Issuu ibwpbm

PDT-instructieboek WPBM

PDT-instructieboek WPBM

Warmtepompen De basis voor monteurs

Platform Duurzame Technologie www.duurzame-technologie.nl

IBWPBM Omslag.indd 1

21-10-2014 15:00:14

Warmtepompen De basis voor monteurs (WPBM) Dit is een uitgave van het platform Duurzame Technologie (PDT). Het PDT draagt zorg voor het samenbrengen van de mogelijkheden voor scholing van duurzame technieken voor de technische installatiebranche.

De organisaties achter het PDT zijn OTIB, ISSO, Uneto-VNI, TVVL en NL-Ingenieurs.

Het PDT-instructiemateriaal warmtepompen bestaat uit zes delen: – Warmtepompen: De basis voor monteurs - WPBM – Warmtepompen: De basis voor aspirant ontwerpers - WPAO – Ontwerpen van individuele en kleine warmtepompsystemen voor woningen - WPIW – Integraal ontwerpen van collectieve installaties met warmtepompen in woningbouw - WPCW – Integraal ontwerpen van warmtepompinstallaties voor utiliteitsgebouwen - WPWU – Ontwerpen en installeren van lucht/lucht warmtepompsystemen voor utiliteitsgebouwen - WPLU De realisatie van deze leergang Warmtepompen is verzorgd door de ISSO-projectgroep 778 die uit de volgende personen is samengesteld: – ing. J.C. Aerts (ISSO) – drs. J. Cromwijk (DWA Installatie- en energieadvies) – ing. W.F.G. Hooijkaas (MarktMonitor BV) – drs. W. Ladiges (OTIB) – ing. L.J.F. van der Linden (Kenteq Uitgeverij BV) – drs.ing. J.M. Verkerk (ISSO) – F.A. Vos (Uneto-VNI) Dit instructieboek is tot stand gekomen door financiering van OTIB.

‘Duurzame Technologie’ hét platform tot scholing voor de technische installatiebranche.

Meer informatie op www.duurzame-technologie.nl

Ontwerp en opmaak: Strapatz Productie en distributie: Strapatz R&P WPBM, tweede druk, mei 2012 ISBN: 978-90-818757-5-2 Aansprakelijkheid De samenstellers van deze publicatie hebben een zo groot mogelijke zorgvuldigheid betracht bij het verzamelen, samenstellen en verwerken van de gegevens in deze uitgave. Nochtans moet de mogelijkheid niet worden uitgesloten dat er toch fouten en onvolledigheden in deze uitgave voorkomen. Ieder gebruik van deze uitgave en gegevens daaruit is geheel voor eigen risico van de gebruiker en het PDT sluit, mede ten behoeve van al degenen die aan deze uitgave hebben meegewerkt, iedere aansprakelijkheid uit voor schade die mocht voortvloeien uit het gebruik van deze uitgave en de daarin opgenomen gegevens.

Auteursrechten Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze publicatie mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar worden gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het bestuur van het platform Duurzame Technologie.

IBWPBM Omslag.indd 2

21-10-2014 15:00:15

PDT-instructieboek WPBM

Warmtepompen De basis voor monteurs

Dit instructieboek is tot stand gekomen door financiering van OTIB

Inhoudsopgave Symbolenlijst 5 Grafische symbolenlijst

7

Begrippenlijst 9 Leeswijzer 11 1 Inleiding 1.1 1.2 1.3

Duurzame warmte Leergang Warmtepompen Voorwaarden voor een succesvolle warmtepompinstallatie

2 Programmafase 2.1

2.2

2.3

Het principe van de warmtepomp 2.1.1 De warmtepomp 2.1.2 Het rendement van een warmtepomp 2.1.3 Temperaturen en druk 2.1.4 Vermogen van warmtepompen 2.1.5 Koeling Bronsystemen 2.2.1 Relatie bron en opwekking 2.2.2 Verschillende warmtepompsystemen 2.2.3 Verschillende bronsystemen Afgiftesystemen 2.3.1 Relatie bron, opwekking en afgifte 2.3.2 Verschillende typen afgiftesystemen

13 13 14 14

17 17 18 20 21 22 25 26 26 27 28 34 34 34

3 Ontwerpfase

37

4 Uitwerkingsfase

39

5 Realisatiefase

41

5.1

5.2 5.3

6

Kwaliteitsbewaking tijdens de uitvoering 5.1.1 Opstellingsruimte warmtepompen 5.1.2 Hydraulische aansluiting 5.1.3 Elektrische aansluiting 5.1.4 Regeling warmtepomp, instelling en gebruik 5.1.5 Naregeling afgiftesysteem 5.1.6 Beproeven van de installatie In bedrijf stellen van de installatie Oplevering van de installaties 5.3.1 Kennisoverdracht

42 42 43 51 51 52 52 53 54 54

Beheerfase

57

6.1 6.2

57 58

Service en onderhoud Storingen

Bijlage A

Checklist montage warmtepomp-installatie 61

Bijlage B

Overzicht normen, publicaties en hulpmiddelen 65

Bijlage C

Antwoorden vragen 69 C.1 C.2 C.3

Bijlage D

Antwoorden hoofdstuk 2 Antwoorden hoofdstuk 5 Antwoorden hoofdstuk 6

69 70 71

Lesbladen 73

Warmtepompen: De basis voor monteurs

3

4

PDT-instructieboek WPBM

Symbolenlijst cp

Soortelijke warmte van water

[kJ/kg·K]

COP

Prestatiecoëfficiënt van de warmtepomp bij warmtelevering

[-]

Fwp

Bijdrage aan de warmtelevering door de warmtepomp

[-]

LI,A

Toegestaan geluidsniveau ten gevolge van de installatie

[dB(A)]

Δp

Drukverlies van de kanalen en appendages

[Pa]

qv Volumestroom

[m3/h]

V

Volume van de boiler of buffervat

[l]

Vnuttig

Nuttig volume van het boilervat

[l]

β

Bèta-factor is een maat voor de bijdrage van de warmtepomp(en) aan de totale warmtelevering

[-]

Φ Vermogen

[kW]

θa Aanvoertemperatuur

[°C]

θr

Retourtemperatuur

[°C]

Δθ

Temperatuurverschil

[K]

Warmtepompen: De basis voor monteurs

5

6

PDT-instructieboek WPBM

Grafische Symbolenlijst Warmtegebruiker (warmtewisselaar) of groep warmtegebruikers (meerdere warmte wisselaars).

2-wegregelafsluiter met servomotor of motorafsluiter (open/dicht).

3-wegregelafsluiter met servomotor.

3-wegwisselklep met servomotor.

Circulatiepomp.

Toerengeregelde pomp.

Inregelafsluiter met meetnippels voor het meten van het drukverschil.

Regelaar.

Buffer of boiler.

Warmtepomp/koelmachine waarbij de + de warmteafgiftezijde (condensor) is en de de zijde waaraan warmte wordt onttrokken (verdamper).

Additioneel verwarmingstoestel (bijstook) gas of elektrisch.

Warmtewisselaar waarbij de stroom die afkoelt door de - zijde stroomt en de stroom die opwarmt door de + zijde stroomt.

In een buffer of boiler geplaatst elektrisch verwarmingstoestel.

Ventilator.

In een buffer of boiler geplaatste warmtewisselaar.

Buffer of boiler omgeven door een met vloeistof doorstroomde mantel.

Ontluchter.

Warmtepompen: De basis voor monteurs

7

8

PDT-instructieboek WPBM

Begrippenlijst Integraal ontwerp Bij integraal ontwerpen en installeren wordt uitgegaan van een allesomvattende aanpak.

Hierbij wordt onder andere rekening gehouden met: •

• • •

De onderlinge invloed van de diverse installatiecomponenten zoals bron, warmtepomp en afgiftesysteem; Invloed van overige installaties, zoals bijvoorbeeld ventilatie; Invloed van bouwkundige zaken als de oriëntatie van de woning, isolatie en kierdichting; Invloed van gebruik van de installatie.

Bovenstaande factoren hebben allemaal invloed op de goede werking van de warmtepompinstallatie. Daarom is het belangrijk op bij elke stap en elke wijziging in de installaties, bouwkundige uitgangspunten en gebruik de consequenties te beoordelen.

Combiketel Gasgestookte ketel ten behoeve van ruimteverwarming en warm tapwater.

HR107 ketel Verwarmingsketel, voorzien van een Gaskeur HR-107 kwaliteitsaanduiding.

Laag temperatuur verwarming Verwarmingssysteem met een gemiddelde temperatuur ≤ 50 °C, bijvoorbeeld door middel van vloerverwarming.

Piekketel Verwarmingsketel die de pieken in de warmtevraag opvangt, wanneer het basissysteem met de warmtepomp te weinig vermogen heeft.

Warmtepomp Warmteopwekker, die de warmte van een (onbruikbaar) laag temperatuurniveau op een (bruikbaar) hoger temperatuurniveau brengt.

Warmtepomptoestel Het toestel dat te koop is, waarin in ieder geval de warmtepomp is opgenomen. Daarnaast kan het ook de geïntegreerde elektrische bijstook en/of het boilervat bevatten.

Combi-warmtepomp Een opwektoestel waarin de functies ruimteverwarming en warmtapwaterbereiding zijn gecombineerd en waarbij beide functies met behulp van dezelfde koudemiddelcyclus worden uitgevoerd. Dit hoeft niet gelijktijdig plaats te vinden.

EPN, EPC Energie Prestatie Normering, Energie Prestatie Coëfficiënt is een getal voor de energetische kwaliteit van een woning. Hoe lager de EPC des te beter de energetische kwaliteit.

Monovalent warmtepompsysteem Systeem met slechts alleen warmtepomp(en) als warmteopwekker(s).

Bivalent warmtepompsysteem Systeem met naast de warmtepomp(en) één of meer andersoortige warmteopwekkers, zoals elektrische bijstook. De andersoortige warmteopwekker kan in het warmtepomptoestel zijn geïntegreerd.

Warmtepompen: De basis voor monteurs

9

Bedrijfswijze • •

Alternatief bedrijf: De warmtepomp(en) en andere warmteopwekker(s) (bijv. ketel) zijn niet gelijktijdig in bedrijf; Parallel bedrijf: De warmtepomp en andere warmteopwekker(s) (bijv. ketel) zijn gelijktijdig in bedrijf.

Brijn Warmte overdragende vloeistof in een bodemwarmtewisselaarsysteem, waarbij het vriespunt van de vloeistof lager ligt dan de minimale temperatuur die kan optreden in de verdamper tijdens gebruik.

Vrije koeling Bij deze vorm van koelen, ook wel passief koelen genoemd, wordt geen gebruik gemaakt van de koudemiddel-cyclus van de warmtepomp, maar wordt de koeling direct door de bron geleverd.

10

PDT-instructieboek WPBM

Leeswijzer Ter verduidelijking van de besproken theorie binnen dit instructieboek wordt gebruik gemaakt van pictogrammen. Deze pictogrammen zijn in de linkermarge van het instructieboek geplaatst. De volgende pictogrammen zijn aanwezig: • Opdracht; • Tip; • Verwijzing; • Verwijzing naar norm; • Verwijzing naar ISSO-publicatie; • Voorbeeld; • Waarschuwing.

Onderstaand overzicht geeft een beschrijving van de pictogrammen: Opdracht Dit pictogram kom je tegen op plaatsen waar opdrachten gemaakt dienen te worden.

Tip Het pictogram ‘Tip’ wordt getoond op plaatsen in het instructieboek waar je tips terug kunt vinden.

Verwijzing Binnen het instructieboek wordt meermaals verwezen naar andere publicaties.

Wanneer dit plaatsvindt zal het pictogram ‘Verwijzing’ aan de linkerkant van de tekst zichtbaar zijn.

Verwijzing naar norm Binnen het instructieboek wordt meermaals verwezen naar normen. Wanneer dit plaatsvindt zal dit pictogram aan de linkerkant van de tekst zichtbaar zijn.

Verwijzing naar ISSO-publicatie Binnen het instructieboek wordt meermaals verwezen naar ISSO-publicaties. Wanneer dit plaatsvindt zal dit pictogram aan de linkerkant van de tekst zichtbaar zijn.

Voorbeeld Dit pictogram geeft aan dat er in de aangrenzende tekst een voorbeeld wordt besproken ter verduidelijking van de theorie.

Waarschuwing Wanneer je dit pictogram tegenkomt betekent dit dat er belangrijke informatie, die je niet mag missen, wordt besproken in de aangrenzende tekst.

Warmtepompen: De basis voor monteurs

11

12

PDT-instructieboek WPBM

1 Inleiding In dit instructieboek leer je wat warmtepompen zijn en hoe je een goed functionerende warmtepompinstallatie kunt maken.

Jouw werkzaamheden, die bestaan uit het nauwkeurig ontwerpen van de installatie bepalen uiteindelijk het rendement. Om je werkzaamheden goed te kunnen uitvoeren is kennis van de techniek van een warmte­ pomp­installatie en afstemming van diverse werkzaamheden van groot belang. Dit instructieboek biedt je een compact overzicht van de benodigde kennis. De kennis die je in dit instructieboek verwerft is tot stand gekomen op basis van ervaringen uit gerealiseerde warmtepomp­ projecten, beschikbare normen en ISSO-publicaties.

Voor een integrale behandeling van het installeren van warmtepompinstallaties, sluit de structuur van dit instructieboek aan op de beoordelingsrichtlijnen (BRL’s) en het Model Kwaliteitsbeheersing Klimaatinstallaties (MKK) voor de installatiesector.

Het instructieboek is opgedeeld in de vijf projectfasen uit de MKK: I Programmafase; II Ontwerpfase; III Uitwerkingsfase; IV Realisatiefase; V Beheerfase.

Deze projectfasen zijn universeel.

1.1 Duurzame Warmte Een warmtepomp brengt laagwaardige warmte (warmte met een lage temperatuur) uit de lucht of de bodem naar een hogere, bruikbare temperatuur. Zo ontstaat warmte met een hoog rendement: de warmte uit lucht of bodem is immers gratis. Warmte geproduceerd door een warmtepomp wordt dan ook beschouwd als duurzame warmte en warmtepompen zullen in de toekomst een grote bijdrage leveren aan de verduurzaming van de energievoorziening.

De warmtepomptechniek heeft nog meer voordelen: 1.

Het vermindert het verbruik van fossiele brandstof zoals gas; 2.

De energiekosten zijn lager dan bij conventionele verwarming met verwarmingsketels; 3.

Het verlaagt de Energie Prestatie Coëfficiënt (EPC) ten opzichte van conventionele ver­ warming (bijvoorbeeld installaties met gasketels); 4.

De combinatie van warmtepompen met energieopslag in de bodem leent zich ook uit­ stekend voor duurzaam koelen; 5.

De meerkosten worden meestal binnen de levensduur van de installatie terugverdiend door de lagere energiekosten.

Warmtepompen worden al sinds de vorige eeuw toegepast in onder meer Scandinavië, Oostenrijk, Zwitserland en Japan. Nederland blijft tot op heden een beetje achter, mede door de lage gasprijs en het uitstekende aardgasnet in ons land.

Warmtepompen: De basis voor monteurs

13