Skref fyrir skref - Erna Rut Pétursdóttir

Jón Jósep Jóhannesson og Snorri Sigurðsson tóku saman

skref fyrir skref SKÓGRÆKT FYRIR UNGLINGA

Skref fyrir skref SKÓGRÆKT FYRIR UNGLINGA

Skref fyrir skref SKÓGRÆKT FYRIR UNGLINGA JÓN JÓSEP JÓHANNESSON OG SNORRI SIGURÐSSON TÓKU SAMAN

Skref fyrir skref Skógrækt fyrir unglinga

©Jón Jósep Jóhannesson og Snorri Sigurðsson tóku saman Útgefandi: Mál og menning 2024 Öll réttindi áskilin.

Hönnun kápu: Erna Rut Pétursdóttir Umbrot: Erna Rut Pétursdóttir Prentvinnsla: Upplýsingatækniskólinn

Bók þessa má eigi afrita með neinum hætti, svo sem með ljósmyndun, prentun, hljóðritun eða á annan sambærilegan hátt, að hluta eða í heild, án skriflegs leyfis höfundar eða útgefanda.

ISBN 9782-1234-5680-3­

Efnisyfirlit Inngangur.............................................................. 7

Skólagarðar........................................................... 15

Gróðursetningarferð......................................... 21 Jarðvegur............................................................... 33 Girðingar................................................................ 43 Skógrækt................................................................ 45 Óvinir skógarins................................................. 49 Þetta land átt þú................................................. 51 Örnefnaskrá.......................................................... 55 Plöntuskrá............................................................. 57

Inngangur Þetta er sagan af skóginum á Íslandi, að vísu aðeins örfáar svipmyndir af samskiptum þjóðar, lands og skóga. Þessi saga er að því leyti ólík öðrum sögum að sögulok eru jafnlangt undan þegar bókinni lýkur og er hún hefst.

En þetta er bókin ykkar, hinna ungu Íslendinga. Það eruð þið sem haldið

sögunni áfram og síðan taka aðrir við af ykkur og enn aðrir af þeim.

Í fáum orðum sagt. Við viljum færa Íslandi aftur þá skóga sem það átti einu

sinni, fjölga trjátegundum þess og búa öðrum gróðri yl og næði í skjóli þeirra.

Mikið verkefni bíður okkar. Til þess að geta leyst það af hendi þurfum við

að læra margt. Lærdóm og þekkingu getum við sótt til þeirra sem fróðari eru, hlýtt á mál þeirra sótt námskeið og skóla. En við getum líka sótt þekkingu í okkar eigin bók.

Ísland er með yngstu löndum jarðar og bera jarðmyndanir landsins glögg merki

þess. Þau öfl sem sköpuðu landið eru enn að verki, enda er Ísland eitt af mestu eldfjallalöndum heims. Kunnar eru að minnsta kosti þrjátíu til fjörtíu eldstöðvar sem gosið hafa hundrað og fimmtíu sinnum frá landnámsöld.

Landið hefur að langmestu leyti hlaðist upp af tvenns konar bergtegundum,

blágrýti og móbergi. Mótun þeirra er ólík enda breytist landslagið þar sem bergmyndanirnar mætast.

Inngangur | 7

Blágrýtisfjöllin eru regluleg að lögun, hlaðin upp úr hraunlögum en mó-

bergsfjöllin eru úr lausum, öskukenndum gosefnum sem hlaðist hafa upp undir jöklum og orðið síðan að föstu bergi.

Blágrýtissvæðin eru tvö, annað austanlands frá Breiðamerkursandi til

Þistilfjarðar en hitt vestanlands frá Bárðardal til Kollafjarðar. Á milli blágrýtis-

spildnanna er lægð sem fyllst hefur yngri gosmyndunum, einkum grágrýti og móbergi. Á þessu svæði eru enn flestar hinna virku eldstöðva. Auk þessa eru líparítmyndanir á víð og dreif um landið.

Fyrir um tíu þúsund árum eða í lok síðustu ísaldar hafði landslag á Íslandi

fengið að mestu þann svip sem það ber nú. Þó hafa margs konar breytingar

átt sér stað síðan af völdum eldgosa, vatns og vinda. Myndun landsins lýkur raunar aldrei. Eldgos hlaða upp landið en jöklar og ár brjóta það niður og úthafið sverfur strendur þess.

Gróður landsins var harla fáskrúðugur þegar ísöld lauk. Harðgerðar tegundir t.d. birki, víðir og ýmsar jurtir lifðu af fimbulvetur ísaldanna. Seinna barst til landsins fjöldi tegunda frá öðrum löndum.

Jöklar eyðast Ljósm.: óþekktur

Fyrst breiddust fáar, nægjusamar plöntur út um auðnina, svo sem gras-

tegundir og nokkrar lágvaxnar blómplöntur ásamt birki og viði. Þetta er unnt að sjá enn í dag þar sem jöklar eyðast. Gróðurinn hafði nægan tíma til að

breiðast um landið eftir því sem jöklanir hopuðu og loftslag hlýnaði. Hér voru engar skepnur til að granda honum í tíu þúsund ár, uns mannabyggð kom til sögunnar.

Gróðurinn skipaði sér í gróðurhverfi eftir því hvernig lífsskilyrði voru.Há-

fjallagróðurinn tók sér bólfestu við efstu gróðurmörkin sem neðar tóku önnur

8 | Inngangur

gróðurhverfi við. Þar sem vatn stóð uppi og deiglent var settist votlendisgróður að, í vötnum og tjörnum hafðist vatnagróðurinn við, en birkið lagði smám saman undir sig mestallt gróðurlendið og í skjóli skóganna dafnaði hinn fegursti

blómjurtagróður. Birkið teygði sig einnig upp fjallshlíðarnar allt upp í fjögur til fimm hundruð metra hæð yfir sjó.

Þannig leit Ísland út, þegar fyrstu landnemarnir komu hingað. ◆

◆

◆

Frá landnámsöld og fram á miðja fjórtándu öld lifðu Íslendingar aðallega á

búskap og hlunnindum landsins. En hvað var það sem gerði vaxandi þjóð kleift að lifa nær eingöngu á landbúnaði í meir en fjórar aldir? Það var umfram allt

víðáttumikið gróðurlendi, ekki hvað síst birkiskógarnir. Úr birkiskógunum fengu menn eldivið og viðarkol og efnivið í alls konar húsgögn og amboð. Á fyrstu

öldum Íslands byggðar var járn unnið úr mýrarrauða. Var sú járnvinnsla nefnd rauðablástur, þurfti til hennar mikið magn viðarkola. Einnig þurfti viðarkol til hvers konar járnsmíða og til að dengja gömlu, íslensku ljáina.

Birki

Ljósm.: óþekktur

En birkiskógurinn veitti fyrst og fremst öðrum gróðri skjól og verndaði

landið gegn uppblæstri. Hann mildaði veðráttuna, skýldi búfé í illviðrum og

gerði kvikfjárrækt arðbærari. Hann var líka oft þrautalendingin í harðindum er heyskortur svarf að en þá var lim höggvið til fóðurs fyrir búfé. Þá var kornrækt miklu árvissari í skjóli skóganna.

Á fjórtándu öld dundu yfir þjóðina stórfelldar náttúruhamfarir. Heil byggðar-

lög eyddust af völdum eldgosa og jökulhlaupa t.d. í Skaftafellssýslum. Þessum hörmungum fylgdu síðan drepsóttir og hungurdauði.

Um miðja öldina fóru atvinnuhættir þjóðarinnar að breytast. Landbúnaði

Inngangur | 9

hnignaði þá ört, því að gróðurlendi var tekið að minnka mjög. Þjóðinni hafði fækkað, verkkunnáttu hrakaði og búskapur orðið einhæfari, kornyrkja t.d. lagst að mestu leyti niður.

Íslensku landnemunum og afkomendum þeirra hefur eflaust þótt vænt

um landið engu síður en okkur. En þá skorti reynslu og þekkingu til að nytja

það skynsamlega og þetta kom harðast niður á skógunum. Þeir voru höggnir gegndarlaust þegar á fyrstu öldum Íslands byggðar. Þjóðin átti fárra kosta völ til þess að halda lífi frá ári til árs, frá öld til aldar. Hún átti þann kost einan

að draga fram líf sitt á þeim náttúrugæðum, sem landið lagði í hendur henni. Þetta gerði hún.

Auðlindir landsins nýtti hún sér til bjargar og lét hverjum degi nægja sína

þjáningu. Hún spurði ekki, hvernig sú lind yrði á morgun sem þurrausin var í dag og gekk svo nærri uppsprettunni sjálfri að hún varð aldrei söm eftir.

Fáir hafa lýst þessu betur en Stephan G. Stephansson: Í þúsund ár hrísið og heyið

úr haganum reiddu menn inn.

Og naktara og nærskafnar flegið gat næstsetumaður en hinn. Íslendingar gerðu sér ekki grein fyrir afleiðingum fyrr en í óefni var komið.

Víða í fornritum okkar er minnst á skógana sem verið hafa í landinu þegar

ritin voru samin. Ari fróði segir að landið hafi verið viði vaxið milli fjalls og

fjöru er það byggðist. Þessi frásögn er stórmerk því að hún er skráð af höfundi sem fáir véfengja.

10 | Inngangur

Í Landnámu er víða getið um skóga. Við flettum upp í bókinni, finnum

eftirfarandi kafla og lesum þar þessa sérstæðu og skemmtilegu frásögn:

„Þórir dúfunef var leysingi Öxna-Þóris; hann kom skipi sínu í Gönguskarðsós;

þá var byggt hérað allt fyrir vestan; hann fór norður yfir Jökulsá að Landbroti

og nam land á milli Glóðafeykis og Djúpár og bjó á Flugumýri. Í þann tíma kom

út skip í Kolbeinsárósi, hlaðið kvikfé en þeim hvarf í Brimnesskógum unghryssi eitt en Þórir dúfunef keypti vonina og fann síðan. Það var allra hrossa skjótast og var kölluð Fluga.“

Í byrjun átjándu aldar lýsa Árni Magnússon prófessor og Páll Vídalín lög-

maður Brimnesi þannig:

„Rifhrís er hér nokkuð til eldingar.“

Í dag er land þetta skóglaust með öllu.

Fátækt, einokun og versnandi stjórnarfar á Íslandi gerði þjóðinni æ erfiðara að

byggja landið, og loks var svo komið um aldamótin 1700 að stjórnvöldin sáu að eitthvað varð að gera til þess að þjóðin yrði ekki aldauða.

Friðrik konungur fjórði skipaði því Árna Magnússon og Pál Vídalín til þess

að rannsaka hag lands og þjóðar og gera tillögur til umbóta. Bjarni Pálsson,

síðar landlæknir og Eggert Ólafsson ferðuðust einnig um landið laust eftir miðja öldina í sama skyni. Eggert samdi rit um ferðir þeirra félaga þar sem mikinn fróðleik er að finna um skógana á Íslandi.

Vegur Skúla Magnússonar landfógeta var þá mestur og eitt af umbótaáform-

um hans var að stofna til skógræktar í landinu. En þær tilraunir mistókust.

Nítjánda öldin hófst með Norðurálfuófriðnum mikla sem hafði örlagarík

áhrif hér sem annars staðar. Skógræktarhugsjónin lá í gleymsku um sinn. En

Inngangur | 11

ekki var langt um liðið á öldina er ýmsir áhrifamenn fóru að rita um skógrækt. Þeir bentu á þær afleiðingar sem eyðing skóganna hefði haft í för með sér. Nú

væri svo komið að síðustu skógarleifunum væri stefnt í beinan voða. Þess vegna yrði að gera eitthvað til að bjarga þeim frá tortímingu. Ekkert varð þó úr framkvæmdum fyrr en í lok aldarinnar. ◆

◆

◆

Aldamótunum 1900 var fagnað um gervallt Ísland. Skáldin ortu hvatningarljóð til þjóðarinnar. Vonir um batnandi hag mótuðu kynslóðina sem þá tók til

starfa og með henni hefst framfaraskeið í öllum greinum þjóðlífsins. Nokkrir einstaklingar höfðu ræktað tré í görðum sínum, náð góðum árangri og sýnt að gróðurskilyrði leyfðu ræktun trjáa.

Árið 1899 hófu danskir áhugamenn tilraunir með ræktun barrtrjáa

á nokkrum stöðum og héldu þeim tilraunum áfram fyrstu sjö ár aldarinnar.

Nokkru seinna var Ræktunarfélag Norðurlands stofnað en það hafði mikið áhrif, einkum norðanlands. Ungmennafélög voru stofnuð um líkt leyti víða

um land og tóku m.a. skógrækt á stefnuskrá sína. Árið 1907 voru sett á alþingi lög um skógrækt og varnir gegn uppblæstri lands fyrir forgöngu

Hannesar Hafsteins. Landssjóður tók kostnað af skógræktinni á sínar herðar.

Skógræktarstjóri var skipaður yfir allt landið en skógarvörður yfir hvern lands fjórðung.

Tilraunum með ræktun barrtrjáa var haldið áfram til ársins 1913 en þá var

þeim hætt og þráðurinn ekki tekinn upp aftur fyrr en eftir 1930. Starfssvið Skógræktar ríkisins verður nú tvíþætt: annars vegar friðun skógarleifa eins og fyrr, hins vegar fræsöfnun og uppeldi trjáplantna frá þeim stöðum á hnettinum

12 | Inngangur

þar sem loftslag er líkt og á Íslandi. Hér verða því tímamót í sögu íslenskra skógræktarmála.

Loks skal þess getið að Skógræktarfélag Íslands var stofnað á Alþingis-

hátíðinni 1930 og þjóðin minntist lýðveldis á Íslandi 1944 með stofnun Landgræðslusjóðs.

Brautin er þó aðeins mörkuð en verkefnin bíða okkar.

Þetta var árangurinn af hugsjónum íslenskra aldamótamanna sem skáldið

Hannes Hafstein lýsir í þessu erindi:

Sú kemur tíð, er sárin foldar gróa, sveitirnar fyllast, akrar hylja móa, brauð veitir sonum móðurmoldin frjóa, menningin vex í lundi nýrra skóga.

Inngangur | 13

1

Skólagarðar

Við köllum fram ímyndunaraflið og hugsum okkur að við séum stödd í skólagarði, þar sem við eigum að dveljast um tíma við nám og starf. Þessi skólagarður er

á margan hátt öðruvísi en þeir sem íslensk æska hefur kynnst hingað til. Við sjáum mismuninn þegar lengra er lesið.

Umhverfið er hlýlegt. Skjólbelti úr víði, greni og birki hlífa hinum smágerða

gróðri sem við erum að rækta. Hér sjáum við nokkrar trjátegundir í uppvexti

en auk þess runna, blóm, kálplöntur og rótarávextir og er öllu þessu snyrtilega fyrir komið. Jafnframt vinnunni er okkur kennt hið nauðsynlegasia til þess að geta skilið ræktunina og farið rétt að öllu.

Við byrjum á því að læra ofurlítið um líf trjánna í skólagarðinum en seinna

höldum við náminu áfram í Hallormstaðaskógi.

Gerð trjánna

Allar plöntur eru gerðar úr frumum. Utan um þær eru frumuveggir og innan þeirra er frymið en innst er frumukjarninn.

Í frymi grænu plantnanna er blaðgrænan. Hún er mest ofan til í blaðholdinu

og í henni fara fram mikilvægustu efnabreytingar plöntunnar.

Í hverju tré eru margs konar frumur sem skipa sér saman og mynda vefi

þess. Þar ríkir því verkaskipting eins og á sér stað í mannlegu samfélagi.

Skólagarðar | 15

Börkurinn eða barkarvefirnir verja tréð gegn hnjaski og varna útgufun.

Fyrir innan börkinn liggja sáldæðarnar sem eru myndaðar úr lifandi frumum.

Eftir þeim berst næring sú sem grænu kornin vinna úr loftinu. Viðaræðarnar eru aftur á móti gerðar úr dauðum frumum sem eru vel tengdar saman og gefa trénu styrk og sveigjuþol.

Innan undir sáldæðunum er vaxtarlagið sem er eingöngu lifandi frumur.

Við kynnumst starfi þess síðar. Þar fyrir innan er svo viðarvefurinn sem er

myndaður af dauðum viðaræðum og viðarfrumum. Innst er loks trjámergurinn.

Kolsýrunám

Trén eru lifandi verur eins og menn og dýr og þurfa þess vegna fæðu. Næringarefnin taka þau til sín úr jarðveginum og loftinu.

Á blöðum og barri trjánna eru smáaugu sem andrúmsloftið smýgur inn um.

En í loftinu er lítið eitt af koltvísýringi sem er samsettur af tveim frumefnum, kolefni og súrefni. Trén taka til sín koltvísýring úr loftinu en grænukornin vinna kolefnasambönd úr koltvísýringnum og vatni, svo sem sykur, mjölvi, tréni, olíur og fleiri lífræn efni.

Þessi mikilvæga starfsemi getur aðeins farið fram í nægilegri birtu og hita.

Allt líf á jörðunni á landi og í sjó á rætur sínar að rekja til þessara efna-

breytinga og eru því plönturnar undirstaða lífsins á hnetti okkar.

Öndun

Kolsýrunámið fer aðeins fram í hinum grænu hlutum plöntunnar í birtu og hita eins og fyrr greinir, en allir hlutar hennar anda jafnt á degi sem á nóttu, bæði rætur, stöngull og blöð.

16 | Skólagarðar

Trén anda að sér súrefni sem sameinast kolefnasamböndum en á þennan

hátt losnar orka sem þau nota til efnabreytingar og vaxtar. Öndunin er því andstæð við kolsýrunámið.

Öndun:

Súrefnið, sem plantan andar að sér, sameinast kolefnasamböndum hennar. Við það losnar orka, vatn og koltvísýringur.

Plantan léttist.

Kolsýrunám:

Úr kolefni og vetni myndar plantan lífræn efni, en súrefnið hverfur út í andrúmsloftið.

Plantan þyngist.

Öflun vatns og útgufun Vatn er trjánum lífsnauðsynlegt við fæðuöflunina. Þau afla þess úr jarðveginum með rótunum og með því berast næringarefnin til hinna ýmsu hluta trésins.

Eins er útgufun vatns frá trjánum nauðsynleg, því að hún örvar vökva-

strauminn og þar með flutning næringar um tréð. Útgufunin er mest frá laufi

og barri trjánna og hún verður því örari sem heitara er í veðri. Einnig örva vindar útgufunina að mun.

Venjulegast geta trén bætt sér allt það vatn sem frá þeim fer við útgufunina.

En sé hörgull á vatni í jarðveginum t.d. sakir langvarandi hita og þurranæðinga, þá er hætta á því að tréð geti ekki bætt sér missinn. Blöð þess linast og jafnvel visna og svo getur farið, að tréð deyi.

Öflun vatns

Ljósm.: óþekktur

Skólagarðar | 17

Öflun fæðu úr jarðvegi Jurtanæringarefnin leysast upp í vatni jarðvegsins og berast gegnum ræturnar og upp eftir viðaræðunum.

Næringarefnin sem trén taka til sín úr jarðveginum eru aðallega köfnunarefni,

fosfór og kalí. Af öðrum næringarefnum má nefna kalk, magníum, brennistein, járn og bór.

Fyrrgreind efni hverfa aftur til jarðar þegar grös sölna eða tré falla

og fúna. Öðru máli gegnir þegar land er slegið eða beitt, tré felld og flutt

brott úr skógunum. Þá fer jarðveginn að skorta sum þessara efna, einkum köfnunarefni, fosfór og kalí. En unnt er þá að bæta úr næringarskorti með áburði.

Plönturnar verða veikbyggðar og hætta að vaxa, ef jarðveginn vantar stein-

efni eða köfnunarefni. Þess vegna er oft nauðsynlegt að gefa ungum trjám og runnum áburðarskammt en gæta verður þess að hafa hann ekki stóran. Of mikil áburðargjöf hefur skaðleg áhrif og getur grandað smáplöntum.

Eitt hið vandasamasta við alla ræktun er því að skera úr um áburðarþörfina.

Köfnunarefni eykur vöxt blaða og sprota.

Fosfór og kalí örva rótarvöxt og flýta fyrir blómgun og aldinþroska.

Tré, sem fá næga næringu, verja henni ekki eingöngu til vaxtar, heldur safna

þau líka forðanæringu.

Í sólríkum sumrum safnast mikil forðanæring í trjánum til næsta árs. Vöxtur

þeirra fer því mjög eftir veðráttu undanfarins sumars.

Vöxtur trjánna

Á hverju ári bætist við hæð trjánna. Þetta sést best á furu og greni, því að

18 | Skólagarðar

krans af greinum vex út úr stofninum þar sem ársvöxturinn byrjar. Þess vegna er auðvelt að geta sér til um aldur ungra trjáa með því að telja greinakransana.

En á gömlum trjám eru neðstu greinarnar fallnar brott svo að þessi aldurs-

ákvörðun er ekki einhlít. Því er ókleift að segja til umaldur gamalla trjáa fyrr en þau hafa verið felld en þá má telja árhringana.

Ljósir og dökkir hringar skiptast á í viðnum eins og sjá má þegar tré hafa

verið felld. Þetta kemur af því að frumuskiptingin í vaxtarlaginu er mjög ör á vorin og viðurinn þá laus í sér og mjúkur. En er líða tekur á sumar verður

frumuskiptingin hægari og dekkri. Öll tré sem eru af tvíkímblaðaflokknum svo og barrtré, gildna með þvi að bæta við sig nýju vaxtarlagi ár hvert. Á veturna er hvíldartími trjánna.

Gott er að kunna skil á vexti plantna en við verðum einnig að muna að þær

eiga sitt ákveðna æviskeið.

Grænu plöntunun er skipt í þrjá flokka eftir lífsskeiði þeirra: einærar, tvíærar

og fjölærar plöntur.

Einærar jurtir spretta upp af fræi að vori, blómgast, fella fræ og deyja að

hausti. Til þessara jurta teljast mörg fegurstu sumarblómin sem ræktuð eru í görðum.

Tvíærar jurtir safna forðanæringu fyrra sumarið en hið síðara blómgast

þau, bera fræ og deyja að því loknu. Margar nytjajurtir teljast til þessa flokks, t.d. gulrófan og gulrótin.

Fjölærar plöntur eru þannig úr garði gerðar að þær geta lifað langa ævi og

eru trén langlífust en þau geta lifað áratugum eða jafnvel öldum saman.

Broddfuran sem margir kannast við hér á landi, getur þannig orðið allt

Skólagarðar | 19

að fjögur þúsund ára gömul. Hins vegar verður t.d. íslenska birkið aðeins um hundrað til eitt hundrað og fimmtíu ára gamalt.

Í skógunum þurfa að vaxa samtímis smáplöntur, ungur skógur, frætré og

fullvaxinn skógur í hæfilegum hlutföllum. Ef ungu trjáplönturnar ná ekki að þroskast, eyðast skógarnir smátt og smátt.

20 | Skólagarðar

2

Gróðursetningarferð

Í skólagarðinum skiptist á vinna og fræðsla jöfnum höndum allt sumarið.

Komið er fram í ágúst. Reitir okkar eru vel hirtir. Skjólbelti hafa verið klippt,

grasfletir slegnir í síðasta sinn og kantar skornir. Á morgun hefst nýr þáttur í

náminu. Við eigum að fara í gróðursetningarferð til Austurlands, í Hallormsstaðaskóg en þangað er ferðinni heitið vegna þess að þar er skógrækt á Íslandi lengst á veg komin.

Í Hallormsstaðaskógi Hallormsstaðaskógur er við Lagarfljót sunnanvert. Landslag er þar hæðótt

og víða nokkuð brattlent. Fjöllin suðaustur af Hallormsstað rísa allt að sex hundruð metra yfir sjávarmál og setja þau allmikinn svip á landslagið einkum Hallormsstaðaskóg.

Lögurinn, eða Lagarfljót öðru nafni, sígur þarna fram á leið til sjávar. Til að

sjá er vatnsfallið líkara firði eða stöðuvatni en venjulegu fljóti. Ískalt jökulvatnið

er gulgrænt á litinn og víða er það hyldjúpt. Svo lygn er þessi mikla móða á kyrrum sumardögum og svo mjúkar eru boglínur hennar í víkum og vogum að

landslagið allt fær mildan blæ og ljúfan. Á bökkum þessarar miklu jökulelfar og upp frá þeim hefur vaxið frægasti og mesti skógur á Íslandi.

Grös, blóm, jurtir og lynggróður einkenna jurtagróður Hallormsstaðaskógar

Gróðursetningarferð | 21

eins og annarra íslenskra birkiskóga. Gras- og blómlendi eru þar sem jarðvegur er frjór og rakur og virðist jarðrakinn hafa meiri áhrif á gróðurfarið en hæð yfir sjó.

Allt frá 1905 hefur Hallormsstaðaskógur notið meiri eða minni friðunar.

Innan skógræktargirðingarinnar eru sex hundruð og tuttugu hektarar lands, sem að mestu leyti er skóglendi.

Nú erum við stödd í Hallormsstaðaskógi. Við kynnumst hér nýjum heimi

og erum þó á Íslandi.Fyrsta daginn fáum við að vita hitt og þetta um fræ og meðferð þess.

Fræ

Öll skógrækt hér á landi er undir því komin að afla fræs af trjám sem vaxið

hafa við svipaða veðráttu og ríkir á Íslandi. Það er brýn nauðsyn að kunna skil á fræi trjánna og meðferð þess það eð á því veltur allt um framtíð skóganna.

Fræið þarf hæfilegt raka- og hitastig til þess að spíra. Um spírunartímann

verður því að hafa vakandi auga á sáðbeðunum. Einnig sækja fuglar mjög í

allt fræ en frost og sjúkdómar spilla því oft. Það er því vandasamt starf að sá trjáfræi og annast smáplöntur.

Lauftré eru dulfrævingar. Þau blómgast og bera fræ í flestum árum en oft

líða nokkur ár milli fræára barrtrjánna. Ef fræið á að ná góðum þroska, verður meðalhiti mánaðanna júní–september að vera allt að tíu stig á Celsíus.

Þess vegna ræður sumarhitinn mestu um útbreiðslu trjánna á norðurhveli

jarðar og hversu hátt þau vaxa til fjalla.

Reklatré. Flest algengustu lauftrén sem vaxa í norðanverðri Evrópu telj-

ast til reklatrjáa. Svo eru þau nefnd af því að blómin standa í reklum sem er

22 | Gróðursetningarferð

þéttstæð, einkynja blómskipun. Til reklatrjánna teljast m.a. birki, víðir og ösp.

Barrtré eru berfrævingar. Fræblöð þeirra standa þétt saman og mynda

köngla. Fræin liggja á milli fræblaðanna. Kvenblóm barrtrjánna oftast minni en karlblómin og standa tvö eða þrjú saman á greinarenda en karlblómin

standa í klasa umhverfis neðsta hluta sprotans. Kvenblómin mynda könglana.

Til barrtrjánna teljast meðal annars fura, greni og lerki.

Gróðrarstöðin

Grein af lerki Teikning: Egill Jónsson

Nú vinnum við um sinn í gróðrarstöðinni á Hallormsstað en þá kemur sér vel að hafa unnið í skólagarði fyrr um sumarið.

Allir sem kynnast vilja skógræktarstarfseminni verða að þekkja eitthvað til

gróðrarstöðva því að þær eru undirstaða íslenskrar skógræktar.

Gróðrarstöðin á Hallormsstað er alls átján þúsund fermetrar eða tæpar

sex vallardagsláttur að stærð. Hvergi sést yfir hana alla í einu því að henni er skipt í nokkra stóra reiti. Á hverju ári koma héðan um þrjú hundruð þúsund

trjáplöntur sem er plantað á ýmsum stöðum, einkum á Hallormstað og austanlands. Í stöðinni eru að jafnaði um ein og hálf milljón trjáplantna á aldrinum

eins til fjögurra ára. Rétt er að minnast þess þegar horft er yfir þessar breiður af ungum trjáplöntum að þeim er líkt farið og ungum börnum. Þær eru viðkvæmari fyrir hnjaski en fullvaxin tré.

Skógarplöntur í uppeldi nema nú um einni og hálfri milljón á ári. Margar

hendur þarf því til að planta þessu magni á sem skemmstum tíma þar sem íslenska sumarið er svo stutt.

Gróðursetningarferð | 23

Jarðvinnsla Jarðvegur í gróðrarstöð þarf að vera myldinn, hæfilega rakur og nokkuð sand-

borinn. Vinna þarf jarðveginn vel en til þess eru nú notuð ýmis vélknúin jarðvinnslutæki.

Sáning

Trjáfræi er ýmist dreifsáð eða raðsáð í beð. Fræið er misjafnt að stærð og gæðum og því er ekki alltaf sáð sama magni í hvern fermetra. Fara verður gætilega með það og gæta þess að spilla því ekki í meðförum. Trjáfræ er dýrt og oft

komið langan veg. Skógrækt rikisins fær m.a. fræ frá Alaska, Norður-Noregi og Rússlandi svo að nokkur helstu löndin séu nefnd.

Hirðing

Fjarlægja verður allt illgresi jafnóðum og það vex og sporna við sjúkdómum eftir mætti.

Vökvun

Vatn er nauðsynlegt öllum plöntum svo sem fyrr greinir. Því þarf að gæta þess

vel að hvorki fræ né plöntur þorni um of í beðum, því að þá er dauðinn vís.

Hættast er við ofþornun þegar sólfar er mikið og hlýindi. Þarf þá stundum að vökva daglega.

Dreifsetning Plönturnar eru að jafnaði látnar standa tvö ár í sáðbeði. Snemma vors eru

þær teknar upp, greitt gætilega úr rótum þeirra, þeim raðað í kassa og rakur

24 | Gróðursetningarferð

mosi lagður yfir ræturnar. Úr kössunum eru plönturnar dreifsettar, en þá er

þeim plantað í beð með fimm til tíu sentimetra millibili svo að þær fái nægilegt vaxtarrými. Í þessum beðum standa þær í tvö eða þrjú ár en þá eru þær orðnar svo stórar að þær eru hæfar til plöntunar.

Vetrarumbúðir

Öll þessi störf væru unnin fyrir gýg, ef ekki væri búið um plönturnar undir hinn umhleypingasama íslenska vetur. Er þetta gert með því að leggja lim yfir beðin og sand og mosa að plöntunum svo þær sviðni ekki undan vetrarstormum og í vorkuldum. Þetta er þó ekki einhlítt því að ávallt ferst eitthvað af plöntum, þrátt fyrir allan umbúnað.

Trjátegundir

Við sem erum svo lánsöm að dveljast sólríka vor- og sumardaga í skólagarði og

höfum nú vikudvöl í Hallormsstaðaskógi, hljótum bráðlega að verða fær um að veita öðrum leiðbeiningar. Við getum strax sagt þeim þetta:

Birki eða ilmbjörk hefur myndað skóg hér á landi ein allra trjátegunda. Á Suðurvesturlandi og um Vestfirði er birkið víðast lágvaxið kjarr en svæðið frá

Vestfjörðum að Eyjafirði er skóglaust með öllu. Í Þingeyjarsýslum eru allvíðlendir birkiskógar og kunnastur þeirra er Vaglaskógur, sem er einn beinvaxnasti

og fegursti birkiskógur landsins. Á Austur- og Suðausturlandi eru Hallormsstaðaskógur og Bæjarstaðaskógur frægastir en á Fljótsdalshéraði eru mörg

skóglendi. Á Suðurlandi eru skógarleifar í uppsveitum Árnessýslu; suður af Heklu, í Þórsmörk og Skaftártungu.

Gróðursetningarferð | 25

Birki þarf frjóan og rakan jarðveg ef það á að vaxa vel en það getur líka

haldið lífi við erfiðari aðstæður en flestar íslenskar plöntur. Það er ljóselskt og

þolir illa að standa í skugga. Stærstu bjarkir á Íslandi eru um 13 metrar á hæð.

Reyniviður myndar hvergi skóga en vex hér og hvar innan um aðrar trjá-

tegundir. Reynirinn verður allt að tíu metrar á hæð.

Auk íslenska reynisins eru þessar erlendu reyniviðartegundir: gráreynir,

Reyniviður

Ljósm.: óþekktur

silfurreynir og seljureynir.

Blæösp hefur fundist villt á fimm stöðum hér á landi og hefur verið ræktuð

nokkuð í trjágörðum. Meiri vonir eru tengdar við aspartegund þá sem kennd er við Alaska og flutt var þaðan í fyrsta sinn hingað til lands árið 1944.

Alaskaösp hefur nú verið reynd víða um land og vaxið mjög hratt. Aðeins

eitt kvæmi1 af henni hefur hingað til verið flutt til landsins en reyna þarf fleiri

því að vorhret hafa skemmt hana víða um Suðurland.

Alaskaösp þarf frjóan og rakan jarðveg, gott skjól og gras má ekki vaxa að

stofni hennar ef hún á að ná skjótum vexti.

Elri, hvítelri og rauðelri svipar til birkis og er af sömu ætt. Það hefur aðeins

lítið eitt verið ræktað í trjágörðum hér á landi og í tilraunaskyni í skóginum á Alaska ösp Teikning: Sigurður Jónsson

Hallormsstað.

Elri vex aðallega í rökum og djúpum jarðvegi, einkum meðfram ám og

lækjum. Það er útbreitt um Asíu, Evrópu og Norður-Ameríku og vex þar á norðlægum slóðum.

Hið merkasta við elri er að á rótum þess lifa sveppir sem vinna köfnunarefni

úr loftinu.

1

Kvæmi er notað sem þýðing á erlenda orðinu proveniens sem merkir uppruni.

26 | Gróðursetningarferð

Álmur, ættaður úr Norður-Noregi, hefur reynst vel hér á landi. Hann er

fremur bráðþroska í frjóum jarðvegi og er fremur stormþolinn. Álmur hefur verið notaður í skjólbelti með góðum árangri.

Hlynur er fallegt tré með stóra, fagurlagaða krónu. Hann er ræktaður sem

garðtré á nokkrum stöðum hér á landi.

Hlynur vex um Evrópu sunnan- og vestanverða og á Bretlandseyjum.

Enn mætti nefna ýmis lauftré og margar víðitegundir er vaxa í Hallorms-

staðaskógi og einnig skrautrunnar sem henta íslenskum staðháttum og notaðir eru í skrúðgarða. En þetta verður að nægja.

Lengi er verið að fara um skóginn, þótt aðeins lauftrén séu skoðuð.

Nú líður að kvöldi og við verðum að halda heim á leið.

Við Kerlingará er numið staðar hjá björk nokkurri sem nú er orðin gömul

og feyskin. Sagan segir að einhverju sinni hafi Páll Ólafsson skáld mælt þessi orð til hennar er hann fór þar um veg:

Gott átt þú, hrísla’ á grænum bala, glöðum að hlýða lækjarnið.

Árla næsta morguns, áður en vinna hefst, byrjum við að skoða barrtrén og

fræðast um líf þeirra. Við förum inn í Guttormslund sem er vísir að fyrsta barr-

skógi á Íslandi og þar segir skógarvörðurinn okkur frá lerkinu og ræktun þess.

Hér sannast, að sjón er sögu ríkari.

Síberískt lerki Ljósm.: óþekktur

Síberískt lerki hefur verið ræktað á nokkrum stöðum um alllangt skeið

og er því meiri reynsla fengin um vöxt þess við íslenskar aðstæður en flestra annarra barrtrjáa.

Gróðursetningarferð | 27

Lerkið er ljóselskt tré og er mjög hraðvaxta i æsku. Það vex í alls konar

jarðvegi en nær bestum þroska í frjórri jörð eins og flest önnur tré.

Lerki er kjörviður og er notaður í vönduð hús, báta og bryggjur. Bændur

hafa sóst mjög eftir lerkistaurum úr Hallormsstaðaskógi í girðingar af því að

slíkir staurar taka öðrum fram að gæðum. Rauðaviðurinn sem svo var nefndur á rekafjörum áður fyrr, var lerki.

Lerki er meginlandstré. Þess vegna er áhersla lögð á ræktun þess í innsveit-

Rauðgrenitré Ljósm.: óþekktur

um norðan- og austanlands þar sem úrkoma er lítil.

Næst er ferðinni heitið að Jökullæk til að skoða rauðgrenitré. Þessi tré eru

mjög fögur og hafa náð ágætum þroska. Hæstu tré eru yfir 13 m á hæð.

Rauðgreni vex um Norður-Evrópu. Um aldamót var farið að planta því í

Tromsfylki í Noregi, jafnvel á stöðum sem eru fimm hundruð kílómetrum norðar en Ísland og þar eru nú gróskumiklir rauðgreniskógar.

Hér á Hallormsstað hefur verið plantað talsverðu rauðgreni hin síðari ár.

Rauðgreni hefur náð góðum vexti víða um land en því verður að velja skjól-

ríka staði, helst í halla og það gerir miklar kröfur til jarðvegs, einkum að hann

sé vel rakur. Árlega er flutt til Íslands töluvert af dönsku rauðgreni sem notuð eru í jólatré. Ekki munu líða mörg ár þar til Íslendingar fá nóg af jólatrjám úr íslenskum barrskógum. Það sáum við hér á Hallormsstað.

Nú er snúið við og numið staðar á Atlavíkurstekk þar sem ýmsar erlendar

trjátegundir vaxa.

Hér stendur nú um tuttugu ára hvítgreni sem dafnað hefur allsæmilega.

Heimkynni hvítgrenis er Norður-Ameríka.

Frá Atlavíkurstekk er haldið út í Mörk sem er kunnasti staðurinn í Hall-

ormsstaðaaskógi. Þar er gróðrarstöðin, þar voru fyrstu tilraunirnar gerðar með

28 | Gróðursetningarferð

ræktun erlendra barrtrjáa og standa þar mörg fögur og hávaxin tré frá þeim tíma.

Blágreni er sú tegund barrtrjáa sem einna fyrst var gróðursett á Íslandi.

Í Mörkinni á Hallormsstað standa nokkur tré sem eru yfir hálfrar aldar

gömul. Þau hafa vaxið vel og lofa góðu um ræktun blágrenis á Íslandi.

Blágreni hefur verið gróðursett á nokkrum stöðum hin síðari ár, m.a. hafa

nokkrar þúsundir plantna vaxið upp af fræi blágrenitrjánna í Mörkinni.

Blágreni er upprunnið í Klettafjöllum Norður-Ameríku.

Lýsishóll nefnist svæði utarlega í skóginum og þarna eigum við að byrja að

planta. Hér fer saman mikil gróska, fagurt útsýni og fjöldi erlendra trjátegunda sem fróðlegt er að kynnast. Við nemum staðar hjá sitkagreni fyrir neðan Fálkaklett og hlustum á útskýringar þeirra sem vita meira en við.

Sitkagreni er bráðþroska trjátegund og þrífst best í loftslagi þar sem úrkoma

og loftraki er mikill. Það er útbreitt um vesturströnd Norður-Ameríku, allt norður í Alaska en það vex sjaldan meir en hundrað kílómetra frá sjó.

Af þessu sést að sitkagreni þolir vel sjávarseltu og raka og ætti því að vera

hentug trjátegund fyrir eyland þar sem veðurskilyrði eru áþekk og í Alaska.

Sitkagreni hefur verið gróðursett í tilraunaskyni á Hallormsstað en þar er

of þurrviðrasamt fyrir það.

Auk fyrrgreindra trjátegunda vaxa svartgreni og broddgreni í Hallormsstaðaskógi.

Þá vaxa hér einnig nokkrar tegundir af þin: Síberíuþinur, balsamþinur, hvítþinur og fjallaþinur en hann er vænlegastur til ræktunar hér á landi af þessum tegundum.

Fjallaþinur er hið fegursta garðtré og vinsælt jólatré.

Loks er skylt að nefna marþöll og fjallaþöll en lítil reynsla er enn fengin um

þroska þeirra við íslenska staðhætti.

Gróðursetningarferð | 29

Útsýni er fagurt af Lýsishól. Í björtu veðri ber Snæfell við loft yfir sunnan-

verðu Lagarfljóti. Fljótið býr yfir sérstæðum töfrum á kyrru kvöldi síðsumars í þann mund er bregða tekur birtu.

En þó verður að halda heim. Staðnæmst er við Vínlæk, dálitla lind í Gatna-

skógi. Þar nema allir staðar sem leið eiga um skóginn.

Skógarvörðurinn fer með okkur niður í Mörk, áður en við byrjum að vinna

næsta dag og sýnir okkur ýmsar furutegundir.

Skógarfuran er með elstu barrtrjám heims. Hún vex um alla Norðurálfu allt

frá Suður-Evrópu til nyrsta héraða Noregs og austur að Kyrrahafi.

Skógarfuran hefur verið gróðursett í Hallormsstaðaskógi og fræ fengið frá

ýmsum stöðum í Noregi og Svíþjóð. Hún er með nægjusömustu trjám en samt

sem áður hefur ræktun hennar á Íslandi gengið misjafnlega. Orsökin er sú að

skjaldlús sækir á hana og gengur oft svo nærri henni að ungar plöntur deyja.

Aðrar eru að veslast upp í mörg ár. Örfáar standa þó af sér lúsina og sumar ná sér aftur eftir langan tíma.

Elstu skógarfururnar á Hallormsstað voru gróðusettar um 1909 og eru

nokkrar þeirra orðnar að fallegum trjám.

Fjallafuran er oftast margstofna runni, sem getur orðið allt að því fimm

metra hár. Danir höfðu ræktað fjallafuru á jósku heiðunum í tugi ára áður en skógrækt hófst á Íslandi. Þess vegna var hún flutt hingað til lands, jafnskjótt og byrjað var á skógrækt hér.

Fjallafura er ennþá nægjusamari en skógarfura og þar sem hún vex bætir

hún jarðveginn og eykur frjósemi hans. Stundum ber hún hér fullþroska fræ og hefur sáð sér út af sjálfsdáðun. Heimkynni fjallafurunnar eru í Alpafjöllum.

Bergfura er náskyld fjallafuru en sá er munur á þeim að bergfuran vex upp af

30 | Gróðursetningarferð

einum stofni og verður alt að því tíu metra hátt tré. Hún bætir jarðveginn á sama hátt og fjallafuran. Bergfura vex hátt yfir sjó í Alpafjöllum og Pýreneafjöllum.

Broddfura er háfjallatré og er mjög seinþroska. Hún verður aldrei stórvaxin

fremur en bergfuran, er jafnvel ennþá harðgerðari og á Hallormsstað hefur hún borið þroskað fræ á hverju ári í meir en áratug. Broddfuru var sáð í Mörkina á árunum 1903–1906 og eru þar nú nokkrir tugir trjáa frá þessum árum.

Stafafura var ekki gróðursett á Hallormsstað fyrr en 1940. Þá voru fáeinar

plöntur settar niður á Atlavíkurstekk. En á síðari árum hefur hún verið sett víða um land og dafnar yfirleitt vel. Hún er harðger, hraðvaxta og hefur borið hér þroskað fræ.

Heimkynni stafafurunnar eru vesturhéruð Norður-Ameríku.

Lindifura vex í fjöllum Mið-Evrópu og austur um alla Asíu. Til hennar var

sáð á Hallormsstað og víðar á árunum 1903–1906. Í Mörkinni standa nú um hundrað lindifurur á víð og dreif og hafa sumar þeirra náð ágætum þroska.

Lindifuran er eitt hið fegursta tré með löngu og mjúku barri og standa fimm

nálar ávallt saman í knippi.

Við höfum nú skoðað helstu útlendu trjátegundirnar á Hallormsstað og

vinnan verður æ skemmtilegri. Skógurinn er heill ævintýraheimur og við hlökkum til hvers dags því að alltaf gerist eitthvað nýtt.

Við hættum vinnu í þetta sinn, setjumst í hvirfingu og tökum lagið. Ljóð

Laxness um skóginn varð fyrir valinu í þetta skipti: Bláfjólu má í birkiskógi líta.

Blessað sé norðurhvelið, sem mig ól!

Hallormur, má þá ei til einhvers nýta þinn unga vin á nýjum sparikjól, . . .

Gróðursetningarferð | 31

3

Jarðvegur

Skógurinn er töfraheimur sem margir láta sér nægja að hrífast af en færri hafa kynnt sér.

Við skulum enn ganga út í skóg, virða fyrir okkur blóm og grös, fræðast um

líf þeirra og sambúð þeirra við skóginn.

Frjómoldin er ein mesta auðlind hvers lands. Hún er kvik af lífi. Þar eru

heimar ótal tegunda af smádýrum, gerlum og sveppum. Þessar lífverur breyta leifum plantna og dýra í næringu handa nýjum gróðri og stuðla að aukinni

frjósemi. Þar sem hlýju og skjóls nýtur, búa þessar lífverur við betri lífskilyrði en á berangri og því eykst frjósemin á slíkum stöðum.

Ef til vill er brýnna fyrir Íslendinga en nokkra aðra þjóð sem fæst við skóg-

rækt að gera sér grein fyrir þessu því að landið liggur langt í norðurvegi og má

heita skóglaust eins og nú er komið. En þegar skógarnir hurfu, þvarr skjólið sem

þeir veittu og jafnframt minnkaði frjósemi landsins og gróðurbreytingar fylgdu í kjölfarið. Við þurfum að hafa þetta í huga og velja um sinn til skógræktar þá staði, svæði eða héruð sem hagstæðust eru fyrir trjágróður.

Slíkir staðir eru margir eins og reynslan hefur þegar sannað.

Við skulum drepa á nokkuð atriði sem miklu máli skipta þegar land er valið

til skógræktar:

Tré vaxa yfirleitt betur í halla en á flatlendi. Þar seytlar súrefnisríkt jarðvatn

Jarðvegur | 33

í sífellu um efstu lög jarðvegsins, flýtir fyrir rotnun jurtaleifa og þar verður jarðvegur frjór og gljúpur.

Trén þurfa skjól fyrir þurrustu vindáttinni. Helst ætti að velja trjálundum

stað í halla mót suðvestri þar sem staðhættir leyfa.

Undir hömrum er skjól og bergið varpar frá sér hita, jafnvel eftir sólsetur.

Auðveldast er að átta sig á gæðum jarðvegs með því að athuga gróðurhverfin. Í skógivöxnum löndum eru hæð og aldur trjáa notuð til að dæma um grósku

skógræktarsvæða. Síðan er vaxtarstöðum skipað í gróskuflokka.

Hér á landi er þessu á annan veg farið, þar sem við eigum aðeins birkiskóga

sem sætt hafa misjafnri meðferð um langan aldur. En samt getum við haft hliðsjón af þessu. Hallormsstaðaskógi hefur nýlega verið skipt í þrjá gróskuflokka og gróðurhverfin síðan flokkuð eftir þeirri skiptingu. Þetta hefur auðveldað

staðarval fyrir ýmsar erlendar trjátegundir og gefið þar með von um betri og árvissari vöxt.

Í fyrsta og besta gróskuflokknum vaxa elftingar, reyrgresi og ýmsar blóm-

plöntur. Í slík gróðurhverfi er grenitegundum, þin og lauftrjám plantað. Í öðrum

flokki vex língresi, bugðupunktur ásamt bláberja- og hrútaberjalyngi. Þar er aðallega plantað lerki. Kræki- og sortulyng lendir svo í þriðja og lakasta grósku-

flokknum. Furutegundunum er valinn þessi flokkur, enda fá þær fegurstan vöxt í ófrjórri jörð.

Á bersvæði, þar sem land er beitt um langan tíma, hverfa flestar blóm-

plöntur. Allerfitt er því að dæma um grósku slíks lands. En eftir nokkurra ára friðun skjóta blómplönturnar upp kollinum á nýjan leik. Allr kannast við þetta

úr laufskógagirðingum víðs vegar um land. Blágresi, brennisóley, brönugrös, fjalldalafífill, maríustakkur og umfeðmingur vaxa t.d. aðeins í frjórri mold. Þar

34 | Jarðvegur

sem raki er mikill vaxa geithvönn og mjaðurt. Gróðurhverfi, þar sem mest ber á

heilgrösum, reyrgresi og elftingum er yfirleitt gott skógræktarland. Kræki- og sortulyng, svo og ýmsar blómplöntur, svo sem holtasóley, blóðberg, geldingahnappur, gulmaðra, lambagras og holurt vaxa helst í frjóefnasnauðu landi. Í

tirjóttu og þurru mólendi ber oft mest á þursaskeggi og móasefi, en varhugavert er að taka slíkt land til skógræktar nema bylta því fyrst og bera í það lífrænan áburð. Mýrlendi þar sem ýmsar starir vaxa, getur loks orðið ágætt til skógræktar

ef það er hæfilega þurrkað. Þar bíða mikli verkefni. Í mörgum skógræktargirðingum eru leirflög, melar og rofabörð. Í slíkt land má ekki gróðursetja tré nema rækta jafnhliða annan gróður, til dæmis lúpínur.

Lúpínur

Ljósm.: óþekktur

Plöntun

Fátt virðist einfaldara en setja niður trjáplöntur. En þetta verk verður að leysa af hendi af nákvæmni og fyllstu alúð. Annars er allt unnið fyrir gýg.

Oft heyrist því fleygt að trjáplöntum sé víða holað niður í flaustri og þar

við látið sitja.

Sannarlega má ekki kasta til þess höndum að planta trjám. Sakir hroðvirkni

hafa margar plöntur farið forgörðum, margfalt fleiri en þær sem deyja af öðrum orsökum, t.d. í þurrki, frosti og illri meðferð í upptöku eða við flutning.

Hvenær á að planta?

Plöntun getur hafist þegar snjóa leysir á vorin og jafnvel áður en frost er úr jörðu. Þá er jarðrakinn mestur. Halda má verkinu áfram til miðs júní

þegar tíð er vætusöm. En þá er vissara að hætta plöntuninni í bili. Mesta hitatíma­bil sumarsins er þá framundan og jarðvegurinn farinn að þorna.

Jarðvegur | 35

Í byrjun ágúst má venjulega hefjast handa á nýjan leik en hætta aftur í lok

þess mánaðar. Þó má halda áfram nokkru lengur ef gróðursett er inni í skógi eða kjarr­lendi.

Staðarval

Enginn skyldi hefja trjáplöntun fyrr en hverri tegund hefur verið valinn staður og reiknað út hve mikið land fer undir væntanlega plöntun. Þetta þarf að gera

áður en plönturnar eru pantaðar svo tryggt sé að hver tegund fái jarðveg við sitt hæfi. Flokkun á landi eins og sagt er frá í kaflanum um jarðveg og grósku kemur í veg fyrir að menn panti óhentugar trátegundir.

Útvegun plantna

Þá kemur að því að útvega plöntur en þær verður að panta tímanlega frá næstu

gróðrarstöð. Ef gróðursetja á greni mega plönturnar ekki vera yngri en fjögurra

ára. Stærð og aldur plantnanna verður þó ætíð að miða við vaxtarskilyrði á staðnum. Þar sem grasvöxtur er mikill skal eingöngu planta stórum og þroskamiklum plöntum. Ekki sakar að skýra frá plöntunarstað, ástandi girðingar, landstærð og landgæðum um leið og plönturnar eru pantaðar svo að skógarverðir eigi auðveldara með að átta sig á verkinu og gefa leiðbeiningar.

Vinnutilhögun

Alla vinnu verður að skipuleggja mjög vel áður en plönturnar koma á áfangastað.

Verkfæri

Ljósm.: óþekktur

36 | Jarðvegur

Verkfæri þurfa að vera næg og góð og útvega þarf eftirfarandi áhöld í tæka tíð: bjúgskóflur, haka, stunguskóflu, þjalir, trjáklippur, beittan hníf, plöntupoka, snúrur og hæla eða merkjaflögg.

Allt á að vera komið á staðinn áður en plönturnar koma svo að verkið geti

hafist án tafar.

Þegar plöntur koma á áfangastað skulu þær strax leystar úr umbúðunum,

greiddar varlega í sundur og síðan settar í rásir.

Rásirnar skulu vera á skuggsælum og skjólgóðum stað. Þannig má geyma

plöntur í nokkra daga. Ef sólfar er mikið er nauðsynlegt að breiða yfir þær en forðast skal að vökva þær um of.

Verkfæri

Hér á landi eru einkum notuð tvenns konar verkfæri við plöntun.

1. Bjúgskófla. Hún er aðallega notuð þar sem jarðvegur er ekki grýttur.

Fljótlegt er að planta með þessu verkfæri og getur vanur maður sett niður sjö til átta hundruð plöntur með því á einum degi í góðu landi.

2. Plöntuhaki. Hann er notaður þar sem land er grýtt. Nokkru seinlegra og

erfiðara er að planta með haka en bjúgskóflu.

Hvernig á að planta?

Trjáplöntur eru settar niður á mismunandi hátt. En eitt verður ávallt að hafa hugfast þegar planta er handleikin: Hún er lifandi!

Hér á landi er mestallt trjáfræ innflutt og kostnaður við plöntuuppeldi mikill.

Þess vegna er hver planta mikils virði.

Því er brýn nauðsyn að sá sem plantar minnist þess ávallt að án vandvirkni

hans er einskis árangurs að vænta.

Þessar aðferðir eru algengastar við plöntun:

Jarðvegur | 37

1. Plantað við lóðréttan holuvegg a) Bjúgskófla Hola er stungin eins og með venjulegri skóflu. Bjúgskófla er þannig gerð að

stinga þarf aðeins á tvo gagnstæða vegu þannig að moldarhnaus liggur laus á skóflunni í seinni stungu. Þess verður umfram allt að gæta að annar veggur

holunnar sé lóðréttur. Plantan er sett niður í holuna, lögð að lóðrétta veggn-

um og greitt úr rótum hennar. Síðan er hnausunum ýtt af skóflublaðinu ofan í

holuna þannig að hann falli í fyrri skorður og loks er stigið á hann með öðrum fæti svo að plantan sitji vel föst.

Komi það fyrir að rætur plantna séu langar svo að þær bögglist í botni hol-

unnar, verður að rótstýfa með beittum hníf eða trjáklippum. b) Haki

Þegar haki er notaður við plöntun er grasrótin höggvin af 20x20 sentimetra fleti

og hola gerð með hakablaðinu þannig að einn veggur hennar verði lóðréttur, moldinni rótað upp úr holunni með hakablaðinu og mulin, ef með þarf.

Þessi plöntun er að því leyti frábrugðin hinni fyrri að besta gróðurmoldin er

nú sett næst rótum plöntunnar, grasrót fjarlægð og áburðargjöf því auðveldari.

Sjálfsagt er að planta með haka þar sem land er grýtt eða grasvöxtur mikill.

Plöntuhaki Ljósm.: óþekktur

Eftir plöntun skulu greni og furutegundir standa jafndjúpt og þær stóðu í

græðireit en lerki og lauftrjám nema birki, reyni og elri skal planta nokkru dýpra.

2. Plantað með útflattri rót

Grenitegundum er stundum plantað á þennan hátt og er þá haki notaður. Gras-

rótin er höggvin af eins og getið er um hér að framan. Síðan er jarðvegur losaður

38 | Jarðvegur

niður í sjö sentimetra dýpt og honum rótað upp úr flaginu með hakanum, Þá

er plantan tekin, sett ofan í jarðsárið og greitt úr rótum hennar til allra hliða.

Besta gróðurmoldin er lögð á hvolf kringum plöntuna. Ef þjappað er hæfilega að plöntunni með öðrum fæti á hún að hafa nægilega festu í moldinni.

Plantað með haka.

Teikning: Jónas Þór Jónsson

3. Garðplöntun Alldjúp hola er þá grafin með venjulegri stunguskóflu, lífrænn áburður settur í botn holunnar og honum blandað saman við jarðveg. Þá er plantan tekin og

henni haldið í miðri holu á meðan greitt er úr rótum og holan fyllt emð mold.

Að lokum þarf að stíga þéttingsfast í kringum plöntuna svo að hún sitji föst. Á þennan hátt eru stórar plöntur yfirleitt settar niður.

Við höfum nú rifjað upp ýmislegt sem okkur er kennt um plöntun en við

höfum ekki enn minnst á hvernig vinna okkar í skóginum fer fram.

Við byrjum á því að taka nokkra tugi trjáplantna úr beðinu sem þær hafa

vaxið í, setjum þær í kassa eða plöntustamp og förum með þær út í Lýsishól.

Þar eru plönturnar settar niður eins og fyrr segir. Ráðstafanir eru gerðar til

þess að rætur plantnanna þorni ekki, hvorki í upptöku né við plöntun og strangt eftirlit haft með því. Fyrst í stað er ætlast til að tveir vinni saman og setji niður og gangi frá einni plöntu á mínútu. En afköstin vaxa með aukinni leikni.

Okkur er skipt í fimm manna hópi og gert ráð fyrir að hver hópur setji niður

Garðplöntun

Ljósm.: óþekktur

Jarðvegur | 39

til jafnaðar áttatíu plöntur á klukkustund. Einn úr fimm manna flokknum er

verkstjóri sem fylgist með því ásamt kennaranum, að vandlega sé plantað. Við vinnum þá af kappi í tuttugu mínútur en síðan er hvíld í tíu mínútur. Sá tími er notaður til að fræða okkur um skógrækt en stundum njótum við einnig

hvíldarinnar eins og okkur best lystir. Vinnum síðan enn í tuttugu mínútur og aftur er tíu mínútna hvíld. Þannig koll af kolli.

Hér hafa snúrur verið strengdar og ætlast er til að plantað sé meðfram þeim

svo að bil milli plönturaða sé jafnt. Þá er lerki og greni sett í plöntupokana og vinnan hefst skipulega.

Plantað er í brekku og við byrjum neðst. Þegar lokið er við að planta með

hverri snúru er hún færð til. Bil milli þeirra er haft um 1,50 m og á milli plantnanna er haft svipað bil. Þó verður að gæta þess að velja bestu staðina fyrir

plönturnar þótt gert sé ráð fyrir þessu millibili og planta hvorki á þúfnakolla

né í dældir milli þúfna, þar sem hætta er á að vatn safnist fyrir. Ekki má heldur setja í flög eða melfláka.

Unglingarnir planta af krafti og stinga fyrst fyrir með bjúgskóflu eða haka.

Þeir gæta þess að taka plönturnar ekki úr pokunum fyrr en holan er fullgerð.

Annars þorna ræturnar. Þeir varast einnig að sólin nái nokkuð að skína á ræturnar.

Í fyrstu eru þeim mislagðar hendur en æfast fljótt. Sumir eiga erfitt með að

festa plönturnar nægilega, nokkrir böggla ræturnar og aðrir setja plöntuna of djúpt. En það verður hverjum að list sem hann leikur.

Þannig líður dagurinn og brátt er vel unnu dagsverki lokið. Við göngum frá

plöntum og áhöldum og hver hreinsar mold af sínu verkfæri.

Við höfðum nú plantað nokkrum þúsundum trjáa í skóginn. Eftir tutt-

40 | Jarðvegur

ugu ár getum við vonandi sagt eins og Stephan G. Stephansson í kvæðinu Í Nýjaskógi:

Nú prýða sig hæðirnar tvítugum trjám.

– Í tirjunum grúfðu þær sviðnar og auðar er kynni vor hófust, frá kolli o´n að tám með kvikuna bera og vorgróður-snauðar.

Þetta erindi á þó enn betur við þegar við förum að planta í skóglaust land.

Til minnis

1. Farið gætilega með rætur plantnanna og látið þær hvorki þorna né sól skína á þær.

2. Geymið aldrei plöntur í umbúðum dægurlangt, hvorki utanhúss né innan.

3. Hellið aldrei vatni á rætur trjáplantna og dýfið þeim því síður niður í vatn.

4. Kynnið ykkur nákvæmlega hve djúpt á að setja hverja trjátegund.

5. Greiðið vel úr rótum plantnanna og skerið heldur af þeim lengstu með beittum hníf en að láta þær bögglast í holunni.

6. Látið ætíð bestu gróðurmoldina falla næst rótunum við plöntun.

7. Farið gætilega með áburð og látið tilbúinn áburð aldrei snerta ræturnar.

8. Skiljið aldrei eftir djúpa laut við plöntuna að plöntun lokinni.

9. Forðist að planta í þurranæðingi eða breyskjuhita.

10. Fylgist vel með vexti plantnanna fyrstu árin eftir plöntun og setjið nýjar plöntur í stað þeirra sem deyja.

Jarðvegur | 41

4

Girðingar

Einn daginn hættum við vinnu fyrr en endranær.

Úti við Hafursá eru menn að lagfæra skógræktargirðinguna og endurnýja

nokkurn hluta hennar. Við skulum skreppa þangað. Það á að sýna okkur hvernig verkið er unnið og hvernig svona girðingar eigi að vera. Við eigum sem sé að kynnast flestu sem lýtur að skógrækt.

Girðingar skal vanda vel því að þær eiga að standa lengi. Fyrst þarf að velja

besta girðingarstæðið, því næst útvega gott efni og í þriðja lagi setja niður trausta

hornstaura og máttarstólpa á réttum stöðum. Þá er net og gaddavír strengt á

þessa staura en grennri staurar reknir niður á eftir og girðingin einnig reist á

þá. Skógræktargirðingar eru rúmur metri á hæð, sjaldan yfir hundrað metrar milli máttarstólpa og tíu metrar á milli venjulegra staura. En á milli þeirra eru negldar tvær renglur á girðinguna til að treysta hana. Ganga þarf sérstaklega vel frá hlið-, máttar- og hornstólpum.

Jarðýtur eru stundum notaðar til að jafna girðingarstæði svo að auðveldara

sé að beita vélknúnum tækjum við verkið og létta flutninga efnis. Ekki þarf að hlaða undir slíkar girðingar.

Okkur þótti gaman að sjá vinnubrögð girðingarmannanna við Hafursá því

að svona vinnu höfðum við ekki áður séð. En hitt þótti okkur merkilegt að þarna voru eingöngu notaðir lerkistaurar úr Hallormsstaðaskógi. Við höfðum

Girðingar | 43

einmitt verið að planta lerki og okkur fannst það öðlast meira gildi við þessa sjón.

Hvað gæti þjóðin sparað mikið ef hún ræktaði nógan efnivið í girðingastaura

í landinu sjálfu, og hvað gætu margir unglingar fengið sumarvinnu við þessa ræktun?

Samt er hið mikilvægasta enn ótalið. Við hugsuðum til allra litlu plantnanna

í skóginum. Þær myndu flestar tortímast og aldrei verða að trjám ef landið væri ógirt.

Við biðjum því alla að taka höndum saman og muna: ♣ að loka alltaf hliði á eftir okkur

♣ að klifra ekki að óþörfu yfir girðingar

♣ að klippa aldrei sundur girðingar til þess að komast leiðar okkar með farartæki.

44 | Girðingar

5

Skógrækt

Áður en við förum frá Hallormsstað, skulum við biðja skógarvörðinn að koma

með okkur út að Ormsstöðum. Þar er margt merkilegt að sjá: Hér er svæði sem nýlega hefur verið ræst fram og hér er nýtt að læra um skóginn og ræktun hans.

En svo oft erum við búin að nefna skógrækt að orðið er farið að skýra sig

sjálft. Við erum hætt að hugsa um hvað í því felst. Og því leggjum við þessa

spurningu fyrir skógarvörðinn að leiðarlokum: “Hvað merkir orðið í raun og veru? Hverju eigum við að svara ef við erum spurð?”

Skógrækt merkir ræktun skóga í þeim tilgangi að afla viðar. Er þá ýmist

átt við ræktun eldri skóga eða gróðursetningu trjáplantna þar sem ekki var

skógur fyrir. Skógræktin mótast aðallega af tvennu, annars vegar fjárhagshliðinni en hins vegar af þvi hvaða trjátegundir skuli rækta án þess að frjómáttur jarðvegsins þverri.

Framræsla

Súrefni er nauðsynlegt öllum gróðri. Trén taka til sín súrefni bæði gegnum rætur,

barr og blöð. En þegar kyrrstaða er á vatni í jarðvegi verður hann snauður að

súrefni. Þar að auki er mjög blautur jarðvegur tyrfinn og kaldur og loftið því svalt sem liggur að honum.

Í slíkum jarðvegi vex trjágróður illa og vöxtur trjánna verður óeðlilegur þar

Skógrækt | 45

til landið hefur verið ræst fram. Þetta sést mjög greinilega í mýrunum fyrir ofan Ormsstaði. Þær voru skóglausar áður en þær voru ræstar fram.

Sáning

Skógurinn yngir sig upp af sjálfsdáðun þegar trén hafa náð vissum aldri og borið fræ. Einnig er unnt að sá til skóga þar sem nóg er af góðu og ódýru fræi.

Plöntun Við höfum áður rætt um plöntun trjátegunda. En hér er rétt að minnast á

eftirfarandi atriði. Annaðhvort verður að sá trjáfræi eða setja niður plöntur þar sem skóglaust land er tekið til skógræktar. Vilji menn taka upp ræktun

trjátegunda sem ekki eru fyrir verður að gera hið sama. Síðari aðferðinni er oftast beitt og liggja til þesss margar ástæður. Meðal annars er trjáfræ mjög dýrt og torfengið en við sáningu þarf margfalt magn.

Umhirða

Þótt fjöldi trjáplantna hafi verið settur niður má enginn halda að verki sé lokið

og aðeins þurfi biðlund þar til skógurinn er fullvaxinn. Alls konar óhöpp geta komið fyrir fyrstu árin eftir plöntun, einkum þó á berangri.

Mikill grasvöxtur dregur mjög úr vexti alls trjágróðurs. Hann rænir ljósi,

hita, raka og næringu frá hinum ungu, viðkvæmu trjáplöntum og tefur eðlilegan

vöxt þeirra. Sömu áhrif hafa birkiteinungar sem mynda þétta runna umhverfis ungar barrplöntur.

Því er nauðsynlegt að halda grasvexti og birkisprotum í skefjum eins og

46 | Skógrækt

frekast er unnt. Fylgjast þarf með því hvort sjúkdómar eru í trjám og fjarlægja þegar þau tré sem sjúk eru.

Loks geta vor- og hausthret tortímt ungplöntum og verður þá að fylla í

skörðin ef vanhöld eru mikil.

Grisjun

Grisjun er einn veigamesti þáttur skógræktar. Með henni getur skógræktarmaðurinn haft áhrif á vöxt og þroska skógarins. Með öxi og sög mótar hann skóginn að vild sinni.

Grisja þarf skóginn þegar hann verður of þéttur og greinar trjánna ná saman.

Sé það ekki gert í tíma verða stofnarnir mjóir og trjákrónur litlar. Auðskilið er að lítil trjákróna á stóru tré megnar ekki að afla því nægrar fæðu svo að tréð hættir að dafna. En grisjun er hið vandasamasta starf og ætti enginn að vinna að henni fyrirhyggjulaust.

Skógrækt | 47

6

Óvinir skógarins

Eftir vikudvöl í Hallormsstaðaskógi getur ekki hjá því farið að við höfum komið í Atlavík. Við skulum skreppa þangað enn einu sinni áður en við höldum burt frá Hallormsstað.

Atlavík er lítil vík innarlega í Hallormsstaðaskógi upp frá Lagarfljóti. Tær

lækur liðast niður víkina um sléttar grundir grasi grónar, vaxnar kjarri hér og

þar. Til beggja handa eru háir, skógivaxnir ásar. Víða sér í nakta hamraveggi sem teygja sig fram að fljótinu, mynda víkina og veita henni skjól.

Atlavíkur er getið í Landnámu og Droplaugarsonasögu og segir þar að

Graut-Atli hafi numið þarna land og búið í Atlavík. Enginn veit nú lengur hvenær byggð lagðist þarna niður.

Síðan Hallormsstaðaskógur var friðaður hefur Atlavík orðið fjölsóttur

ferðamannastaður, því að landslagið er fagurt og einkennilegt. Tjaldstæði

eru þarna mörg og góð. Á sumrin er Atlavík vinsælasti samkomustaður Austfirðinga.

Í þetta sinn förum við til Atlavíkur til að gerast sjálfboðaliðar og hreinsa

til eftir síðustu samkomu. Það er allmikið verk; tölum ekki um í hverju það er

fólgið. Hitt er nóg að sjá verksummerki. Getur það verið að til séu svo lítilsigldir Íslendingar að fegurð og helgi landsins komi þeim ekkert við? Því miður virðist svo og þeir eru allt of margir. En við vitum að það er vanþekking, fáfræði og

Óvinir skógarins | 49

hugsunarleysi sem á sökina. Leggjumst því á eitt til að opna augu fólks með því að benda því á að spilla ekki fegurð landsins.

En meira að segja þeir sem vilja vel í öllu geta spillt gróðri og fegurð í

andartaks gáleysi.

Í skógi og kjarrlendi hefur oft orðið stórtjón vegna þess að ógætilega var

Skordýr Ljósm.: Edda S. Oddsdóttir

farið með eld. Sérstaklega er mikil hætta í þurrkatíð einkum á vorin. Mosinn og sinan eru þá afar eldfim og mikið bál getur kviknað af litlum neista. Óstöðug veðrátta veldur einnig miklu tjóni öðru hverju.

Þá gera alls konar sveppir og skordýr usla í skóginum. Stundum veldur þetta

skemmdum sem illt er við að ráða. En í trjágörðum og smálundum má halda þessum ófögnuði í skefjum.

Skordýr Ljósm.: Edda S. Oddsdóttir

50 | Óvinir skógarins

7

Þetta land átt þú Lind í lautu streymir lyng á heiði dreymir þetta land átt þú.

Guðmundur Böðvarsson

Svo segir eitt af bestu skáldum Íslands. Satt er það. Þetta land átt þú. Þetta land eigum við.

Skyldur okkar eru að byggja landið, nytja það skynsamlega og skila því betra

og auðugra til næstu kynslóðar. Það getum við.

Skógrækt á Íslandi er ekki lengur draumsýn. Skógrækt er í senn staðreynd

og þjóðarnauðsyn sem ekki er unnt að sniðganga. Vaxandi þjóð krefst aukinnar ræktunnar.

Hvaða not, bein og óbein eru þá af skógunum?

Áhrif þeirra eru margvísleg. Við getum vart ímyndað okkur þau öll, þar sem

við lifum í skóglausu landi og þekkjum varla skóga nema í ævintýrum.

En við skulum staldra við og athuga þetta örlítið nánar.

Arður

Okkur verður ávallt í fersku minni dvölin á Hallormsstað og sú stund er við sáum

Þetta land átt þú | 51

Guttormslund. Við heyrum margt um ræktun skóga sem okkur kom algerlega

á óvart. Okkur var skýrt frá því að tekjur af Guttormslundi um 1960 hafi verið tæpar þrjú þúsund krónur árlega þegar búið var að draga allan kostnað frá.

Er þá miðað við einn hektara lands og var þá lundurinn um tuttugu ára. Þessi arður fékkst þó eingöngu með sölu á girðingarstaurum.

Við getum líka skyggnst lengra fram í tímann. Samkvæmt mælingum og

útreikningum ætti heildarvöxturinn í Guttormslundi eftir 80 ár að nema um fjögur hundruð og sextíu teningsmetrum viðar á hektara.

Verðmætin aukast þó enn þegar viðnum er flett í bjálka og borð.

Hér er aðeins nefnt dæmi um arð af skógrækt á Austurlandi. En í mörgum

öðrum héruðum er að vaxa upp ungskógur sem lofar góðu um framtíðina.

Atvinna

Hvarvetna veita skógar mikla vinnu. Með aukinni skógrækt á Íslandi yrði fjarmagn flutt inn í sveitir landsins þar sem náttúran ávaxtar það.

Mikil vinna er við plöntun, grisjun og hirðingu ungskógar. Hundruð unglinga

um allt land starfa við garðyrkju og skógrækt sumarlangt en ættu að skipta þúsundum, því að engin störf eru hollari æskulýðnum.

Skógar sem við gróðursetjum bæta landið, efla sveitirnar, veita niðjum

okkar vinnu, gera atvinnulíf þjóðarinnar fjölbreyttara og gera þjóðina færari til sjálfbjargar.

Skjól

Áhrif skjóls á allan gróður sést óvíða betur hér á landi en í Hallormsstaðaskógi.

Í skógarjaðrinum eru trén veðurbarin og kræklótt. Þau eru engin skrauttré en

52 | Þetta land átt þú

vernda skóginn gegn veðrum og minni snjóflóðum. Þetta eru útverðir skógar-

ins. En er lengra kemur inn í skóginn verða trén stórvaxnari og jurtagróður fjölskrúðugri. Fuglalíf er þar einnig mun auðugra en á bersvæði.

Skjólbelti hafa sömu áhrif. Ræktun þeirra er enn skammt á veg komin en

vænta má mikils af henni í framtíðinni.

Skjólbelti hafa meðal annars þessi áhrif:

Þau lægja vindinn og auka jarðvegs- og lofthitann næst yfirborði jarðar.

Skjól dregur úr uppgufun og varnar ofþornun.

Afurðir búfjár verða meiri þar sem beitt er á skýlt land.

Okkur líður betur við vinnu á skýldu landi, ekki síst við ýmiss konar jarð-

yrkjustörf.

Vatnsmiðlun Um leið og snjóa leysir á vorin, hleypur vöxtur í ár og læki og þau flæða yfir

landið í kring. Skriður falla úr fjallshlíðum og flytja aur og grjót niður á láglendi.

En vegir og önnur mannvirki skemmast í vatnavöxtum. Þetta þekkja allir hér á landi.

Í skógivöxnum löndum er þessu annan veg farið. Snjórinn bráðnar þar

mun hægar, skógarnir taka til sín mikið vatnsmagn og rætur trjánna binda jarðveginn. Allt þetta eykur jafnstreymi ánna og gerir þær meðal annars hæfari til virkjunar og fiskiræktar.

Heilsugjafi

Skógarloftið er heilnæmt, tært og hressandi. Heilsuveilt fólk flykkist því til skóganna til þess að öðlast þar nýjan þrótt. Þá sækir þangað fjöldi fólks hvíld

Þetta land átt þú | 53

og frið frá önnum dagsins. Og enn aðrir stunda þar skemmtanir og útilíf sem aukið getur lífsgleði og heilbrigði ef rétt er á haldið.

En nú haustar og tré og runnar í skólagarðinum breyta um svip. Laufin taka

að blikna. Eitt og eitt falla þau hljóðlega til jarðar og þegar stormsveipir fara

yfir falla þau í hrönnum. Sumarið hefur kvatt, önnur árstíð tekið við en samt er engu lokið. Upphafið getur alveg eins verið hér.

Við höfum búið trjábeðinn undir vetur og hlúð að fjölæru blómunum. Í Hall-

ormsstaðaskógi áttum við í sumar dvöl við leiki, nám og störf. Nú er veturinn

einnig einráður þar. Ilmurinn frá björkinni er ekki hinn sami og þyturinn í laufi hennar heyrist ekki lengur. En grenitrén bera sitt barr, þótt vetur steypi yfir þau hvítri mjöll. Lengi sér í grænar greinar sem minna á sumarið.

Þótt vetur ríki leynist líf um allan skóg, líf sem bíður nýs sumars, nýs vaxtar.

Bókinni lýkur hér en starfinu og sögunni um skóginn er ekki lokið.

54 | Þetta land átt þú

Örnefnaskrá Alaska Alpafjöll Asía Atlavík Atlavíkurstekkur 10, 15, 20, 25, 30, 33, 58 Austurland Árnessýsla Breiðamerkursandur Bretlandseyjar Brimnesskógur Bárðardalur Bæjarstaðaskógur 15, 20, 22, 25, 35, 65, 80 Djúpá Evrópa Eyjafjörður Fljótsdalshérað Flugumýri Fálkaklettur Gatnaskógur Glóðafeykir 8, 10, 12, 14, 15, 18, 20, 22, 26, 30, 45 Guttormslundur Gönguskarðsós Hafursá Hallormsstaðaskógur Hekla

Jökullækur Jökulsá Kerlingará Klettafjöll Kolafjörður Kolbeinsárós Kyrrahaf 16, 18, 25, 65, 66, 67, 68, 70, 80, 82, 85, 95 Lagarfljót Landbrot Lýsishóll Mið-Evrópa 8, 10, 12, 14, 15, 18, 20, 22, 26, 30, 45 Mörk Noregur Norður-Ameríka Norður-Noregur Nýiskógur Ormsstaðir Pýreneafjöll Rússland 8, 10, 12, 14, 15, 18, 20, 22, 26, 30, 45 Skaftafellssýslur Skaftártungur Snæfell Suðausturland Suðurland Suðvesturland

Örnefnaskrá | 55

Svíþjóð Tromsfylki Vaglaskógur Vestfirðir 8, 10, 12, 14, 15, 18, 20, 22, 26, 30, 45 Þingeyjarsýsla Þistilfjörður Þórsmörk 8, 10, 12, 14, 15, 18, 20, 22, 26, 30, 45

56 | Örnefnaskrá

Plöntuskrá Alaskaösp Álmur Balsamþinur 10, 12, 18, 26, 30, 32, 33, 34 Bergfura Birki Bláber Bláfjóla Blágreni Blágresi Blæösp Blóðberg Brennisóley 10, 12, 13, 14, 25, 30, 32, 33, 50, 55 Broddfura Broddfura Broddgreni Brönugrös Bugðupunktur Elfting Elri Fjallafura Fjallaþinur Fjallaþöll Fjalldalafífill Fura Geldingahnappur 15, 16, 17, 18, 20, 25, 26, 30

Greni Gráreynir Gulmaðra 10, 12, 13, 14, 25, 30, 32, 33, 50, 55 Gulrófa Gulrót Hlynur Holtasóley Holurt Hrútaberjalyng Hvítelri Hvítgreni Hvítþinur Ilmbjörk Krækilyng 10, 12, 13, 14, 25, 30, 32, 33, 50, 55 Lambagras Lerki Lindifura Língresi Maríustakkur Marþöll Móasef 18, 12, 24, 30, 33, 34, 50, 21, 52, 53, 54 Rauðelri Rauðgreni Reynivður Reyrgresi

Plöntuskrá | 57

Seljureynir Silfurreynir Sitkagreni Skógarfura Sortulyng Stafafura Svartgreni 10, 12, 13, 14, 25, 30, 32, 33, 50, 55 Síberíuþinur Umfeðmingur Víðir Þursaskegg Ösp

58 | Plöntuskrá

SNORRI SIGURÐSSON

JÓN JÓSEP JÓHANNESSON

Ísland er með yngstu löndum jarðar og bera jarðmyndanir landsins glögg merki þess. Þau öfl sem sköpuðu landið eru enn að verki, enda er Ísland eitt af mestu eldfjallalöndum heims. Kunnar eru að minnsta kosti þrjátíu til fjörtíu eldstöðvar sem gosið hafa hundrað og fimmtíu sinnum frá landnámsöld.

Landið hefur að langmestu leyti hlaðist upp af tvenns konar bergtegundum, blágrýti og móbergi. Mótun þeirra er ólík enda breytist landslagið þar sem bergmyndanirnar mætast.