Fréttabréf - Ilmur María Þórarinsdóttir Blöndal

GRAFÍSK MIÐLUN Ilmur María- Vor 2026

Efrnisyfirlit

Saga prentlistar á Íslandi............................. 2 „Opnar dyr að alls konar spennandi möguleikum“ ............................................... 3 Studio Fin...................................................... 4 Týpógrafía..................................................... 5 Hreyfigrafík................................................... 6 Útskot............................................................ 7 Pipar\TBWA................................................. 7 Stafræn hönnun............................................ 8 Myndvinnsla.................................................. 8 Bókband........................................................ 9 Vinna með höndunum................................. 9 Fjölbreytni á vel við mig............................ 10

Saga prentlistar á Íslandi

Prentun........................................................ 10 Skiltagerð, umbúðir og merkingar........... 11 Serif og SanSerif......................................... 11 Stílsnið......................................................... 11

Prentlist á Íslandi á sér ríka og merkilega sögu sem spannar aldir og hefur mótað menn­ingu og samfélag landsins. Áður en prentlistin kom til sögunnar var handskrift eini möguleikinn til að fjölfalda texta, sem takmarkaði útbreiðslu þekkingar við lítinn hóp lærðra einstaklinga. Með prentlist urðu bækur og rit tiltækari og stuðluðu að aukinni menntun landsmanna.

þáttur í íslenskri menningu.

Tæknibreytingar og nútíminn Á 20. öld urðu miklar framfarir í prenttækni á Íslandi. Setjaravélar og offsetprentun komu til sögunnar, sem gerði prentun hraðari og hagkvæmari. Dagblöð eins og Morgunblaðið og Dagblaðið Vísir urðu vinsæl og bókaútgáfur urðu fjölbreyttari.

Prentlistin breyttist frá því að vera einfalt texta­prent til þess að innihalda litmyndir, aug­lýsingar og fjölbreytta hönnun.

Stafræn prentun og framtíðin Frá lokum 20. aldar til dagsins í dag hefur stafræna prentunin breytt landslaginu enn frekar. Með tilkomu tölvutækninnar er prentun hraðari, sveigjanlegri og fjölbreyttari en nokkru sinni fyrr. Prentsmiðjur og bókaútgefendur nýta stafræna tækni til að gefa út bækur, blöð og tímarit í minni upplögum og með persónulegri hönnun.

Fyrsta íslenska prentsmiðjan var sett upp árið 1530 á Hólum í Hjaltadal, í tengslum við kirkjuna og fræðastarfsemi biskups­dæmisins. Á 18. öld fluttist prentsmiðjan til Viðeyjar og síðar til Reykjavíkur árið 1794. Þetta markaði tímamót í sögu prentlistar á Íslandi, þar sem borgin þróaðist í miðstöð menningar og prentunar.

Með auknu sjálfstæði Íslands í lok 19. aldar varð prentlistin fjölbreyttari. Nýjar prentsmiðjur urðu til og bókaútgáfa blómstraði.

Tíma­rit, dagblöð og bókmenntarit komu fram og prentlistin var orðin mikilvægur

2 | GRAFÍSK MIÐLUN

Hvatning til listsköpunar Prentlistin hafði einnig áhrif á myndlist og bókahönnun. Sérhæfðar prentsmiðjur og listprentun urðu til, sem leiddu til þróunar í grafískri hönnun, bókahönnun og auglýsingalist. Prentaðar myndir og skreyttur texti urðu hluti af íslenskri menningarlegri tjáningu.

Rafrænar útgáfur Á meðan prentuð bók og tímarit voru áður einu miðlarnir fyrir texta og myndir, hefur útbreiðsla stafræns efnis valdið miklum breytingum. Rafrænar bækur (e-books), hljóðbækur og netútgáfur dagblaða hafa orðið vinsælar, sem hefur dregið úr eftirspurn eftir prentuðum útgáfum.

Samspil prentlistar grafískrar miðlunar og bókbands Grafísk miðlun og bókband hafa haft djúpstæð áhrif á prentlist og bókamenningu á Íslandi. Frá skreyttum handritum til listrænna bókakápa og fagurfræðilegrar uppsetningar hefur prentlistin þróast samhliða hönnun og handverki. Þó að stafrænt umhverfi hafi breytt mörgum þáttum prentunar heldur listin í grafískri miðlun og bókbandi áfram að lifa í nýjum myndum.

Stafrænar aðferðir hafa leitt til nýrra tækifæra. Hönnuðir geta notað stafræna prenttækni til að búa til einstök verk, bæði í auglýsingum, vefsíðum og prentuðum efnum. Þessi samruni prentunar og grafískrar miðlunar hefur leitt til fjölbreyttara og frumlegra útlits á prentuðum miðlum.

Roald – grafísk miðlun

„Opnar dyr að alls konar spennandi möguleikum“ Roald Eyvindsson skellti sér í nám í grafískri miðlun og starfar í dag sem hönnuður. „Stjórnsemi, í stuttu máli,“ svarar Roald og hlær þegar hann er spurður hvað hafi orðið til þess að hann ákvað að söðla um eftir feril í blaðamennsku og skella sér í nám í grafískri miðlun. „Nei nei, ég er nú bara að djóka. Málið er að sem blaðamaður hef ég unnið mikið með umbrotsmönnum við framsetningu efnis í blöðum, sérstaklega þegar ég var ritstjóri. Þá hafði ég alltaf svaka skoðanir á því hvernig blaðagreinar væru settar fram. Teiknaði stundum heilu hugmyndirnar á blað, rétti umbrotinu og spurði: „Getið þið gert þetta svona?“ Fyrir rest var ég orðinn svo leiður á þessu að ég ákvað að læra þetta bara sjálfur.“ Að sögn Roalds liggja fleiri ástæður fyrir

ákvörðuninni. „Önnur er sú að ég hef alltaf haft mikinn áhuga á miðlun í víðu samhengi,“ upplýsir hann. „Í blaðamennsku er maður alltaf að miðla fréttum til lesenda; upplýsingum sem manni finnst almenningur eiga að vita. Og út á hvað gengur grafísk vinna en einmitt að miðla efni?

Nú síðan fannst mér sniðugt að bæta þessari kunnáttu við svo ég hefði úr fleiri möguleikum að spila á vinnumarkaði.“

Áttu ráð handa þeim sem vilja fara í nám eða störf á þessu sviði? „Skelltu þér í þetta nám ef þú hefur skapandi „ambisjónir“, það opnar dyr að alls konar spennandi möguleikum og ekki missa dampinn þótt þú fáir ekki alveg strax „draumastarfið“. Þetta kemur allt saman.“

Í dag starfar Roald sem hönnuður á Borgarbókasafninu. „Ég hefði aldrei fengið þessa vinnu nema vera búinn með nám í grafískri miðlun eða sambærilegt námi,“ bendir hann á og segir margt úr náminu hafa nýst vel. Nefnir hann sérstaklega auglýsingaherferðina sem kennd er á seinna ári í sérnáminu. „Hún kenndi mér að koma viðburðum á framfæri, eins og ég geri nú alla daga á safninu,“ bendir hann á og bætir við að í sumum tilvikum þurfi að hanna heildarútlitið frá grunni, alveg frá lógói yfir í veggspjöld, sem geti verið skemmtilegt en krefjandi líka, ekki síst ef tíminn er knappur Hvernig er dæmigerður vinnudagur hjá þér? „Veistu, þeir eru bara ótrúlega fjölbreyttir,“ segir Roald glaðlega. „Yfirleitt fæ ég senda verkbeiðni um að gera eitthvað og hendist þá bara í það.“

Beðinn um að nefna verkefni sem hann er stoltur af minnist Roald bókarinnar Geðhvörf fyrir byrjendur sem hann braut um nýútskrifaður úr námi. „Mér finnst eiginlega smá magnað að ég hafi náð að brjóta um bókina á sama tíma og ég hóf störf á bókasafninu.“ GRAFÍSK MIÐLUN | 3

Axel Fannar – grafísk miðlun

Studio Fin

Af hverju grafísk miðlun? Þegar ég var í 10. bekk fórum við á Íslands­ mótið í iðn- og verkgreinum, Mín Framtíð kallast það í dag. Eftir að hópurinn var búinn að rölta og skoða allar þessar flóknu greinar endaði ég á látlausum bás í horninu þar sem nokkrir nemendur sátu og hönnuðu matseðil fyrir pastastað. Öll í sínum eigin heimi með tónlist, kaffibolla að teikna pasta á Písa turninn, þetta virkaði ekki flókið en leit út fyrir að vera skemmtileg vinna, að fá borgað fyrir að teikna?

Í grunnskóla teiknaði ég mikið en alls ekki vel og þegar ég kynntist Photoshop byrjaði ég að finna betur mína hæfileika, því taldi ég tilvalið að fara mér í þetta nám. Ég var ólmur að komast strax á vinnumarkað til að geta skapað, kynnst fólki og þróað hæfileika eins snemma og hægt væri. Ég var yngstur í náminu en eignaðist frábæra vini, á sömu braut og úr hinum fögunum, þau eru enn þá í mínum nánasta vinahóp. Það var áskorun að vera svona óreyndur í lífinu í fagi sem treystir á reynslu og upplifun af heiminum, en það ýtti líka undir mína forvitni og þrautseigju. Dæmi um það er að ég fékk að sjá um umbrotið á Ask, sameiginlega tímaritinu sem allur hópurinn kom að, það var mikil ábyrgð sem ég þáði og ögraði minni vandvirkni og metnað.

Þetta nám kenndi mér ekki bara á einhver forrit eða hönnunarhæfileika, það voru lexíur í hópavinnu, samskiptum og almennum vinnureglum sem ég passa enn þá upp á í dag – um 10 árum síðar. Grafísk miðlun er frábær grunnur og góður grundvöllur til að prufa þetta skemmtilega fag í öruggu umhverfi með hjálplegri handleiðslu. Það mikilvægasta sem ég hef sagt öllum eftir þetta nám er að þú færð alveg jafn mikið úr þessu og þú leggur í það!

Eftir krefjandi útskriftarsýningu sem kom gríðarlega vel saman var ég svo heppinn að fara í starfsnám hjá Morgunblaðinu (yngsti starfsmaðurinn þá fyrir utan blaðbera). Þar var ég í 8 mánuði með góðu teymi og hafði tækifæri inn á milli til þess að gera „tilgangslausa“ aðra hluti sem ég deildi á samfélagsmiðlum. Svo dúxaði ég sveinsprófi og byrjaði á JÖKULÁ, þar fékk ég að prufa mig áfram í hreyfigrafík og stafrænni hönnun undir Björgvin Pétri (sá sem var að teikna pasta á Písa Turninn). Íslandsmót og Euroskills Þarna í bland tók ég líka þátt í Íslandsmótinu sjálfur og fékk að fara á Evrópumótið í Gautaborg 2016, þar var mitt helsta markmið að ögra minni hönnun og reyna að vera öðruvísi. Ég kynntist fólki sem ég er ennþá í sambandi við og er mjög stoltur af hverju ég náði að áorka í þessu óhefðbundna umhverfi.

Hreyfimyndagerð Það voru allskonar verkefni sem voru enn þá í prenti en mín verkefni fóru meira að verða stafræn og hreyfð, þó var námið nytsamlegt fyrir vinnubrögð, innblástur og kunnáttu. Árið 2016 fór ég til London og fékk starf með stofu sem heitir Glass Eye, en þar kom ég að stórum herferðum á samfélagsmiðlum og allskonar prent, vefborðar, hreyfihönnun og Snapchat filterar.

Viðskiptavinir eins og Disney, Paramount, Universal og fleiri og fríðindin voru frumsýningar og allskonar hernaðarleyndarmál.

4 | GRAFÍSK MIÐLUN

FRÆÐSLUMOLAR

Týpógrafía

Námið nýttist mér vel þar sem mín sérstaða var prentið og ég fékk að setja saman risastórar merkingar í neðanjarðarlestina fyrir nýjar kvikmyndir, þó að sú þekking nýtist takmarkað á Íslandi. Það voru ógleymanleg 7 ár eða svo og mín sterkasta mantra er að halda áfram, ekki snúa aftur þannig að ég vildi nýja áskorun, mín eigin stofa. Það sem ég gerði í London átti gott tækifæri að nýtast vel hérlendis en þetta var vannýttur markaður og ég vildi fylla í þessa holu. Mér fannst ólíklegt að fólk myndi eltast við „Axel Friðriks“ en þau vildu pottþétt fá hönnun frá Studio Fin, fyrsta stofan á Íslandi til að

sérhæfa sig í alhliða grafík fyrir kvikmyndir, sjónvarp, tölvuleiki og fleira.

Studio Fin Ég mæli ekki með að vera hönnuður og eigandi, þetta eru tvö hlutverk sem nota andstæðar hliðar á heilanum og það er ekkert kreatívt við það að senda reikninga, en ég iðrast einskis. Þetta er einstök áskorun og sem betur fer fengum við nokkur tækifæri í skólanum til að læra reikningagerð og fyrirtækjarekstur – þó að lítið nær að undirbúa mann fyrir þetta brjálæði.

Hjá Studio Fin eru þrír starfsmenn, tveir hönnuðir og verkefnastjóri og saman höfum við landað stórum kúnnum, þar á meðal Stöð 2, Símanum, Atlavík, Thule, Pokémon og Íslandsbanka til dæmis. Við tökum allskonar að okkur en við leitum sérstaklega að vinnu fyrir þáttagerð og kvikmyndir, ef ekki það þá þarf verkefnið

allavega að vera skemmtilegt eða fólkið.

Við erum með frekar sveigjanlegan vinnu­tíma en það er alltaf best að vinna 9–5, þá nýtist orkan í bestu vinnuna en fer ekki í einhverja súpu. Eðlilegur dagur hjá mér eru sirka 10 tölvupóstar, 2 kaffibollar, 2 foosball leikir, 3 Photoshop skjöl og tvær blaðsíður af nótum eða teikningum.

Stofan er rúmlega þriggja ára og enginn dagur er eins, núna erum við að vinna í endurmörkun fyrir stórt góðgerðarfélag, veggspjöld fyrir fótboltaþætti, myndbönd fyrir ný Pokémon spil og hugsa um nýja IceGuys seríu (þó það sé ekkert nýtt).

Mín saga er ekki týpísk en ég hef aldrei

heyrt sömu sögu tvisvar frá nemendum úr grafískri miðlun, þessi hópur er alltaf fjölbreyttur og forvitinn og ég missi aldrei af útskriftarsýningu til að sjá hver eru næst til að finna sinn neista.

Týpógrafía er grundvallaratriði í prent­ list og hefur þróast samhliða tæknileg­ um og menningarlegum breytingum. Hún snýst um val leturgerða, bil á milli stafa, línuafstöðu og uppsetningu texta til að skapa ákveðna sjónræna upplifun.

Týpógrafía í bókaútgáfu og prentun Í prentuðu efni skiptir týpógrafía miklu máli fyrir læsileika og upplifun lesenda.

Frá elstu prentuðum bókum til nútíma­ legra ritverka hafa leturhönnuðir þróað leturgerðir sem passa við eðli textans. Íslensk bókaútgáfa hefur notað bæði klassísk og sérhönnuð letur til að auð­ kenna menningu og stíl.

Leturgerðir og skiltagerð Í skiltagerð er týpógrafía ein af lykil­ þáttum grafískrar miðlunar. Skilti þurfa að hafa skýr og læsileg letur sem grípa athygli og skila upplýsingum á áhrifaríkan hátt. Með framþróun í skiltagerð hafa sér­ hönnuð letur orðið vinsæl í verslunum, stofnunum og auglýsingum.

Umbúðir og vörumerkingar Umbúðir og merkingar nota týpógraf­ íu til að skapa sterka vörumerkjavitund.

Letur í umbúðahönnun þarf að endur­ spegla vörumerkið og tala til neytandans.

Til dæmis nota lúxusvörur oft sérvalin letur sem vekja tilfinningu um gæði, á meðan matvæli og dagvörur nota skýr og læsileg letur sem auðvelda upplýs­ ingaflæði.

Stafræn týpógrafía og prentun Tækniframfarir í prentun og stafræn­ um miðlum hafa gjörbreytt týpógrafíu.

Nú er hægt að aðlaga letur að mismun­ andi skjáupplausnum og prentmiðlum.

Stafrænar prentsmiðjur leyfa meiri sér­ sniðun í leturgerðarhönnun, sem opnar nýja möguleika í bókahönnun, auglýsing­ um og grafískri miðlun.

Samantekt Týpógrafía er mikilvæg í prentlist og skiptir sköpum fyrir hvernig texti er skynjaður og upplifaður. Hún hefur áhrif á allt frá daglegum upplýsingum til listrænn­ ar sköpunar og vörumerkjahönnunar.

Með stafrænum tækniþróunum hefur týpógrafía þróast enn frekar, sem hefur stækkað mörk prentlistar og grafískrar miðlunar.

GRAFÍSK MIÐLUN | 5

Eyvindur – grafísk miðlun

Hreyfigrafík Ég hafði alltaf áhuga á að teikna, hanna, eða búa eitthvað til – uppgötvaði Photoshop í grunnskóla og var mikið að leika mér í því, horfði mikið á myndbönd til þess að læra og öðlast frekari þekkingu.

Svo þegar kom að því að fara í menntaskóla var áhuginn minn annarstaðar og ég setti Photoshop á hilluna og kláraði mjög hefðbundna menntaskólagöngu. Planið eftir það var alltaf að fara í sálfræði en var eitthvað efins með það, hafði lítinn áhuga og fannst ekkert spennandi að fara í það nám. Tók smá pásu frá námi eftir menntaskólann til þess bara átta mig á því hvað ég vildi gera. Þá rifjaðist upp fyrir mér að Axel félagi minn hafði farið í grafískt nám beint eftir grunnskólann og var mjög ánægður með þá ákvörðun, ég fór þá að lesa mér aðeins til um það og sá að það var bara tvö ár ef þú hafðir klárað stúdentspróf fyrir.

Slegið, ég skelli mér í þetta og sé hvað mér finnst, hef ekki litið til baka síðan!

Hvaða hæfni eða þekking hefur reynst þér mikilvægust? Ég myndi segja að þekkingin mín á forritunum og vinnuagi hefur reynst mér hvað mikilvægust, námið gaf mér mjög góðan grunn á öll forritin sem maður vinnur í og hvað það er mikilvægt að koma faglega að verkefnum.

Er eitthvað sérstakt eða sérstök verkefni sem þú ert stoltur af? Ég var mjög stoltur af FAR lógóinu mínu og einnig Emblunni minni. FAR var eitt af fyrstu lógóum sem ég hannaði og ég reyndi mitt allra besta að búa til eitthvað fagmannlegt og flott, sankaði að mér fullt af upplýsingum og skoðaði mörg lógó á netinu og reyndi að búa eitthvað flott og hnitmiðað út frá því. Í Emblunni vildi ég prófa öðruvísi nálgun með hvernig þú setur upp opnu í tímariti, mín allra uppáhalds opna er enn þá dag í dag Post Malone opnan mín þar sem ég setti geisladiskana hans inn eins og þeir lægju ofan á blaðinu, notaði gaddavír til þess að skreyta opnuna og ákvað að hafa sjálfa opnuna í öðrum lit en hvítum. Það var alltaf ákveðin áskorun að fylgja verkefnalýsingunni en samt reyna gera eitthvað meira og betra en það sem var beðið um af manni – var alltaf að reyna gera meira en ég þurfti.

Hefurðu ráð fyrir þá sem vilja fara í nám eða störf á þessu sviði? Ég segi bara um að gera skella sér í þetta, sérð mjög fljótt í grunninum hvað heillar þig því námið er mjög gott til að gefa þér smjörþefinn af öllum fögunum sem Upplýsingatækniskólinn bíður upp á. Námið er ekki langt heldur, en gefur þér mjög góðan grunn fyrir þá sem vilja ná langt í þessu fagi. Þú færð úr þessi námi það sem þú setur í það svo ég myndi tækla það með það í huga að gera þitt allra besta.

Hvað fórst þú að gera eftir útskrift?

Gaman að segja frá því að ég átti að keppa í Euroskills en því var frestað út af Covid svo ég missti af því tækifæri. Vegna þess var mér komið fyrir hjá Morgunblaðinu svo ég gæti öðlast fína þekkingu og lokið sveinsprófi. Þó að ég fengi aldrei að fara út og keppa þá er ég mjög þakklátur fyrir því að hafa fengið pláss hjá meistara!

Ég fór því í starfsnám hjá Morgunblaðinu þar sem námið úr skólanum nýttist mér mjög vel. Var í grafík deildinni í auglýsingadeildinni þar sem við sáum um að hanna og koma fyrir í blaðinu auglýsingum. Þar nýttist allt sem ég lærði í Photoshop, Illustrator og sérstaklega InDesign mér mjög vel – unnum mestmegnis í InDesign þar sem öll mín þekking enn þá daginn í dag kemur úr náminu!

6 | GRAFÍSK MIÐLUN

Hvað ertu að vinna við í dag?

Dagarnir byrja alltaf í kringum 9 leitið, við vinnum mikið með erlendri markaðstofu svo tímarnir hjá mér eru svolítið í takt við þeirra vinnutíma. Svo er það bara að koma sér í gírinn fyrir verkefni dagsins, yfirleitt skoða ég hvar þau standa og hvað er eftir, kannski gaf kúnninn einhverjar nótur daginn áður sem þarf að tækla. Reyni að taka alveg góðan hádegismat þar sem einn til tveir foosball leikir eru spilaðir en það fer allt eftir hversu busy dagurinn er.

Er helst að vinna í hreyfigrafík, vinn mest megnið í After Effects en ég pikkað það upp eftir námið þegar mig langaði að gera eitthvað meira en bara hanna kjurra hluti – ég myndi segja að námið gaf mér grunninn og skilninginn til þess að tileinka mér nýtt forrit. Mér finnst ekkert smá gaman að sjá fyrir mér einhverja hreyfingu í hausnum og finna svo út úr því hvernig ég get komist að því í forritinu en ég myndi segja að vinnan mín sé mest megnið að leysa svoleiðis þrautir; veit hvað ég vill gera, finn svo út úr því hvernig ég geri það, því það eina sem gæti stoppað mann er ímyndunaraflið.

FRÆÐSLUMOLAR

Útskot Í prentun og umbroti er útskot (e. impose) ferlið við að raða síðum svo þær birtist í réttri röð eftir prentun og bindingu. Þetta er nauðsynlegt fyrir bóka­ gerð, blaðaútgáfu og annað margblaða prentefni. Útskot eru skipulögð í samræmi við prentferlið og bindiaðferðina.

Rétt útskot skiptir sköpum fyrir skilvirka framleiðslu og vandaða endanlega vöru. Þegar unnið er með útskot (impos­ ition) fyrir prentverkefni er gott að forð­ ast þessi algengu mistök: • Röng röðun síða – ef síðum er ekki rétt raðað fyrir brot og bindingu, verða þær í rangri röð.

• Villa í spássíum og blæði – þröngar spássíur eða skortur á blæðingu (e. bleeds) geta valdið skurðarvandamál­ um, sem leiðir til óæskilegra hvítra jaðra eða skerts efnis.

• Óhentugt bil við bindingu – ef gleymist að taka tillit til bindingar getur texti eða myndir horfið inn í brotið.

• Léleg upplausn og myndastillingar – myndir með of litla upplausn og rangt stilltar geta valdið slæmum prentgæðum.

• Skortur á brot- og skurðarlínum – ef ekki er hugað að þessum þáttum getur efni misfarist eða verið skorið af.

• Röng litastilling – notkun RGB í stað CMYK fyrir prent getur valdið óvæntum litabreytingum.

• Prófun ekki framkvæmd áður en prentað er – ef ekki er gert prufu­ prent eykst hættan á kostnaðarsömum villum í lokaafurðinni.

Hulda Sól – grafísk miðlun og Vefskólinn

Pipar\TBWA

Ég hef starfað sem grafískur hönnuður hjá auglýsingastofunni Pipar\TBWA í þrjú ár. Ég byrjaði sem sumarafleysing en fékk fljótlega fast starf. Skömmu síðar tók ég starfsnámið mitt hjá Pipar undir leiðsögn Hilmars Sveinssonar, prentsmiðs. Hann var mér innan handar og saman fórum við yfir verkferla og prenttækni í gegnum dagleg verkefni stofunnar. Ég lauk sveinsprófi haustið 2023 og hlaut í kjölfarið silfurverðlaun frá Iðnaðarmannafélaginu í Reykjavík fyrir vel unnið sveinsverk.

Grafísk miðlun nýtist mér vel Í daglegu starfi nýtist mér sú þekking sem ég öðlaðist í námi í grafískri miðlun. Öll verkefni krefjast skipulagningar, hugmyndavinnu og faglegs frágangs. Stór hluti verkefnanna eru fyrir stafræna miðla, svo sem vefborða, samfélagsmiðlaauglýsingar og umhverfisskilti. Auk þess hanna ég prentauglýsingar, merkingar á glugga og veggi, plaköt, umbúðir, barmmerki, sýningarbása, bæklinga, dreifibréf, umslög og nafnspjöld.

Oft blandast saman margir miðlar, sérstaklega í stærri auglýsingaherferðum.

Starf mitt felst í að hanna í alla þessa miðla í samræmi við vöru-

merkjastefnu og ásýnd hvers fyrirtækis. Ég byrja alltaf verkefni á yfirferð á brand guide, fyrri verkefnum og efni frá viðskiptavininum til að ná tilfinningu fyrir útlitskröfum.

Næst skissa ég tillögur og máta grafík með texta frá textadeildinni. Í gegnum allt ferlið vinn ég náið með yfirhönnuði sem fer yfir tillögurnar og gefur mér ábendingar eftir þörfum. Þegar tillagan er klár, sendi ég hana á verkefnastjóra sem sér um samskipti við viðskiptavini. Ég hef fengið tækifæri til að vinna að fjölbreyttumogskemmtilegumverkefnum.

Nokkur þeirra standa sérstaklega upp úr, eins og þegar ég aðstoðaði við endurmörkun á Lemon, umbrot á bækling um rotþrær fyrir Borgarplast og hannaði spilastokk fyrir Stígamót. Eitt af því sem mig dreymir um að gera einn daginn er að heilmerkja strætisvagn – ég krosslegg fingur!

Sérstaklega minnisstætt verkefni var hönnun umbúða fyrir rommið Stormur fyrir Og natura. Í því verkefni vann ég með sköpunarstjóranum Öggu Jónsdóttur og lærði mikið um hönnunarferli umbúða. Ég teiknaði öldur sem vöfðu sig utan um flöskuna og miðinn var prentaður þannig að öldurnar birtust báðum megin á miðanum. Þegar flaskan er handleikin, lifna öldurnar við inni í flöskunni.

Auglýsingagerð er fjölbreytt og skemmtilegt starf þar sem enginn dagur er eins. Það er einstaklega gaman að vinna með þaulreyndu fagfólki og takast á við krefjandi verkefni í skapandi umhverfi.

GRAFÍSK MIÐLUN | 7

FRÆÐSLUMOLAR

Andrés Blær – grafísk miðlun og ljósmyndun

Myndvinnsla

Stafræn hönnun Í fyrstu var ég á ljósmyndabraut Tækniskólans sem gaf mér frábæra reynslu í ljósmyndun og eftirvinnslu en eftir útskrift fór ég rakleiðis í grafíska miðlun. Ég frétti að ef ég væri með báða grunni væri ég orðinn eins konar„one man team“ og einnig langaði mig að geta gert aðeins meira en að taka myndir og vinna þær. Öll kunnáttan á Adobe forritin hefur reynst mér vel og einnig það að vita hvernig á að skila tilbúnu efni frá sér. Ef það er tæknileg villa í efninu sem kúnninn fær eða skipulag í vinnuferli ekki til staðar getur þjónustan/varan verið ónýt.

Skemmtilegustu verkefnin Mér fannst Embla og Askur langskemmti­ legustu verkefnin. Í Emblunni náði ég að fjalla um ljósmyndun og gerði mér eins konar auka verkefni út frá því, það er svo mikilvægt að nýta sér önnur áhugasvið í því verkefni. Ég fékk að sjá um prentun á Askinum og það fannst mér skemmtileg

áskorun þar sem þá var stafræna prentvélin sem við kölluðum „Puerto Ricoh“ notuð til að prenta.

Hefurðu ráð fyrir þá sem vilja fara í nám eða störf á þessu sviði?

Bestu ráðin sem ég get gefið er„Don´t be a d**k“. Í svona vinnu er mikið um samstarf, hvort sem það sé með vinnufélögum, viðskiptavinum eða samnemendum og þá er virkilega hagnýtt að geta unnið vel í hóp og með öðrum.

Hvað fórstu að gera eftir útskrift?

Eftir útskrift hélt ég áfram námi í Tæknó og fór ég í stafræna hönnun. Þegar ég var í grafískri miðlun fékk ég að hjálpa James (kennari í stafrænni hönnun) að prenta helling af kvikmyndaplaggötum. Allar myndirnar voru verðlaunahafar á einn

8 | GRAFÍSK MIÐLUN

veg eða annan. Síðar frétti ég að það voru útskriftarnemar frá stafrænni hönnun sem unnu í öllum þessum myndum.

Hvað er stafræn hönnun? Þetta skondna hugtak útskýrir engan vegin hvað fellst í þessu námi. Þetta nám snertir á svið leikjahönnunar, þrívíddar og eftirvinnslu kvikmynda. En þar sem ég stefni frekar á kvikmyndageirann útskýri ég fagið alltaf sem „VFX“.

Það sem ég hef mest áhugan á í þessu námi er samsetning og eftirvinnsla (Compositing). Í því að vera „Compositor“ í kvikmyndaiðnaðinum er ekki bara litaleiðrétting sem fer fram heldur er maður að taka við myndefni, og útfærðum þrívíddarmódelum (yfirleitt með einhverskonar hreyfingu/animation) og samsetja þessa hluti á trúverðugan hátt. Sem dæmi nefni ég alltaf Hulk í Avengers myndunum, það þarf einhver að koma þessum græna fýlupúka inn í senuna. Það að hafa góðan grunn í eftirvinnslu, hönnunar og útfærslu efnis hefur nýst mér gífurlega í þessu námi þar sem allt ofan talið snertir á þetta svið á einn hátt eða annan.

Myndvinnsla fyrir grafíska iðnaðinn snýst að mestu um að tryggja að myndir sem birtar eru í hinum ýmsu miðlum skili sér eins vel og hægt er. Svokallað RGB vinnsluflæði er nær undantekningalaust notað í myndvinnslu fyrir grafíska iðnað­ inn hér á landi. RGB vinnsluflæði felur í sér að myndum er haldið í RGB litham eins lengi og mögulegt er, óháð því hvar þær enda að lokum. RGB vinnsluflæði gerir mögulegt vinna myndir í RGB lit­ ham þar til þær eru orðnar eins góðar og þær geta orðið, vista þær sem RGB skrár með RGB litaprófílum viðhang­ andi og seinka þar með umbreytingunni úr RGB í CMYK þar til komið er að því að búa til prentplötur. Með því að nota kvarðaða skjái við myndvinnslu og nýta sér litstýringu og litaprófíla á réttan hátt er mögulegt að birta RGB myndir nokkuð nákvæmlega á skjá og jafnframt líkja eftir því hvernig þær muni koma út í prentun við tilteknar aðstæður. Þess vegna ættu RGB myndir sem unnar eru af natni, þar til þær líta vel út á skjánum, að skila sér vel þegar búið er að snúa þeim yfir í CMYK og prenta þær.

Með RGB vinnsluflæði er unnið með léttari skrár, allar leiðréttingar eru bundn­ ar við eina grunnútgáfu af skránni og því þarf ekki að vinna sömu myndina sér­ staklega fyrir mismunandi CMYK útgáfur af henni. Með rétt uppsettri litstýringu og vel stilltum tækjum er þannig hægt að senda sömu RGB myndina lítið eða jafnvel algjörlega óbreytta til birtingar í mismunandi miðlum og aðlögunin sem nauðsynleg er fyrir hvern og einn miðil fer ekki fram fyrr en á lokastigum vinnsl­ unnar, rétt fyrir birtinguna. Myndvinnsla er auðveldari í RGB litham en CMYK, lit- og tónupplýsingar haldast betur og lengur þar sem samþjöppun lita- og tónsviðsins sem er óhjákvæmileg þegar myndum er breytt úr RGB í CMYK verð­ ur ekki fyrr en kemur að því að senda skrána í rippingu.

RGB myndir eru tilvaldar til geymslu, þar sem samþjöppun lita- og tónsviðsins er tiltölulega lítil og það er þægilegt að geyma RGB skrár sem nota þarf aftur og aftur við mismunandi prentaðstæður og síðan einfaldlega setja þær inn í þau skjöl sem á að prenta. Það krefst ekki sérfræðiþekkingar á prentverki að vinna myndir í RGB litham, einungis heilbrigðar skynsemi, næmrar sjónar og rétt stilltra tækja.

FRÆÐSLUMOLAR

Bókband Bókband er eitt af þeim listformum sem prentlistin hefur ýtt undir og þróað í gegnum tíðina. Gæðabókband hefur ver­ ið lykilþáttur í varðveislu bókmennta og menningararfs.

• Handverk og hefðbundnar aðferðir – Fyrstu prentuðu bækurnar á Íslandi voru bundnar í skinn eða sterkar bóka­ kápur til að auka endingartíma þeirra.

Bókband varð sérhæft handverk sem hélt áfram að þróast með prentlistinni.

• Gæðabókband og bókahönnun – Með aukinni bókaútgáfu á 19. og 20. öld varð vandað og listrænt bókband vinsælt. Sérhannaðar kápur, gullskrift og handbundnar bækur urðu hluti af bókmenntamenningu Íslands.

• Nútímalegar aðferðir og sérprentun – Í dag er bæði hefðbundið bókband og stafrænar prentlausnir not­ aðar í bókagerð. Sérhönnuð og hand­ bundin bókverk eru enn vinsæl, sér­ staklega í listprentun og skrautútgáfum. Í bókbandi eru nokkrar algengar bindi­ aðferðir sem eru notaðar til að tryggja styrk­leika, endingu og fagurfræði bóka.

• Harðband (e. case binding) – Síður eru saumaðar eða límdar í brotum og festar við stífa kápu. Þetta er sterk og endingargóð aðferð, notuð í flestum innbundnum bókum.

• Kiljuband (e. perfect binding) – Síð­ ur eru límdar saman við bak bókarinnar með sterku lími. Algengt í mjúkbókum og tímaritum.

• Spiralbinding (e. wire/coil binding) – Síður eru gataðar og þræddar á plasteða málmspíral (gormi). Notað fyrir skýrslur, dagbækur og kennslubækur.

• Japanskt bókband (e. Japanese stab binding) – Handverksbundin aðferð þar sem síður eru saumaðar saman utanfrá, oft skrautlega.

• Skrúðband (e. saddle stitching) – Síður eru brotnar saman og heftaðar við miðjuna. Algengt í bæklingum og tímaritum.

• Lóða- og strigabinding (e. library binding) – Sérstaklega hönnuð til að gera bækur endingargóðar fyrir bókasöfn og er oft styrkt með striga og sterkum saumi.

Dominika – bókband

Vinna með höndunum Ég lærði bókband. Í fyrstu fór ég á almenna braut því ég vissi ekki hvað ég vildi að gera svo eftir það fór ég á tölvubrautina en það var ekki það sem ég vildi, mig langaði að gera eitthvað skemmtilegt, einhverskonar svona handavinnu og þá fór ég og skoðaði „Grunnnám upplýsinga- og fjölmiðlagreina“ og þar valdi ég bókband. Mér finnst alltaf gaman að gera eitthvað með höndunum.

Hvaða hæfni eða þekking hefur reynst þér mikilvægust?

Til dæmis að vinna með litla hluti, líma og brjóta með nákvæmni, smáatriðin skipta miklu máli. Þolinmæði og einbeiting skipta líka miklu máli, verkefni geta verið tímafrek og krefjast stöðugrar athygli og halda fókus lengi skiptir máli og jafnvel finna mismunandi leiðir til að gera verkefnið.

Vélakunnátta er einnig mikilvæg, að vera ekki hrædd við vélarnar og ef eitthvað gengur illa hjá þér þá ekki gefast upp heldur prófa aftur og aftur.

Eru einhver sérstök verkefni sem þú ert stoltust af?

Já, ég er stolt af bókum sem ég gerði.

Ekki vera hrædd að prófa nýja hluti, ef eitthvað gengur ekki – prófaðu aftur, allir gera mistök og það gerist bara, vertu opin fyrir nýjum hlutum og prófaðu aðrar aðferðir ekki endilega þær leiðir sem þér var kennt – finndu þína leið, öll verkefnin eru mismunandi og stundum þarf að finna nýja leið til að gera hlutina, ekki vera hrædd til að spyrja um hjálp og ef þú ert ekki viss af einhverju – spyrðu, það eru allir til

í að hjálpa.

Hvað fórst þú að gera eftir útskrift? Ég fór í starfsnámið hjá Svansprenti og lauk sveinsprófi þar og er að vinna enn hjá þeim.

Dæmigerður dagur í vinnunni hjá mér er mjög fjölbreytilegur, það koma mörg verkefni og mjög mismunandi, stór, lítil, stundum er ég í mörgum verkum en stundum er ég bara í einum, fer eftir hvað þarf að vera tilbúið fyrst. Ég er mikið í handavinnu en líka í skurðinum, ég fer voða sjaldan í að brjóta. Mér finnst gaman að gera þá hluti.

GRAFÍSK MIÐLUN | 9

FRÆÐSLUMOLAR

Dagný Dís – prentun

Fjölbreytni á vel við mig Ég hef alltaf haft gaman af því að vinna í höndunum en var frekar óákveðin með framhaldsskólanám. Við fórum með grunnskólanum í nokkrar framhalds­ skólaheimsóknir og leist mér best á Verkmenntaskólann á Akureyri. Þá sérstaklega listnámsbrautina, að gera meira yfir skóladaginn en bara að hanga yfir bókum. Ég útskrifaðist þaðan árið 2021 og fór að vinna heima á Skagaströnd í tvö ár. Á meðan var ég mikið að hugsa um hvað mig langaði að gera næst. Skoðaði mörg mismunandi nám en hafði mest gaman af margmiðlun og grafík í VMA og valdi því að sækja um í grunnnámi Upplýsingatækniskólans árið 2023. Ég stefndi alltaf á grafíska miðlun en þegar ég fór að kynnast prentinu í gegnum skólann hugsaði ég að það ætti betur við mig. Sérnámið fór að

mestu leyti fram á vinnustöðum sem ég er mjög þakklát fyrir að fá strax innsýn inn í iðnaðinn og læra meira en ég hefði nokkurn tímann getað í gegnum bækur.

Gaman að sjá verkið lifna við Prentiðnaðurinn er líka mjög fjölbreyttur og því gaman að sjá margar mismunandi hliðar. Ég útskrifaðist úr Tækniskólanum veturinn 2024 og byrjaði á námssamning hjá Prentmet Odda í janúar 2025. Eftir samninginn stefni ég síðan á sveinspróf. Þannig að ég hef verið núna á samningi í fjóra mánuði en hef lært mjög mikið. Ég er stoltust af því að hafa prentað eitt verkefni alveg ein án aðstoðar og það hafi litið vel út. Það er nefnilega rosalega margt sem þarf að stilla og hafa rétt svo allt gangi

10 | GRAFÍSK MIÐLUN

Prentun Stafræn tækni hefur umbreytt prentlistinni á marg­ víslegan hátt, bæði í prentunaraðferðum og hlutverki hennar í samfélaginu.

Prentun hefur færst frá hefðbundnum setjaravél­ um og offsetprentun yfir í stafræna prentun, sem býður upp á meiri sveigjanleika og minni kostnað.

Stafræn prentun gerir kleift að prenta smærri up­ plög á hagkvæman hátt og veitir meiri möguleika á sérsniðnum prentverkum.

Umhverfisvænn og sjálfbær iðnaður

upp. Það er samt alltaf jafn gaman að sjá verkið lifna við og verða glæsilegt og einnig að rekast á prentgripinn úti í búð, ég verð alltaf jafn montin. Ég er á Roland 305 prentvél sem Ísleifur er að kenna mér á. Hann er búinn að vera í faginu í örugglega 35+ ár svo það er margt hægt að læra af honum. Þegar ég mæti í vinnuna gerum við vélina tilbúna fyrir daginn, lesum inn verkefni í tölvuna, græjum pappír og plötur og förum að prenta. Ef verkefnið er ekki mjög erfitt þá reyni ég mig við það á meðan Ísleifur fylgist með. Ef það er flókið þá prentar hann á meðan ég fylgist vel með. Það mikilvægasta í prentinu er þó viðhald og þrif á vélinni sem við gerum á hverjum degi.

Mér finnst þetta nám mjög athyglisvert þótt það sé illa auglýst. Ég vissi einu sinni ekki hvað þetta nám fól í sér eftir að ég las lýsinguna á heimasíðu skólans þegar ég var að velja mér nám árið 2023. En ég mæli með að fólk með áhuga á vélum, fagurfræði, handavinnu og er sjálfstætt í verki kynni sér prentiðnaðinn.

Prentsmiðjur leitast við að nýta umhverfisvænni efni og ferla, þar sem pappírsnotkun og efnanotkun hefur verið endurskoðuð til að minnka umhverfis­ áhrif. Endurvinnanlegur pappír, vistvæn prentlitun og minni sóun eru dæmi um hvernig prentlistin hefur aðlagast auknum kröfum um sjálfbærni. Í stuttu máli hefur prentlistin ekki glatast heldur hefur hún þróast með stafræna umhverfinu, sem opnar nýjar leiðir til sköpunar og miðlunar.

Algeng Alt-númer „x

fyrri gæsalöpp

Alt 0132

x“

seinni gæsalöpp

Alt 0147

…

þrípunktur

Alt 0133

–

þankastrik

Alt 0150

Flýtilyklar/ shortcuts Ctrl O

opna skjal / open

Ctrl S

vista skjal / save

Ctrl P

prenta / print

Ctrl A

velja allt / select all

Ctrl Z

afturkalla / undo

Ctrl C

afrita / copy

Ctrl X

klippa / cut

Ctrl V

líma / paste

Ctrl D

staðsetja (kalla inn) / place

Ctrl F

finna / find

Ctrl T

tab

Ctrl 0 (núll)

passa í glugga / fit screen

Ctrl 1

100%

FRÆÐSLUMOLAR

FRÆÐSLUMOLAR

Skiltagerð, umbúðir og merkingar

Stílsnið

Skiltagerð, umbúðir og merkingar hafa þróast samhliða prentlist og grafískri miðlun.Allt gegnir það mikilvægu hlutverki í því hvernig vörur, fyrirtæki og stofnanir koma upplýsingum og auðkenni á framfæri. Með stafrænum lausnum og nýrri prenttækni hefur þessi grein orðið sveigjanlegri og skapandi, sem hefur víkkað út möguleikana í markaðssetningu og miðlun upplýsinga.

Í umbroti og textavinnslu eru Paragraph styles og Character styles notaðar til að stjórna útliti texta á skipulagðan og áhrifaríkan hátt. Hér er munurinn á þeim: Paragraph styles (málsgreinastílar) Þeir stjórna útliti heilla málsgreina og innihalda m.a. stillingar fyrir: • Leturgerð og stærð • Leturfót/línubil (line spacing) og bil á milli málsgreina • Jöfnun texta (vinstri, hægri, miðju eða beggja megin) • Inndrátt (Indent) • Listamerki eða númerun (bullet and numbering) Hvenær á að nota? Þegar þú vilt hafa samræmt útlit á löngum texta, eins og í skýrslum, bókum eða kynningum. Þú getur skilgreint einn málsgreinastíl og notað hann á margar málsgreinar í einu til að tryggja samræmi og auðvelda breytingar.

Character styles (áherslur í texta) Þeir stjórna útliti einstakra orða eða stafa innan málsgreinar og innihalda still­ ingar fyrir: • Feitletrun (bold), skáletrun (italic) og undirstrikun (underline) • Lit á texta • Leturgerð og stærð (en ekki leturfót) • Sérstök leturáhrif, eins og „small caps“ eða yfirstrikanir Hvenær á að nota? Þegar þú vilt leggja áherslu á einstök orð eða setningar, til dæmis fyrir fyrirsagnir, lykilorð í texta, eða sérstakar skýringar.

Samspil stílanna Þú getur notað Paragraph styles til að skilgreina heildarskipulag textans og Character styles til að bæta smáatriði eða áherslur innan málsgreinanna. Þessi aðferð hjálpar til við að halda textanum snyrtilegum, samræmdum og auðvelt er að gera breytingar á honum síðar.

Skiltagerð • Hefðbundin skiltagerð – Á Íslandi var skiltagerð fyrst og fremst handmáluð á tré eða málm, oft með einföldum leturgerð­ um. Fyrstu prentuðu skiltin voru notuð í verslunum og opinberum byggingum.

• Þróun leturgerða og hönnunar – Með framþróun prentlistar urðu sér­ hönnuð letur og grafísk útfærsla mikil­ væg í skiltagerð. Sérstakar leturgerðir sem hentuðu íslenskum skiltum komu til sögunnar.

• Stafræn skiltagerð og LED skjáir – Í dag er skiltagerð oft stafrænt prentuð eða birt á skjáum. Sérhönnuð grafík og tölvustýrð prentun hefur gert kleift að búa til endingargóð, fjölbreytt og sér­ sniðin skilti fyrir fyrirtæki og stofnanir.

Umbúðir • Handgerðar umbúðir fyrri tíma – Fyrstu umbúðir voru einfaldar, oft úr pappír eða skinni. Handprentun og stimplun var al­ geng áður en vélprentaðar umbúðir urðu aðgengilegar.

• Grafísk hönnun í umbúðum – Með þróun prenttækni varð mögulegt að prenta sér­ sniðna hönnun á umbúðir. Litaval, letur­

gerðir og myndrænt útlit skiptir máli í því hvernig vörur vekja athygli og skila ákveðnum skilaboðum.

• Umhverfisvæn umbúðahönnun – Nú á tímum leggja framleiðendur áherslu á umhverfisvænar lausnir, svo sem endur­ vinnanlegan pappír og lífræna prentliti.

Prentlist gegnir lykilhlutverki í þróun sjálfbærra umbúða.

Merkingar • Málsetning og upplýsingar – Merk­ ingar tryggja að neytendur fá réttar upp­ lýsingar um innihaldsefni, framleiðslustað og notkun vöru. Prentun og grafísk fram­ setning skiptir miklu máli í að gera merk­ ingar skýrar og læsilegar.

• Sérstakar prentaðferðir fyrir merkingar – Prentsmiðjur nota mismunandi tækni til að prenta merkingar, þar á meðal innprentun á plast, háþrýstiprentun og stafræna skönnunarmiða.

• Reglugerðir og staðlar – Prentlist í merkingum þarf að uppfylla ákveðnar regl­ ur og kröfur, svo sem matvælalög eða ör­ yggismerkingar. Gæðastjórnun og prentun mikilvægra upplýsinga er lykilatriði.

Serif og SanSerif Serif eru með þverenda. Serif-leturgerðir eru oft notaðar í prentað efni eins og bækur og dagblöð þar sem þær geta aukið læsileika á löngum texta.

Sans-serif (sem þýðir „án serif“) hafa hreina, slétta kanta án þessara skrautlegu þverenda. Þær líta nútímalegar og einfaldar út Serif leturgerðir • Ef þú ert að hanna bækur, dagblöð eða skýrslur sem verða prentaðar, þá eru serif leturgerðir oft betri kostur.

• Ef þú vilt gefa textanum faglegt og hefð­ bundið yfirbragð, þá eru serif leturgerðir frábærar.

Sans-serif leturgerðir • Ef þú ert að skrifa texta fyrir vefsíður, smáforrit eða stafrænt efni, þá eru sansserif leturgerðir betri kostur. Þær eru skýrar og auðveldar á skjám, sérstaklega í litlum stærðum.

• Ef þú vilt hafa hreina og nútímalega hönnun, þá eru sans-serif leturgerðir frábær kostur.

Ekki nota of margar leturgerðir saman. Það getur gert textann ruglingslegan.

Paraðu serif og sans-serif saman.Til dæmis geturðu notað serif fyrir fyrirsagnir og sansserif fyrir almenna texta til að fá gott jafnvægi.

Hugaðu að læsileika.Veldu leturgerð sem er auðlæsileg í þeim miðli sem þú notar hana.

Vinsælar leturgerðir 1. Arial – sans-serif leturgerð 2. Verdana – hönnuð fyrir skjá 3. Roboto – vinsæl í stafrænni hönnun 4. Helvetica – klassísk og fagleg 5. Open Sans – læsileg og fjölhæf 6. Montserrat – stílhrein og nútímaleg 7. Times New Roman – hefðbundin 8. Georgia – læsileg á skjá 9. Futura – vörumerki og auglýsingar 10. Lato – nútímaleg og mjúk

GRAFÍSK MIÐLUN | 11

12 | GRAFÍSK MIÐLUN