HERZIENE UITGAVE 2013
Vloerverwarming en vloerkoeling
K L E I N TJ E V LO E R V E R WA R M I N G E N V LO E R KO E L I N G
ISBN 978-90-5044-238-1
K E N N I S I N S T I T U U T V O O R D E I N S TA L L AT I E S E C TO R
KLEINTJE
ISSO
Kennisinstituut voor de Installatiesector
Kruisplein 25 3014 DB Rotterdam Postbus 577 3000 AN Rotterdam Tel. 010-2065969 Fax 010-2130384 E-mail: isso@isso.nl
ISSO houdt zich bezig met het identificeren van kennisvragen binnen de installatiesector, het ontsluiten en toegankelijk maken van deze kennis in de vorm van praktische ISSO-publicaties en het bevorderen van het gebruiken van ISSOpublicaties als normstellende richtlijnen.
ISSO voorziet de installatiesector van de benodigde kennis voor de dagelijkse installatiepraktijk. Op basis van de geïdentificeerde kennisvraag worden goed toegankelijke ISSO-publicaties ontwikkeld. Ondersteunende instructiebijeenkomsten, digitale producten en overige diensten helpen de sector om deze kennis in de praktijk toe te passen. Samengevat staat ISSO voor: vaststelling van de kennisvraag, kennisontwikkeling en kennisoverdracht. De werkvelden van ISSO zijn:
De in ISSO deelnemende organisaties zijn: NLingenieurs: Organisatie van advies- en ingenieursbureaus PIT: Stichting Promotie Installatietechniek TVVL: Nederlandse Technische Vereniging voor Installaties in Gebouwen UNETO-VNI: Ondernemersorganisatie voor de installatie branche en de technische detailhandel
Luchtbehandeling/koeltechniek
Het ISSO-kleintje Vloerverwarming en vloerkoeling is gebaseerd op ISSO-publicatie 49 en is opgesteld door ir. A.M. van Weele, projectcoördinator bij ISSO.
Elektro & ICT
Verwarming Algemene techniek Water & Gas/Sanitair
Energie & Milieu Overzicht ISSO-uitgaven vloerverwarming
Stichting ISSO en degenen die aan de samenstelling van deze publicatie hebben medegewerkt, hebben een zo groot mogelijke zorgvuldigheid betracht bij zowel het verzamelen als bij het verwerken en opstellen van de in deze publicatie vervatte gegevens. Nochtans moet niet worden uitgesloten, dat deze publicatie onvolledig is of dat zij onjuistheden of onvolkomenheden bevat. Degene die van deze publicatie en de daarin vermelde gegevens gebruik maakt, aanvaardt dan ook daarvoor zelf het risico. Stichting ISSO en degenen die aan de samenstelling van deze publicatie hebben medegewerkt sluiten iedere aansprakelijkheid uit voor zowel schade die mocht voortvloeien uit het gebruik van de publicatie als schade die zou kunnen ontstaan als gevolg van eventuele (druk-)fouten, onvolledigheden en onvolkomenheden van deze publicatie. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze publicatie mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het bestuur van Stichting ISSO.
Voorzover het maken van kopieën uit deze publicatie is toegestaan op grond van artikel 16h t/m 16m Auteurswet 1912 jo het Besluit van 27 november 2002, Stb 575, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp). All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the written permission of the foundation ISSO. Op alle publicaties van Stichting ISSO zijn de Algemene Leveringsvoorwaarden van toepassing. Deze kunt u lezen op www.isso. nl of opvragen bij Stichting ISSO. Aanvullingen en eventuele errata zijn te raadplegen via onze website: www.isso.nl Eventuele opmerkingen en vragen kunnen doorgegeven worden aan ISSO, Postbus 577, 3000 AN Rotterdam, e-mail: isso@isso.nl © Stichting ISSO – Rotterdam, Eerste uitgave 2005, herziene uitgave januari 2013
ISSO- publicatie 49 Kwaliteitseisen vloer-/wandverwarming en vloer-/wandkoeling. ISSO-publicatie 50 Ontwerptechnische kwaliteitseisen en richtlijnen voor warmwaterverwarmingsinstallaties ISSO- publicatie 51 Warmteverliesberekening voor woningen en woongebouwen. ISSO- publicatie 53 Warmteverliesberekening voor utiliteits gebouwen met vertrekhoogten tot 5 meter. ISSO- publicatie 56 Inregelen van ontwerpvolumestromen in individuele verwarmingsinstallaties in woningen. ISSO- publicatie 65 Inregelen van ontwerpvolumestromen in warmwaterinstallaties ISSO- publicatie 76 Montage- en materiaalspecificaties voor warmwaterverwarminginstallaties. ISSO-publicatie 80 Handboek integraal ontwerpen van collectieve installaties met warmtepompen in de woningbouw ISSO-kleintje Inregelen ISSO-kleintje Koellast
Voor meer informatie over ISSO-publicaties en andere diensten kunt u de webiste www.isso.nl raadplegen.
kleintje.book Page 1 Monday, January 21, 2013 3:42 PM
ISSO-kleintje
Vloerverwarming en vloerkoeling
ISBN: 978-90-5044-238-1
kleintje.book Page 3 Monday, January 21, 2013 3:42 PM
INHOUDSOPGAVE Voorwoord Symbolenlijst Grafische symbolenlijst Begrippenlijst
7 9 11 13
1
Vloerverwarming/vloerkoeling - eigenschappen
17
2
Systeembeschrijving en systeemkeuze 2.1 Systeemkeuze 2.1.1 Keuze hoofd- of basisverwarming 2.1.2 Keuze van het type verwarming 2.2 Systeembeschrijvingen 2.2.1 Zware systemen 2.2.2 Middelzware systemen 2.2.3 Lichte systemen
23 23 23 24 26 26 30 36
3
Dimensionering 3.1 Vloerverwarming 3.2 Vloerkoeling
41 41 54
4
Uitvoeringsvormen en detaillering 4.1 Uitvoeringsvormen 4.1.1 Dekvloer op bezemschone vloer 4.1.2 Dekvloer op een thermisch isolerende laag 4.2 Detaillering 4.2.1 Situering ten opzichte van koudwaterleiding 4.2.2 Legpatroon 4.2.3 Veldgrootte 4.2.4 Randzones 4.2.5 Wandaansluiting en kolomaansluitingen 4.2.6 Verticale leidingen 4.2.7 Roosters en schrobputten 4.2.8 Bevestiging van de buis 4.2.9 Buiskwaliteit 4.2.10 Buisafstand 4.2.11 Voorkomen tochtklachten door koudeval
59 59 59 59 62
ISSO-kleintje
3
62 66 67 68 69 69 70 70 72 75 76
Vloerverwarming en vloerkoeling
kleintje.book Page 4 Monday, January 21, 2013 3:42 PM
5
Regeling en hydraulische schakeling 5.1 Regeling 5.1.1 Regeling met kamerthermostaat bij verwarmen 5.1.2 Regeling met een stooklijn bij verwarmen 5.1.3 Regeling per vertrek bij verwarmen 5.1.4 Zelfregelend 5.1.5 Regeling met een thermostaat bij koelen 5.1.6 Regeling op basis van het dauwpunt bij koelen 5.2 Hydraulische schakeling 5.2.1 Systemen zonder mengen 5.2.2 Hydraulische schakeling met mengend systeem 5.2.3 Verdeler(s) en verzamelaar(s) 5.2.4 Inregelen 5.3 Drukverliesberekening
85 85 85 86 87 89 89 89 90 91 93 95 97 99
6
Oplevering, beheer en onderhoud 6.1 Oplevering 6.1.1 Vullen en ontluchten 6.1.2 Beproeven/afpersen 6.1.3 Herstel van beschadiging/gaatje in buis 6.1.4 Ingebruikname 6.1.5 Oplevering 6.2 Beheer 6.2.1 Gebruiksaspecten 6.2.2 Aanbrengen van de vloerafwerking 6.2.3 Energiegebruik 6.3 Onderhoud
101 101 101 102 103 104 105 105 105 105 108 108
7
Elektrische vloerverwarming 7.1 Inleiding 7.2 Verschillende systemen 7.2.1 Losse kabels 7.2.2 Kabels op mat bevestigd 7.2.3 Kunststoffolie met geleidende laag 7.3 Werking/regeling 7.4 Situering ten opzichte van koudwaterleiding 7.5 Montage en eerste ingebruikname 7.5.1 Montage 7.5.2 Eerste ingebruikname
109 109 110 110 112 112 113 114 118 118 119
ISSO-kleintje
4
Vloerverwarming en vloerkoeling
kleintje.book Page 5 Monday, January 21, 2013 3:42 PM
7.6 Rendement en veiligheid 7.7 Energiegebruik
120 121
Bijlage A A.1 A.2 A.3
Vloerverwarming en comfort Algemeen De gemiddelde oppervlaktetemperatuur Ongelijkmatigheid van vloeroppervlaktetemperatuur A.4 Gezondheid
123 123 126 127 128
Bijlage B Ontwerpdiagrammen B.1 Verwarmen B.2 Koelen
129 130 144
Bijlage C Vraagspecificatie vloerverwarming/ vloerkoeling
148
Bijlage D Wandverwarming
150
Literatuurlijst Index
155 157
ISSO-kleintje
5
Vloerverwarming en vloerkoeling
kleintje.book Page 7 Monday, January 21, 2013 3:42 PM
VOORWOORD Vloerverwarming wordt steeds vaker toegepast. Vooral vanwege het comfortabele binnenklimaat bij gebruik van lage mediumtemperaturen. Hierdoor is vloerverwarming bij uitstek geschikt voor warmte-opwekkers als warmtepompen die bij lage medium temperaturen een hoog rendement hebben. Ook het steeds meer toepassen van steenachtige vloerafwerkingen draagt bij aan de toegenomen populariteit van vloerverwarming. Naast verwarmen met de vloer is het ook mogelijk met de vloer te koelen. Vloerverwarming/vloerkoeling is een systeem waarbij de warmte-afgevende of warmte-opnemende elementen zijn opgenomen in de vloer. Het doel is deze vloer op een hogere/ lagere temperatuur dan zijn omgeving te brengen waardoor de vloer bijdraagt aan het handhaven van een thermisch comfortabel binnenklimaat. Deze publicatie gaat in op de voor- en nadelen van de verschillende systemen en geeft ondersteuning bij het maken van een goede systeemkeuze. Verder behandelt deze publicatie het gehele ontwerpproces vanaf het begin tot en met de in gebruik name en het onderhoud van de installatie. De publicatie geldt voor alle vloerverwarmingssystemen zoals die worden toegepast in de woning- en utiliteitsbouw. Vloerverwarming in industriĂŤle toepassingen wordt in dit kleintje niet behandeld. Wandverwarming wordt in deze publicatie beperkt behandeld. Plafondverwarming wordt in dit kleintje niet behandeld. Dit ISSO-kleintje is conform de NEN-EN 1264 deel 1- 5. De publicatie behandelt niet alleen vloerverwarming/ vloerkoeling met watervoerende buizen maar ook de elektrische vloerverwarmingssystemen. De publicatie geeft informatie voor zowel de nieuwbouwsituatie als voor toepassing van vloerverwarming bij renovatie of verbouw.
ISSO-kleintje
7
Vloerverwarming en vloerkoeling
kleintje.book Page 8 Monday, January 21, 2013 3:42 PM
Met Kleintje Vloerverwarming en vloerkoeling wordt een handig en compact hulpmiddel geboden aan de installateur of adviseur die zich bezighoudt met het adviseren en installeren van vloerverwarming en vloerkoeling in zowel woningbouw als utiliteitsbouw. Wij hopen dat de kennis hier bij elkaar gebracht hem of haar kan ondersteunen in het afleveren van een kwaliteitsproduct. De publicatie is voorzien van vele afbeeldingen en tabellen ter toelichting. Het ISSO-kleintje vloerverwarming en vloerkoeling is niet geschikt voor het ontwerpen van vloerverwarming in industriĂŤle toepassingen.
ISSO-kleintje
8
Vloerverwarming en vloerkoeling