Уметноста на летањето

УМЕТНОСТА НА

ЛЕТАЊЕТО АНТОНИО АЛТАРИБА / КИМ

4

УМЕТНОСТA НА ЛЕТАЊЕTO, МНОГУ ПОВЕЌЕ ОД САМО ИСТОРИСКО СЕЌАВАЊЕ АНТОНИО МАРТИН *

К

нигата што ја држите в раце е новото издание на најзначајното дело на писателот и сценарист Алтариба и на графичкиот уметник Ким; без сомнение еден од најдобрите стрипови направени во изминатите сто и педесет години постоење на оваа уметност во Шпанија. Како истражувач и проучувач на шпанскиот стрип, би додал дека се работи за најдоброто дело до денес, 2016 година, создадено од шпански автори. Така го вреднувам, многу објективно, поради сценариото и дијалозите, поради развојот на на-ративната нишка, поради цртежот и поради целината, која совршено се зат-вора во еден почеток и крај и ги претвора минатото и иднината во сегашност. Точно е дека има и други многу важни шпански стрипови, но ниту еден не успева да ја достигне зрелоста на Уметноста на летањето; зрелост што го вивна жанрот до никогаш порано недостигнати височини. Имаме важни автори и многу важни стрипови. Некои од нив создадоа историја и им доне-соа престиж на авторите. Но, класификацијата на најдобрите, и не толку добри дела, е непотребна и наликува на прашањето: дали тоа што ќе се ста-ви прво на списокот за пазарување е тоа што ни е најпотребно? А сепак, ниту едно од овие прекрасни дела, најчесто издадени во седумдесеттите години на минатиот век, не ја поседува врвната вредност на Уметноста на летање-то, нешто што ја издвојува оваа книга како пресвртница во историјата на шпанскиот стрип, достигнување според кое во иднина ќе се мери вредноста на другите стрипови. Поминаа седум години меѓу двете изданија… и за делото и за авторите и за читателите. Во овој период целокупното шпанско општество претрпе крупни и не нужно подобри промени. Во областа на стрипот дури може да се каже дека генерално трендот оди на полошо. Се создадоа авторски и уреднички метастази кои го преплавија пазарот со стотици нови изданија опфатени под називот „графички роман“. Повеќето од нив придонесоа малку или вооп-што за развојот на подобар шпански стрип. Уметноста на летањето, од друга страна, не само што го издржа судот на времето, туку со секое ново препрочитување делува подобро и позрело. Ова се одразува и на самиот автор, бидејќи Алтариба во меѓувреме насобра зна-ење и искуство, кои му овозможија да се развие понатаму како писател и сценарист. На *Антонио Мартин Мартинез е познат шпански историчар и издавач на стрипови. Припаѓа на првата генерација шпански теоретичари на стрипот. Ова е предговор од второто издание на Уметноста на летањето на шпански јазик од 2016 година.

5

тоа укажуваат неговите наредни дела, пред сè, извонредните Јас, убиецот, и неговиот најнов стрип Скршено крило, кој всушност ја прет-ставува другата страна од ова дело, раскажана од перспектива на мајка му која овде има споредна улога.

Како точно да се чита Уметноста на летањето? Ја прочитав оваа книга веројатно онолку пати колку и самиот Алтариба. От-првин поради обврска, како автор на предговорот. Читав од фотокопии, од нацртаните и обележаните страници, што ми ги праќаше Ким, кога книгата сè уште беше во изработка. Додека читав, делото на Алтариба и Ким, дури и недовршено какво што беше во моментот, имаше силно влијание врз мене, речиси предизвика шок. Тие страници, иако во форма на роман, ме погодија лично. Беше јасно дека не сум Алтариба и дека настаните, за животот и смртта на татко му, се лични и негови. Но, тие не беа и непреносливи. Животот и авантурите на Антонио Алтариба Лопе, таткото, што ги раскажува неговиот син – кого отсега ќе го викам само „Алтариба“ не се мои, но, јас сепак, се препознав во нив кога ја читав Уметноста на летањето. Го пре-познав идентитетот на генерацијата на која ѝ припаѓаме со Алтариба. Страница по страница, ја препрочитував приказната, повторно и повторно. Читајќи, се идентификував со суровото минато, со минатото опишано со факти и настани, нашето заедничко минато, проживеано од мене, Алтариба и уште многу шпански деца на поразените од граѓанската војна, кои растеа во повоениот период под диктатурата на генералот Франко. Сепак, сметам дека досега лошо ја читавме Уметноста на летањето. Мис-левме дека ја читаме животната приказна на таткото на Алтариба, но всуш-ност ја читавме приказната од најдалечното минато до сегашноста, на самиот Алтариба. Точно е дека книгата нè води на патување низ шпанскиот човечки пејзаж од почетокот до крајот на 20 век, преку чувствата, мислите и делата на Антонио Алтариба Лопе. Така, Уметноста на летањето е хроника на најпросечната Шпанија раскажана од обичен, едноставен протагонист, човек од народот. Човек чие херојство е во тоа што избрал да живее достоинствено, верен на сопствениот етички кодекс, во еден од најмрачните периоди од шпанската историја... и што доброволно го избрал моментот на својата смрт. Преку татко му, Алтариба нè води низ последните години од владеењето на Бурбонската династија, диктатурата на генералот Примо де Ривера под Алфонсо XIII, прогласувањето и краткотрајниот живот на Втората Шпанска Република, крвавата Граѓанска војна, одмаздата на Франко и темнината од четириесет години под диктатурата на убиец на врвот на моќта... сè до крајот на првата четвртина од процесот на транзиција. Патување од најдлабоката рурална Шпанија до шпанските градови, од војната на Арагонскиот фронт, бегството во Франција, марсејските повоени денови... до враќањето во, ве-ројатно, најмизерната Шпанија што некогаш постоела. Сето тоа преку биог-рафијата на главниот лик, прикажана во форма на роман. И тука треба да се потенцира нешто важно што претходно не беше истакнато доволно јасно. Сè што пишува Алтариба, сè што ни кажува преку биографијата

6

7

8

на татко му, е всушност негова лична приказна, која се идентификува, се меша и се претопува во сегашноста и во минатото со неговиот татко, во истиот момент кога ги пишува првите страници од делото: „татко ми, сега јас (…) дедо ми сега татко (...) чичковците, што сега ми се браќа“. Ова е кру-цијалниот момент во кој авторот се поистоветува со својот татко, момент во кој биографијата станува роман и преку фикцијата се претвора во сведоштво на двајцата, таткото и синот Алтариба. До тој степен што, иако станува збор за вистинска приказна, наративната способност и мудроста на авторот ја претвораат во фикција достојна да биде наречена врвна литература. Токму оваа клучна точка, од која Алтариба ја расплетува приказната, е често заборавена или погрешно толкувана од разни интелектуалци кои се оби-дуваат да го окарактеризираат Уметноста на летањето како уште едно четиво во кое се зборува за обновувањето на колективното историско сеќавање, преку стрип. Критичари кои напишаа работи како: „Алтариба се потпира на сеќавањата на неговиот татко за да го креира заплетот во гра-фичкиот роман (…)“. Грешка. Не постојат такви „сеќавања“, само неколку страници во кои Антонио Алтариба Лопе, по предлог на неговиот син, ги опишува моментите на депресија, безнадежност, соништа и спомени. Вооп-што не е така како што се тврди, дека авторот користел оставен материјал, не постојат спомени што се цитираат. Алтариба, многу добро, од прва рака, го познава животот на својот татко, преку крвната врска, што ги поврзува уште од времињата кога ги запознава неговите стари пријатели од Франција, кои му раскажуваат епизоди и анег-доти од животот на татко му од времето на војната, бегството во Франција, борбата во отпорот... Накратко, авторот не вклучува „спомени“ во сценариото, тие никогаш не постоеле како такви. Тој пишува книга во која се тесно испре-плетени вистинското постоење на неговиот татко и фикцијата што тој ја создава за животот на Антонио Алтариба Лопе, кој, како што напишав во предговорот на првото издание на ова дело: „прекрасно раскажан е дел од големата хроника на дваесеттиот век и нуди немилосрден портрет на човеч-ката состојба“. Со својата книга, роман, сценарио, Алтариба не се обидува да даде придонес кон „обновувањето на историската меморија“. Тој, се разбира, сака да го раскаже животот на својот татко, но многу повеќе, се обидува да направи роман од тоа фабула раскажана со графички јазик. На тој начин, Алтариба всушност ја раскажува приказната на илјадници губитници кои по Граѓанската војна се нашле на погрешната страна од историјата. Доволно е да се смени некое име, датум, град, лични околности, и ете, сите сме Алтариба. Паметам убаво: по првото читање, силно чувство на идентификација со прочитаното, ме натера да му испратам мејл на Алтариба, во кој му објаснив дека книгата ме надминува. Не знам дали тој погрешно ме разбра или јас лошо се изразив, затоа што во неговиот одговор тој ме ослободи од пишу-вањето на предговорот. Не се разбравме и морав повторно да му пишам и да му објаснам дека неговото дело ме надмина во сентиментална смисла, а не во мојата способност да пишувам за него. По шокот од првото читање, го прочитав делото уште еднаш целосно. Почнав да фаќам белешки, да запи-шувам пораки и да носам заклучоци. Се восхитував на мудроста на раскажу-вањето со која Алтариба се вплеткува во животот на својот татко и од надворешен наратор, прераснува во главен протагонист.

9

Уметноста на летањето, рефлексија на просечноста и стравот Ја прочитав веќе објавената книга по трет или четврти пат, сега без да фаќам забелешки, и уживав. Потоа се обидов да ја расклопам целината на делови, елемент по елемент, за да проникнам подобро во наративните механизми на Алтариба. На крај се обидов да ја погледнам книгата во огледалото на историјата... и таа ми го врати деформираниот одраз на шпанското несреќно минато. И повторно, се препознав во делото на Алтариба. Во тој сив и студен, и пред сè, многу долг повоен период, во победените - кои не беа погубени според законите на победниците, ниту пак страдаа долги години во затвор – кои успеаја да продолжат понатаму, низ оловните години на Франко, благода-рение на семејството. Сега, по многу социолошки анализи на семејството како нуклеус, разбираме дека токму оваа институција, вратена на ниво на примитивни племиња, им овозможи на децата на поразените да истуркаат до денешницата. Деца од бракови, чии родители по десет или петнаесет го-дини заедничко преживување, во земја во која им недостасува сè, веќе прес-танале да се сакаат, ако воопшто и некогаш се сакале. Татковци кои го живееја животот далеку од дома, во барови, на работа, во прегратките на други жени… Мажи кои едвај врзуваа крај со крај и си натрупуваа обврски за да некако им овозможат на децата да учат за да станат нешто повеќе од нив, и кои малку зборуваа по дома, и низ заби комен-тираа за работата и власта додека ги читаа весниците. Татковци кои никогаш пред синовите не зборуваа за војната која ја изгубиле, како да ништо не се случило во земјата каде што во многу градови можеа да се видат траги од шрапнели и демолирани згради од бомбардирање. Мајки кои живееја затворени во четири ѕида, во страв од надворешниот свет; нивна задача беше готвењето, пеглањето и грижата за сопругот и децата. Жени кои понекогаш, сал за миг, се прашуваа дали било само сон она што го замислуваа и веруваа дека ќе биде нивен живот кога имаа тринаесет, пет-наесет, дваесет години... и во многу случаи одбиваа да ги рашират нозете за своите сопрузи. „Веќе ти дадов син, што сакаш сега ...?“ Мајки кои исто така никогаш пред децата не зборуваа за изгубеното минато и кои во најдобар случај ќе промрмореа: „... само да нема нова војна“. Ова беше вообичаено. Стравот од поткажувања, стравот од полицијата, стравот да не те пријават, беше секојдневие речиси две децении. Сепак, имаше и родители кои на своите деца им раскажуваа за војната. Алтариба беше еден од тие среќници, затоа што благодарение на татко му неговиот мисловен и сентиментален развој беше многу покомплетен. Пред и после Уметноста на летањето Кога Уметноста на летањето пристигна во книжарниците пред седум годи-ни, експерти, теоретичари и стрип критичари напишаа многу убави написи, изнесоа прецизни толкувања и сите заедно кажаа многу прекрасни работи за делото. Некои од овие текстови беа поубави од мојот предговор. Но, никој не го виде или не се осмели да го истакне очигледното: дека ова дело претставува пресвртница во историјата на шпанскиот стрип. Оттогаш поми-наа седум години и во Шпанија се објавија многу нови стрипови. Многу цртачи и некои сценаристи беа прославувани и покрај малиот придонес кој го направија за медиумот со своите „графички романи“. Но тоа не е случај со Алтариба и Ким, кои секогаш се

10

11

12

истакнувале, како тим или поодделно, со својот авторски професионализам и со човечката едноставност. Во 2009 година, во мојот прв предговор, истакнав дека книгата на Алтариба и Ким означува пред и потоа во еволуцијата на шпанскиот стрип, и досега ништо не успеа да ми го смени мислењето. Згора на тоа, се осмелувам да кажам дека ова е првиот шпански стрип свесно направен за возрасни чита-тели, и по возраст и по интелектуална зрелост. И тоа е она што суштински го прави делото поразлично и поважно, фактот дека авторот од првиот момент сакал да напише стрип за возрасни. Тоа е она што го натерало да ги надмине вообичаените наративни конструкции и да ги помрдне чекор подалеку, границите кои беа поставени за стрипот, во неговата примарна функција, како средство за комуникација. Седум години подоцна треба да се истакне дека на малкумината квалитетни шпански автори на стрипови – не цртачи, колку и да се добри – кои произлегуваат од последните години на 20 век мора да се додадат уште тројца или четворица (можат да се избројат на прстите од една рака) нови талентирани автори на графичкиот наратив кои создаваат значајни дела наменети за возрасната публика. Како и неколкумина добри цртачи кои работејќи тимски со сценаристи од висок ранг, создаваат дела кои ќе служат како референца. И едните и другите се дел од она „потоа“ што го споменав во 2009 година. И нивното постоење е сатисфакција за сите нас кои со децении се трудевме да го извлечеме стрипот од гетото во кое беше втурнат од страна на шпанските културни апаратчици пред, за време на, и по режимот на Франко. Сепак, ако само внимателно се прочита ова второ издание на Уметноста на летањето и се направи споредба по содржината и реализацијата, ќе се дојде до заклучок дека ниту еден од стриповите објавени во седумте години од неговото прво издание го нема надминато делото на Алтариба и Ким. Воопшто не го негирам квалитетот на некои од објавените „графички рома-ни“ во овој период (ги нема многу по важност и квалитет), но како редовен читател - професионалец во стрип издаваштвото и истражувач на медиумот, тврдам дека ниту еден од објавените стрипови досега не успеа да ги надмине приказната, заплетот и сценариото, како и совршената наративна архитек-тура и интелигентна фузија на реалноста и фикцијата на книгата што сега ја држите во раце. Ниту пак се надминати кадрирањето и цртежот на Ким во нивната совршена синтеза со раскажаната приказна.

Цената на целосната слобода Кругот се затвора со конечното ослободување на Антонио Алтариба Лопе преку самоубиството кое тој го извршува по лична волја на 4 мај 2001 година, фрлајќи се од четвртиот кат на старечкиот дом Лардеро. Зад себе ги остава успесите и грешките, искуствата и фрустрациите, акумулирани во текот на својот деведесет и едногодишен живот. Тој истовремено е и главен лик и жртва во приказната која му се паднала да ја живее. И оваа завршница, во којашто таткото, двоен протагонист на својот живот и на животот на неговиот син, (...или можеби е обратно?) конечно ја достигнува слободата, е двојна. Затоа што всушност со затворањето на приказната и синот Алтариба, конечно се ослободува од товарот на минатото што ги врзу-вало и двајцата. Слобода која кулминира со создавањето на ова дело.

13

14

ТАТКО МИ СЕ САМОУБИ НА 4 МАЈ 2011 ГОДИНА.

НИКОЈ НЕ ЗНАЕ КАКО ЧОВЕК НА НЕГОВА ВОЗРАСТ И ВО ТАКВА СОСТОЈБА УСПЕА ДА ГИ ИЗМАМИ ЧУВАРИТЕ, ДА СТИГНЕ ДО ЧЕТВРТИОТ КАТ, ДА СЕ КАЧИ НА ПРОЗОРЕЦОТ И ДА СЕ ФРЛИ.

ДОБРО, ВРЕМЕ Е...

ПОДОБРО Е ВАКА ОТКОЛКУ ВО ПИЖАМИ... АКО НЕКОЈ МЕ ВИДИ НЕМА ДА ПРЕТПОСТАВИ ДЕКА ДОАЃАМ ОД СТАЦИО НАРОТ...

...ВРЕМЕ ЗА ЛЕТАЊЕ...

НО ЈАС ЗНАМ КАКО ГО СТОРИ ТОА...

БУБРЕЗИВЕ НЕ МИ ДОЗВОЛУВААТ ДА СИ СТАВАМ ЧЕВЛИ...

АМА, ЗА ДА ЛЕТНАМ НЕ МИ СЕ НИ ПОТРЕБНИ...

ЈАС СУМ ЕДИНСТВЕНИОТ ШТО МОЖЕ ДА ЗНАЕ КАКО ГО СТОРИЛ ТОА... ОГЛЕДАЛЦЕ, ОГЛЕДАЛЦЕ МОЕ, ТИ ЌЕ МИ КАЖЕШ КОГА МОЖАМ ДА ГО НАПУШТАМ КАФЕЗОВ...

... БИДЕЈЌИ ИАКО НЕ БЕВ ТАМУ, ЈАС БЕВ ВО НЕГО... АЈДЕ АВЕЛИНО, ШТО Е СЕГА ПАК....

МЕ БООЛИ...

СЕКОГАШ СУМ БИЛ ВО НЕГО, БИДЕЈЌИ ЕДЕН ТАТКО Е НАПРАВЕН ОД СВОИТЕ ПОТЕНЦИЈАЛНИ ПОТОМЦИ... МЕ БОЛИ, МЕ БООЛИ... И МЕНЕ МЕ БОЛИ ПА НЕ СЕ ЖАЛАМ

... А ЈАС СУМ ЕДИНСТВЕНИОТ ПОТОМОК ШТО ТАТКО МИ УСПЕА ДА ГО ИМА...

АЈДЕ АВЕЛИНО, СМИРИ СЕ...

15

ПОТЕКНУВАМ ОД НЕГО, ПРОДОЛЖЕНИЕ СУМ НА НЕГОВИОТ ВИД, И ДУРИ И ПРЕД ДА БИДАМ РОДЕН, СУМ УЧЕСТВУВАЛ, КАКО ГЕНЕТСКИ ПОТЕНЦИЈАЛ, ВО СЀ ШТО МУ СЕ СЛУЧУВАЛО... СЕДУМ Е, СЕГА ДОРА ЌЕ СЕ СИМНЕ ДА МУ СЕ ЈАВИ НА ДЕЧКОТО, А КАРОЛИНА ЌЕ ПОЧНЕ ДА ЈА НОСИ ТЕРАПИЈАТА...

ЗАТОА ЗНАМ КАКО УМРЕ...

...А ЗНАМ И КАКО ЖИВЕЕШЕ...

АЈДЕ КАРОЛИНА, АЈДЕ, ДОЦНИШ ВЕЌЕ ПЕТ МИНУТИ ...

ТРПЕНИЕ, ИМА ЗА СИТЕ...

ЧЕСТО МИ ГИ РАСКАЖУВАШЕ НЕГОВИТЕ АВАНТУРИ... ПОЛНО Е! ЛИФТОТ ПРЕПОЛН КАКО И СЕКОГАШ... СМРДЛИВИ СТАРЦИ, НЕ ЗНААТ ДА ОДАТ ПО СКАЛИ?!

... А ЗА ДА ГИ УБЛАЖИ ПРВИТЕ СИМПТОМИ НА ДЕПРЕСИЈАТА ДУРИ И ИНСИСТИРАВ ДА ПОЧНЕ ДА ГИ ЗАПИШУВА.

ЗАД СЕБЕ ОСТАВИ ДВЕСТЕ И ПЕДЕСЕТ ТАБАЦИ СПОМЕНИ ПИШАНИ НА РАКА СО ЗБИЕН РАКОПИС.

НЕМА СПАС... ЌЕ ОДАМ ПЕШКИ...

...ОНА ШТО ГО ЗНАМ ЗА НЕГОВИОТ ЖИВОТ Е, КАКО ШТО КАЖАВ, ОД ШТО СУМ БИЛ ВО НЕГО ИЛИ, МОЖЕБИ, СО НЕГО...

ЌЕ ПАДНЕМЕ... ЧУДОВО СЕКОГАШ Е ПРЕПОЛНО... ЕПА, ВО ОВА ВРЕМЕ ШТО САКАШ?

НО ОНА ШТО ГО ЗНАМ ЗА НЕГО НЕ Е НЕШТО ШТО СУМ ГО ЧУЛ И ПРОЧИТАЛ...

МОРА ДА СТАСАМ... МОРА ДА СТАСАМ...

... А СЕГА, КОГА Е МРТОВ, ТОЈ Е ВО МЕНЕ. СРАЊЕ! ЕСТЕР...!

ТАКА, МОЖАМ ДА ГО РАСКАЖАМ НЕГОВИОТ ЖИВОТ ВЕРОДОСТОЈНО, И СПОРЕД НЕГОВИТЕ ПИШАНИ СВЕДОШТВА И СПОРЕД ЧУВСТВАТА ШТО ГИ НОСАМ ВО КРВТА ШТО Сѐ УШТЕ МИ ТЕЧЕ НИЗ ВЕНИТЕ...

ШТО ПРАВИ ОВАА НА ЧЕТВРТИ КАТ? АКО МЕ ФАТИ, ТЕШКО МЕНЕ...

16

МИ ФАЛИ САМО УШТЕ ДА ПОЧНЕ ДА МИ ДРОБИ...

ВСУШНОСТ, ЌЕ ГО РАСКАЖАМ ЖИВОТОТ НА ТАТКО МИ ГЛЕДАН ПРЕКУ НЕГОВИТЕ ОЧИ НО ОД МОЈА ПЕРСПЕКТИВА

И ЗАТОА МОЖАМ ДА ПОТВРДАМ ДЕКА СЕ САМОУБИ ВАКА... ЧАО ВЛЕЧКИ!

...НА ТАТКО МИ МУ ТРЕБАА ДЕВЕДЕСЕТ ГОДИНИ ЗА ДА ПАДНЕ ОД ЧЕТВРТИОТ КАТ.

17

ИСТО ТАКА МОЖАМ ДА ПОТВРДАМ ДЕКА ИАКО СЕ ЧИНЕА САМО НЕКОЛКУ СЕКУНДИ...

А СЕГА... ДА ЛЕТАМЕ.

3. КАТ 1910-1931

ДРВЕНАТА КОЛА

20

ТАТКО МИ, СЕГА ЈАС, НЕМА БАШ УБАВИ СЕЌАВАЊА ОД СВОЕТО ДЕТСТВО. УЧИЛИШТЕТО ГО НАПУШТИЛ НА 10 ГОДИНИ ЗА ДА РАБОТИ В ПОЛЕ.

...КОГА ЌЕ ЗАВРШИТЕ СО ОРАЊЕТО НА НАШАВА НИВА, ЌЕ ЈА ПОМЕСТИТЕ ОГРАДАТА И ЌЕ МУ ЗЕМЕТЕ ДВЕ-ТРИ БРАЗДИ НА КОМШИЈАТА...

А АКО КОМШИЈАТА ЗАБЕЛЕЖИ?

НИКОГАШ НЕ ГО САКАВ ПОЛЕТО.

ЈАС ОТСЕГА - НЕКА БИДЕ САМО ЈАС, НИКОГАШ НЕ СЕ ЧУВСТВУВАВ ПРИЈАТНО ВО ТАА КУЌА И ДА НЕ БЕШЕ МАЈКА МИ, НИКОГАШ НЕ ЌЕ ДОЗНАЕВ ШТО ЗНАЧИ СЕМЕЈНА ТОПЛИНА. КАКВО ГЛУПАВО ПРАШАЊЕ...

ДЕДО МИ, СЕГА ТАТКО, МИСЛЕШЕ САМО НА ТОА КАКО ДА СИ ГО ЗГОЛЕМИ ОНА МАЛКУ ИМОТ ШТО ГО ИМАШЕ. ЧИЧКОВЦИТЕ, ШТО СЕГА МИ СЕ БРАЌА, ГО ПОЧИТУВАА ИЛИ ПАК, МУ ГО ИМАА СТРАВОТ... КАКО И ДА Е, БЕА НЕГОВИ СЛЕПИ ПОСЛУШНИЦИ.

ЗЕМЈАТА СЕКОГАШ МУ ПРИПАЃА НА ОНОЈ КОЈ НАЈМНОГУ СЕ БОРИ ЗА НЕА.

ЌЕ ОДРЕКУВАШ СЀ, И ЌЕ ГИ БРАНИШ БРАЗДИТЕ СО УБЕДУВАЊЕ. КАКО ДА СЕ ТВОИ... АКО ТРЕБА И СО ПУШКА...

ПЉАС!

НИТУ ЧУВСТВУВАВ ПОВРЗАНОСТ СО СЕМЕЈНИТЕ КОРЕНИ НИТУ ПАК МЕ ПРИВЛЕКУВАА ЗЕМЈОДЕЛСКИТЕ РАБОТИ.

...А НАЈМАЛКУ ОД СÈ САКАВ ДА БИДАМ ЗЕМЈОПОСЕДНИК.

ПРЕД ДА УМРАМ, САКАМ ДА ОСВОИТЕ УШТЕ ДЕСЕТ ФАНЕГИ*... ХУЛИАН И МИГЕЛ ПО ТРИ. А АНТОНИО ЌЕ ОСВОИ БАРЕМ ЧЕТИРИ... АЈДЕ БЕ МИГЕЛ, КОЈ КОМШИЈА ЌЕ СЕ ОСМЕЛИ ДА КАЖЕ ДЕКА ОВИЕ БРАЗДИ НЕ СЕ НАШИ.

*СТАРА ШПАНСКА МЕРКА ЗА ПОВРШИНА. ЕДНА ФАНЕГА=6430 М²

21

ОВАА НИВА ЌЕ ЈА НАСАДИШ СО ЦВЕКЛО...БРАТУЧЕД ТИ БАСИЛИО ЌЕ ГО ФРЛА СЕМЕТО А ХУЛИАН ЌЕ ПОМИНУВА ДА ТИ ПОМАГА.

ДА, ТАТКО ЧЕТИРИ ФАНЕГИ?!

ДРЖИ ГО ДОБРО КОПАЧОТ! И САДИ ГО СЕМЕТО ПОДЛАБОКО!

БАСИЛИО, НЕ БРЗАЈ ТОЛКУ...

КАВГИТЕ СО БРАЌАТА ШТО ГИ ПРЕЖИВУВАВ МЕ НАУЧИЈА ДЕКА ХУМАНОСТА Е ЕДИНСТВЕНАТА ВИСТИНСКА ПРИПАДНОСТ. ПОБРЗО БЕ ДЕМБЕЛ НИЗАЕДЕН! ЈАС ЦЕЛА НИВА НАСАДИВ А ТИ НЕ СИ НИ ДО ПОЛОВИНА.

СЕКОГАШ СЕ ПРАШУВАВ КОЕ Е МОЕТО СЕЛО... КОЈ Е МОЈОТ ВИСТИНСКИ НАРОД ЛЕЛЕ КОЛКУ МЕ БОЛАТ БУБРЕЗИВЕ! НЕ МОЖАМ ДА СЕ ИСПРАВАМ... А И РАКАВА МИ Е ПОЛНА ПЛУСКАВЦИ...

И ИАКО НЕ ЗНАМ ДАЛИ МОЖЕ ДА ГО НАРЕЧАМ МОЕ СЕЛО, ЌЕ КАЖАМ ДЕКА СЕ РОДИВ ВО ПЕЊАФЛОР, ВО ОКОЛИНАТА НА САРАГОСА...

ОСТАЈ МЕ...! ДА ВИ СЕ ПОСЕРАМ И НА НИВАТА, И НА ХУЛИАН, И НА ТАТКО... И НА ЦВЕКЛОТО! НЕ ВЕЛИ ТАКА...НЕ Е УБАВО ЧОВЕК ДА СЕ СЕРЕ НА СОПСТВЕНИОТ ТАТКО...

СЕГА ЌЕ ТЕ КАЖАМ НА ТАТКО...

Е ПА ЌЕ ВЕЛАМ И ПАК ЌЕ ВЕЛАМ... И ШТОМ НАПОЛНАМ ЧЕТИРИНАЕСЕТ ЌЕ СИ ОДАМ ОД СЕЛОВО...

22

„ПЕЊАФЛОР* “ СЕКОГАШ МИ БЕШЕ ЧУДНО ИМЕ...ИЛИ ПАК НЕВОЗМОЖНА РЕАЛНОСТ

ВИДИ ГИ, ЕВЕ ГИ НАЈУБАВИТЕ ДЕВОЈКИ ВО ПЕЊАФЛОР И ОД ЈУГОТ

НА ВИЉАНУЕВА! КАКО КОЛАЧИТЕ НА ТЕТКА МОРЕ, МЕНЕ ПРСТОТ ДA ЕНГРАСИЈА СТЕ, ДА ВЕ ИЗЕДЕ МИ ГО ИЗЕДЕТЕ... ДА ВИДАМ ДАЛИ ЧОВЕК! ЌЕ ВИ СЕ ОТВОРИ АПЕТИТОТ.

* ИГРА НА ЗБОРОВИ ВО ШПАНСКИОТ ЈАЗИК: PEÑA- КАМЕН И FLOR- ЦВЕТ. СИТЕ НОРМАЛНО ГО ИЗГОВАРАА, ИАКО ТАБЛАТА НА КОЈА ПИШУВАШЕ „ПЕЊАФЛОР“ БЕШЕ ПОСТАВЕНА НА ВЛЕЗОТ ОД СЕЛОТО ПРЕД САМО НЕКОЛКУ МЕСЕЦИ... МЕНЕ МИ БЕШЕ ТЕШКО ДА ГО ИЗГОВОРАМ. САМО ДА СВРТИМЕ ЗАД АГОЛОТ И БРИШКА ДА НЀ НЕМА...

КАСИЛДА ДОЈДИ СО МЕНЕ НА ШИРИНКАТА ДА ТИ ЗАСВИРАМ МАЛКУ ПО ТЕЛОТО...

НЕ МОЖЕВ ДА РАЗБЕРАМ КАКО МОЖЕ НА ИСТО МЕСТО ДА ИМА КАМЕН И ЦВЕТ... А КАМОЛИ ВО ИСТ ЗБОР... ЕНЕ ЈА КАЈ ГИ ДЕЧКИ, ПАТРО... СHЕМА...? СИ ОДАМ. УТРЕ ТРЕБА ВИ ВЕЛЕВ ЈАС РАНО ДА СЕ ДЕКА СО ЖЕНИ СТАНЕ... НЕ СЕ БРКА РАБОТА...

СТОКО!

ВИДИ КОЛКУ Е УБАВА КАСИ... ПА НЕ Е Сѐ ТАКА ЛОШО ВО СЕЛОВО КО ШТО ВЕЛИШ... ...А ЈАС ЌЕ ТЕ НАУЧАМ ДА ФРЛАШ СО ЧАТАЛ.

ПСССТ...

ДУРИ, И НА МОИТЕ СОСЕЛАНИ ИМЕТО ИМ БЕШЕ ЧУДНО, ПА НА НЕГОВА СМЕТКА ПРАВЕА ШЕГИ ШТО НИКОГАШ НЕ ГИ РАЗБРАВ... ПССТ, АНТОНИО...

23

КАСИЛДА...

КАМЕН ИЛИ ЦВЕТ?

КАМЕН.

МИСЛЕВ СИ ОТИДЕ ДОМА...

ГЛУП СИ БЕ, АНТОНИО! НЕ ЗНАЕШ ШТО ИЗГУБИ...

ЦВЕЕТ! ИЗГУБИ.

ИСТОШТЕН ОД ОБВРСКИТЕ НАСЕКАДЕ ГЛЕДАВ САМО КАМЕЊА...

ЌЕ МУ ПОМОГНЕШ НА БРАТ ТИ ДА ЈА ОЖНЕЕ НИВАВА. ТИ ЌЕ ПОЧНЕШ ОД ОВАА СТРАНА А ХУЛИАН ЌЕ ПОЧНЕ ОД ДРУГАТА. ПОКАЖИ МУ ДЕКА СИ МАЖ И СТАСАЈ ДО ПОЛА НИВА ПРЕД НЕГО.

А АКО НЕКАДЕ И РАСТЕШЕ „ЦВЕТ“ ТОА НЕ БЕШЕ ВО СЕЛОТО. ТАТО, МОЖЕ ЛИ И ЈАС ДА ЖНЕАМ СО КОСА КАКО ХУЛИАН? ПОБРЗО ЌЕ ОДИ РАБОТАТА И БРЗО ЌЕ СТАСАМ ДО ПОЛА НИВА..

ПРЕМНОГУ СИ МАЛ ЗА ДА ЈА ДРЖИШ КОСАТА... ПОЛЕСНО Е ДА СЕ НАВЕДНУВАШ, СО СРПОТ ПОЛЕСНО ЌЕ СЕЧЕШ И ПОБРЗ ЌЕ БИДЕШ ОД НЕГО.

ДА, ТРЕБА ДА СЕ НАВЕДНУВАМ А ОД ТОА МНОГУ МЕ БОЛАТ БУБРЕЗИТЕ...

24

НЕ, НЕ РАСТЕШЕ ЦВЕЌЕ ВО ПЕЊАФЛОР. ЌЕ ЖНЕЕШ ЈАС КАКО ШТО ЌЕ ТИ КАЖАМ! И ДА НЕ ТИ ТЕКНАЛО УШТЕ ЕДНАШ ДА МИ ДА МИ ВРАЌАШ...

МОЕТО СЕМЕЈСТВО НЕ БЕШЕ ЕДИНСТВЕНОТО ШТО СИ ЛАПАШЕ ОД ЗЕМЈАТА НА КОМШИЈАТА. И ЗАТОА НЕКОИ ПОЧНАА ДА КРЕВААТ ЅИДОВИ ЗА ДА СИ ЈА ЗАШТИТАТ СОПСТВЕНОСТА.

ЅИДОВИТЕ ШТО КОМШИИТЕ ПОЧНАА ДА ГИ КРЕВААТ УШТЕ ТОЛКУ МИ ГО ЗАСИЛИЈА ЧУВСТВОТО ДЕКА ЖИВЕАМ НА КАМЕН КАДЕ ШТО ЦВЕЌЕ НЕ ВИРЕЕ... ВИДИ, ЧИЧКО АНСЕЛМО КРЕВА ЅИД. АНТОНИОО, ПОБРЗАЈ СО СТОМНИТЕ, УМРЕВМЕ ОД ЖЕД!

ОТСЕГА НЕ ЌЕ МОЖЕ ДА ПОМИНУВАТЕ ОТТУКА... ОВА Е ПРИВАТНА СОПСТВЕНОСТ... НИВАВА Е МОЈА И НИ ГОСПОД НЕМА ДА МОЖЕ ДА ПОМИНЕ...

ДА....А ШТО ЌЕ МУ Е?

?

?

...АЈДЕ СЕГА ГИТЛА И ВРТЕТЕ ОД КАЈ РЕКАТА.

25

НА ПОЧЕТОКОТ САМО НЕКОЛКУМИНА ГО СТОРИЈА ТОА... ПО НИВ УШТЕ НЕКОЛКУМИНА... И НА КРАЈ СЕКОЈ ПОСЕД, СЕКОЈА НИВА, СЕКОЕ ПОЛЕ... СЕКОЕ ДРВО, СЕКОЈА ГРМУШКА БЕА ОГРАДЕНИ.

И ТАКА ПЕЊАФЛОР ВЛЕЗЕ ВО БЕСКРАЈНАТА ЛИСТА НА СЕЛА КОИ СИ ГИ ОГРАДУВААТ НИВИТЕ...

КАКО КИНЕСКИ ЅИД Е. КАЈ И ДА Е МОНГОЛЦИТЕ ЌЕ НЀ ЗАПОСЕДНАТ.

ТИ СИ МОНГОЛЕЦ.... ОВА ГО ПРАВАТ ЗА ДА СИ ЈА ВАДАТ ДУШАТА ЕДНИ НА ДРУГИ.

И БИДЕЈЌИ НЕКОИ НЕ СЕ КОЛЕБАА ДА ГИ ПОМЕСТУВААТ КАМЕЊАТА ЗА ДА СИ ГО ЗГОЛЕМАТ ПОСЕДОТ ДРУГИ ПОЧНАА ДА ГРАДАТ ТОЛКУ ЦВРСТО ШТО ЅИДИШТАТА ЛИЧЕА НА ЗАМОЦИ. ПОБРЗАЈ МИГЕЛ! МОРА ДА ЗАВРШИМЕ ПРЕД ДА СЕ РАЗДЕНИ!

И ТАКА МЕНЕ И НА МОИТЕ ВРСНИЦИ НИ ГО УКРАДОА ПОГЛЕДОТ

ЅИДОВИТЕ РАСТЕА ПОБРЗО ОД НАС. ГЛЕДАШ ЛИ НЕШТО?

26

САМО СЛЕДНИОТ ЅИД.

ТАКА, РАСТЕВ СО ХОРИЗОНТ ЗАТНАТ СО ЅИДОВИТЕ НА АМБИЦИЈАТА...

...ИЛИ МОЖЕБИ НА МИЗЕРИЈАТА.

ПОРАСНАВ ДОВОЛНО ЗА ДА МОЖАМ ДА СОВЛАДАМ НЕКОИ...

ВО СЕКОЈ СЛУЧАЈ ПОРАСНАВ.

ПРОБАЈ ПАК, И ЌЕ ТИ ГО ПРЕСЕЧАМ ГРКЛАНОТ!

...НЕКОИ ДА ГИ НАДМУДРАМ...

БАСИЛИО, АКО ТЕ ФАТАМ ЌЕ ТЕ ФРЛАМ НА НИВАТА НА АНСЕЛМО И НИКОГАШ НЕМА ДА ИСКОЧИШ. НЕМА ДА МЕ ФАТИШ ...

...ИЛИ ПРЕСКОКНАМ...

НО НИКОГАШ НЕ ПОРАСНАВ ДОВОЛНО ЗА ЦЕЛОСНО ДА ГИ ПОБЕДАМ.

ОВА Е КАКО ДА ЛЕТАШ...!

НАСЕКАДЕ СТАВИЛЕ СРЧА.

27

И СЕГА КАКО ЌЕ ГЛЕДАМЕ ВО ДАЛЕЧИНАТА? МОЖЕ ДА СЕ КАЧИМЕ НА ОРЕВОТ НА ПЕРИКО.

КАДЕ Е САРАГОСА?

НАТАМУ, МИСЛАМ ...

БИДЕЈЌИ ВО СЕЛОТО НЕ ГЛЕДАВ ИДНИНА, СЕ ОБИДОВ ДА ЈА ПОБАРАМ НА ДРУГО МЕСТО...

ТАТКО, ПУШТИ МЕ ДА ОДАМ ВО САРАГОСА. ЌЕ НАУЧАМ НЕКОЈ ЗАНАЕТ... ЌЕ НАЈДАМ РАБОТА... МОЖЕ ДА ПОЧНАМ КАЈ ВУЈКО СЕГУНДО...

ШТО ЗНАЕШ ТИ ЗА ГРАДОТ... ТУКА НА СЕЛО НЕМА НИКОГАШ ДА ГЛАДУВАШ.

ПРВО ПОЧНАВ СО АРНО... ИМА ДА ПРАВИШ ЈАС ШТО ЌЕ ТИ КАЖАМ.

НЕ МИ СЕ ДОПАЃА ТУКА...

ПОТОА ПРОДОЛЖИВ КАКО ШТО ЗНАМ И УМЕАМ

БАСИЛИО МИ ГО ПОЗАЈМИ ТОЧАКОТ... ВО ГРАДОТ НЕ МОЖЕ ДА БИДЕ ПОЛОШО ОД ТУКА.

28

...И УКРАДОВ ТРИЕСЕТ ПЕЗЕТИ ОД ТЕГЛАТА КАДЕ ШТО МАЈКА МИ ГИ КРИЕШЕ ПАРИТЕ. СО ТОА И СО МАЛКУ СРЕЌА, САКАВ ДА ПОЧНАМ НОВ ЖИВОТ.