Altijd weer terug naar het begin | Tjitske Zuiderbaan - GK Maart '26

39

Altijd weer Terug naar het begin Tjitske Zuiderbaan

Terug naar het begin: spitsuur in Marsum (de enige keer per jaar). Foto Bertolf.

41

Een rockkoor zien knallen in een boerenkathedraal, een stukje fietsen naar de volgende toren die opdoemt in het Groninger land om vervolgens een razend lenige breakdancer aan het werk te zien in een middeleeuwse kerk op een wierde. Dat is festival Terug naar het begin (TNHB) in een notendop.

Zeventien jaar geleden fietste Geert Lameris naar Oosterwijtwerd en bedacht onderweg de formule voor een festival. De eerste editie vond plaats als donateursdag voor Groninger Kerken. In 2025, het jaar waarin Geert aftrad als (inmiddels) adviseur, ontving TNHB tijdens Eurosonic een award voor beste kleine festival. De uitdaging voor de toekomst is: hoe blijf je als kleinschalig initiatief, afhankelijk van fondsen en vrijwilligers, op dat niveau presteren?

Minke van der Velde en Leo Delfgaauw in de kerk van Oosterwijtwerd, het ‘festivalhart’. Foto David Vroom.

Uitvliegen Nadat TNHB zo’n elf jaar onder de vleugels van Groninger Kerken had bestaan, was het tijd om zelfstandig te worden. Mede voor de financiering was dit van belang. Er werd een stichting opgericht waarvan kunsthistoricus Leo Delfgaauw nu al vijf jaar voorzitter is. Achttien jaar geleden kwam hij naar Groningen om les te geven aan kunstacademie Minerva en de Hanzehogeschool, later kwam daar de Rijksuniversiteit Groningen bij.

Minke van der Velde is artistiek leider van het festival. Ze begon ooit als stagiaire bij het organisatiebureau van Geert Lameris. Communicatie en Kunst, Cultuur en Media studeerde ze. Inmiddels is ze door de wol geverfd en weet ze welke acts ze moet binnenhalen voor een geslaagd festival. Ze doet dit niet alleen en wordt bijgestaan door een zakelijk leider. Minke komt uit het Westerkwartier maar woont inmiddels, mede dankzij het festival, in Overschild, richting Oost-Groningen.

Initiator Lameris nam weliswaar officieel afscheid, maar hij laat ‘betrokken los’. Nog altijd bespreekt Minke de programmering met hem.

‘Hij heeft zulke goede ideeën en hij brengt zijn ervaring en netwerk mee. De inhoudelijke bemoeienis heeft hij overgedragen aan de organisatie, maar hij blijft de festivalvader.’ Sinds de eerste eendaagse editie heeft het festival zich ontwikkeld tot een volwaardig driedaags evenement, elk jaar eind mei van vrijdag tot en met zondag. Het is de mooiste tijd van het jaar, vindt Leo. ‘Je fietst van voorstelling naar voorstelling terwijl alles om je heen in bloei staat.’

Succesformule Door de toename van het aantal festivaldagen en aantal locaties is ook het bezoekersvolume vermeerderd.

Ondanks de groei blijft het intieme karakter van de voorstellingen behouden. Er kunnen immers niet heel veel mensen in een middeleeuws kerkje. De belangrijkste ingrediënten van het festival zijn de combinatie van artistieke disciplines, de dorpen, het landschap en het kerkelijk erfgoed. Het is een formule die blijft aanslaan, zo blijkt uit de vele jaarlijks terugkerende bezoekers.

Wisselwerking Voor de selectie van de acts kijkt Minke vooral naar makers die hun werk aan de omgeving kunnen en willen aanpassen. ‘Het is essentieel dat de kerk geen neutraal decor is, maar een extra laag toevoegt aan de voorstelling, en andersom. De akoestiek, de geschiedenis en de betekenis van een kerk beïnvloeden hoe je kijkt en luistert. Ik nodig makers expliciet uit om die context mee te nemen in hun werk. Zo worden kerken opnieuw plekken waar iets gebeurt, in het hier en nu.

Van de makers, muzikanten en beeldend kunstenaars vraagt dit iets anders dan spelen in een reguliere zaal.

Kleine aanpassingen in vorm, opstelling of intensiteit kunnen er al voor zorgen dat een voorstelling op die specifieke plek ineens anders binnenkomt. Juist die wisselwerking tussen werk en locatie maakt de voorstellingen van Terug naar het begin zo bijzonder.’

Lokaal en stad Ambitie om een groot main stream festival te worden, hebben het bestuur en de organisatie dan ook niet.

Ze richten zich gezamenlijk met belanghebbenden, vrijwilligers, dorpsbewoners, gastheren en -vrouwen op een zo breed mogelijke programmering met maatschappelijk belang. Diversiteit en inclusie zijn geen loze kreten. Inhoud geven ze hieraan door onder meer de ontmoeting met mensen die minder vertrouwd zijn met kunst en cultuur, en door jong en oud, lokaal en stad met elkaar te verbinden. ‘We zijn ons zeer bewust van elke vorm van diversiteit. Daarom werken we samen met studenten van Minerva, van het

42

43

FESTIVAL

Tijdens Terug naar het begin ontdek je steengoede artiesten in kerken vol verhalen. Op 29, 30 en 31 mei 2026 laten de wierden met hun Groninger kerken zich opnieuw bezingen en bespelen tijdens een uniek weekend in een uniek landschap. Weids, lokaal en toch van ons allemaal.

Gebruik de unieke Groninger Kerken kortingscode GK2026TNHB en ontvang 20% korting op je ticket! www.terugnaarhetbegin.nl

Optreden van zanger-verteller Nora Fischer in de kerk van Eenum tijdens de editie 2023. Foto Siese Veenstra.

‘Die ontmoeting tussen stad en platteland is heel waardevol om de tegenstellingen te slechten.’

Prins Clausconservatorium en zorginstellingen uit de omgeving. We betrekken mensen met een beperking.’

‘Projecten waarbij inwoners van Eemsdelta worden betrokken als publiek, participant of vrijwilliger zijn belangrijk. We zijn afhankelijk van de vrijwilligers, de mensen in de kerkcommissies die elk jaar weer meedoen. Daar heb je een vertrouwensband mee opgebouwd. Ze vinden het leuk, zijn trots op hun dorp en de kunstenaar die daar dan verblijft,’ vult Leo aan.

Mooi Groningen Uit de jaarlijkse enquête blijkt dat deze mensen enorm gewaardeerd worden door de bezoekers van het festival.

De gastvrijheid van locatiebeheerders wordt keer op keer geroemd door zowel publiek als deelnemende artiesten. ‘Zo worden vooroordelen over elkaar afgebroken. Een artiest uit Amsterdam zei ooit: wat zullen ze wel niet denken, kom ik met mijn Randstedelijke problemen, die had niet verwacht dat ze zo gastvrij zou worden ontvangen en dat ze dat vooroordeel meteen overboord kon gooien. Die ontmoeting tussen stad en platteland is heel waardevol om de tegenstellingen te slechten. Ook geven veel artiesten aan dat ze niet wisten hoe mooi Groningen eigenlijk is.’

Terugkeerders en nieuwkomers Vorig jaar waren er voor het eerst drie openingsvoorstellingen in plaats van een. Dat was een succes waarop dit jaar wordt voortgeborduurd met optredens van onder meer Naaz en van Jeangu Macrooy. ‘Beide artiesten openen op vrijdagavond en spelen ook op zaterdag en zondag. Zij weten wel raad met een intieme setting, maar kunnen ook groots uitpakken en omgaan met stilte en geconcentreerdheid van het publiek, ook met de akoestiek.’ Elke editie heeft een paar bekende namen, met daarnaast ook lokaal en onbekend talent. En ook dat wordt door de bezoekers gewaardeerd, zo blijkt uit de enquête. Juist de verrassingen zijn een pre.

Soms zorgen ook bekende artiesten voor verrassingen.

Zo verwachtte het publiek bij een optreden van Nora Fischer een concert. In plaats daarvan vertelde ze een aangrijpend levensverhaal over de dood van haar zusje dat de toeschouwers niet onberoerd liet.

Ntjam Rosie in de Johanneskerk van Losdorp, 2025. Foto Reyer Boxem.

Ook duurzaamheid heeft de aandacht van de organisatoren. Het vaste aankleedteam, onder leiding van Mieke den Braber, let goed op hergebruik van spullen.

Pauzelocaties zijn gesitueerd bij lokale ondernemers.

Om het publiek te stimuleren de fiets te pakken, is er een fietsverhuur. Leo benadrukt het belang van draagvlak voor de continuïteit. ‘Dit is de taak van het bestuur.

We hebben een goede verstandhouding met Groninger Kerken en fondsen van gemeenten en provincie.

Toch blijft dat een voortdurend proces. Hoe kunnen we dat verstevigen? Bijvoorbeeld door een Vriendenkring op te bouwen. Terugkerende bezoekers voor wie je iets extra’s zou kunnen doen en die andersom ook support voor ons kunnen betekenen, financieel, maar ook via nalatenschappen. Hier denken we over na.’

‘Dit jaar richten we een community op onder de naam de Terugkeerders. Die trouwe bezoekers willen we verenigen in een club, online en fysiek om gebruik te maken van hun praktische kennis.

Wat vinden zij belangrijk om te zien in het festival.

Voor het voortbestaan moeten we luisteren naar ons publiek. We kunnen Terugkeerders koppelen aan nieuwkomers, bijvoorbeeld om ons uitgebreide blokkenschema uit te vogelen. Of Terugkeerders vragen wie ze zouden willen introduceren als nieuw publiek. Via een nieuwsbrief informeren we deze mensen. Voor de vrijwilligers organiseren we jaarlijks een vrijwilligersavond als blijk van waardering.’

Dit jaar telt TNHB vijftien verschillende locaties met Oosterwijtwerd als festivalhart met alle locaties op fietsafstand. Een symbolisch geladen hart omdat het idee voor het festival ooit is geboren onderweg naar Oosterwijtwerd.

Over de auteur Tjitske Zuiderbaan (tekstjes@outlook.com) was tot haar pensionering in 2021 werkzaam op het bureau van Groninger Kerken. Ze schrijft regelmatig interviews en human interest-artikelen, onder meer voor Groninger Kerken en Terebinth; van dat laatste tijdschrift is ze ook redacteur.