotūroa. E whakaihiihi ana a Te Kawa kia whakakotahi tātau i runa o te karana maha o o tātau honona ki a Te Urewera; kia whakaaro tahi ai, kia mahi tahi ai ki te whakatika i a tāua pēhitana whai-orana, whai-mahi, whai ranatiratana. Ko Te Kawa, e whakapakari ana i te manawarahi ki te kawe nā tikana whakaaro ranatira mo te paina o Te Urewera me te whakatakoto huarahi manaaki i ōna hua pai whenua. Mā te pono me te noho whakaaro tahi ka huraina mai ko nā momo āheina kāre anō kia whakaarohia. Tuatahi, me whakakii e tātau te kete aronui kia pakari ai te mōhiohio matau ki a tāua ake mahi tukitukina pūtaiao. Nō reira, he whakaiti he whakakore rānei i ētahi tū mahi, he whakaara tikana huarahi hou pea. Mai i nā tikana whakatauna ō mua ki nā tikana hinenaro o te wā he takina i a tāua ki te hāpai tika i a Te Urewera.
Te Kawa o Te Urewera
27
3.2 T E M A H I N Ā T A H I Nā ēnei kakena whakaaro ki nā kaupapa matua, mahi tukina me te kotahitana, e mārama ai te tanata, te iwi whānui ki te hua pai ka tākohatia mai ana e Te Urewera. Mā ēnei utuna hua pai ki Te Urewera, ka puta nā hua rerekē. Kia ū ki roto i a tātau te whakapono o tētahi ki tētahi. Ki tēnei, ko Te Kawa hei whakakaha i te tanata ki te whakawhitiwhiti kōrero, ki te whakarite tikana hāpai i te mauri o Te Urewera.
3.2.1 T ure Whānaunatana A tōna wā, ka whakatauria e Te Poari o Te Urewera ōna hononatana e mahi‑tahi ai te katoa ki roto i o tātau pāna, hiahia, o tātau wawata mo Te Urewera.
3.2.1.1 Te Kaunihera Hii Ika o Aotearoa
Ko te tūrana ki Te Kaunihera Hii Ika o Aotearoa me te Te Kaunihera Hii Ika ki te Tairāwhiti he tūrana e pā ana ki te huti ika, ki te here manu ki roto o Te Urewera, nō reira, he whakaaturana piripono ki nā mātāpono o Te Kawa.
E whakairi ana Te Ture o Te Urewera i te honona o Te Poari o Te Urewera me Te Kaunihera Hii Ika. Me whaiwhakaaro rawa tētahi ki tētahi i runa i a rāua tuhina mahere rautaki, ara Te Kawa me te mahere taki mahi a Te Kaunihera.
Ka whai tūmanako Te Poari o Te Urewera me Te Kaunihera Hii Ika ki te mahi nātahi tētahi ki tētahi: • Kia āta kitea atu te āhuatana o Te Urewera, Te Ture o Te Urewera me Te Kawa. • Kia kitea he tanata whenua, he manuhiri hoki nā mema o Te Kaunihera Hii Ika ka mōhiotia taua honona ki Te Urewera. • Kia whānui te titiro (kaua ko te whakaaro ā momo take noa) ki te whakahaere i nā mahi hāpai i te kura whenua o Te Urewera. • Kia makere te tuku kōrero mōhiotana ki tētahi, me tau ranatira na mahi i nā wā katoa. • Nā take whakawhiti whenua ara whenua Māori.
Te Kawa o Te Urewera
3.2.1.2 Nā Rana Tōpū Rohe Potae
He kāhui mahi-tahi kei Te Poari o Te Urewera me nā Ranatōpū-ā-Rohe. Nā runa i nā whakaritena ronomaiwhiti o Te Urewera, e tika ana me kaha kē te Ranatōpū-ā-Rohe te aro atu ki Te Kawa me Te Poari o Te Urewera, i a rātau whakatakoto mahere i raro i te Resource Management Act.
E mohio ana Te Poari o Te Urewera he hoa tūturu ki a ia te Kaunihera Takiwā o Te Moana a Toi e taea ai nā kaupapa o Te Kawa. Mā Te Kawa e para he huarahi e tutuki ai i Te Kaunihera āna mahi i raro i te ture. Ka pono Te Poari me te Kaunihera ki te whakatipu kaha e pūāwai ai te mahi pono i waena i a raua, te mahi nātahi hoki.
Pērā anō me Te Kaunihera Takiwā ki Te Matau a Māui e whai ana ki te mahi pono me te Poari o Te Urewera me Tūhoe te mana whenua, te kaitiaki o te rohe pōtae e uru mai ai nā wai, te whenua, te pūtaiao huri noa i Waikaremoana.
3.2.1.3 Nā Kaunihera a Takiwā
Ka mahi-tahi Te Poari me na Kaunihera Takiwā te Ranatōpū-ā-Rohe ki: • Mōhio tūturu tonu kei te hānai nā mahi a te Ranatōpū-ā-Rohe ki Te Urewera, Te Ture o Te Urewera me Te Kawa. • Whakatewhatewhania te whitina mana tikana a Ranatōpū-ā-Rohe ki Te Poari o Te Urewera i nā wā e tika ana.
Te Kawa o Te Urewera
29
3.3 A R A T A K I I N Ā H I A H I A Mōhio ana tāua ko Te Urewera to tāua kāina whaiorana, whenua tipu, anō hoki he wāhi kua whakaaweawetia e nā momo mahi mai waho. Nā te mahana haere o te ao, nā momo taru, te āhua kino o te wai me te hau, nā waiaro, nā wawata kē hoki o tanata e nana ana i te tūkino o Te Urewera. Nā tātau ēnei raruraru, ma tāua e whakatika. Ka kinoa tāua tēnā ka whakarērea mai ēnei tukina mā tai whakatipurana kē e ronoa. He hua pai ka puta i a tātau mahi whakapai i a tātau mahi tukina. Mēnā e tūpono ana tātau ko te pūmautana o te whenua kē te Poutokomanawa o to tāua orana, ka hoki nākau mai nā tikana o te whenua ki o tāua kāina, o tāua here ki te taiao. Tūturu ana te puku aroha a Te Kawa ki Te Urewera, ahakoa manene, tai ruamano rānei mā te whai puku mahara, rina uira ki te utu mahi ka ora tātau.
3.4 N Ā W A W A T A Ko te wawata mo nā tau rua tekau tau whai muri mai; ko Te Urewera, Tūhoe me ōna manuhiri e hiahia ana ki te whaiwāhi ki Te Urewera, ko rātau e tautoko ana i nā whāina o te ao ara kia noho-ā-tahi me te whenua, tiaki i te kura whenua o te taiao me te whakakotahi i a tātau. Ko nā wawata o nāia nei tonu me: • Whakapiritahi i a tātau hiahia ki te whakakaha i te hono ki Te Urewera. • I taua honona, ka mātau ki a tāua momo tutakina ki te whenua. • Whai mana ki te whakatika i nā mahi tūkino. • Harikoa ana tāua i te hua pai whakapūāwai i te nākau māhaki, ā, kia mōhio ki ēnei mana houkura tuku iho.
Te Kawa o Te Urewera
NĀ KŌRERO Ā N Ā R A N AT I R A Ā Tātau Mahi Tohu
WĀHANA
NĀ KŌRERO Ā N Ā R A N AT I R A Ā Tātau Mahi Tohu
To tātau wā, a tātau ūmananui, haumāuiui he whakaatu i a tātau mahi pono ki Te Urewera kia mauri tau tātau mo ake tonu.
Tihore mai te rani
The sky clears
Tihore mai
Clearing
Mao mao mao te ua
The rain stops
Whiti mai te ra
The sun comes out
4.1 T E M A U R I O T E U R E W E R A Ko te ia o Te Urewera ka rere noa ki ōna ake tikana. Na nā takahuritana o te wā i hana tōna āhua, tōna kiri mokopū, na nā huarere me nā mahi a tanata i kitea ai ēnei tukina ki roto i Te Urewera. Ka tika rā, kia hokia ake te āhua tūturu o Te Urewera ki tāna e wawatia ana, ko te apa o tōna wairua kua paa ki nā tūmomo tukina, ā, he mahara noa ki a ia tēnei mea o te ronomau. Ka whakaaro ia kia tātau, ka nākau hari ki nā tātai hono ki a Tūhoe, ka rere ōna whakaaro ko tānata te kaihana me te ronoa mo ēnei tukina. Te tānata me āna tukina, nā tukina ā tānata. Ka whakaaro ake ia ki to rātau kotahitana, honona, pūtake, ranatiratana. He whāea poipoi ia i a tātau kia nākau hihiko, kia tipu i runa o te tumanako ka whai whakaaro a tanata kia pono ki te manaaki i a ia. Ka noho mātua nā tikana manaaki ki a Tūhoe, he taona tuku iho mai i nā tīpuna. Kāre ia e aro ki te tanata taureka, kāre hoki ōna hua. Rere ana te ia, pupū ana a papa i te wai, he ora, he nāwari, he ō tūroa. He āhua ka tau, ka whakamātauria, ka hanaia anō. Te Urewera tau ukiuki. E mōhio nei ia kua whai kāina nā tūmomo kaiora hou, e māharahara nei ki o rātau tū āhua e takawiri nei i te ia o tōna mauri. Kua rono a tanata kua whātia tōna ia, ā, kua mārama ki nā mahi tohu, kua mātua mārama he hua i te noho nātahi.
Te Putorino a Raukatauri
Here is the cocoon of Raukatauri
Piripiri runa peka e
Dangling in the branches
Kai roto o te puhi
The home of the moths
O te tani
Song
Koro whitawhita e
Resonating searching
Te tani hotuhotu
A sorrowful
Mokemoke
Lonely murmur
Mo te tau
For the beloved
Kua rere nei
Departed
Te Kawa o Te Urewera
33
Te Kawa o Te Urewera
4.2 T E W A I H A N A K A U P A P A M A T U A M O T E U R E W E R A He tapu te mauri he mauri te tapu o Te Urewera kai tua o te ira tanata. He mutuna kore ia kai a ia tona patuki manawa, koia e mohio ana he aha te aha ehara i a tāua. Koia nei te whakararu ko te kaihorohoro o te tanata ki āna hiahia me te noikore ki ana mahi ranatira ki Te Urewera. Ehara mo i naia nei noa enari mo te tino āhua o te noho maori, he tirohana anamata. Ko enei taumata te āta noho te akona tikana ranatira kaupare atu i ta te tūtua whakahōhā i a Te Urewera. Koia te tino mahi ohorere ma tātau he ako anō i te noho ranatira, atawhai hapori, te whakaihi ira tanata mā te whai i na matapono o Te Urewera e wawara nei puta noa i te pūtaiao. Ka whakawhirinaki ki a Tūhoe ki tona kaha ki tona whakapapa me nā manuhiri hoki. Me noho puku aroha te tanata ki a ia ki tona katoa kia kikini rawa kia mārama i roto kia tiaho ki waho. He nui te whakaaro ki Te Urewera mo nā uauatana ki tōna hauora e memeha haere nei. Kei mua ko nā tukitukina ki nā mahi tohu a Tūhoe. Ka nākau hari ki te rono anō i te āta takahi waewae i nā awa, i waena mauna, he wā e ū ai ōna māramatana ki nā whakatipurana, te kiko o ōna mātāpono, e kitea ai te tini o nā tukina o naia nei. He whai akorana ki te ia o tōna wairua. Kia whai hono nā kaitiaki o apōpō ki te pū-aroha me te pū-mahara. Ā kaitiaki nei ki nā mahi tohu, ma nā kaupapa matua e whakarārani mai a tātau mahi, ā, kia tipu hoki te māramatana mo Te Urewera o naia nei. Ka noho ēnei hei tūāpapa mo apōpō e mārō ai te huarahi ka hīkoia i nā wā whakatenetene, e ronohia ai nā kupu whakaari i nā wā noikore. E kore ai e hoki ki nā tukina o nanahi, enari ka maharatia e kore ai e tuaruatia na hē. Ka hiahia tātau kia whākina mai nā wherūtana na tātau i hana, ma tātau ano e whakatika e ora ai hoki ko tātau tonu. Ka mahi-tahi nā kaupapa matua ki te whakanui i te whakaotina. Ka noho nātahi, ka mārama ki nā uauatana. E tautoko ana na kaupapa mahi i a rātau e toa ai tātau. E whai katoa ana, e mahi ana ki te ako i a tātau kia whai whatumanawa. I a tātau e whakamauri tau ana i nā uara o Te Wao o Te Urewera ka puta he wairua pai, he māramatana he mana ranatira.
Te Kawa o Te Urewera
35
NĀ WĀHANA O TE UREWERA
NĀ MAHI TOHU
KAUPAPA MAHI
Ko Papatūānuku – Te Whenua –
• Ka wehi ki te pūtaiao me tōna
• Kei te whakahokia mai nā tikana ake
takotorana, pae mauna, huarere, kohu,
kaha ki te tui i a tātau ōna uri.
me nā akorana hou kia noho koi to
mata whenua, papa whenua, te hono kia
He hono whakahoki i a tātau ki
tātau mana motuhake.
rātau anō.
nā mātāpono a Te Urewera hei orana mo te katoa.
Whaiora – te Nahere – Nahere, rākau,
• Ka pono tātau ki nā tohu orana
• Kia rono anō ai tātau kia tāea hoki te ārai atu i nā tukina kino.
• He taona to tātau pūtaiao me ōna
ronoa me te hono a Nahere ki te whenua
me nā akorana o Te Urewera, ka
whakapapa tipu, ka whai kaha tātau ki
me nā mea katoa o roto.
whakatipu ake i nā pūmanawa
te whakaiti i nā tukina o nāia nei e piki
kia tōtika hoki te rono nākau ki
anō te mauri.
nā tukina a tanata pono kore.
• Ka hoki tātau ki te āria mauri ora o Te Urewera. • Ka whakatinanahia nā tikana whakaiti i nā tukina e kitea ana, e ara ake ana. • Te ārai atu i na tukina hou, o waho hoki, e whai kāina ana i konei.
Ā Atua – e ora nei i roto i nā Wai – Para
• Kia rere noa nā wai kia hua ai te
• Ka tū pakari e iti haere nei nā tukina
whenua, roto, awa, manawa whenua, ua,
mauri tipu o Te Urewera heke
o te wā i runa i nā whakatauna kua
kohu, te hono ki te moana – kia mārama
iho ki ōna pāna eweewe, kia
waihanatia, ā, e mārama ana ki te
ki te hua o wai.
mārama tātau ki nā tikana me
ia wai.
nā tapu o te wai.
• Kei te whakatinanahia to tātau tū āhua mo te nao wai.
Kei tōna tuakiri – tōna Āhua – ōna wā
• Ka kitea rawatia to tātau tūrana
• Kia puta te ihiihi ki te kiko o
me tōna whakapapa tipu, e kitea, e rono
i roto o Te Urewera, he hono ka
Te Urewera kia ronohia e tānata kia
ai i tōna whakahirahira e paihere nei i o
whakanuia kia whakaohohia nā
puta te mauritau.
tātau wairua; e tikitū ai a Te Urewera.
mātāpono o Te Urewera i roto i a tātau.
• Ka ronohia te tuakiri o Te Urewera, tōna tapu, tōna ronomau, ka puta nā wānana, i roto i nā kauwhata. • Ka rikarika tātau kia hono anō ki tōna ia e ōrite ai to tātau āhua.
Nā wai mahara – tōna whakapapa –
• Ka hoki mahara ki a rātau mā
nā hītori o ōna pāna eweewe, tānata,
me nā taona tuku iho e ārahi
honona, whānaunatana me nā tūmomo
kaha nei i a tātau ki anamatā.
pāna whenua me te tanata.
Te Kawa o Te Urewera
• Ka tauawhihia, ka whakanuia nā hītori me nā taona tuku iho. • Mā nā tātai whakapapa e whakamana nā wawata o apōpō.
NĀ WĀHANA O TE UREWERA
NĀ MAHI TOHU
KAUPAPA MAHI
Whānau – Tōna aroha ki a Manuhiri –
• Te whakatau i te
• Kia māmā te hono atu ki te nui o te
kia tipu te mōhio mo nā mātua mahi i
whakawhānaunatana, tikana
roto o Te Urewera.
hou, te manaaki i Te Urewera.
whenua ka tipu te mahi pai. • Kia waihanahia he huarahi e tāea ai te tuku i nā kupu kōrero me nā tūmanako o Te Kawa.
Tanata Whenua – Tōna aroha ki a
• Ka nākau hihiko, he pupuri i
Tūhoe – te tanata whenua e noho nātahi
nā honona, e nākaunui ana ki
nei me Te Urewera, te honona i waena i
nā mahi.
a Tūhoe me Te Urewera.
• Kia kitea tonu te Tūhoetana ki nā āhuatana o ia rā. • Kia whakatipuhia e nā Tairapara nā tikana o te manaaki me nā mahi tohu. • Kia tipu nā pukena mā roto mai o nā mahere mahi kua whakaaehia.
Ma Te Urewera tātau e ako, e whakahirahira me tōna hītori, tōna āhua nā tūmanako me te ihiihi kei a ia. Mā tōna ia e whakatuwhera nā huarahi hou me te koa. Kia kaha nā hono, te whai honona hou. Ka karana a Te Urewera ki nā whakaaro nui mōna, ka tipu to tātau aroha pūmau. A tona wā ka tuia ā kupu e te Poari nā whakaaro mō nā mahi kia tōpū tahi e mohiotia ai te ahua o te haumauiui o te korona whakataena. Ka whakahoutia nā tu mahi matua ia te wa ka taea. Koia nei te whakapakaritana waihana i nā mahi matua a tau e mohitia ai te tātau i te kaha o te mahi te whakaturana i te mahi e tika ana. Tirohia te whakaaturana i te whārani 61. I na tonu nei e whakaaetia ana e Tūhoe me te Papa Atawhai tētahi whakaritena whakawhānaunatana ma te Poari e arataki ma te whakaritena nei e kōrero te ahua o te mahitahi i waena i a raua, ma wai e kokiri nā mahi i runā o te aki a Te Poari. Ka tirohia atu i konei ko na tohu mahi hou, he rārani pūtea kōrero mo a tātau tukina ki Te Urewera ki te taha o nā whāina mahi tohu e manakotia ana. Ma tēnei pūtea kōrero e taea ai te tuhi i a tātau tū mahi mahere rautaki. Ka pohiritia atu nā tirohana hou tawhito hoki. He awhina kia ana whakamua ai tātau ki te whakahoki mai i te mana ranatira.
Te Kawa o Te Urewera
37
Toiora a Te Urewera, manaaki maioha ana. 4.3 T E W H A K A P A P A T I P U O T E U R E W E R A Ma te kohu e tuku te pōhiri a Te Urewera ki nā wāhana o te tau, he kitena whakatika i nā tukina, nā nekehana, nā tū āhua me te tipu. Ka mīharo atu ki tōna koi, tōna kaha whaiora. Ka pūāwai, ka pirau, ka hoki anō ki te whenua kia tipu mai anō tōna ātaahua, manehurani. Ka pihipihi ake nā kākāno, he orana mo nā mea katoa. Ka piki, ka heke nā wai, ka rapua te wai e nā mea katoa. Ka māhora a wai ki te whenua, horo nā pari tahataha, he hua ki waahi, maroke ki waahi atu. Tau mai a makariri, tau mai nā waikohu, he wā tāwe i nā peka rākau. Kei nā peka tau e kitea ai nā tūmomo āhuatana o Te Urewera, he whakamōhio mai i nā manaakitana tika ki runa i a ia. Ma te mārama ki ōna nekehana o te wā ka kitea te ronoa i roto i a ia anō. I ētahi wā, ko nā peehitana kei nā kākāno o rākau. Kei tēnā rākau tōna ake āhua tipu, he āhuatana takahuri i nā huarere o te wā mo te pai o anamata. Ma Te Urewera e whakaatu mai tōna rata, ā rānei, ōna āwanawana ki ēnei momo āhuatana o te tipu. He māharahara ki nā tūpono parekura ki te whaiorana o Te Urewera, o Aoteaora me noho mataara te Poari ki aua momo aitua. He mate wetiweti ka pā mai i na kinona o tāwahi ki konei me tino kaha Te Poari ki te karana whakautu ki aua takahētana e iti ai te mamae e roa ai te ora.
Te Kawa o Te Urewera
TA N ATA W H E N UA Tūhoe
WĀHANA
TA N ATA W H E N UA Tūhoe
Nā herena mahi a nā hapū o Tūhoe.
He motuna whenua he motuna manawa. 5.1 H E N Ā K A U M A H A R A T O T Ū H O E K I A T E U R E W E R A Ko Te Urewera te kāina rohe pōtae o Tūhoe. Ko nā mauna, nahere, moana, me nā awa, whārua, mārua o Te Urewera te iho o te ora o Tūhoe. Ko Tūhoe nā Tamariki o te Kohu, nā uri whakaheke o Te Mauna rāua ko Hinepūkohurani. He whakapapa mai a Tūhoe i te whenua. Ko Te Manawa o te Ika Whenua a Maui ko Te Urewera, ko Maunapōhatu tērā e pātuki mai rā. Tātata ana ko Ruatāhuna, te kōhana o Tūhoe. Kātahi ka rere tai whakararo ko Ōhinemataroa me Taurana ki Ruātoki ki Te Waimana, nā waharoa ki Te Urewera nā whārua o Nāi Tūhoe ko nā ahikāroa ko nā marae kāina. Ki te tai whakaruna ko te moana whānauna kore o Waikaremoana. Mai rānō te noho-ā-tahi mai o nā hapū o Tūhoe ki nā mārua e whetui ana i te Mana Motuhake o Tūhoe. Ko te kaupapa o tēnei whare ko te Mana Motuhake he tikana whakatūhoe ia rātau katoa mai i nā whānau, hapū o ēnei whārua; He matemateaone rātau ki a rātau. Ka tika, ko te hua pai ake ki te tini ‘Tātau Katoa, Ka Toa Tātau’. I nā tau ka pahure, he hapū ka ora, he hapū ka mate ko ēnei hapū kua pepehatia, me pēnei tonu tātau mo akeake. Ko nā whakatauna kaupapa a Tūhoe he mahi ranatira ki runa o marae awatea e ranatira ai nā hapū, whānau, koinei te kotahitana o nā taraipara whārua o Tūhoe, ko nā taraipara o nāia nei ko: • Te Waimana • Ruātoki • Ruatāhuna • Waikaremoana. I nā wā o nehe, rātau nā tanata tauhou i kite noa he whenua pāhiwihiwi, he taiao ataahua ko Te Urewera; Enari, ki a Tūhoe i whānau mai nei i te whenua i mau tikana mahi tohu ki te mauri ora o Te Urewera. Nō te whenua, nahere, wai te ahuna mai o nā tikana hapū o Tūhoe. Nā te mahi‑noho tohu, ka hua mai ko nā kai, kākahu, ronoa, ā, ka tawharautia rātau katoa e Te Urewera. I ēnei rā ka mau tonu ki tēnei āhuatana whaiorana a Tūhoe.
Te Kawa o Te Urewera
41
5.1.1 Te Māriri me te Āta Noho I nā tau nahuru e whakapākehātia ai a Aotearoa, he hoariri ka puta mō Tūhoe me Te Urewera e kore e tāea te pana. Mai i te tau 1865 ki te 1866, ka whāia nā Māori e nā taua a te karauna, urutomotia nā whenua i Ōhiwa anō hoki ki Waikaremoana. Ahakoa kāre a Tūhoe i pakana, muru raupatutia ōna whenua. I te tau 1868, i whakaae a Tūhoe kia tawharautia e ia a Te Turuki, koia te matakite nō Tūrana. Pakana tahi a Te Kooti rātau ko Tūhoe mo nā whenua raupatu, kātahi te karauna ka huri ki te tahu i te whenua mo nā tau e toru, kia mate a Tūhoe kia makere atu a Te Kooti. E hia rau tānata i mate i te pakana, i te māuiui me te mate kai. I te mutuna mai o te pakana i 1871, i whakaae a Tūhoe me te Karauna ki te hohou i te rono, arā, ka whakahokia te ture mana whenua ki a Tūhoe. I te tau 1896, i whakaturea te “Urewera District Native Reserve Act” kia tūturu ai tēnei mana o Tūhoe. Kāre i roa ka karoa e te karauna huri ana ki te hoko whenua, te tono utu rūri whenua, te tuhi rori kāre i hanaia. Tae atu ki te tau 1921 he hea nui ōna hai pana i a Tūhoe ki nā pito whenua iti noa e kitea tonutia ana i ēnei rā. Ko Te Mowai te īnoa mo tēnei momo whakaweti; he whenua motumotu. Nā te karauna i kohi mōhū a Te Urewera ki a ia ka kiia he National Park. Ka noho he mauna kohu whakatā mo te manuhiri, he puihi whakanaro māharahara enari ki a Tūhoe he mana ranatira i turakina i whakakapia mo nā tau neke atu i te kotahi rau. I te tau 2014 i tutuki pai i a tātau te whakatauna o nā Take Raupatu a Tūhoe me Te Ture o Te Urewera kia rite ai ēnei kaikiri whakaweti a te karauna, ki tā Tūhoe me te iwi whānui he muruna hara, he tohu whakahoki hōnore tēnei nā te karauna.
E pono ana te karauna ki te whakatau whakamoe i te riri. He ronomau e manakotia ai ka ū ki waenanui i te karauna me Tūhoe ara te whakatauki, “ Waiho mā ēnei kupu tātau e ārahi ki te tatau pounamu kia waiho nā tūkino ō mua ki reira ka huaki ai nā tatau o anamata.”
Te Kawa o Te Urewera
Nā Tūhoe ka tika Te Poari ki te whakatō mahara pū me te nākau pono ki te whakaora i nā pūmanawa o Te Urewera.
5.2 H E M A H I P O N O , H E T O H U M A H I K I A TE UREWERA Mā te mahi pono te mahi nākaunui e whakaranatira ai nā hapū o Tūhoe ki te whai orana ki Te Urewera, ā, he tanata whenua whakaoho i te noho ranatira tau ukiuki. He kaha ake nā tikana o te taiao i nā ture tanata. Ko nā tikana Tūhoe no Te Urewera, he tikana matāra ki nā tukina ā tanata me ōna momo oranatana kia noho nātahi ai te katoa e whakawhirinaki ana ki tōna mauri ora. Nā te nākau tika, e whakaae ana a Tūhoe ki te noho tika i Te Urewera, he tikana noho-ā-tahi ki te whai-hua, whai-orana mo tātau katoa. Mai i te whakatauna o Te Ture mo nā Take Raupatu a Tūhoe me Te Ture o Te Urewera, ka whakahokia mai a tāua tikana me te whaihua ki nā akorana hou me nā whāina o nāia nei. He mahitahi, he atawhai rawa e paiheretia ana e nā taraipara o Tūhoe kia hoki mahara mai o tāua mōhiotana mo Te Urewera. E noho matakite ai nā hapū o Tūhoe ki nā pēhitana ki Te Urewera, kia whakaarahia nā tikana, tū āhua ake a Tūhoe; e kitea katoatia ai te wairua kotahi ki Te Urewera e āhei ai tātau ki te manaaki i a ia. Ma nā tikana a Tūhoe e whakatakoto mai he huarahi whakakaha ake i nā whanona hou kia manawanui ai te marea ki nā pūmanawa tūturu o Te Urewera. He tikana e hiahiatia ana kia mauri tau ai ia tai whakatipurana o Tūhoe, e pūmau ai rātau ki nā manaakitana me nā hua pai o tēnei ao.
Te Kawa o Te Urewera
5.3 P Ū M A U T O N U T E M A H A R A , M A H I P O N O A T Ū H O E MO TE AROHA KI UREWERA Ko Te Poari te mānai o Te Urewera, he rapa māori ki tanata whenua tōna e manako. Ko Te Urewera to tāua ewe whenua, whenua tipu, to tāua kāina. Nāna i whakapapa mai te ahurea, te reo, nā tikana me to tāua Tūhoetana, nō reira e mōhio ana Te Poari ki te mana whenua o Tūhoe; koia te ahikāroa, nā tanata whenua, kaitiaki o Te Urewera. Arotau ana Te Poari nā Te Ture o Te Urewera i whakaari te honona o Te Urewera me Tūhoe kua roa nei e rotua ana kia pani. Manawanui ai Te Poari rātau ko nā tanata whenua ki tēnei herena pūmau i whakaaratia i runa o te ihi, te whakapono me te aroha. Whakatau ai Te Poari ma te ranatiratana o Tūhoe tērā e rea ai te mauri o te kura whenua o Te Urewera. Nā Tūhoe Te Poari ka kaha ki te whakatō mahara hōhonu nākaupono ki te whakamana anō i nā pūmanawa o Te Urewera. Katoa he hokina mahara tēnei ki Te Urewera, te hurahana o te taiao me ōna honona e paihere nei i te kohu ki te wao, te nahere ki whenua. He wairua marae nātahi te noho me nā manu, nā momo pū rākau, he takiwā whakamoe tau e kitea ai ōna huhua pai ki te taiao. He hokina manawa ki nā paihere o te manaaki korona whakataena.
Te Kawa o Te Urewera
45
5.4 W H A K A K A H A I T E H O N O N A A T Ū H O E M E TE UREWERA Ka whakatauria e Te Poari ko Tūhoe te kaitiaki i te mana whenua o Te Urewera. Kāre e kore, e whai ana Te Poari ki nā momo whakatika e kitea nei: • Whakatakotorana o Te Kawa. • Whakaara Mahere ā-Tau. • Whakatau Mahere Mahi-ā-Rina. • Whakarite Whakatau Ture. • Whakaara Ture. • Whakahaere take pae whenua. • Whakaae kaupapa kai māori. • Manaaki taona paenoa. • Rautaki whakatikatika tukinona tarutaru kararehe. • Whakaae āhuatana orana, mahi-ā-rina. • Te whakakiko pūmanawa o Te Urewera, tikana Tūhoe. • Paihere whānaunatana mana pae whenua. • Tūtohu, puri mana. • Mana rawa atawhai manuhiri.
Te Kawa o Te Urewera
TE AO Whakaawe Wairua
WÄ€HANA
TE AO Whakaawe Wairua
Kia rere nā hua mai i to tātau pono ki te whakatutuki i nā mahi tohu.
6.1 T E A O N A H A U O T E U R E W E R A Kei roto tonu o Te Urewera he wāhana e whai waahi ai tātau ki te tākoha ki te ia o te ao nahau o Te Urewera; kia whaihono ki tōna mauri me nā tikana noho ki tā Tūhoe. Ka tukuna tana karana, tana whakahau ki a Tūhoe, ki a manuhiri e nākau hihiko ana ki te whaipiri ki ā ia. Ka whaiwhakaaro ia ki a manuhiri e nākaunui ana ki a ia, ki te poipoi ki te tākoha atu ki te orana o tōna mauri, arā, e whakamanahia ana e Te Kawa.
6.1.1 Te Noho Hānai Tahi He maha nā momo āhuatana kua tuwhera i Te Urewera e tāea ai te whakapiri atu ki a ia, e kii ana te Ture o Te Urewera s56, koinei nā kaupapa ako kāre nei e whaitono whakaaetana: (a) te whai tikana, whakaū i te nākau hari, ā, rānei te whai mātaurana, mēna – (i)
He kaupapa e takea ana e te kotahi, ā, rānei he roopu kāre nei e whai hua ana mai āna kaupapa, kāre nei he mahi moni o roto (hāuna, i whai moni hei utu noa i nā whakaritena ki te whakatū kaupapa); ā, rānei
(ii) e hānai tōtika ana ki tēnei Ture: (b) he kaupapa kari whenua e whaimana ana i tā Te Ture o te Karauna 1991: (c) he kaupapa e takia ana, mo Te Poari, nā kaiwhakahaere o Tūhoe Te Uru Taumatua me Te Papa Atawhai, mo Te Urewera me āna kaupapa matua o roto mai o tēnei Ture, mo nā kaupapa mahi me nā mahere mahi-ā-tau. (d) mo te pūtake o te kaupapa, arā, – (i)
te whaiora me te manaaki i te wairua me te hauora o te tanata;
(ii) te aukati i nā mahi tūkino ki nā rawa; (iii) te ārai atu i nā tukina kino ka paa ki te pūtaiao o Te Urewera. I tuātu, ka hiahia Te Poari ki te mōhio pēhea rawa te kaha o nā peehitana, mai ēnei kaupapa, ka paa ki te wairua o Te Urewera. Mai tēnei, ka waihanahia he tikana whai ronoa hei whakahokia ake mā roto mai i nā mahi tohu. Ka whakaputahia e Te Poari nā tikana o te pai me te tika hei whai mā nā kaupapa, ā, ka manawanui hoki ki te Whaihono tahi. Ko nā kaupapa ka whakahaerehia ki roto o Te Urewera, ka wānanahia, ka whakaaehia, ā, mēna pea e: • Hānai ana te pūtake o nā kaupapa ki te kaupapa o Te Ture o Te Urewera, nā mātāpono o Te Urewera me Te Kawa. • Mārama ana ki nā pēhitana o nā tukina ka ara ake mai i nā kaupapa, ā, pēhea rawa te paa o aua tukina ki te mauri whaiora o Te Urewera. • Whai tautoko mai nā Taraipara o Tūhoe. • Puta whānui ana nā paina mai i nā kaupapa. • He kaupapa matua e whakahaerehia ana ki roto o tētahi rohe. • He orana, he paina ka puta mai i nā kaupapa.
Te Kawa o Te Urewera
49
6.1.2 Nā Kaupapa Hou me nā Āhuatana o te Pakari Kia whaiwhakaaro ki nā āhuatana hou hei whakapakari i nā mahi e tutuki ai ki tēnā e wawatahia ana mo Te Urewera me tōna pūtaiao. Ka pohirihia nā whakaaro hou, nā momo āhuatana ki te kōkiri kaupapa me nā rauemi tautoko, e hānai tōtika ana ki nā mātāpono o Te Urewera, ā, kia pūmahara ki nā tukina me ōna kino ka whai a muri ake, ki nā āhuatana hou kāre anō kia wānanahia. Ka tāea e Te Poari te tāpiri mai i nā tikana o te wāhana 6.1.1 me ētahi atu tikana hei whakaiti i nā tukina, ā, e tutuki ai nā pūtake o te Ture o Te Urewera. Mā te whakaatu tohu mo te kaupapa, ā, rānei i nā here tānata me te whakaatu tohu mo nā tukina ka māmā ake ki Te Poari te tuku i ōna kauhau. Te whānui atu o nā tukina me whānui anō nā whakaatu tohu. Te whaihono me te whaihua o roto mai i ēnei kaupapa me tiro ake ki: • Nā āhuatana hou, nā rauemi ka tāea te tautoko i nā kaupapa matua mo Te Urewera, hei tauira; patu kararehe, kakama/ mārama ki te whakapapa o te whaiora. • Nā here kia Manuhiri me nā momo hananā hei awhina ki te tuku i nā whakatau ki te kawe mai i nā hananā tika e tāea ai te whakahaere me te tuku i te huhua o nā āhuatana ako kia tanata. • Kia nākaunui ki te ranahau i nā āhuatana hou me nā āhuatana tika hei huarahi whai i nā kaupapa. Ko Te Urewera tonu ka mōhio me pēhea rawa te whānui ki te taki i ēnei āhuatana hou, a me hānai tōtika atu ki nā mātāpono o Te Kawa.
Te Kawa o Te Urewera
6.2 N Ā P Ā K I H I – W H A K A A E T A N A W H A I H O N O T A H I Mo nā kaupapa pākihi me nā pākihi e tuwhera whānuihia, me mārō te Whaihono tahi. Ka hoatuhia e Te Poari to āhei, e mōhiotia ko te Whaakaaetana Whaihono Tahi, ā riihi nei, ā raihana, ā kaupapa puihi, a kaupapa whenua nei, enari ka āheihia mēna e hānai ana ki Te Kawa. Ko te Whakaaetana Whaihono Tahi he whakakapi i nā āhei me nā ture kāwana i herea e te Papa Atawhai. Ko te huarahi mo nā whakaaetana, tirohana me nā tāpiritana, he ōrite ētahi ture ki nā āhei o mua, heoi, ka hanahia kia tutuki, kia whānui hoki tōna mana ki te ārai atu i nā tukina mai te wairua whaiora o Te Urewera. Ko tēnei Whakaaetana Whaihono Tahi a Te Urewera e kii ana, ko nā hua kei to tātau kaha pono ki nā mātāpono o Te Urewera, ā, kia whai waahi ia i roto i nā uauatana ki te whakakotahi i tōna mauri. Kia mahi tahi nā kaipupuri Whakaaetana Whaihono Tahi ki te whakature, ki te whakaū, ki roto i o rātau kaupapa, nā mātāpono o Te Urewera. Kia kite whānuihia to rātau kaha pono ki te manaaki i te mauri o Te Urewera. Ko tēnei Whakaaetana Whaihono Tahi he tuku pōhiri kia rātau e whaiorana ana i roto o Te Urewera, ā, rānei ki te taki i ōna kaupapa, otirā, nā kaupapa whai hua, whai whakaaro ki nā tukina. Ka tāpirihia e Te Poari nā tikana mai s62 me te wāhana 3 o te Ture o Te Urewera kia hānai nā kaupapa mahi ki nā tikana o Te Kawa; (a) Kia pūmanawa nā whakaaro ki nā tākoha ka puta mai i nā kaupapa e tutuki ai; (i)
te kaupapa o te Ture o Te Urewera;
(ii) nā mātāpono o Te Urewera me Te Kawa; (iii) nā mahi tohu mo Te Urewera me ōna Kaupapa Matua (b) He whānui nā whakamārama mo nā āhuatana ka paa ki te mauri o Te Urewera; (c) Kia kite whānuihia te tika me te pai o nā āhuatana tuku mahi, te kotiti mai, te whakaiti i nā tukina kia kore ai e paa kino ki te mauri o Te Urewera. (d) Ka whaikōrerohia nā hua/mate ki waena i nā roopu, me te whakaata hoki i ana tākoha mahi. (e) Kia whai wāhi a Tūhoe ki te awhina, kia kitea ōna pukena ki te whakatū/ whakahaere i tāna ake kaupapa mahi. (f) Ka nākau iti nā roopu whaihono tahi ki nā mahi tohu, ā, kia “mahia, ā rānei, ka naro”.
Te Kawa o Te Urewera
51
6.3 T E W H A I M A N A Ka tāpirihia e Te Poari he aromatawai mo te mauri o te whaiora, kia hānai tōtika mai ia kaupapa mahi, kia hānai ki nā wawata a manuhiri. Mo nā tohu hana aromatawai, ka tiro ake ki te whakatakoto i nā kaupapa matua kia kitea te rata o te mauri o Te Urewera ki ēnei kaupapa mahi, ā, ka tirohia nā tukina a tēnā, tēnā kaupapa, mai reira, ka whakatakotohia nā kaupapa matua hei whakatika i tēnei. • Te mauri tapu o Te Urewera; • Nā kaupapa huhua ka whakahaerehia ki roto o Te Urewera; • Te whakatipu kaha whai hua i roto o Te Urewera; • Tūhoe tikana, Tūhoe Ranatiratana.
6.4 T E W H A K A T I P U I T E A O N A H A U O T E U R E W E R A Te tautoko ake i a rātau e kaha hiahia ana ki te whaihono mai ki a Te Urewera, ā, mā te kōrero tahi ka tāea tēnei, a me whakaaro ake ki: • Nā rauemi kōrero – mo Te Urewera me Tūhoe me ōna tikana, hītori, wawata, tūmanako, e tāea ai e te nākau hihiko o manuhiri te ako i a ia anō. • Kia whai waahi a manuhiri ki te tuku kōrero – i mua tonu, ā, rānei i tōna tatū mai – ki a Tūhoe mo ōna whāina, kia tāea te wānana mahere, mo tōna wā ki konei. He paina kei tēnei huarahi kōrero, e tāea ai te rono i te pukumahara o tētahi e hiahia ana ki te noho nātahi me Tūhoe, otirā, a Te Urewera. Koinei hoki he tīmatatana mo te whakawhānui i tēnei āhuatana i waena i a Te Urewera, Tūhoe me manuhiri; • Nā tohu ranatira – tuku karana ki a Tūhoe me manuhiri ki te wānana i nā waahi mo te whakapiki orana, arā, te awhi i nā mahi mo te whai i nā kararehe, te whakatō rākau, whakatika i nā ara hīkoi; • Whakakao kōrero – kia wātea ēnei tūmomo rauemi ki nā manuhiri e tāea ai te kapo i nā whakaaro pai manaaki i te Te Urewera; • Mā nā here ki nā hoa pūmau (me nā kai-tautoko) e kitea nā pukena tika hei whakakaha i te huarahi o te whaihua mo te katoa.
Te Kawa o Te Urewera
WHAKAIRI WHARE Te Whānautana
WĀHANA
WHAKAIRI WHARE Te Whānautana
Mā te aromātai pae oranui ka kitea nā tikana whai honona.
7.1 W A I H A N A T I K A N A , W H A I - Ā - M A H I I te wā e tuhia ana Te Kawa, ka whāia, ka tauawhihia e Te Poari nā whakaaro o te huna whaipāna, nā hītori, me o rātau honona ki Te Urewera, ā, ka herea atu ki Te Kawa. Ka tāea e Te Poari te whakaara roopu hei ārahi i a tātau hei whakaū, hei here atu i nā tikana o Te Kawa ki a tātau mahi tohu, kaupapa matua. Ka tāea e Te Poari te tuku pōhiri atu mo tētahi kanohi mo tēnei roopu. Mā ēnei roopu me te huna whaipāna e āwhina Te Poari ki te whakatipu haere i nā tikana-ā-mahi ki te tautoko ake kia herea Te Ture o Te Urewera me Te Kawa ki ia kaupapa. Ka kitea e Te Poari te hiahia mo ēnei tikana-āmahi ki roto i nā kaupapa rapu hānai, whakautu ohorere, rahina rawa me ētahi atu kaupapa matua.
Ka āhei Te Poari ki te waihana tikana i raro i Te Urewera Act mo enei kaupapa: • He whakaetana ki te kohi pupuri kararehe manu tūturu o Te Urewera kua mate mo nā take ahurea (s60). • Te hiahia tito, hana ture (s70). • Whakatau tikana mo te taki kurii (s85). • Te Whakaari kaupapa tāpiri – tauwehe whenua mai i Te Urewera (ss 100–6, 111). • Te kaupapa e hanaia ai etahi rohe ki roto o Te Urewera hai wahi rāhui, rohe tikitū, papa atawhai tanata (s113). • He hana whakaritena whakamana tūmahi ki nā wāhi tikitū.
7.2 T E W H A K A P Ā H O I N Ā T I K A N A - Ā - M A H I O TE UREWERA Ka whai kaha Te Poari ki te whakaihiihi i a rātau e whai honona ana ki a Te Urewera. E harikoa ana a Te Urewera i nā rina āwhina, o Tūhoe, Te Uru Taumatua, nā Taraipara o Tūhoe, Te Papa Atawhai me te huna whaipāna, katoa e mahi tahi ana. Mā nā tikana o Te Kawa me nā mahi tohu e whakakotahi tā tātau titiro, mā nā mahere mahi-ā-tau e whai wāhi ai tātau ki te wānana, te tohe, ki te whai whakaaro hou, te whakatinana i nā tikana hou me nā kaupapa mahi. Heoi, ka pōhiri tonu ki nā kupu kōrero e tāea ai te whakatau i a tātau mahi tohu mo Te Urewera, te pū whakahirahira.
7.3 W H A I T U R E Ka rapua he huarahi tika mo nā tikana hou me nā mahi tohu e wawatatia ana. Ko nā kūrakuraku o nāia nei, i ahu kē mai i nā tū mahi tawhito, whāina hou, i waena o te taukumekume a te takitahi ki te takitini, te tuki a te hiahia ki te atawhai, te mauri pūtaiao ki te mana tanata, e tani ana te whenua mo te ronomau. Mā te mahara koi, mā nā rauemi tika e tautoko te whakatipu ranatira manawa rahi mai i nā whānau, hapū, taraipara, huna whaipāna, me nā hāpori. Ka noho kaupapa matua ki Te Poari.
Te Kawa o Te Urewera
55
TE MARAE O TE UREWERA Te Hananā o Te Kawa o Te Urewera
Ko Te Urewera, he tipua, he taiao tūwatawata; ko ōna pūkōrero he kura whenua, he whenua kāewaewa, waiwaiā. He wāhi whakaawe wairua a Te Urewera, he mana he mauri tōna. He wairua tipua a Te Urewera, nōna anō ia, he uri atawhai ōna.
Pēra ki te marae ko Te Kawa o Te Urewera e arotau ana ki nā tikana, whakapono, me ōna here, kāre e aro ki te ture. E whai ake nei, nā whakamārama o te pūtake me te āhua o ia wāhana. E whai ana Te Kawa o Te Urewera ki nā tikana tauira o te marae: WĀHANA TUATAHI – TE MARAE Tōna Waahi: Kua kao mai a Manuhiri ki te whakarite mai i a rātau, ki te whakakotahi whakaaro mo te kaupapa. Kei tua o te ātea te pae e titiro kau ana, e whakarite ana i te tipuna whare me te tanata whenua hei whakatau i ōna manuhiri. Ko tēnei marae – a Te Urewera te waahi hei whakatau i tēnei honona. Kei konei anō hoki – Te Marae e whakamāramahia ana te pūtaiao o Te Urewera, e whakatau ana i tōna whenua, tōna rerena me tōna āhua, tōna whakapapa, tōna tūna, ā, e whakamāramahia ana te whaiora o Te Urewera. WĀHANA TUARUA – TE KAWA E Whakamāori ai nā Mātāpono Toiora: Pono ana tātau ki te mana taiao, arohaina ki nā kōrero tuku iho o mātua tīpuna. Mā te whai mātāpono, te mātua mōhio ki a tāua pūtake ka whakatōkia te manawa atawhai mo te whānaunatana. Ka whai Te Kawa i nā tikana, whakapono mātāpono me nā hua pai o te marae. He Kawa arahina i te whānaunatana tanata ki te whenua, whai tika, noho-ātahi me te ronomau – he māramatana e wawe ana ki te waihana tau aroha, kaupapa matua, nākau waimarietana me nā mātāpono mo te whakatauna kaupapa. Mā te mātua mōhio ki te Kawa o te marae ka whai wāhi tēnei whānaunatana. WĀHANA TUATORU – NĀ TĀNATA Te Pūtake o Tanata: Ko te akorana o tātau marae, kawa, mai i tō tātau whaihuhua ko to tātau whaimanako mo te kotahitana, te kaha ki te whai i o tātau wawata. Pēnei i te marae, ko tēnei wāhana e whakamārama ana i nā momo here tanata i runa i a tāua tikana whakakotahi ahakoa te kaupapa; mai nā rawa taiao ki nā take a tanata, whakaara ranatira, hāpai tikana pono, whakatipu tūmanako māiatana o nā uri whakaheke. WĀHANA TUAWHĀ – NĀ KŌRERO A NĀ RANATIRA Nā Mahi Tohu Ko tā tātau he waihana tikana, pūmanawa me nā whakaaro pai hei whakatō i te pono e tāea ai te atawhai i nā hiahia o te rahi te whakatau take hūneinei te whakapūmau i te whānui o nā kaupapa matua. Ko nā Kōrero he whakaihiihi i ta tātau tirohana e manawanui ai tātau ki nā mahi tohu mo Te Urewera, ā, he whakahihiko i to tātau hiahia ki nā tikana hou me whakatau, te whakatakoto i a tātau kaupapa matua, ārahi i a tātau ki te whakakotahi.
Te Kawa o Te Urewera
57
WĀHANA TUARIMA – TANATA WHENUA Te wāhi kia Tūhoe: Ko Te Urewera te kāina o Tūhoe. Ko Te Urewera tonu te pūtakena mai o te nākau koihotahota, o tōna ahurea, o tōna reo, wairua hoki, e kore e tāea te wehe. Mā te honona ki Te Urewera ka pūmau a Tūhoe, te Tūhoetana me tōna Mana Motuhake. I tēnei wāhana o Te Kawa, e whakamārama ai te tanata whenua, te kawa o tōna marae, tōna pono me nā mahi tohu ka puta, mai tēnei he hononatana i waena i te marae me tanata whenua. I konei ka whakamāramahia te mana o Tūhoe ki Te Urewera me ōna paiherena ahurea. WĀHANA TUAONO – TE AO Te Ao Nahau mo tātau katoa: E pono ana tātau kei Te Urewera nā hua hei tiaki i to tātau orana me te āhua o ta tātau noho. Ka noho tuwhera te tikana ki te hana i te Ao Nahau o Te Urewera. Ka whaiwhakaaro a Te Urewera me tanata whenua ki nā mahi a ōna hoa o mua, ā, e manakonui ana, e pohirihia ana nā tākoha mahi mai nā hoa o apōpō. Mā tēnei anō, no Te Ao, ka pohirihia mai e Tūhoe nā kōrero nahau, ā, ka waiho ake hei wā ako hei wā whakawhiti kōrero. Kua tau nā mahi tohu, ā, kua āta wānanahia nā hua o Te Urewera. Kei tēnei wāhana ka whakahuatia nā pārekatana, hei manaaki ake i te nākau hari, te wairua tau me te nākau hihiko. WĀHANA TUAWHITU – WHAKAIRI WHARE Whakakiko i nā tikana Ko te aroha mo nā honona atu ki a Te Urewera ka tāea te hora ma nā momo huarahi, ā, ka whaiwaahi ki te tuku i te ia o nā kōrero mo nā tikana kua whakatauhia i roto o Te Ture o Te Urewera me te Te Kawa o Te Urewera. Otirā, ka whakamāramahia te pukukaha me te hananā o nā tikana ki te whakakotahi mai i te nākau hīkaka hei tuku i a tātau mahi tohu, ki te whakaora i nā tūkino i ahu mai i a tātau, hei hāpai rā i te mana me te mauri whaiora o Te Urewera.
Te Kawa o Te Urewera
Te Kawa o Te Urewera
APPENDIX 01. The connection and cascading relationship at each level Respectful interactions with Te Urewera can be realised through many pathways, each bringing a consideration to the daily communication of standards expected and as established within Te Urewera Act and Te Kawa o Te Urewera.
TŪHOE SETTLEMENT
TE UREWERA ACT
TE UREWERA BOARD
TE KAWA O TE UREWERA
TUT
DOC
S TA N DA R D S
O P E R AT I O N A L PLAN
ANNUAL PRIORITIES
DELIVERY
Photography: © 2017 as credited below Shaun Barnett, pages: 4–5, 16, 24, 34, 59, 60. James Stanbridge, page: 43.
Te Kawa o Te Urewera
61
APPENDIX 02. Te Urewera Te Urewera is the place of land and nature previously designated as Te Urewera National Park and while Te Urewera remains, the National Park status is now removed by Te Urewera Act 2014. Te Kawa applies to the place previously designated as Te Urewera National Park.
W H A K ATĀ N E
ŌPŌTIKI
T A N E AT UA
RUATOKI
WAIMANA
R A N G E
ROTORUA
G AL ATE A
H
E N U A
MURUPARA
I K
A
W
MAUNG APOHATU
RUATĀHUNA
TAU P Ō
A
U
A
N
E
L AKE WAIK AREITI
L AKE WAIK AREMOANA
H
U
I
A
R
R
G
MAUNG ATANIWHA
W
Te Kawa o Te Urewera
GISBORNE
KEY TE UREWERA Tūhoe Homeland TŪHOE INFLUENCE WHENUA TŪHOE INTEREST WHENUA T E U R E W E R A Over which Te Kawa a p pl i e s ( i.e. th e e x Na t i o n a l P a rk ) MĀORI LANDS
AIROA
Te Kawa o Te Urewera
63
“E kore e tatū nā akorana, ā, i te mutuna o nā tirohana ka whakahokia mai tātau ki te hīmatana e kitea houtia ai e tātau te ao.” – T. S. Eliot