Mrt 2026 | Tijdschrift GK

Hemels gewelf

Archeologisch

onderzoek Yesse

Groninger Kerken

Maart 2026

Terug naar het begin

De vrouwen van Yesse

Binnenzijde: Het vroeg-zestiende-eeuwse doksaal in de kerk van Holwierde, na de Tweede Wereldoorlog voorzien van een beschildering met een sterrenhemel, psalmteksten en wapens. Foto Omke Oudeman.

Voorzijde: Maria, met Christuskind, op een maansikkel. Schildering van ca. 1450 op een gewelfschotel in de sacristie van de Akerk, Groningen. Foto Duncan Wijting.

Woord vooraf

In het eerste nummer van een nieuwe jaargang van Groninger Kerken klinkt altijd iets van het beginnend voorjaar door. De dagen worden weer langer, de lucht vaker blauw in plaats van grijs en grauw en steeds meer kerken van de Stichting openen in de loop van de lente van zonsopkomst tot -ondergang hun deuren voor bezoekers.

In nogal wat kerkgebouwen stuit de blik van bezoekers het hele jaar door op een hemelsblauw firmament, binnen de provinciegrens misschien nergens zo overweldigend als in het koor van de Martinikerk in de stad Groningen. ‘In den beginne schiep God den hemel en de aarde’, zo luidt de overbekende openingszin van het scheppingsverhaal in het bijbelboek Genesis. Kunsthistoricus Leo Delfgaauw nam de opwaartse blik als uitgangspunt voor zijn bijdrage. De fascinatie voor het – letterlijk – hogere vat hij samen als ‘Wij kijken omhoog en zien het hemels gewelf als een definiëring van het ondefinieerbare.’

In haar reeks interviews besteedt Tjitske Oosterbaan aandacht aan het festival ‘Terug naar het begin’. Met kleinschalige optredens worden nu al vijftien jaar de Groninger kerken in een verrassend licht gesteld. Dat trekt elk jaar weer een publiek dat even gemêleerd als toegewijd is, net als de optredende artiesten. Minke van der Velde heeft de leiding overgenomen van ‘founding father’ Geert Lameris. Samen met Leo Delfgauw als voorzitter van de organiserende stichting vertelt zij over de uitdaging om het festival zijn bewezen kwaliteiten te laten behouden en tegelijk vernieuwingen aan te brengen, want ook voor culturele activiteiten geldt dat stilstand achteruitgang is. De editie van dit voorjaar zal laten zien dat we daarvoor onder haar bewind niet bang hoeven te zijn.

Charlotte Grezel vergelijkt in haar column herinneringen aan kerken uit verschillende perioden van haar leven, van haar jeugd in Winschoten tot een recente boekpresentatie in Fransum. Ze laat daarin zien hoe de kerkgebouwen die ons zo ter harte gaan, in de loop van enkele decennia van functie veranderd zijn en tegelijkertijd in hun betekenis eender zijn gebleven, telkens opnieuw terug naar het begin.

Wie voorbije zomers ter hoogte van het gehucht Essen tussen Groningen en Haren uit de trein keek, kon daar drukke activiteiten zien op een weiland waar in andere jaargetijden alleen een paar schapen rustig rondscharrelen. Hier waren in de zomermaanden studenten archeologie bij wijze van een leerervaringsproject druk bezig op de plaats waar vroeger het klooster Yesse had gestaan. In deze aflevering van Groninger Kerken geeft hun docent Stijn Arnoldussen een samenvatting van de bevindingen waartoe al dat precieze graven en zorgvuldig in kaart brengen tot nu toe heeft geleid.

Anneke Mulder-Bakker is jarenlang lid van de redactie geweest en daarna van de redactieraad. Haar laatste bijdrage aan ons tijdschrift gaat over ditzelfde vrouwenklooster Yesse als een belangrijk intellectueel centrum. Daarmee demonstreert ze opnieuw haar gedrevenheid om de geschiedenis van vrouwen in de middeleeuwen naar voren te halen. De redactie is haar veel dank verschuldigd voor haar betrokkenheid gedurende de afgelopen jaren. Het is een gelukkige bijkomstigheid dat dit afscheidssaluut nu kan samenvallen met het opgravingsverslag, zodat deze aflevering niet alleen een voorjaars- maar ook een Yesse-nummer is geworden.

Kees van der Ploeg voorzitter redactie

Martin Hillenga eindredacteur

Inhoud

Pagina 6

Hemels gewelf

Leo Delfgaauw

In kerken gaat de blik vaak automatisch naar boven, om daar soms te stuiten op een ‘hemels gewelf’. De fascinatie voor een hemel vol sterren, planeten en kometen is van alle tijden.

Papieren sterren afkomstig uit de sterenhemel in het hoogkoor van de Martinikerk. Collectie Groninger Museum, foto Arjan Verschoor.

Pagina 15

‘…waarvan

niets is gebleven…’

Stijn Arnoldussen

In de zomermaanden is het vaak druk op het terrein van het verdwenen klooster Yesse. In dit artikel wordt verslag gedaan van het langjarig archeologisch onderzoek naar het voormalig nonnenklooster tussen Groningen en Haren.

Pagina 36

Column:

Over kerken en örgeltjes

Charlotte Grezel

Als kind was de auteur regelmatig te vinden op de ‘klunderbeune’ van de Eexterkerk in Scheemda en de Vennekerk in Winschoten. In haar eerste kinderboek speelt een ‘örgeltje’ dan ook de hoofdrol.

Pagina 27

De heilige Birgitta, de abdij van Yesse en de non Ghebbe Canter

Anneke B. Mulder-Bakker

Het klooster Yesse was meer dan een ‘simpel vrouwenconvent’. De casus van de non Ghebbe Canter en een vergelijking met kloosters elders kan aanleiding zijn om onze blik drastisch bij te stellen.

Pagina 39

Altijd

weer Terug naar het begin

Tjitske Zuiderbaan

Het idee voor het festival Terug naar het begin werd zeventien jaar geleden geboren op de fiets. Ook dit jaar zullen heel wat bezoekers dit vervoersmiddel gebruiken om zich te verplaatsen tussen kerken met een verrassend cultureel aanbod.

Hemels gewelf

Leo Delfgaauw

Waarschijnlijk is er geen kerk waar de blik van de bezoeker niet als vanzelf naar boven wordt getrokken. Ook al zijn de liturgische inrichting en oriëntatie gewoonlijk op het oosten gericht en vormen altaar en koor het spiritueel focuspunt, dan nog dwaalt de blik omhoog en vindt rust in een ‘hemels gewelf’. Feitelijk vormt het gewelf, gepositioneerd tussen oost en west en daarmee tussen zonsopkomst en zonsondergang, het zenit voor de beschouwer. Ongeacht de constructie van het plafond dan wel het religieuze karakter van het gebouw, lijkt de blik naar boven te zweven om zich te verliezen in een gevoel van oneindigheid.

Wie zijn blik omhoog richt naar het koorgewelf van de Groningse Martinikerk zal zich nietig voelen onder een prachtige azuurblauwe sterrenhemel. En een ander mooi voorbeeld wordt gegeven door de synagoge in Appingedam. De uit 1801 stammende sjoel valt sinds 2010 onder beheer van Groninger Kerken en is in 2014 fraai gerestaureerd. Blikvanger bij binnenkomst is het schitterende blauwe koepelplafond met gouden sterren, zon en maan.1 Deze hemelse daken vormen een uitstekende aanleiding om eens verder te kijken naar intrigerende voorbeelden van het ‘hemels gewelf’ in architectuur en kunst.

Het koorgewelf van de Martinikerk in de stad Groningen, eerste kwart vijftiende eeuw; beschildering tweede kwart zestiende eeuw' Foto Kars Tuinder.

interieur van

Detail van de schildering van het tongewelf van de synagoge in Appingedam. Boven de Heilige Arke is de opgaande zon afgebeeld, boven de tegenoverliggende vrouwengalerij een afnemende maan. Foto Omke Oudeman.

Effect

Natuurlijk wordt de blikrichting in kerken en religieuze gebouwen op veel manieren subtiel geleid door zowel architectonische als decoratieve aspecten. De verticaliteit van (neo)gotische kerken, de renaissancistische koepels, maar ook glas-in-lood vensters of trompe-l’oeil schilderingen kunnen in sterke mate bijdragen aan het effect van een hemelse hoogte boven ons hoofd. Er is een hele trukendoos beschikbaar voor de ‘special effects’ van een ontzagwekkende weidsheid. Maar toch vinden we soms de meest indrukwekkende voorbeelden in ogenschijnlijk eenvoudige uitvoeringen. Rond 1300

maakte Giotto (?-1337) zijn befaamde fresco’s voor de Scrovegni-kapel in Padua. De wanden tonen een Nieuwtestamentisch beeldverhaal, maar het sobere tongewelf is strak blauw geschilderd met daarin fonkelende sterren en portretten van Christus, Maria, evangelisten en profeten. Een azuurblauw gewelf met gouden sterren komen we vervolgens dikwijls tegen als weergave van het alomvattende uitspansel. Een prachtig voorbeeld is Sainte-Chapelle in Parijs, ook al is deze in de negentiende eeuw zwaar gerestaureerd en worden de sterren gecombineerd met ‘vorstelijke’ Franse lelies. Desalniettemin blijft het effect overweldigend.

Het

de synagoge van Appingedam, na de restauratie in 2014. Foto Duncan Wijting.

Kosmische orde

De fascinatie voor een hemel vol sterren, planeten en kometen is van alle tijden. In de bovengenoemde Scrovegni-kapel is een komeet weergegeven boven de drie wijzen uit het oosten op weg naar de stal van Bethlehem. Later astronomisch onderzoek wees uit dat dit een weergave van de komeet van Halley kan zijn die exact rond 1300 te zien moet zijn geweest. Het doorgronden van de beweging, afstand, grootte en invloed van de hemellichamen is een oeroud streven. Een prachtig voorbeeld wordt gegeven door een belangwekkende archeologische vondst: de Hemelschijf van Nebra. 2 Deze in 1999 in Duitsland

gevonden bronzen schijf is volgens deskundigen zo’n 3600 jaar oud en laat duidelijk herkenbaar de zon, de maan en de sterren zien. Maar verder zijn herkomst, betekenis en functie van het object in nevelen gehuld. Wel duidelijk is, dat de wens om het universum te begrijpen in onze cultuurgeschiedenis in veel vormen en variaties uitdrukking krijgt.

Tot de topstukken van de British Library behoort het vroeg-vijftiende-eeuwse, rijk geïllustreerde Book of the Queen van Christine de Pizan. 3 Zij was een gerenommeerd schrijfster en politiek commentator aan het hof van Karel VI en dochter van een astroloog.

← Giotto, Scrovegni-kapel, Padua, 1303-1305. Foto Hugo De Keersmaecker.

↑ De drie wijzen uit het oosten met boven de stal een komeet. Detail van de beschildering van de Scrovegni-kapel. Foto Steven Zucker.

Van linksboven naar rechtsonder:

↖ Hemelschijf van Nebra, ca. 1600 v.Chr. Collectie Landesmuseum für Vorgeschichte, Halle.

↗ Christine de Pizan, Book of the Queen, ca. 1410. Collectie British Library, Harley MS 4431, f. 189v.

↖ Vincent de Beauvais, Speculum Historiale, ca. 1475. Collectie Getty Museum, Ms. Ludwig XIII 5, V1, fol. 31r.

↗ Hartmann Schedel, Neurenbergkroniek, 1493. Collectie Bibliothèque nationale de France.

← Schildering van Maria op de maansikkel op een sluitsteen in het gewelf van de sacristie van de Groninger Akerk. Foto Duncan Wijting.

Eén van de handgeschilderde miniaturen toont Christine, in gezelschap van een Sibylle, omringd door de kosmos; een hemelsblauwe oneindigheid met de zon en de maan en een cirkel van sterren. Het miniatuur roept onmiskenbaar associaties op met de, rond dezelfde tijd vervaardigde, wereldberoemde voorstellingen uit Les Très Riches Heures du duc de Berry van de gebroeders Van Limburg. In dit getijdenboek is boven alle uitbeeldingen van de maanden een halfronde hemelboog te zien met daarin de tekens van de dierenriem en de indeling van de kalender. Dit telkens met de gouden zonnewagen in het midden en een diepblauwe achtergrond met fonkelende sterren. Het leven op aarde vond immers ritme en regelmaat in de kosmische orde.

Mysterie van de schepping

De weergave van het universum als blauwe bol of cirkel was zowel een uitdrukking van de veronderstelde oneindigheid alsook van de puurheid van de schepping. God had deze volmaaktheid immers met eigen hand op de eerste scheppingsdag gecreëerd. Het mysterie van de schepping vormde voor kunstenaars een grote uitdaging om uit te beelden. We kennen hiervan gelukkig verschillende voorbeelden. Jheronimus Bosch (1450?–1516) verbeeldt de schepping van hemel en aarde op de buitenkant van het drieluik Tuin der lusten . 4

Op de gesloten luiken zien we een perfecte bol als universum met daarin de aarde als platte schijf. In de linker bovenhoek ziet God de Vader zelf toe met naast hem de geschilderde tekst: Ipse dixit et facta sunt (Hij sprak en het was er). De schepping van het universum herkennen we eveneens in een charmante illustratie uit de vijftiende eeuw van Vincent van Beauvais’ Speculum Historiale. Onder de hand van God verbeeldt een blauwe bol de creatie van de hemelse sferen. Nog compacter is de uitbeelding van de schepping in de Neurenbergkroniek (ook wel Wereldkroniek’of Liber Cronicarum) van Hartmann Schedel (1440-1514) uit 1493. Een exemplaar van dit boek bevindt zich overigens in de Universiteitsbibliotheek van Groningen en is oorspronkelijk afkomstig uit de bibliotheek van de Groningse Martinikerk.5 De kroniek is rijk geïllustreerd met handgekleurde houtsneden gemaakt in het atelier van Michael Wolgemut (1434-1519), de leermeester van Albrecht Dürer. Zijn uitbeelding van Genesis is ongekend kernachtig; de hand van God schept iets vanuit het niets. Een cirkel omvat het al. Zo wordt het universum gecomprimeerd tot zijn essentie: een peilloze diepte als een hemels dak dat alles overspant.

Stella Maris

Maar het bijna abstracte beeld laat zich ook interpreteren als een oneindige zee waarop we richting en bestemming moeten zien te vinden. Het azuurblauw is als de mantel van Maria, in traditionele devotie aangeduid als ‘Koningin des Hemels’ zowel als ‘Sterre der Zee’ (Stella Maris). Kleur speelde een belangrijke rol in de liturgie en blauw werd geassocieerd met onschuld en hoop en was daarom de kleur van de mantel van Maria. 6

Het ‘hemelse gewelf’ van veel kerken kan daarom ook in verband worden gebracht met de liefdevolle bescherming die Maria ons biedt. Daarbij komt dat vanaf de veertiende eeuw Maria geldt als personificatie van de kerk (Ecclesia) en we dus ook veel Mariakerken kennen. Tot de Groninger Mariakerken behoren die van Uithuizermeeden, Oosterwijtwerd, Krewerd, ’t Zandt en Westernieland. Ook de stad Groninger Akerk heette tot de Reformatie ‘Onze Lieve Vrouwe ter Aa’.7 Een onmiskenbare verwijzing naar deze eeuwenoude Maria-cultus wordt eveneens gegeven door architect en kunstenaar Karl Friedrich Schinkel (1781-1841) wanneer hij in 1815 een decor ontwerpt voor Mozart’s ‘Die Zauberflöte’.8 Hij plaatst de ‘Koningin van de Nacht’ op een maansikkel (zoals Maria volgens Johannes, Openbaringen 12:1) en tegen de achtergrond van een majestueuze koepel van sterren.9 Enerzijds toont Schinkel zich hiermee verwant aan de romantische vergezichten van met name Caspar David Friedrich, anderzijds toont hij zich geïnspireerd door het Pantheon in Rome waarvan het monumentale dak een ‘oculus’ heeft, ofwel een opening waardoor de hemel altijd zichtbaar is. In 1830 zou Schinkel het Pantheon expliciet als voorbeeld nemen voor zijn architectonisch ontwerp van het Altes Museum in Berlijn. Maar Schinkels nachtbeeld lijkt tegelijk de voorbode van een groot aantal negentiende-eeuwse uitbeeldingen van de nachtelijke sterrenhemel (nocturne). Tot de bekendste voorbeelden van dit genre behoren schilderijen van Millet, Whistler, Munch en Van Gogh.

De immense koepel van Schinkel oogt, evenals de abstracte uitbeelding van het universum in het boek van Hartmann Schedel, zeer modern. De strakblauwe hemel is een betoverende visuele ervaring en een verwantschap met meer hedendaagse kunstwerken dient zich aan. De eerste gedachte hierbij gaat naar een kunstwerk dat Hemels Gewelf ook als titel draagt. Voor de Amerikaanse kunstenaar James Turrell (1943-) vormen licht en ruimte de belangrijkste ingrediënten van zijn werk. Met zijn installaties weet hij de optische ervaring hiervan tot een sensationele beleving te maken. In 1996 voltooide hij in Kijkduin een werk dat zich het beste laat omschrijven als een enorme kom of krater van waaruit men, liggend op een bank, de hemel ervaart als een grote, alomvattende koepel.10 De verwondering over deze visuele ervaring gaat gepaard met een stil ontzag voor de onmetelijkheid van het firmament.

Definiëring van het ondefinieerbare

Op bescheidener formaat, maar niet minder intens, voelen we dit ontzag ook in het werk van de Nederlandse schilder JCJ Vanderheyden (1928-2012). Zijn gehele oeuvre is bepaald door zijn belangstelling voor ruimte. Op talloze manieren onderzocht hij waarneming en werkelijkheid van licht en ruimte. De fotografie was hem hierbij behulpzaam en bood hem een mogelijkheid tot registratie, maar uiteindelijk wilde hij het in de schilderkunst doorgronden en zocht hij in het schilderen naar een betekenisvolle transformatie en naar een essentiële weergave.

Karl Friedrich Schinkel, decorontwerp voor Die Zauberflöte, 1815, Gouache, 46,4 x 61,5 cm. Collectie Staatliche Museen zu Berlin, Kupferstichkabinett.

James Turrell, Hemels Gewelf, Kijkduin, 1996. Foto Gerrit Schreurs

Anish Kapoor, Sky Mirror, 2010, Kensington Gardens Londen. Foto G. Cornelius.

JCJ Vanderheyden, Skybow, 1983, olieverf op doek, 32 x 63 cm Foto; Borzo Gallery, Amsterdam.

Zo liet hij zich bijvoorbeeld inspireren door het zicht vanuit een vliegtuigraampje. Een blauwe hemel, een wit wolkendek en een gekromde horizon waren voor hem al voldoende ingrediënten voor een fascinerend schilderij. Een geschilderd hemels gewelf zoals Giotto dat al zevenhonderd jaar geleden in zijn kapel had gecreëerd. Tot slot is er het werk van Anish Kapoor (1954-) die ons met zijn spiegels deelgenoot maakt van indrukwekkende ruimtelijke ervaringen. Zijn Sky Mirror uit 2010 in Kensington Gardens in Londen, lijkt de hemel te vangen in een onpeilbaar leegte. Ook bij Kapoor is de optische illusie niet zomaar een soort goocheltruc, maar een, zelfs letterlijke, reflectie op de waarachtigheid van onze waarneming en de scheppende kracht van onze verbeelding. In dit verband is er, ondanks hun afstand in tijd, een opmerkelijke verwantschap tussen de bronzen schijf van Nebra, de schepping uit de Neurenbergkroniek en de Sky Mirror. Het hemels gewelf is allesomvattend en blijft daarmee onkenbaar mysterieus. Wij kijken omhoog en zien het hemels gewelf als een definiëring van het ondefinieerbare.

Over de auteur Dr. Leo Delfgaauw is kunsthistoricus en was museumconservator en docent aan de RUG, Hanzehogeschool en Open Universiteit. Hij is voorzitter van de Stichting Terug naar het begin.

1 Voor een mooie weergave zie: https://www.synagogeappingedam.nl/algemeen/360-panorama

2 https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/en/nebra-sky-disc

3 https://blogs.bl.uk/digitisedmanuscripts/2013/06/christine-depizan-and-the-book-of-the-queen.html

4 https://www.museodelprado.es/en/the-collection/art-work/thegarden-of-earthly-delights-triptych/02388242-6d6a-4e9e-a992e1311eab3609

5 https://dbc.rug.nl/digital/collection/incunabelen/id/28157

6 J.J.M. Timmers, Christelijke Symboliek en Iconografie, Bussum 1974, 220 (lemma 631).

7 Over de Maria-patrocina: O.D.J. Roemeling, Heiligen en Heren. Studies over het parochiewezen in het Noorden van Nederland vóór 1600 (Leeuwarden 2013).

8 Cat. tent. Karl Friedrich Schinkel, Hamburger Kunsthalle 1982, 182-183

9 Overigens is de voorstelling van Maria op de maansikkel ook als sluitsteen aanwezig in het gewelf van de Akerk in Groningen en in een gewelfschildering in de Nicolaikerk in Appingedam. Zie: Jitske Jasperse, ‘Van Majestas naar Moeder. Maria-afbeeldingen in middeleeuws Groningen’, Groninger Kerken 27, (2010) nr. 2, 38-41.

10 James Turrell, Hemels Gewelf in Kijkduin / Celestial Vault in the Dunes , Den Haag 1996

Noten

‘…waarvan niets is gebleven…’

Langjarig archeologisch onderzoek

naar het verdwenen cisterciënzer

nonnenklooster Yesse onder Groningen

1. Het terrein van het voormalige klooster Yesse met links de spooweg Groningen-Assen. Foto Peter de Kan.

Stijn Arnoldussen

Wie de trein van Groningen naar Assen neemt, rijdt er pal langs. Toch zullen weinig reizigers beseffen dat ze halverwege het Hoofdstation en het station Haren een voormalig kloosterterrein passeren. Hooguit zal de periodieke drukte op het weiland zorgen voor een verwonderde of belangstellende blik vanuit het treinraampje.

In dit artikel wordt verslag gedaan van het langjarig archeologisch onderzoek naar dit verdwenen nonnenklooster tussen Groningen en Haren.

Een verdwenen klooster onder Stad

In het gehucht Essen grazen schapen nu vredig daar waar in de volle middeleeuwen cisterciënzer nonnen van het convent Yesse het gras betraden. Op de loop van de gracht na – bewaard in het huidige slotenpatroon – is bovengronds van het klooster Yesse weinig meer beleefbaar. Zo stelt rijksarchivaris J.A. Feith in 1891: ‘Verder op stond aan de Westzijde van den weg het klooster Jesse of Essen, waarvan niets is gebleven dan dikke stenen in de muren der tegenwoordige woningen […].’ Circa 380 jaar lang groeide Yesse na de oprichting in 1216 uit tot een invloedrijk klooster met veel grondbezit, maar vanaf de Reductie werd het convent actief gesloopt. Zo worden in 1596 de kloostermoppen waaruit het ‘Melckhuys’ is opgebouwd en andere gedeelten van het klooster ‘op afbraak’ verkocht door de Gedeputeerde Staten voor 180 Carolusgulden aan ene Cornelys Hijlckens. Mogelijk is de kapel nog een tijd in gebruik gebleven. Aan het einde van de achttiende eeuw lijkt echter alle bovengrondse bebouwing te zijn verdwenen. Op een gedetailleerde kaart van Theysinga uit 1732 (afb. 2) is al geen sprake meer van herkenbare monastieke bebouwing.

Een bijzonder archeologisch project Sinds 2017 doen archeologen en archeologie-studenten van het Groninger Instituut voor Archeologie (GIA, Rijksuniversiteit Groningen) in het kader van

de praktijk van hun archeologieopleiding opgravingen te klooster Yesse. Waar veel archeologisch onderzoek tegenwoordig het gevolg is van bouwprojecten –en daarbij soms onterecht als vertragend of hinderlijk wordt ervaren – is de projectmatige inbedding van het archeologische veldwerk te Yesse een zalige uitzondering. Zonder tijdsdruk en gestuurd door onderzoeksvragen, maar helaas ook zonder financiering van een verstorende initiatiefnemer, is hier sprake van archeologisch veldwerk dat door alle partijen gewenst wordt. Zo is de terreineigenaar, Stichting Het Groninger Landschap, zeer geïnteresseerd in kennis die de beleefbaarheid van klooster Yesse in het huidige landschap kan vergroten. De Stichting Bezoekerscentrum Klooster Yesse, die het als minimuseum ingerichte bezoekerscentrum ter plaatse onderhoudt, ziet met het archeologisch onderzoek een van haar kerndoelen, het stimuleren van studies over Yesse, ingevuld en is nauw betrokken bij het veldwerk. Voor het Groninger Instituut voor Archeologie is het een prachtproject op fietsafstand van de stad, waarbij studenten gegarandeerd kennis kunnen maken met allerlei mogelijk archeologische materialen (scherven, glas, metalen, bouwfragmenten) en contexten (waterputten, grachten, funderingen, etc.). Verder zijn zowel Gemeente als Provincie Groningen beide betrokken partners in dit langlopende veldproject. Hierdoor wordt de archeologie meer gezien als ‘kans’ dan als ‘probleem’.

2. Uitsnede van klooster Yesse op de kaart van Teysinga, 1732; let op: noord is links. De donkere zwarte buitenlijn geeft de gracht aan, met de aansluiting naar de Hunze via de ‘Oude Molensloot' in het oosten. Collectie Groninger Archieven.

Wat willen we weten? En hoeveel willen we daarvoor verstoren? Een vraagstellingsgericht archeologisch veldwerkproject is geenszins een vrijbrief tot het rücksichtslos blootgraven van grote delen van het klooster. Archeologie is een destructieve wetenschap: er is immers maar één kans vondsten en sporen in hun samenhang te documenteren: daarna zijn de sporen verstoord en de vondsten losse objecten geworden, en er zijn diverse redenen om prudent te graven. Het grootste deel van dit klooster moet voor komende generaties in de bodem behouden blijven, en zonder bodemingrepen zoals (diep)ploegen en veranderingen van de grondwaterstand kan dat ook het beste in de bodem. Tegelijkertijd kan ook, omdat er immers geen bouwplannen zijn die resten sowieso zouden verstoren, voorzichtiger worden omgegaan met

bijvoorbeeld aangetroffen graven. Zo worden te Yesse in de regel menselijke begravingen niet gelicht, maar op dezelfde plaats weer toegedekt. Deze terughoudendheid noopt er ook toe dat archeologen zo veel mogelijk technieken inzetten die een beeld bieden op ondergrondse resten zonder deze te hoeven vergraven (de zogenaamde geofysische methoden). Door middel van grondradaronderzoek is te Yesse zo al een beeld van mogelijke indeling van het klooster verkregen (afb. 3). De grondradarinterpretaties bieden een startpunt voor plekken die gericht met kleine proefsleuven (denk aan 20-30 lengte en 2-4 m breedte) kunnen worden onderzocht (afb. 4). Verder dient de uitvoering van het veldwerk een aanzienlijk aantal vragen te beantwoorden. Wat was de ruimtelijke indeling van

3. Resultaat van het grondradaronderzoek over de luchtfoto van het gehucht Essen geschoven. De rode delen geven sterke reflecties weer van de grondradar, zoals veroorzaakt door verschillen in de bodem (bijv. meer zand) of door grondsporen (greppels, grachten) of voorwerpen (puin). De rechthoekige structuur – vermoedelijk de centrale clausuur met kapel in het noorden – is met een streeplijn aangegeven.

4. Boven: studenten archeologie krijgen toelichting op de bodemopbouw van de zijkant van een proefsleuf. Onder: ligging van de diverse proefsleuven (blauwe lijnen) in relatie tot de vermeende clausuur (zwarte streeplijn; vgl. afb. 3 voor herkomst).

het klooster? Was de plattegrond conform die van de standaard van de cisterciënzer orde? Wat kan op basis van de aangetroffen vondsten gezegd worden over de monastieke en bedrijfsmatige aspecten van het klooster? In het onderstaande wordt op een aantal van deze vragen ingegaan op basis van de huidige kennisstand.

De clausuur in Yesse

Direct in het oog springend is de opvallend grote clausuur van Yesse (afb. 5, rechts): noord-zuid meet deze ca. 73 m en west-oost ca. 66 m. De oostzijde toont een ca. 4 m brede pandgang, met aansluitend een ca. 11 m brede zone van werkvertrekken. Er zijn goede aanwijzingen dat de pandgang rondom alle zijden van de kloosterhof aanwezig was.

‘Was de plattegrond conform die van de standaard van de cisterciënzer orde?’

5. Ideaalplan van een cisterciënzerklooster: 1. sanctuarium, 2. dwarsschip met zijkapellen, 3. sacristie, 4. trap voor de metten (ochtendgebed), 5. deur van de overledenen, 6. hoge afscheiding, 7. koor van de priestermonniken, 8. bank voor de zieken en hulpbehoevenden, 9. deur van de kloostergang, 10. Koor van de lekenbroeders, 11. deur van de gang van de lekenbroeders, 12. narthex (portaal), 13. binnenplaats met waterput en wasplaats, 14. armarium, 15. kruisgang, 16. kapittelzaal, 17. trap voor overdag naar 18 en 19, 18. slaapzaal (dormter) van de monniken, 19. latrines, 20. spreekkamer van de monniken, 21. doorgang van de monniken, 22. scriptorium, 23. zaal van de novicen, 24. met haard verwarmde kamer, 25. refter (eetzaal) van de monniken, 26. gestoelte van de lector (voorlezer), 27. doorgeefluik, 28. keuken, 29. provisiekamer,30. spreekkamer van de lekenbroeders, 31. refter (eetzaal) van de lekenbroeders, 32. doorgang van de lekenbroeders, 33. kelder, 34. trap voor de lekenbroeders naar 35 en 36, 35. slaapzaal van de lekenbroeders, 36. latrines.

Interpretatief grondplan centrale clausuur Yesse. De proefsleuven zijn aangegeven met een dunne blauwe lijn.

heeft verwoest. De vleugel wordt niet meer opgebouwd,

Voorwerpen die over het gehele terrein zijn aangetroffen

6. Links: natuurstenen kapitelen en bakstenen zuiltrommelfragmenten. Rechts: boekbeslagen van de dertiende (bovenste rij) tot de zestiende eeuw.

zich opwarmen en inkt mengen voor de – vaak ook naastgelegen – schrijfzaal (scriptorium). Aanzienlijke hoeveelheden scherven in baksels uit de dertiende eeuw (Vlaams hoogversierd en lokaal kogelpotaardewerk) en latere perioden (steengoed en roodbakkend aardewerk) wijzen op vele gerechten die in de Yesser keuken werden bereid (afb. 7, links)

Van alle organische materialen in het scriptorium (pennenveren, perkament, inkt) blijft in de bodem niets bewaard. Toch kunnen we te Yesse het creëren dan wel kopiëren van documenten aantonen. Voordat een tekst in inkt werd opgezet, werden namelijk eerst met loden schrijfstiften horizontale steunlijnen getrokken op het perkament. Diverse van dit soort loden styli zijn te Yesse aangetroffen (afb. 7, rechts). Van alle te Yesse vervaardigde manuscripten is slechts één fragment van het Oude Testament, gekopieerd door frater Henricus Elverick (op 26 mei 1474), bewaard gebleven.

Aan de zuidzijde hebben zich vermoedelijk de eetzalen maar door latere vergravingen en huidige bewoning, is er maar beperkt zicht op de zuidelijke zijde. Vermoedelijk hebben deze eetzalen zich als maximaal 15 m uitstekende gebouwdelen verder zuidwaarts uitgestrekt, maar met grondradar viel dit niet vast te stellen en evenmin door gravend onderzoek. Ook de ruimte waar voorafgaand aan de maaltijd de handen werden gewassen (lavatorium) is meer een aanname dan dat deze ook werkelijk is aangetroffen. Analoog aan de situatie te Klaarkamp wordt uitgegaan van een achthoekige constructie in de zuidzijde van de kloostertuin. Van een wasbekken of waterleiding werden geen sporen aangetroffen, wel was de bodem ter plaatse verstoord, hetgeen op sloop van een dergelijke wasvoorziening zou kunnen wijzen.

Westelijke pandgang en vertrekken De westelijke pandgang en vertrekken zijn in geringe mate onderzocht. Op basis hiervan kan uitgegaan worden van een ca. 4,5 brede pandgang met westelijke aansluitend een ca. 9,5 m breed werkvertrek. Opmerkelijk was de vondst van een redelijk aantal in

8. Constructie van in gele leem geplaatste kloostermoppen. De stapel stenen op de voorgrond liep vermoedelijk door tot vloerniveau en vormde daar iets als een schrobputje.

gele leem gezette kloostermoppen buitenwerks van de westelijke buitenmuur (afb. 8). Deze lijken beneden vloerniveau geplaatst te zijn geweest en daarom bij afbraak en verkoop gespaard te zijn gebleven. Het betreft hier vermoedelijk een af- of doorvoerleiding voor spoelen afvalwater, zoals deze ook in kloosters te België en Duitsland zijn aangetroffen. Dit wekt de gedachte aan een buitenwerkse aanbouw of uitbouw waarin nijverheid zoals textielverwerking of bierbrouwen werd ondernomen. Bij beide activiteiten was beschikbaarheid en afvoer van water cruciaal. Hoewel het lastig is om archeologisch aan te tonen dat ergens bier is gebrouwen, bieden voor Yesse de historische bronnen uitkomst. Sicke Benninghe beschrijft hoe op 29 juli 1505 graaf Edzard I van Ostfriesland uit klooster Yesse ‘al oer browreescap: ketel, kupen ende tunnen …’ laat halen om daarmee zijn steenhuis in De Punt aan te kleden.

Devotionalia

Vervolgen we de clausuur in noordelijke richting, dan komen we terug bij de kapel, het spiritueel en ruimtelijk ankerpunt van Yesser clausuur (afb. 9)

Op dit punt is het zinvol om stil te staan bij de te Yesse aangetroffen devotionalia. Hierbij valt op dat van de aankleding van klooster en kapel vrijwel niets resteert. Enkel een voet van een vijftiende-eeuwse kandelaar

(afb. 10) kan tot de inventaris van de religieuze ruimten worden gerekend. Verder moet een fragment van een zegelstempel van een van de abdissen van Yesse vermeld worden. Zulke zegels werden meestal bewust gebroken na de ambtsperiode om de rechtsgeldigheid ervan teniet te doen. Helaas ontbreekt de naam van de abdis op het onderhavige exemplaar. De overige aangetroffen devotionalia wijzen allemaal op meer persoonlijke religieuze expressie, en omvatten hangers en mantelspelden in legeringen van lood-tin met religieuze voorstellingen en persoonlijke sieraden zoals ringen met hart-symboliek of een IHS-inscriptie, de gebruikelijke Latijnse afkorting van de naam van Jezus.

Verder zijn diverse fragmenten van pijpaarden beelden aangetroffen. Deze dienden als focus voor persoonlijke devotie in de kloostercellen en werden vanaf de eerste kwart van de vijftiende eeuw op grote schaal vervaardigd. De geringe aantallen devotionalia hebben ongetwijfeld te maken met het feit dat in roerige tijden kostbare zaken vanuit het klooster verplaatst zullen zijn geweest naar veiliger oorden, zoals het refugium aan de Herestraat dat de zusters vanaf 1589 bezaten.

9. Schematische 3D-reconstructie van de clausuur in Yesse, gezien vanuit het noordwesten (boven) en zuidoosten (onder). Model: Mart Scholte Lubberink.

10. Religieuze materiële cultuur uit Yesse. Uiterst links een voet van een vijftiende-eeuwse kandelaar in de vorm van een gestileerde leeuw (ca. 5 cm hoog). Rechts daarvan een hangertje met de kruisigingswerktuigen en Maria in een stralenkrans (ca. 1,5 cm) en een lood-tinnen mantelspeld met Sint-Maarten die zijn mantel snijdt (ca. 3,5 cm). Verder een ring met christelijke symboliek en een fragment van een zegel van een van de priorinnen van Yesse, met als tekst ABBATI[ssa] (abdis). Uiterst rechts staan fragmenten van pijpaarden beelden (o.a. Jezus als jongeling met de Heilige Geest als duif en St. Anna te Drieën).

Slot?

De opgravingen, maar zeker ook de uitwerking van de vele opgravingscampagnes te Yesse zullen de komende jaren nog voortduren. Daarmee zullen meer verhaallijnen met meer detail over de kloosterlingen van Yesse nog het daglicht zien. De combinatie van archeologie en historische bronnenstudie laat zien dat voor kloosters ‘waarvan niets is gebleven’ de verhalen allerminst verstomd raken. Yesse is niet alleen een prachtige plek maar ook een prachtig project waarin de levens van uit het oog geraakte kloosterlingen aansprekend in beeld gebracht kunnen worden.

Over de auteur Stijn Arnoldussen is universitair hoofddocent in het vakgebied van de Late Prehistorie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Uit dien hoofde doceert hij het praktijkonderwijs in de archeologie aan de eerstejaars studenten van de opleiding archeologie. In de periode vanaf 2017 wordt daarbij met grote regelmaat opgegraven op kloosterterreinen. Hij is voorzitter van de Stichting Monastiek Erfgoed Noord-Nederland (www.kloostererfgoed.nl). Verder publiceert hij vooral over de materiële cultuur en cultuurlandschappelijke structuur van Nederland in de periode tussen 2000 voor en de start van onze jaartelling.

Noten

1 ‘Verder op stond aan de Westzijde van den weg het klooster Jesse of Essen, waarvan niets is gebleven dan dikke stenen in de muren der tegenwoordige woningen [...]’. Verslag van lezing door mr. J.A. Feith op 3 november 1891 in de Sociëteit der Handwerkslieden, zoals opgenomen in het Nieuwsblad van het Noorden, 4 november 1891.

2 J. Reitsma, ‘De abdij Essen’, Groningsche volksalmanak 1890, 72-86. C.E. Dijkstra, ‘Het nonnenklooster Essen’, Groningse volksalmanak 1976-1977, 7-27; M.G.A. Deterd Oude Weme, Landschapsgenese van het Gorechter Hunzedal. Reconstructie en ontwikkeling van het Esser corpus- en provincieland (1215-1766)(Haren 2015).

3 Groninger Archieven, toegang 1, inv.nr. 110: IX0001-0110 resoluties van Gedeputeerde Staten), 16 juni – 11 augustus 1595.

4 Bart Flikkema, Het refugium van klooster Yesse. Kloosterzusters uit Essen in de Groninger Herestraat (Haren 2015) 23.

5 Dijkstra, ‘Nonnenklooster’ (zie noot 2), 23. A.M.E. Bos, Yesse door de eeuwen heen (Haren 2014) 5, fig. 28.

6 Met dank aan het prettige partnerschap met MEDUSA explorations BV.

7 Vgl. Jakob Loer en H.J. Kooi, Kloosterland / Land der Klöster (Assen 2008) 88.

8 H. Praamstra en J.W. Boersma, ‘Die archäologischen Untersuchungen der Zisterzienserabteien Clarus Campus (Klaarkamp) bei Rinsumageest (Fr.) und St. Bernardus in Aduard (Gr.)’, Palaeohistoria 19 (1977) 173-259.

9 Bart Flikkema, Klooster Yesse. Capita selecta uit een ver en minder ver verleden (Haren 2016) 31-41. Zie Berna van Wijk, Book fittings. The archaeological reconstruction of (post-)medieval books (Groningen 2019) voor een recente typochronologie van boeksluitingen.

10 Flikkema, Refugium (zie noot 4).

11 Flikkema, Refugium (zie noot 4). Vgl. C. Damen, Geschiedenis van de Benediktijnenkloosters in de provincie Groningen (Assen 1972) 110114. Teruglopende belangstelling voor het kloosterleven: Johannes A. Mol, ‘Bemiddelaars voor het hiernamaals. Kloosterlingen in middeleeuws Frisia’, in: Egge Knol, Jos M.M. Hermans en Matthijs Driebergen (red.), Hel en Hemel. De Middeleeuwen in het Noorden (Groningen 2001) 152-164, aldaar 162.

12 Mol ‘Bemiddelaars’ (zie noot 11), 158. J.J. van Moolenbroek, ‘De stichting van cisterciënzer vrouwenkloosters in Nederland tot 1300’, Archief voor de geschiedenis van de Katholieke Kerk in Nederland 27 (1985) 169-214, aldaar 186.

13 Kaarel Truu, ‘Medieval heat storage hypocausts in Tallinn Old Town’, Estonian cultural heritage: preservation and conservation 2 (2017) 50-52, aldaar 50.

14 Martin Biddle (red.), Artefacts from Medieval Winchester. Object and Economy in Medieval Winchester (Oxford 1990) 735-738.

15 Jos M.M. Hermans, ‘Cisterciënzer Handschriften uit Groningen, waaronder een handschrift uit het Zuid-Groningse Klooster Essen/ Jesse (1474)’, in: D.E.H. de Boer, R.I.A. Nip en R.W.M. van Schaïk (red.), Het Noorden in het midden. Opstellen over de geschiedenis van De Noord-Nederlandse gewesten in Middeleeuwen en Nieuwe Tijd (Assen 1998) 256-268.

16 Praamstra en Boersma, ‘Zisterzienserabteien’ (zie noot 8), 177.

17 J. Termote, ‘De opgravingscampagne 1982-1983 in de Duinenabdij te Koksijde’, De Duinen 13/14 (1984) 11-60, fig. 13-14a; Rolf Bärenfänger e.a., Aus der Geschichte der Wüstung ‘Kloster Barthe’, Landkreis Leer, Ostfriesland. Ergebnisse der archäologischen Untersuchungen in den Jahren 1988 bis 1992 (Oldenburg 1997) 158-169, Abb. 205.

18 F.A.H. van den Hombergh, E.O. van der Werff en A. Rinzema, Sicke Benninge. Croniken der Vrescher landen mijtten Zoeven Seelanden ende Der stadt Groningen (Den Haag 2012) 239. Bart Flikkema, Het cisterciënzer vrouwenklooster Yesse. Een calendarium (Haren 2020) 24. 19 Sebastiaan Ostkamp, ‘Van Utrechtse bodem? Utrecht en de productie van pijpaarden devotionalia’, in: Micha Leeflang en Kees van Schouten, Middeleeuwse beelden uit Utrecht 1430-1530 (Utrecht 2012) 108-127; Elvira Ambrosius, ‘In klei gebakken. Vroomheid in heiligenbeeldjes’, in: Anneke B. Mulder-Bakker en Rolf H. Bremmer jr., Geleefd geloof. Het geloofsleven van boeren en burgers in Friesland en de Ommelanden van Groningen 1200-1580 (Zutphen 2021) 201-211. 20 Flikkema, Refugium (zie noot 4) 14, 20.

De heilige Birgitta, de abdij van Yesse en de non Ghebbe Canter

Birgitta overhandigt de door haar neergeschreven visioenen aan de paus. Houtsnede uit Sunte Birgitten openbaringe, gedrukt door Hans van Ghetelen, Lübeck1496. Collectie Universiteitsbibliotheek Kiel.

Anneke B. Mulder-Bakker

In de beeldvorming zijn kloosters al te vaak tezelfdertijd culturele centra als mannenbolwerken. Komt dat door de voorstellingen op schoolplaten en in lesboeken of door de grote namen verbonden aan een geleerd én mannelijk gezelschap als de Aduarder kring?

Hoe dan ook, wie beter kijkt en de blik iets verruimt, ziet dat Yesse – het qua grondbezit derde klooster in de provincie Groningen –meer was dan een ‘simpel vrouwenconvent’.

Jacobus Canter (1469-1529) was een Groningse humanist. Voor zijn zus Ghebbe, non in het klooster Yesse, stelde hij in 1491 een boek samen in geleerd, humanistisch Latijn. Het bevat voornamelijk stukken uit de Visioenen van Birgitta van Zweden. In de uitgave nam hij een houtsnede op. Birgitta zit aan haar schrijftafel met de pen in de aanslag. Zij wordt afgebeeld als een geïnspireerde auteur die net als bijvoorbeeld de evangelieschrijvers noteert wat zij van de engel achter haar hoort. Deze houtsnede op de titelpagina van het boek doet bij mij de vraag rijzen: hoe moeten Ghebbe en de nonnen van Yesse deze afbeelding begrepen hebben? Duidt het erop dat er in de abdij van Yesse een klimaat heerste waar geschoolde vrouwen zoals Ghebbe zich met studie en het humanistische Latijn bezighielden? En met heiligen zoals Birgitta? Was Yesse wellicht voor geleerde vrouwen een soortgelijke plek als de abdij van Aduard voor mannelijke humanisten was?

Birgitta van Zweden

Birgitta van Zweden (1303-1373) was een populaire heilige in de Hanzeregio. Zij werd geboren in de hoogste adel van Zweden, en overleed op hoge leeftijd in Rome.1 Al als klein meisje voerde zij ’s nachts gesprekken met Maria, want zij wilde later een tweede Maria worden. Rond haar veertiende werd zij uitgehuwelijkt aan Ulf, een hoge bestuurder, met wie zij een liefdevolle huwelijksrelatie opbouwde. Ulf was ongeletterd, Birgitta leerde hem lezen en nam hem mee in haar devotionele leven. Het eerste huwelijksjaar leefden beide echtelieden celibatair, daarna kregen zij maar liefst acht kinderen. Ondertussen ontving Birgitta regelmatig wat wij nu visioenen noemen. Toen Ulf en Birgitta tegen de veertig liepen, besloten zij samen naar Santiago de Compostela te pelgrimeren en daarna het celibataire leven te hervatten. Ulf werd echter ziek en overleed. Kort daarop, in 1343, kreeg Birgitta haar grote

roepingsvisioen. Maria verscheen aan haar en riep haar op háár plaats in te nemen als bruid van Christus. Ook Christus sprak tot haar: jij bent mijn bruid, mijn spreekbuis, sponsa et canale, mijn profetes, jij moet mijn boodschap uitdragen. Daarop vertrok Birgitta naar Rome, richtte zich tot paus en vorsten, stichtte een klooster in Vadstena en schreef een kloosterregel. Zelf zou zij echter nooit intreden. Zij gaf vorm aan haar religieuze leven als een actieve weduwe en profetes in de samenleving. Een paar jaar voor haar dood maakte Birgitta een pelgrimstocht naar het Heilige Land, waar zij ‘de bijbelse geschiedenis voor haar geestesoog zag herleven’. Uitvoerig beschrijft zij – Canter zal dit in extenso overnemen (c. 76-80) – hoe Maria haar kind baarde. Gekleed in witte gewaden en een blauwe koningsmantel, legde zij deze af, knielde neer in gebed en baarde in een oogwenk haar zoon. Meteen daarna richtte Maria zich rechtstreeks tot Birgitta: ‘Onthoud dit goed want zo is dit precies gebeurd’. Ook was Birgitta in Jeruzalem aanwezig bij de kruisiging, de dood aan het kruis en de graflegging van Jezus. Al deze gebeurtenissen worden in de visioenen beschreven als ooggetuigenverslagen van Birgitta. Kort na haar terugkeer in Rome stierf zij, zeventig jaar oud en in 1391 werd zij heilig verklaard (feestdag 23 juli). In 1999 werd Birgitta door paus Johannes Paulus II tot medepatrones van Europa verheven. Haar meer dan zevenhonderd visioenen werden door biechtvaders verzameld en in het Latijn uitgegeven. Ze werden ook vertaald, en in allerlei compilaties vanuit Lübeck verspreid. In de Hanzeregio ontwikkelde Birgitta zich tot een van de meest populaire heiligen. Zij, geen kloosterzuster, altijd midden in het leven staand, getrouwd en moeder, betoonde zich een actieve geloofsverkondigster en inspirerende heilige. 2 Ook in Groningen was zij geliefd.

← Zegel van het klooster Yesse aan een akte uit 1548, met beeltenis van Maria en het Christuskind onder een baldakijn. Collectie Groninger Archieven.

← Houtsnede van de Heilige Birgitta in Opusculum vitae et passionis Christi eiusque genitricis Mariae ex revelationibus Birgittae (Antwerpen 1491), samengesteld door Jacobus Canter. Collectie Kungliga Biblioteket, Stockholm.

↓ Het Canterhuis (rechts) en het Gotisch Huis in de Brugstraat in Groningen. Sinds de jaren zeventig hebben ze een museale bestemming. Achter de negentiende-eeuwse gevel van het Canterhuis gaat een middeleeuws gebouw schuil. Foto Peter de Kan.

Humanistische bovenlaag in Groningen Ghebbe en Jacobus waren de kinderen van de rechtsgeleerde en advocaat Johannes Canter, hoofd van een magistraatsfamilie in Groningen, wonend in het Canterhuis aan de Brugstraat. Over deze familie schreef Erasmus, de later zo beroemde humanist, in een brief aan genoemde Jacobus: ’De lof van jullie gezin gaat overal van mond tot mond. Men beweert dat jullie als tere kinderen, nog maar net geboren, al gewend zijn om tegelijk met de moedermelk ook Latijn te drinken te krijgen; dat bij jullie spinnenwiel geen oudewijvenpraat… is te horen maar uitspraken, die een geleerd gehoor verdienen.’ Er werd zelfs verteld dat ook de dienstmaagd Latijn sprak. Het meest opmerkelijke is misschien wel dat Johannes persoonlijk zijn zoons én dochters gelijkelijk onderwees. 3 De Canters, volgens mediëvist Catrien Santing ‘een wat wereldse,

voorname, haast frivole clan’, zijn het meest sprekende getuigenis van het intellectuele klimaat in vijftiende-eeuws Groningen, dat wij nu kennen dankzij de studies over Agricola en het Noordelijk Humanisme.4

De humanist Agricola, geboren in Baflo, die school was gegaan in de stad en gestudeerd had in Duitsland en Italië, was de grote meester. Toen hij tegen de veertig liep, werd hij overgehaald terug te keren naar zijn vaderland om secretaris te worden van de stad. Groningen stond toen op het toppunt van zijn macht en kon een internationaal befaamde ambassadeur goed gebruiken (1480-1484). In Groningen trof hij Wessel Gansfort, ook een internationaal befaamd humanist, die op zijn oude dag bij de religieuze zusters van het Oldeconvent woonde, en verder Wilhelmus Frederici, persona (‘hoofdpriester’) van de Martinikerk, Anton Vrije, rector van de Latijnse Sint-Maartensschool

Clausuur van het klooster van Lüne gezien uit het noordwesten.

Collectie Denkmalatlas Niedersachsen, foto Birte Rogacki-Thiemann.

Clausuur van het klooster van Lüne gezien uit het noordwesten.

Collectie Denkmalatlas Niedersachsen, foto Birte Rogacki-Thiemann.

Maria met Christuskind, beeld uit de late dertiende eeuw in het klooster Wienhausen Uit: Horst Appuhn, Kloster Wienhausen (1986), foto Dietrich Klatt.

Mij intrigeren vooral de zussen Canter. In hun familie was, zoals gezegd, het Latijn van kinds af aan de voertaal, en werden de meisjes evenzeer intellectueel geschoold als de jongens. De ene zus, Ursula, zou een zekere faam verwerven ‘als wonder der wereld’ en haar Latijn werd ‘zeer kunstig en sierlijk’ genoemd. De andere zus, Ghebbe (ca. 1450-1510?), had een meer religieuze inborst en trad, zoals we zagen, in bij het cisterciënzerklooster van Yesse.

AGFEM en het klooster van Lüne

Voor mijn onderzoek voel ik me geïnspireerd door de internationale onderzoeksgroep AGFEM (Arbeitsgruppe Geistliche Frauen im Europäischen Mittelalter), waaraan ik sinds jaar en dag deelneem. Amerikaanse en

In de vijftiende eeuw was Lüne net als Yesse een (1469-1482), met zijn dochter Barbara, en dus de familie Canter, waar Agricola kind aan huis was.5 Bij dat al was Agricola een open en beminnelijke persoonlijkheid, die zeer hechtte aan een vertrouwelijke omgang met vrienden. Ook vrouwen profiteerden hiervan.

Duitse mediëvistes onderzoeken middeleeuwse vrouwenkloosters en begijnhuizen vanuit een feministische invalshoek. En doen spraakmakende ontdekkingen. Eva Schlotheuber uit Düsseldorf wierp zich op de vrouwenabdij van Lüne, bezuiden Hamburg. Die abdij ligt in hetzelfde cultuurlandschap als Yesse, dat wil zeggen het Gronings-Nedersaksische cultuurgebied. Lüne kan dus mogelijk vergelijkingsmateriaal voor Yesse leveren – veel beter dan de Moderne Devoten in het Gelderse cultuurgebied dat kunnen. Bovendien werd Lüne niet, zoals met Yesse wel het geval was, geplunderd en opgeheven tijdens de protestantisering. Het klooster mocht onder het lutheranisme zijn oude inrichting en gewoonten behouden als ze zich maar liet omvormen tot een evangelisch Damenstift en zich liet opnemen in de lutherse kerkorganisatie. Ook andere vrouwenabdijen op de Lüneburger heide deden dit en leveren prachtig vergelijkingsmateriaal. Daarom kort iets over Lüne. 6

Het in 1504 in het klooster van Lüne vervaardigde ‘Osterteppich’, met als centrale beeltenis de opstanding van Christus. Collectie Museum für Kunst & Gewerbe, Hamburg.

↑ Fragment van een kaart van de belegering van Groningen in 1594 door Pierre le Poivre. Rechtsonder is het klooster Yesse weergegeven. Collectie Koninklijke Bibliotheek, Brussel.

← Openingsbladzijde van Caesarius van Heisterbachs ‘Dialogus miraculorum’ met in de initiaal een afbeelding van de schrijver, midden veertiende eeuw. Collectie Universitätsund Landesbibliothek, Dusseldorf.

zelfstandig en rijk klooster en een machtsfactor in de regio. De gemeenschap vernieuwde haar gebouwen en onderging een kloosterhervorming – ook dat zal in Yesse gebeuren. De nonnen aten nu weer gezamenlijk, zongen hun getijden in het Latijn en bestudeerden de oude Latijnse teksten. Ze vormden een gemeenschap van gestudeerde nonnen. Ze bouwden een geleerde bibliotheek op. Ze correspondeerden in het Latijn en het Nederduits. Zo blijken er in Lüne hele pakketten Latijnse en Nederduitse brieven te liggen, die nooit serieus bestudeerd zijn door vroegere onderzoekers – altijd mannen die ervanuit gingen dat het wel vrome afschriftjes zouden zijn en niet het bestuderen waard. Nu ze wel bestudeerd en gepubliceerd worden door onder andere Eva Schlotheuber, blijken ze een religieuze cultuurschat van de eerste orde te vormen. Wat ook opvalt, is dat de nonnen bij wijze van handenarbeid liturgische kleden en prachtige wandkleden borduurden.

Yesse (1215-1594)

Terug naar Groningen en Yesse. Kozen twee zussen van Ghebbe Canter ervoor hun Latijnse geleerdheid te ontwikkelen vanuit het ouderlijk huis – als vrouwen konden zij natuurlijk geen internationale carrière ambiëren zoals hun broers, daartegenover besloot Ghebbe in te treden in het klooster van Yesse. Wat bracht haar naar Yesse? Van dit klooster is vrijwel niets overgebleven. Bovengronds zijn er geen resten van de gebouwen bewaard. Na de plunderingen in de zestiende eeuw en tijdens de tachtigjarige oorlog werd het klooster in 1594 opgeheven en werden de kloostermoppen zoetjesaan door boeren uit de omgeving meegenomen voor eigen gebruik. Ondergronds is er echter des temeer. Dankzij het enthousiasme van de huidige eigenares, Annemiek Bos, die woont op de plek van de kloosterkerk, worden er sinds jaren regelmatig opgravingen gedaan.7 Stijn Arnoldussen, archeoloog aan de Rijksuniversiteit Groningen, heeft hier samen met studenten een aantal jaren achtereen leeropgravingen uitgevoerd. Hun vondsten kleuren het kale weiland binnen de nog bestaande kloostergrachten in en vullen de schamele, schriftelijke bronnen aan. Drie jaar geleden werd een festival in de Martinikerk georganiseerd waar de archeologen en ikzelf onze bevindingen presenteerden. 8 Er moeten in het klooster talloze schriftelijke stukken zijn opgesteld, oorkonden, akten, lijsten van abten en abdissen, misschien ook wel kronieken en brieven zoals in de abdij van Lüne. Wat nu nog rest zijn vooral charters die het grote landbezit aantonen – Yesse blijkt in grootte het derde klooster van de provincie te zijn geweest en de abdis had grote macht in de regio. Ook is er een bul van de abt van Cîteaux uit 1483. Gelukkig zijn bovendien de wonderverhalen bewaard, die Caesarius van Heisterbach optekende in zijn Dialogus de Miraculis (Tweespraak over de Wonderen) en waarin ook enkele wonderen uit Yesse staan opgetekend. Caesarius was een cisterciënzer

monnik die met zijn abt Groningen en Yesse bezocht in de jaren 1220, dus kort na de stichting in 1215.9 Yesse moet vanuit de stad zijn gesticht en niet vanuit het klooster Aduard, zoals tot nu toe stilzwijgend is aangenomen. Het was evenmin afhankelijk van Aduard, dat was gesticht in 1192, twintig jaar eerder, maar het was een zelfstandig klooster. Groningen was rond 1200 een piepklein stadje, met hooguit tweeduizend inwoners, maar wel met enkele leidende families en enorme ambities. Waar deze families hun zonen voor een goede scholing naar de abdij van Aduard en verder konden zenden, stichtten zij nu voor hun dochters het klooster Yesse met een school en ‘meisjesinternaat’, een plek waar zij ook hun weduwen comfortabel konden onderbrengen. Dat streven hadden zij gemeen met de welgestelde boerenfamilies uit de omgeving. Zij allen begiftigden het klooster met rijke gaven. Yesse werd toegewijd aan Maria, van wie het al meteen een kostbaar altaarbeeld bezat, Maria met het kindeke op schoot. Dit beeld bewerkstelligde enkele wonderen en dwong daarmee ‘status’ af voor de abdij. In zijn Mirakelboek besteedt Caesarius er uitvoering aandacht aan. Zo kon Yesse uitgroeien tot een machtig en zelfstandig abdij – het was bepaald niet ‘het simpele vrouwenconvent’ zoals vaak is aangenomen. Al vanaf de jaren 1240 werd het geregeerd door een eigen abdis, die de gemeenschap en het grootgrondbezit bestuurde. Op zegels van het klooster zien we haar met staf in de hand, net zoals abten en bisschoppen. Nogmaals: Yesse was in de vijftiende eeuw als gebouwencomplex, volgens de schattingen van de archeoloog Arnoldussen, een kloostercomplex van aanzienlijk omvang. En qua grondbezit was dit het derde klooster in de provincie. In mijn ogen is het daarom goed vergelijkbaar met de Duitse heidekloosters zoals Lüne. Ook Yesse onderging in de vijftiende eeuw een soortgelijke kloosterreformatie.

De geleerde cultuur in Yesse

Nu de geleerde vrouwen. Yesse moet vanaf het begin een schooltje gehad hebben voor studieuze meisjes. Caesarius vertelt over twee meisjes die hier schoolgingen. Toen het ene meisje ziek werd, smeekte het de abdis om de lessen ook aan de ander te staken want anders zou zij achteropraken: ‘Ik zal mijn moeder vragen u volgende week zes penningen te geven’ – zo gebrand was zij op haar onderwijs. Caesarius vond het kennelijk een klein mirakel dat er hier, in het begin van de dertiende eeuw, zulke studieuze meisjes waren.10 Meisjes hadden niet de mogelijkheid om naar een kathedraalschool of universiteit te gaan, zoals Groningse jongens (denk aan Emo en zijn broer Addo), terwijl zij wel eenzelfde honger naar kennis konden hebben. Hier in Yesse was er voor hen de sluiproute van de kloosterschool, waar zij een opleiding in het Latijn konden krijgen. Bij de recente opgravingen zijn er inderdaad heel wat pennen, schrijfgerei en boekklemmen gevonden.

In 1483, in de tijd van Ghebbe, visiteerde de abt van Cîteaux het klooster en constateerde dat Yesse een strenge hervorming had doorgemaakt nadat het

Fragment van een codex met delen van het Oude Testament, in 1474 door frater Henricus Elverick vervaardigd voor de kloosterbibliotheek van Yesse. Collectie Erzbischöfliche Akademische Bibliothek, Paderborn.

Opdrachtbrief van Johannes Canter aan zijn zuster Ghebbe in Opusculum vitae et passionis Christi eiusque genitricis Mariae ex revelationibus Birgittae (Antwerpen 1491). Collectie Kungliga Biblioteket, Stockholm.

zich in 1423 had aangesloten bij de congregatie van Sibculo, en dat de nonnen er nu (in 1483 dus) ‘devoot, gedisciplineerd, … in een geest van ambitie en Christusnavolging leefden, […] geheel volgens de Regel’. Ze zullen de Latijnse liturgie hebben gezongen, de Latijnse geschriften hebben bestudeerd, en in dezelfde hervormingsijver hebben geleefd als de kloosters op de Lüneburger heide. De abt van Aduard en visitator van Yesse, wiens klooster een soortgelijke hervorming had doorgemaakt en juist in deze jaren de bloei van de Aduarder kring beleefde, onderstreepte deze lofprijzing voor Yesse. Dat geeft mij het vertrouwen voor Yesse een soortgelijke rol als beschermer en bevorderaar van het Noordelijke Humanisme te veronderstellen als Aduard had.11

De schaarse gegevens die we voor Yesse hebben, ondersteunen deze hypothese. In 1474 schreef frater Henricus Elverick hier in humanistisch Latijn een codex af met delen van het Oude Testament, een codex die bedoeld zal zijn geweest voor de kloosterbibliotheek.12 Adrie van der Laan veronderstelt dat Elverick in Groningen in de humanistische kring van Agricola, Wilhelmus Frederici en de Canters verkeerde. Als priester zal hij belast zijn geweest met de liturgische en geestelijke taken (zoals biecht afhoren), in elk geval betoonde hij zich een humanist. In Yesse heeft hij natuurlijk Ghebbe en Jacobus Canter gekend. In deze context past de incunabel die Jacobus Canter voor zijn zus samenstelde (gedrukt door Gerard Leeu in Antwerpen in 1489) en die de titel draagt (in vertaling): Een samenvatting van het leven en lijden van Christus en zijn moeder Maria aan de hand van de visioenen van de heilige Birgitta evenals een kort heiligenleven van haar.13 De visioenen van Birgitta van Zweden dus, waarin Maria als boodschapper van Gods woord optreedt. In zijn opdrachtbrief (p. 265) richt Jacobus zich tot ‘Ghebbe, de geleerde maagd en Godgewijde religieuze in het beroemde Friese klooster van Yesse, zijn zuster’. Hij roept Ghebbe op zich in haar geestelijke leven geheel te laten leiden door Birgitta van Zweden, aan wie het vergund was geweest de Heer Jezus zelf te horen spreken en daarnaast gesprekken te voeren met Maria. Het boek bevat een selectie van Birgitta’s visioenen uit Boek VII, die ook wel het Vijfde Evangelie werd genoemd.14 Het bevat, zogezegd, het Evangelie van Maria. Waar de bijbel nauwelijks iets over Maria vertelt, staat zij hier centraal als de verkondigster van de christelijke boodschap. Via de woorden van Birgitta moet Ghebbe zich voortdurend het lijden en sterven van Christus voor ogen houden. Jacobus schrijft (p. 268): ‘Ik zou wensen dat dit jouw hoogste studie zij. Jij moet deze Sibille Birgitta lezen’. Zo benut Canter Birgitta’s visioenen om Maria de centrale rol in het devote leven van Ghebbe en de nonnen van Yesse te bezorgen. Voor hen was dit een blijde boodschap. Maria was immers de patrones van hun klooster en in het beeld van haar op het altaar begunstigde zij Yesse met wonderen en verering.

Conclusie

Yesse was vanaf het begin op studie gericht. Na de kloosterhervorming van 1423 zal dit nog versterkt zijn, zie het optreden van Elverick en de brief van de abt van Cîteaux. Waar Ghebbe van huis uit al een grondige opleiding in het humanistische Latijn gekregen had, vond zij in Yesse het gunstige klimaat om dit verder te ontwikkelen. Door zich te laten leiden door de visioenen van Birgitta van Zweden, die aan Maria een centrale rol als verkondigster van het evangelie gaf, kon zij ook voor zichzelf en voor de abdij van Yesse een rol als de studerende en actief optredende Birgitta claimen. Tot nu toe heeft nog geen onderzoeker zich met deze incunabel beziggehouden – toch weer ervan uitgaand dat het wel nietszeggende lessen voor het vrome leven zou bevatten. Daarmee werd de rol van Yesse als beschutte plaats voor humanistische studie en bijbehorend optreden in de samenleving gemist. De houtsnede van de geleerde auteur Birgitta aan het begin had hen op andere gedachten kunnen brengen.

Over de auteur

Dr. Anneke B. Mulder Bakker doceerde middeleeuwse geschiedenis en cultuur aan de Rijksuniversiteit Groningen. Zij heeft veel gepubliceerd over geschiedverhalen, heiligenlevens, wijze vrouwen en kluizenaressen. Zij richt zich nu op de religieuze cultuur op het middeleeuwse Groningerland.

1 Bridget Morris, St Birgitta of Sweden (Woodbridge 1999); Claire L. Sahlin, Birgitta of Sweden and the Voice of Prophecy (Woodbridge 2001). Zie ook Auke Jelsma, Dromen onder de druk van de tijd. Over Birgitta van Zweden, een verkenning (Kampen 1979).

2 Elizabeth Andersen, ‘Birgitta of Sweden in Northern Germany. Translation, Transmission and Reception’, in: Elizabeth Andersen, Henrike Lähnemann en Anne Simon (red.), A Companion to Mysticism and Devotion in Northern Germany in the Late Middle Ages (Leiden 2014) 205-230.

3 Bunna Ebels-Hoving, Jacobus Canter, Dialogus de Solitudine (München 1981) 20.

4 Fokke Akkerman en Arjo J. Vanderjagt (red.), Rodolphus Agricola Phrisius (Leiden 1988); Arend Hendrik Van der Laan, Anatomie van een taal. Rodolphus Agricola en Antonius Liber aan de wieg van het humanistische Latijn in de Lage Landen, 1469-1485 (Groningen 1998). Ik prefereer ‘humanistische bovenlaag’ (mannen én vrouwen’) boven ‘Aduarder kring’ (alleen mannen). Zie bijv. Abe Wichers, ‘Antibarbari. De Aduarder kring als geboortegrond van het Noordelijk Humanisme, 1449-1485’, Stad en Lande 34 (2025) nr. 1, 11-17.

5 Fokke Akkerman (red.), Rudolf Agricola: Six Lives and Erasmus Testimonies (Assen 2012); Fokke Akkerman en Adrie van der Laan (red.), Rudolph Agricola, Letters (Assen 2002); Fokke Akkerman en Catrien Santing, ‘Rudolf Agricola en de Aduarder academie’, Groningse Volksalmanak 1987, 7-28; F. Akkerman, G.C. Huisman en A.J. Vanderjagt (red.), Wessel Gansfort (1419-1489) and Northern Humanism (Leiden 1993).

6 Eva Schlotheuber, ‘Intellectual Horizons: Letters from a Northern German Convent,’ in: Andersen, Companion (zie noot 2), 343-372.

7 Bart Flikkema, Tot een’ge arbeid ongeschikt? De bewoners van het cisterciënzer vrouwenklooster Yesse (Haren 2011): A.M.E. Bos, Yesse door de eeuwen heen (Haren 2014); Jaap van Moolenbroek en Stijn Arnoldussen, ‘Twee pauselijke zegels en de vroegste geschiedenis van het cisterciënzer vrouwenklooster Yesse te Haren’, Historisch Jaarboek Groningen 2018, 6-15.

8 Stijn Arnoldussen e.a., Van Yesse naar Sint Jan. Middeleeuwse mirakelen in kerk en klooster (Haren 2022).

9 Hans Punte, ‘Klooster Yesse op het Hogeland’, in: Hein Bekenkamp e.a., Verhalen uit het kloosterhof. Over klooster Yesse in alle tijden (Haren 2019) 29-43; Jaap van Moolenbroek, Mirakels historisch. De exempels van Caesarius van Heisterbach over Nederland en Nederlanders (Hilversum 1999) 109-122.

10 Van Moolenbroek, Mirakels (zie noot 9) 80-82.

11 www.cartago.nl. Kla0703, oorkonde 1483, kloosterarchief Groninger Archieven, inv.nr.96, reg 703; Bart Flikkema, ‘Komt een abt bij het klooster’, in: Klooster Yesse Capita selecta uit een ver en minder ver verleden (Haren 2016) 14-19.

12 Adrie van der Laan, ‘Hoogtijdagen: Hendrik Elverick en de beschaving van Frisia’ (lezing 6 maart 2024) https://research.rug.nl/ en/publications/hoogtijdagen-hendrik-elverick-en-de-beschavingvan-frisia/. Vgl. verder Egge Knol, Jos. M.M. Hermans en Matthijs Driebergen (red.), Hel en Hemel De Middeleeuwen in het Noorden (Groningen 2001) 56-57 (cat. III.9).

13 Stockholm, Kungliga biblioteket, F. 1700 1305, incunabel 222, 3v. De incunabel bevat een compilatie uit de Visioenen van Birgitta uit boek VII, die Canter volgens eigen zeggen in een handschrift uit Teremunda in het bisdom Kamerijk aantrof (p. 269). Er is volgens Adrie van der Laan nog een aantal exemplaren van deze incunabel bekend.

14 De tekst van boek VII in: Denis Searby en Bridget Morris (red.), The Revelations of St. Birgitta of Sweden: Volume III: Liber Caelestis, Books VI–VII (New York 2012) 205-268; Vgl. verder Ulrich Montag, ‘The Reception of St Birgitta in Germany’, in: Bridget Morris en Veronica O’Mara (eds), The Translation of the Works of St Birgitta of Sweden into the Medieval European Vernacular (Turnhout 2000) 106-116.

Noten

Column Over kerken en örgeltjes

Ter gelegenheid van de tachtigste verjaardag van mijn grootmoeder Geesje Hendrika

Wilhelmina Grezel-Veldhuijzen van Zanten op 8 juli 1996 togen wij als Oost-Groninger familie naar het kerkje van Fransum. Wat vond ik het bijzonder, een kerk als feestlocatie. En dan ook nog eentje die je alleen via een onverharde weg kon bereiken. Hoe romantisch!

Charlotte Grezel

Johan Dijkstra, 'Gezicht op Fransum', 1933. Collectie Groninger Museum, bruikleen Groninger Kerken, foto Marten de Leeuw.

Als jong meisje had ik andere associaties bij een kerk. In de jaren zeventig ging ik met mijn vader mee naar de Eexterkerk in Scheemda en de Vennekerk in Winschoten. Hij bespeelde daar decennialang de orgels. Van de eerste herinner ik me vooral de balgen die met veel lawaai voor orgelwind zorgden. En een koster die altijd even op de ‘klunderbeune’ kwam om aan het luidtouw te trekken.

Van de kerk van Eexta staat sinds 2010 alleen nog een restant overeind. Mijn vader rijmde bij de teloorgang van de kerk: ‘De koster luidt de klok, om het kerkvolk aan te trekken. Hij constateert met wrok, hij kan het slechts nog wekken.’ Anders dan de Eexterkerk is de Vennekerk in Winschoten nog steeds vol in bedrijf. Op de orgelgalerij van de kerk had ik vroeger een taakje: ik moest mijn vader erop attenderen als het rode lampje naast het orgel ging branden. Dit was het teken dat de dominee de kansel zou betreden en het voorspel van de organist diende te eindigen. Regelmatig ontging mijn begeesterde vader dit.

Later heb ik een hele andere functionaliteit van de kerk leren kennen. In mijn studietijd volgde ik tezamen met honderden andere eerstejaars colleges staatsrecht in de Martinikerk. Bij gebrek aan lesruimte had de Rijksuniversiteit Groningen haar toevlucht genomen tot het schip van de Martinikerk. Ik hoor nog prof. mr. dr. D.J. Elzinga ons de nieuwste druk van het Handboek Van der Pot-Donner aanprijzen, een van de duurste handgebonden studieboeken staatsrecht dat toen meer dan honderd gulden kostte. Ik hoor nog een medestudent naast mij fluisteren: ‘Ik wacht wel op de film.’

Een kerk als collegezaal mag dan best speciaal zijn, de viering van het jubileum van mijn grootmoeder in de Fransumer kerk spande de kroon. Aan de wanden hing een aantal posters ‘80 is prachtig’ van Veilig Verkeer Nederland. Destijds waren dit waarschuwende teksten langs de provinciale wegen op het Hogeland. Meer dan 80 kilometer per uur was niet de bedoeling. In de kerk klonk een zangeres van het toenmalige gezelschap Opera della Casa die met verrassende

Van de Eexterkerk in Scheemda staan sinds 2010 alleen nog de toren en voorgevel overeind. Het orgel uit 1733, afkomstig uit de middeleeuwse kruiskerk van Eexta, verhuisde voor een tweede maal, nu naar het nieuwe multifunctionele gebouw De Ontmoeting. Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, foto’s A.J. van der Wal / O. Brinkkemper.

uithalen mijn oma toezong. De akoestiek herinner ik me als fenomenaal en de sfeer van inmiddels bijna dertig jaar geleden is me altijd bijgebleven. Sinds twintig jaar leeft mijn oma niet meer, maar beelden van toen staan nog goed op mijn netvlies.

De eenzame kerk heeft voor veel Groningers een bijzondere betekenis, niet in de laatste plaats door het beroemde gedicht van C.O. Jellema, Kerkje van Fransum. Prachtig zijn de laatste strofen waarin de ik-figuur, gezeten in het junigras tussen de zerken, over de kerk aangeeft ‘zo ben je het mooist: dicht, van het uitblijvend antwoord de schrijn’, in combinatie met de existentiële vraag in de eerste zin van het gedicht: 'Bestaat nog god, kleine sarcofaag van het geloof', (…). Het mysterieuze van het gedicht kreeg voor mij later meer wezenlijke betekenis.

In mijn boek Het orgeltje van de kerk van Fransum vertel ik er meer over. Tijdens de boekpresentatie op 22 juni 2025 was de kerk gevuld met vrienden, familieleden die er ook in 1996 bij waren en later geboren kinderen. Wij zongen uit volle borst twee coupletten van het Grönnens Laid, tot in de Ommelanden hoorbaar. Ontroerend mooi. Anno 2026 weet ik, al dan niet met wekkende kerkklokken, dat ook deze tekst van organist Willem Grezel onverminderd geldt: ‘De kerk is als een brood, omdat het gist als nooit tevoren, en men toch gek is op vol-koren.´

"De kerk is als een brood..."

Over de auteur Charlotte Grezel (Winschoten, 1967) woont in Den Haag en werkt in Amsterdam. Zij is jurist en houdt van taal. In 2025 heeft zij als ode aan de Groninger kerken en orgels het jeugdboek Het orgeltje van de kerk van Fransum geschreven. In het boek, verschenen bij uitgeverij Blinuet, gaat Örgeltje ter opheldering van een geheim op weg naar Grode Bruier, het Arp Schnitger-orgel in de kerk van Uithuizen.

De kerk van Fransum. Foto erfgoedfoto.nl | r.j. stöver

Altijd weer Terug naar het begin

Tjitske Zuiderbaan

Terug naar het begin: spitsuur in Marsum (de enige keer per jaar). Foto Bertolf.

Minke van der Velde en Leo Delfgaauw in de kerk van Oosterwijtwerd, het ‘festivalhart’. Foto David Vroom.

Een rockkoor zien knallen in een boerenkathedraal, een stukje fietsen naar de volgende toren die opdoemt in het Groninger land om vervolgens een razend lenige breakdancer aan het werk te zien in een middeleeuwse kerk op een wierde. Dat is festival Terug naar het begin (TNHB) in een notendop.

Zeventien jaar geleden fietste Geert Lameris naar Oosterwijtwerd en bedacht onderweg de formule voor een festival. De eerste editie vond plaats als donateursdag voor Groninger Kerken. In 2025, het jaar waarin Geert aftrad als (inmiddels) adviseur, ontving TNHB tijdens Eurosonic een award voor beste kleine festival. De uitdaging voor de toekomst is: hoe blijf je als kleinschalig initiatief, afhankelijk van fondsen en vrijwilligers, op dat niveau presteren?

Uitvliegen

Nadat TNHB zo’n elf jaar onder de vleugels van Groninger Kerken had bestaan, was het tijd om zelfstandig te worden. Mede voor de financiering was dit van belang. Er werd een stichting opgericht waarvan kunsthistoricus Leo Delfgaauw nu al vijf jaar voorzitter is. Achttien jaar geleden kwam hij naar Groningen om les te geven aan kunstacademie Minerva en de Hanzehogeschool, later kwam daar de Rijksuniversiteit Groningen bij.

Minke van der Velde is artistiek leider van het festival. Ze begon ooit als stagiaire bij het organisatiebureau van Geert Lameris. Communicatie en Kunst, Cultuur en Media studeerde ze. Inmiddels is ze door de wol geverfd en weet ze welke acts ze moet binnenhalen voor een geslaagd festival. Ze doet dit niet alleen en wordt bijgestaan door een zakelijk leider. Minke komt uit het Westerkwartier maar woont inmiddels, mede dankzij het festival, in Overschild, richting Oost-Groningen.

Initiator Lameris nam weliswaar officieel afscheid, maar hij laat ‘betrokken los’. Nog altijd bespreekt Minke de programmering met hem. ‘Hij heeft zulke goede ideeën en hij brengt zijn ervaring en netwerk mee. De inhoudelijke bemoeienis heeft hij overgedragen aan de organisatie, maar hij blijft de festivalvader.’ Sinds de eerste eendaagse editie heeft het festival zich ontwikkeld tot een volwaardig driedaags evenement, elk jaar eind mei van vrijdag tot en met zondag. Het is de mooiste tijd van het jaar, vindt Leo. ‘Je fietst van voorstelling naar voorstelling terwijl alles om je heen in bloei staat.’

Succesformule

Door de toename van het aantal festivaldagen en aantal locaties is ook het bezoekersvolume vermeerderd. Ondanks de groei blijft het intieme karakter van de voorstellingen behouden. Er kunnen immers niet heel veel mensen in een middeleeuws kerkje. De belangrijkste ingrediënten van het festival zijn de combinatie van artistieke disciplines, de dorpen, het landschap en het kerkelijk erfgoed. Het is een formule die blijft aanslaan, zo blijkt uit de vele jaarlijks terugkerende bezoekers.

Wisselwerking

Voor de selectie van de acts kijkt Minke vooral naar makers die hun werk aan de omgeving kunnen en willen aanpassen. ‘Het is essentieel dat de kerk geen neutraal decor is, maar een extra laag toevoegt aan de voorstelling, en andersom. De akoestiek, de geschiedenis en de betekenis van een kerk beïnvloeden hoe je kijkt en luistert. Ik nodig makers expliciet uit om die context mee te nemen in hun werk. Zo worden kerken opnieuw plekken waar iets gebeurt, in het hier en nu. Van de makers, muzikanten en beeldend kunstenaars vraagt dit iets anders dan spelen in een reguliere zaal. Kleine aanpassingen in vorm, opstelling of intensiteit kunnen er al voor zorgen dat een voorstelling op die specifieke plek ineens anders binnenkomt. Juist die wisselwerking tussen werk en locatie maakt de voorstellingen van Terug naar het begin zo bijzonder.’

Lokaal en stad

Ambitie om een groot main stream festival te worden, hebben het bestuur en de organisatie dan ook niet. Ze richten zich gezamenlijk met belanghebbenden, vrijwilligers, dorpsbewoners, gastheren en -vrouwen op een zo breed mogelijke programmering met maatschappelijk belang. Diversiteit en inclusie zijn geen loze kreten. Inhoud geven ze hieraan door onder meer de ontmoeting met mensen die minder vertrouwd zijn met kunst en cultuur, en door jong en oud, lokaal en stad met elkaar te verbinden. ‘We zijn ons zeer bewust van elke vorm van diversiteit. Daarom werken we samen met studenten van Minerva, van het

Mooi Groningen

‘Die ontmoeting tussen stad en platteland is heel waardevol om de tegenstellingen te slechten.’

Prins Clausconservatorium en zorginstellingen uit de omgeving. We betrekken mensen met een beperking.’ ‘Projecten waarbij inwoners van Eemsdelta worden betrokken als publiek, participant of vrijwilliger zijn belangrijk. We zijn afhankelijk van de vrijwilligers, de mensen in de kerkcommissies die elk jaar weer meedoen. Daar heb je een vertrouwensband mee opgebouwd. Ze vinden het leuk, zijn trots op hun dorp en de kunstenaar die daar dan verblijft,’ vult Leo aan.

Uit de jaarlijkse enquête blijkt dat deze mensen enorm gewaardeerd worden door de bezoekers van het festival. De gastvrijheid van locatiebeheerders wordt keer op keer geroemd door zowel publiek als deelnemende artiesten. ‘Zo worden vooroordelen over elkaar afgebroken. Een artiest uit Amsterdam zei ooit: wat zullen ze wel niet denken, kom ik met mijn Randstedelijke problemen, die had niet verwacht dat ze zo gastvrij zou worden ontvangen en dat ze dat vooroordeel meteen overboord kon gooien. Die ontmoeting tussen stad en platteland is heel waardevol om de tegenstellingen te slechten. Ook geven veel artiesten aan dat ze niet wisten hoe mooi Groningen eigenlijk is.’

Terugkeerders en nieuwkomers

Vorig jaar waren er voor het eerst drie openingsvoorstellingen in plaats van een. Dat was een succes waarop dit jaar wordt voortgeborduurd met optredens van onder meer Naaz en van Jeangu Macrooy. ‘Beide artiesten openen op vrijdagavond en spelen ook op zaterdag en zondag. Zij weten wel raad met een intieme setting, maar kunnen ook groots uitpakken en omgaan met stilte en geconcentreerdheid van het publiek, ook met de akoestiek.’ Elke editie heeft een paar bekende namen, met daarnaast ook lokaal en onbekend talent. En ook dat wordt door de bezoekers gewaardeerd, zo blijkt uit de enquête. Juist de verrassingen zijn een pre. Soms zorgen ook bekende artiesten voor verrassingen. Zo verwachtte het publiek bij een optreden van Nora Fischer een concert. In plaats daarvan vertelde ze een aangrijpend levensverhaal over de dood van haar zusje dat de toeschouwers niet onberoerd liet.

Optreden van zanger-verteller Nora Fischer in de kerk van Eenum tijdens de editie 2023. Foto Siese Veenstra.

Ook duurzaamheid heeft de aandacht van de organisatoren. Het vaste aankleedteam, onder leiding van Mieke den Braber, let goed op hergebruik van spullen. Pauzelocaties zijn gesitueerd bij lokale ondernemers. Om het publiek te stimuleren de fiets te pakken, is er een fietsverhuur. Leo benadrukt het belang van draagvlak voor de continuïteit. ‘Dit is de taak van het bestuur. We hebben een goede verstandhouding met Groninger Kerken en fondsen van gemeenten en provincie. Toch blijft dat een voortdurend proces. Hoe kunnen we dat verstevigen? Bijvoorbeeld door een Vriendenkring op te bouwen. Terugkerende bezoekers voor wie je iets extra’s zou kunnen doen en die andersom ook support voor ons kunnen betekenen, financieel, maar ook via nalatenschappen. Hier denken we over na.’ ‘Dit jaar richten we een community op onder de naam de Terugkeerders. Die trouwe bezoekers willen we verenigen in een club, online en fysiek om gebruik te maken van hun praktische kennis. Wat vinden zij belangrijk om te zien in het festival. Voor het voortbestaan moeten we luisteren naar ons publiek. We kunnen Terugkeerders koppelen aan nieuwkomers, bijvoorbeeld om ons uitgebreide blokkenschema uit te vogelen. Of Terugkeerders vragen wie ze zouden willen introduceren als nieuw publiek. Via een nieuwsbrief informeren we deze mensen. Voor de vrijwilligers organiseren we jaarlijks een vrijwilligersavond als blijk van waardering.’

Dit jaar telt TNHB vijftien verschillende locaties met Oosterwijtwerd als festivalhart met alle locaties op fietsafstand. Een symbolisch geladen hart omdat het idee voor het festival ooit is geboren onderweg naar Oosterwijtwerd.

Tijdens Terug naar het begin ontdek je steengoede artiesten in kerken vol verhalen. Op 29, 30 en 31 mei 2026 laten de wierden met hun Groninger kerken zich opnieuw bezingen en bespelen tijdens een uniek weekend in een uniek landschap. Weids, lokaal en toch van ons allemaal.

Gebruik de unieke Groninger Kerken kortingscode GK2026TNHB en ontvang 20% korting op je ticket!

www.terugnaarhetbe gin.nl

Over de auteur

Tjitske Zuiderbaan (tekstjes@outlook.com) was tot haar pensionering in 2021 werkzaam op het bureau van Groninger Kerken. Ze schrijft regelmatig interviews en human interest-artikelen, onder meer voor Groninger Kerken en Terebinth; van dat laatste tijdschrift is ze ook redacteur.

Ntjam Rosie in de Johanneskerk van Losdorp, 2025. Foto Reyer Boxem.

FESTIVAL

Vier seizoenen Reinder Homan

Lente | Kerk Pieterburen, Domies Toen

In opdracht van Groninger Kerken werkt Reinder Homan aan een bijzondere serie van vier etsen. In elke ets staat een Groninger kerk centraal, telkens verbeeld in een ander seizoen.

In deze editie van het tijdschrift wordt de ets Lente gepresenteerd. Voor deze voorjaarseditie koos Homan de kerk van Pieterburen, met Domies Toen in bloei.

“Het gaat jullie om die stapel stenen, maar het gaat mij om de sfeer, de ziel, het karakter van de plek. Het kan zijn dat de omgeving een grotere rol speelt dan het gebouw.” Dat de rode beuk in Pieterburen prominenter is geportretteerd dan de kerk zelf, is dan ook typisch Homan.

De serie ging in december 2025 van start met Winter | Kerk Leegkerk. In 2026 volgen Zomer | Kerk Wittewierum in juni en Herfst | Kerk Marsum in september.

In december wordt de complete serie als set gepresenteerd.

Reserveer uw favoriete seizoen De etsen zijn exclusief gemaakt voor donateurs.

Elke ets kost € 375,- en is in beperkte oplage beschikbaar. Donateurs ontvangen 10% korting op losse exemplaren en 20% korting bij voorintekening op de complete serie.

Lees meer over de serie en het aanschaffen van de etsen op g roningerkerken.nl/reinderhoman .

20% korting als donateur op de complete serie

Reserveer via de QR-code de etsen van Reinder Homan.

Groninger Kerken Jaargang 43, aflevering 1 – Maart 2026

Het tijdschrift GK verschijnt vier keer per jaar en wordt gelezen door 6000 donateurs.

Aan dit nummer werkten mee

Leo Delfgaauw, Stijn Arnoldussen, Anneke B.Mulder-Bakker, Charlotte Grezel en Tjitske Zuiderbaan

Kernredactie

drs. Redmer Alma, drs. Inge Basteleur, Margreet Eriks, dr. Kees van der Ploeg, drs. Patty Wageman, Carla Wilts

Redactieraad

prof. dr. Sabrina Corbellini, drs. Ada van Deijk, prof. dr. Titus Eliens, dr. Andrew Irving, dr. Anneke Mulder-Bakker, Jan Oldenhuis, dr. Stefan van der Poel, dr. Mans Schepers, Albert Erik de Winter

Grafisch ontwerp

Thansk

Raad van toezicht

mr. Riksta Zwart voorzitter, ir. Errit Bekkering, prof. dr. Nelleke IJssennagger - van der Pluijm, prof. dr. Bert Scholtens, ing. Ralph Steenbergen MRE

Advertenties

Marlies Voorma 050 – 312 35 69 info@groningerkerken.nl

Auteursinstructies

Wij nodigen auteurs uit die bijdragen willen leveren op het gebied van kerkgeschiedenis, kunst, architectuur en cultuurhistorie met betrekking tot religieus erfgoed. Meer informatie: groningerkerken.nl/tijdschrift

Eindredactie

drs. Martin Hillenga

Redactiesecretariaat

redactiesecretariaat@groningerkerken.nl

Drukwerk

MarneVeenstra, Groningen

Beschermheer van de stichting

mr. drs. René Paas Commissaris van de Koning in de provincie Groningen

GK is een uitgave van

Groninger Kerken Coehoornsingel 14 9711 BS Groningen

050 – 312 35 69 info@groningerkerken.nl groningerkerken.nl

GK thuis ontvangen?

Donateurs die jaarlijks minimaal €25 bijdragen, ontvangen het tijdschrift vier keer per jaar. Je kunt kiezen voor de papieren of digitale uitgave. Voor wie lezen lastig is, het tijdschrift is ook als luisteruitgave beschikbaar. Meer informatie: groningerkerken.nl/tijdschrift

BRAILLE GESPROKEN

GROOTLETTER

DIGITAAL

De CBB zet de Bijbel en andere lectuur om in verschillende leesvormen (gesproken vorm, grootletter en braille). Zo kunt u blijven lezen, ook als het zicht minder wordt.

Bent of kent u iemand die niet goed kan lezen?

Kijk dan eens naar onze collectie op www.leesbutler.nl of vraag onze gratis catalogus aan via de klantenservice (klantenservice@cbb.nl / 0341 56 54 77).

Neem contact op met het secretariaat van de Groninger Kerken via 050 312 3569 of info@groningerkerken.nl

Postbus 131, 3850 AC Ermelo Paul Krugerweg 39, 3851 ZH

Schoonmaakbedrijf / Gevelonderhoud

De Stelling 5

9774 RB Adorp

Tel. (050) 306 12 79

mob. 06 22 42 31 61

info@schoonmaakbedrijfzeeman.nl www.schoonmaakbedrijfzeeman.nl

Voor kompleteschoonmaakservice!

O A.:

- SCHOLEN, KANTOREN ETC

- GLAZENWASSERIJ

- TAPIJTREINIGING

- KUNSTSTOF REINIGING

- BETONREPARATIE

- GEVELREINIGING

- NEVELSTRALEN

- GRAFFITI VERWIJDEREN

- IMPREGNEREN(MUREN)

- KUNSTSTOF VLOEREN

- GIETVLOEREN

- COATINGVLOEREN

- ANDERE VLOEREN OP AANVRAAG

www.holstein-restauratie.nl

Sebastiaankerk te Bierum

Kerken?

Neem contact op met het secretariaat van de Groninger Kerken via 050 312 3569 of info@groningerkerken.nl

DE GROOT VUURSTEEN

Vloer- en wandafwerking Onderhoudswerken Adverteren in Groninger

VUUR STEEN

Restauratie van natuursteen & historisch beton Handgehakt letterwerk www.degrootvuursteen.nl 0654942339 ZORG VOOR ERFGOED

9792 pd Ten Post t 050 301 05 50 info@menseruiter.nl

Industrieweg 33 9781 AC Bedum T (050) 301 25 00 E info@groenwerf.nl WWW.GROENWERF.NL

Sinds 1965

Glas- en schilderwerken

Restauratie- en imitatietechnieken

vdMaar

Koldingweg 15 | 9723 HL Groningen 050 5494171 | info@vdmaar.nl | www.vdmaar.nl

Duinkerkenstraat 37, 9723 BP Groningen (050) 599 57 70 | info@corbuist.nl | www.corbuist.nl

0595 492242

info @ deschreef.nl

www.deschreef.nl

handmatige belettering in natuursteen

advies bij en uitvoering van eigen ontwerp en ideeën

restauratiewerk

GEDENKSTENEN | EERSTE STENEN | GEVELSTENEN | RELIËFS | GRAFMONUMENTEN | NAAMBORDEN Al jaren vertrouwd partner van de SOGK vertrouw ons ook úw bouwwerk toe! H. Pot bouwbedrijf (ver)bouwen met overleg

Schildersbedrijf W. Dijkema

Noorderstraat 5 9989 AA Warffum telefoon (0595) 42 22 67

Ook leveren wij professionele verven, dubbele beglazing, voorzetramen en alle bijkomende schildersmaterialen

Onderhoud, verbouw, renovatie, nieuwbouw en alle materialen voor de doe-het-zelver vertrouw ons ook úw bouwwerk toe!

De Schilder, de beste vriend van je huis

Adverteren in Groninger Kerken?

Neem contact op met het secretariaat van de Groninger Kerken via 050 312 3569 of info@groningerkerken.nl

Vanaf 1 april 2026 is Het Ziltepad klaar!

400 kilometer wandelen langs Unesco Werelderfgoed Waddenzee, eeuwenoude kerken en de waddenkust.

Bestel nu de bewaardoos van Het Ziltepad met 22 etappeboekjes en het stempelboekje en krijg de Menugids cadeau, zolang de voorraad strekt!