Issuu

Het kennismagazine voor de professional. November 2026

Betrouwbare kennis vraagt om een veilig platform Grip op gebouwkwaliteit Nieuwe kennisleverancier W/E adviseurs

Inhoudsopgave BOUWZO BRON - NOVEMBER 2026

N I E U W O P B O U WZ O

VO O RWO O R D

Blijven ontwikkelen en ontdekken

Nieuwe kennis W/E adviseurs

Lucht/water-warmtepompen

Nieuwe kennis bodemwarmtepompen

Rapport Hotspots

Warmteverlies- en koellastberekeningen 6

ISSO-publicatie 100

Opnameprotocollen EP

Warmtepompinstallaties Utiliteit

Grip op vastgoedbeheer

Nieuwe ISSO-publicatie 49

GACS-wetgeving

Classificatie warmtepompen

Veilig platform

Rapport levensduurkosten NVBK

Slim Zoeken

ISSO-rapport 110885

NVBK

Handboek Zonne-energie

Nieuw instructieboek warmtepompen

ISSO-kleintje DB&O

Vloerverwarming en -koeling

Kennisinfrastructuren

N I E U WS

WIJ ZIJN ISSO Eigenaarschap binnen ISSO

COLOFON

B O U WZ O PA R T N E R S

Bouwzo Bron is een uitgave van Stichting ISSO Weena 505, 3013 AL Rotterdam Postbus 2838, 3000 CV Rotterdam Tel. 010 - 206 59 60 info@bouwzo.nl, www.bouwzo.nl Vormgeving: BouwZo (Reshm Murli en Wendy Bakker) Redactie: Anneli Pijpers De uitgever kan niet aansprakelijk worden gesteld voor persoonlijke of materiële schade, veroorzaakt door onjuistheden in de redactionele kolommen.

Nieuws van Bengopleiding

WasCollege breidt uit

Kader over energieprestatie

Voorwoord

Blijven ontwikkelen en ontdekken in een veranderende wereld Soms verbaas ik me over hoe snel ontwikkelingen

Digitale dreigingen veranderen en stellen hogere

elkaar opvolgen. Wat gisteren nog toekomstmuziek

eisen aan ons platform. Daarom investeren we

leek is vandaag alweer onderdeel van ons dagelijks

voortdurend in de veiligheid en stabiliteit van

werk. Neem AI. We ontdekken steeds meer moge-

BouwZo. Naast natuurlijk het valideren van de ken-

lijkheden maar stellen ons tegelijkertijd nieuwe vra-

nis zodat de professional geholpen is met betrouw-

gen. Wat betekent dit voor ons werk? Welke kennis

bare informatie op BouwZo.

en vaardigheden hebben we straks nodig? En hoe zorgen we ervoor dat we niet alleen sneller maar vooral ook beter worden in wat we doen? En hoe blijven we die persoonlijke verbinding houden met de klant? Die vragen houden mij bezig. Niet alleen vanuit mijn rol bij ISSO maar ook vanuit mijn persoonlijke interesse in hoe mensen en organisaties zich ontwikkelen. Want nieuwe technologie biedt kansen maar vraagt ook dat we anders leren kijken en samenwerken. Dat vind ik soms best ingewikkeld maar vooral ook ontzettend interessant. Want juist in die zoektocht liggen voor mij de kansen om te leren en verder te groeien.

“

‘Veel van dat werk is voor gebruikers niet direct zichtbaar maar minstens zo belangrijk als de nieuwe mogelijkheden die we ontwikkelen.’

De kansen en uitdagingen van AI Ook binnen ISSO onderzoeken we hoe AI ons werk kan ondersteunen. Hoe kunnen we slimmer kennis

Want wie BouwZo gebruikt moet erop kunnen

ontwikkelen en informatie sneller toegankelijk kun-

vertrouwen dat persoonlijke gegevens goed

nen maken om zo professionals nog beter te

beschermd zijn en dat het platform goed werkt en

helpen bij hun dagelijkse vragen? Met Slim Zoeken

natuurlijk ook dat de kennis betrouwbaar is. In deze

op BouwZo zetten we daarin stappen.

BouwZo bron lees je meer over deze ontwikkelingen.

Tegelijkertijd realiseren we ons dat AI niet vanzelfsprekend het juiste antwoord geeft. En in onze

Samen brengen we steeds meer kennis bij elkaar

sector kunnen de gevolgen van een onjuist ant-

BouwZo groeit steeds verder als platform waar

woord groot zijn. Daarom kijken we niet alleen naar

kennis van verschillende partijen samenkomt. Naast

wat technisch mogelijk is, maar vooral naar wat

ISSO en InstallQ verwelkomen we ook nieuwe ken-

verantwoord en waardevol is. Technologie kan ons

nisleveranciers zoals W/E adviseurs en NVBK. Hun

ondersteunen maar menselijke kennis, ervaring en

rapporten over het verduurzamen van vastgoed-

kritisch nadenken blijven onmisbaar. Juist daarom

portefeuilles en de levensduurkosten van gebouwen

wordt betrouwbare en gevalideerde kennis steeds

zijn nu ook op BouwZo te vinden. Een mooie stap in

belangrijker.

onze ambitie om zoveel mogelijk betrouwbare en relevante kennis op een centrale plek toegankelijk

Een platform waarop je kunt vertrouwen

te maken voor professionals. In deze BouwZo Bron

Met alle digitale ontwikkelingen wordt ook veiligheid

lees je meer over deze rapporten en onze nieuwe

een steeds belangrijker aandachtspunt.

kennisleveranciers.

Voorwoord

De praktijk verandert en onze kennis beweegt mee

Ook daarover vertellen we meer in deze editie.

Ook in de bouwen installatiesector verandert

len en technologie die we bouwen staan uiteindelijk

er veel. De energietransitie, klimaatverandering,

mensen. Collega’s die iedere dag met betrokken-

nieuwe wetgeving en digitalisering stellen steeds

heid en vakmanschap bijdragen aan onze missie:

andere eisen aan gebouwen en installaties. Daarbij

betrouwbaar weten, beter bouwen.

Want achter alle kennisproducten die we ontwikke-

verschuift de aandacht steeds meer van alleen ontwerpen en realiseren naar het daadwerkelijk

Als ik vooruitkijk, zie ik vooral veel mogelijkheden.

functioneren van gebouwen gedurende hun hele

Niet omdat alles eenvoudiger wordt, integendeel.

levensduur. Een duurzaam gebouw is immers meer

De uitdagingen in onze sector zijn heel groot en

dan een energiezuinig gebouw. Het gaat ook om

ontwikkelingen blijven elkaar opvolgen. Juist daarom

een gezond binnenklimaat en goed onderhoud,

is het belangrijk om nieuwsgierig te blijven, af te

maar ook om installaties die blijven presteren zoals

stemmen met elkaar en zo kennis te delen.

bedoeld. Dat maakt kennisontwikkeling een stuk complexer.

Met deze BouwZo Bron nemen we je graag mee in wat ons bezighoudt en waar we aan werken.

In deze editie lees je hoe we bij ISSO op deze ont-

Ik hoop dat de verhalen je niet alleen informeren

wikkelingen inspelen. Bijvoorbeeld met onze ver-

maar ook inspireren om met een frisse blik naar de

nieuwde kennis over duurzaam beheer en onder-

toekomst te kijken.

houd, de herziening van warmteverlies- en koellastberekeningen en de voorbereiding op nieuwe

Veel leesplezier!

opnameprotocollen voor energielabels. Ook de praktische toepassing van de GACS-wetgeving komt aan bod.

Veranderen begint ook bij jezelf Om als kennisclub relevant te blijven moeten we zelf ook blijven ontwikkelen. Dat klinkt logisch maar in de praktijk is veranderen niet altijd eenvoudig. Binnen ISSO zijn we daarom bewust bezig met hoe we samenwerken en verantwoordelijkheden organiseren. Hoe geven we collega’s de ruimte om hun talenten in te zetten, initiatief te nemen en verantwoordelijkheid te dragen? Wat ik daarin zelf leer is dat je soms juist iets moet loslaten om verder te komen. Niet alles zelf willen oplossen maar vertrouwen geven en duidelijke kaders bieden. Dat vraagt iets van iedereen ook van mij. En natuurlijk gaat dat niet altijd vanzelf. Maar ik zie hoeveel energie en betrokkenheid er ontstaat wanneer mensen de ruimte krijgen om zelf initiatief te nemen en samen oplossingen te vinden.

Anneli Pijpers Directeur Bedrijfsvoering & Organisatieontwikkeling

Nieuws

ISSO herziet kennis over warmteverlies- en koellastberekeningen Na aanhoudende geluiden vanuit de praktijk over de onduidelijkheid bij gebruik, herziet ISSO het portfolio rond warmteverlies- en koellastberekeningen. Met de herziening van diverse publicaties en de kleintjes wil ISSO meer duidelijkheid aanbrengen in de manier waarop de rekenmethoden zijn opgebouwd en worden toegepast.

Het gaat om ISSO-publicaties 51, 53 en 57, die de

met een uitleg over de waarden die de gebruiker

warmteverliesberekening beschrijven voor wonin-

moet invullen. Deze richt zich voornamelijk op advi-

gen en woongebouwen, utiliteitsgebouwen met

seurs. “Dat laatste onderdeel krijgt ook een soort

vertrekhoogten tot 4 meter en gebouwen met hoge

richtwaarde: een indicatie van de uitkomst die je

ruimten. Daarnaast herziet ISSO het ISSO-kleintje

ongeveer kan verwachten bij een bepaalde invoer,

Warmteverlies en het ISSO-kleintje Koellast, de

zodat je een gevoel krijgt of je berekening klopt”,

vereenvoudigde varianten voor de vroege ontwerp-

licht Alders toe.

fase. Ook ISSO-publicatie 32 over uitgangspunten voor temperatuursimulatieberekeningen wordt herzien.

Verandering kleintjes Warmteverlies en Koellast Ook het kleintje Warmteverlies, nu al een vereen-

Luisteren naar feedback

voudigde methode voor de vroege ontwerpfase,

ISSO-publicatie 51 Warmteverliesberekening voor

wordt tegen het licht gehouden. ISSO onderzoekt

woningen en woongebouwen geldt als veelgebruikt

of dat nog eenvoudiger kan, terwijl duidelijk moet

referentiedocument. “Logisch gevolg daarvan is

blijven dat het om een globale berekening gaat.

dat er op deze publicatie vaker feedback binnen-

Voor gedetailleerde dimensionering blijven ISSO-

komt”, vertelt Noortje Alders, kennisontwikkelaar

publicaties 51, 53 en 57 de basis.

en kwaliteitsborger bij ISSO. “Zo ontdekten we dat de opbouw van het document voor verwarring

Voor koellast speelt hetzelfde vraagstuk. “De volle-

zorgde bij gebruikers. Rekenregels en invoerge-

dige methode stond in de inmiddels gearchiveerde

gevens staan door elkaar. Voor iemand die vooral

ISSO-publicatie 8. Het Kleintje Koellast, een ver-

invoerwaarden invult, zoals de meeste adviseurs in

eenvoudigde versie daarvan, is onlangs bijgewerkt.

de praktijk doen, maakt dat de publicatie onnodig

Sinds juli 2024 bevat de regelgeving voor woningen

ingewikkeld. De rekenregels zelf zijn vooral relevant

een vereenvoudigde rekenmethode in bijlage AA

voor softwareontwikkelaars, die de formules vast-

van de NTA 8800. Wordt de TOjuli-eis niet gehaald,

leggen in hun rekenprogramma’s.”

dan toon je daarmee aan dat een actief koelsysteem genoeg capaciteit heeft. Voor het dimensio-

Portfolio op de schop

neren van de installatie is de methode niet bedoeld.

Alders vervolgt: “De binnengekomen feedback

Omdat veel EP-adviseurs niet goed weten hoe ze

nemen wij ter harte en voeren we nu dus door in

die bijlage moeten toepassen, komt er een toe-

het gehele portfolio met betrekking tot warmte-

lichting in het Kleintje Koellast. Dat maakt ‘m ook

verlies- en koellastberekeningen. Dat betekent dat

bruikbaar voor EP-adviseurs én geschikt als les-

we rekenregels en invoergegevens duidelijker van

materiaal. Op die manier krijgen studenten al vroeg

elkaar gaan scheiden. Momenteel bespreken we

een gevoel voor de manier waarop koellastbereke-

of dat binnen de bestaande publicaties gebeurt,

ningen werken.”

of dat daar een aparte publicatie naast komt.” Wel staat vast dat er twee herkenbare onderdelen komen: een voor de rekenregels die zich vooral richt op softwareontwikkelaars en een onderdeel

Nieuws

Meewegen klimaatfactoren Bij de herziening kijkt ISSO ook naar andere factoren, waaronder klimaatverandering.

‘De ontwerptemperaturen waarmee nu wordt gerekend, zijn volgens Alders niet altijd meer representatief.’ “ISSO stelt de temperatuur waarmee moet worden gerekend niet zelf vast, maar wijst gebruikers wel

Noortje Alders

naar de juiste klimaatgegevens die zijn vastgelegd

Kennisontwikkelaar &

in NEN 5060. In deze norm staan onder andere

kwaliteitsborger

representatieve referentieklimaatgegevens voor het berekenen van de energieprestatie en het ontwerpen van klimaatinstallaties (verwarming, koeling en ventilatie) in gebouwen.”

Stand van zaken De herziening van het complete portfolio is niet in één keer af te ronden en gebeurt daarom gefaseerd. Naar verwachting verschijnt de eerste gewijzigde kennis de eerste helft 2027 op BouwZo. De overige kennis volgt daarna stapsgewijs.

Nieuws

ISSO werkt aan raamwerk voor nieuwe opnameprotocollen Energielabel Als over een paar jaar de nieuwe bepalingsmethode voor het Energielabel van kracht gaat, dan hebben energieprestatieadviseurs ook nieuwe opnameprotocollen nodig. Deze zijn nu beschreven in de ISSO-publicaties 75.1 en 82.1. Om te zorgen dat de nieuwe opnameprotocollen gereed zijn als de markt ermee moet werken, begon ISSO nu al met het opstellen van een nieuw raamwerk. “Het grote voordeel is dat we nu vanuit onze eigen didactische methode het raamwerk voor de ISSO-publicaties 75.1 en 82.1 kunnen opbouwen”, zegt ISSO-directeur Michel Verkerk. De opnameprotocollen vormen de praktische scha-

hoe het werkproces van de EP-adviseur in elkaar

kel tussen de norm, die NEN momenteel ontwikkelt,

zit. ‘Wat is nu precies de doelstelling, en wat wil-

de BRL, de opleiding, de software, de certificering

len we bereiken’; dat zijn de vragen die we met de

en de uitvoering door de EP-adviseur. “Met het

EP-adviseurs steeds voor ogen houden. Uiteindelijk

herzien van die opnameprotocollen kunnen we niet

kunnen we zo voorkomen dat de protocollen onno-

wachten tot NEN volledig klaar is met de nieuwe

dige informatie en vraagstellingen bevatten. De

NEN 9900. Dan zou er te weinig tijd over zijn om

vernieuwing is dus, wat ons betreft, niet alleen om

praktisch uitvoerbare protocollen te ontwikkelen.

de inhoud van de protocollen te actualiseren, maar

Maar wachten hoeft ook niet, omdat wij van grof

juist ook om de didactische opbouw, de uitvoer-

naar fijn werken. We zijn nu bezig om te bepalen

baarheid en de aansluiting op de praktijk van de

hoe het werkproces van de EP-adviseur er pre-

EP-adviseur structureel te verbeteren”, zegt Van

cies uitziet. Dat vormt de leidraad voor het nieuwe

Bommel.

raamwerk dat we als eerste willen opzetten”, zegt Verkerk.

Voor consultatie aanbieden Volgens Verkerk en Van Bommel is het doel om dit

Onnodige verschillen minimaliseren

jaar het vernieuwde raamwerk van de opnamepro-

Martijn van Bommel, productarchitect bij ISSO,

tocollen vast te stellen. Als NEN dan volgens plan-

vertelt dat de basis- en detailopname als aparte

ning begin volgend jaar de nieuwe NEN 9900 voor

routes blijven bestaan. “Ons doel is om onnodige

90 procent klaar heeft en de BRL komt beschikbaar,

verschillen tussen beide routes te minimaliseren

dan kan ISSO direct met het aanpassen en vullen

en de structuur zoveel mogelijk gelijk te maken.

van de inhoud van de opnameprotocollen beginnen.

De teksten uit de normen blijven leidend, maar die willen we aanvullen met de methodes uit de praktijk van de EP-adviseur. Daarom zitten er in onze Kontaktgroep, die aan de herziening werkt, ook meerdere EP-adviseurs. Vakbekwaamheid blijkt namelijk een belangrijke factor. Naast de methode zijn de kennis en vaardigheden essentieel om bewijslast en gebouwinformatie te beoordelen. Met de input van de vakman blijven we zo dicht mogelijk bij hun dagelijkse werkwijze en blijven de protocollen herkenbaar voor ervaren adviseurs en beter uitvoerbaar voor nieuwe adviseurs.”

Betere opbouw en uitvoerbaarheid “Door nu al aan het raamwerk te werken, hebben we de mogelijkheid om heel helder na te gaan

“Op die manier kunnen wij zorgen dat we de hernieuwde ISSO-publicaties 75.1 en 82.1 richting het einde van 2027 voor consultatie aan de markt kunnen aanbieden”, vertelt Verkerk.

Nieuws

Klaar voor overgangsperiode “Nog een reden dat we het traject nu al zijn gestart, is omdat de overheid al in 2028 de nieuwe methode voor de energieprestatie verplicht stelt voor overheidsgebouwen. Voor de rest van de markt is de doelstelling om het ‘nieuwe energielabel’ begin 2030 in te voeren. Maar ook in de periode tot die invoerdatum zal de markt met een overgangsperiode willen werken, waarvoor de opnameprotocollen ook noodzakelijk zijn. In combinatie met de consultatieronde en onze wens om juist vanuit de praktijk en mét de EP-adviseur de nieuwe opnameprotocollen vorm te geven, is het belangrijk dat we nu al met dat raamwerk zijn begonnen.”

Michel Verkerk Directeur Productontwikkeling & Innovatie

Martijn van Bommel Productarchitect

Nieuws

Nieuwe ISSO-reeks geeft grip op vastgoedbeheer Het verduurzamen van vastgoed begint volgens ISSO niet bij de energierekening, maar bij grip op gebouwfuncties, waaronder energie, binnenmilieu en veiligheid. ISSO vernieuwt daarom de kennis over duurzaam beheer en onderhoud.

Vorig jaar ging ISSO in overleg met de Rijksoverheid

Praktisch hulpmiddel

over de Energy Performance of Buildings Directive

“Het kleintje volgt dezelfde aanpak als publicatie

(EPBD IV), de Europese richtlijn die Nederland ver-

100, maar dan toegankelijk gemaakt voor wie het

plicht tot een emissievrije gebouwenvoorraad in

gebouwbeheer erbij doet, zonder technische ach-

2050. Die verplichting bracht een bestaand knel-

tergrond”, licht Berend Koudstaal, senior adviseur bij

punt scherp in beeld. Hoewel er in brede zin vol-

ISSO, toe. “Denk aan een ondernemer, een winkelier,

doende kennis voorhanden is, blijkt deze slechts

een conciërge op een basisschool of een officema-

beperkt aanwezig bij gebouweigenaren of tech-

nager. Waar ISSO-publicatie 100 een uitgebreid

nische beheerders. ISSO besloot daarop de eigen

raamwerk biedt, geeft het kleintje compacte en

publicatiereeks grondig te herzien, met als eerste

praktische stappen. De lezer worstelt zich niet door

resultaat een geactualiseerde ISSO-publicatie 100

een dik rapport, maar krijgt heldere uitleg over wat

Grip op Gebouwkwaliteit en het kleintje Duurzaam

moet vanuit weten regelgeving, wat loont en wat

Beheer en Onderhoud.

nog kan wachten.”

Kennis voor iedereen

Die opbouw volgt hoe een ondernemer daadwer-

Beide publicaties gaan in op dezelfde materie,

kelijk beslist. Eerst breng je je gebouw overzichtelijk

maar houden daarbij rekening met hun respectie-

in kaart, niet technisch, maar wel helder genoeg

velijke doelgroepen. ISSO-publicatie 100 beschrijft

om de regie te houden. Daarna leer je verplichte

hoe technisch beheerders van utiliteitsgebouwen

maatregelen te onderscheiden van maatregelen

grip krijgen op hun vastgoed. Wie dat inzicht orga-

die lonen en maatregelen die nog kunnen wachten.

niseert, kan per gebouw verschillen. Grote vast-

Ook offertes en leveranciers komen aan bod, zodat

goedeigenaren hebben vaak een eigen technische

je risico’s en aannames in aanbiedingen beter her-

dienst, maar veel gebouwen hebben die niet. Daar

kent. Tot slot laat het kleintje zien hoe je uitbeste-

neemt bijvoorbeeld de installateur het onderhoud

den en contracteren zo regelt dat afspraken ook in

op zich, simpelweg omdat er niemand anders is die

de praktijk werken, en niet alleen op papier blijven

de taak oppakt. Dat betekent overigens niet dat

staan.

hij automatisch ook het technisch beheer voor zijn rekening neemt. Daar komt immers meer bij kijken,

Grip als voorwaarde, niet als bijzaak

waaronder regie, prestatiebewaking en informatie-

Beide publicaties vertrekken vanuit dezelfde con-

voorziening.

statering. “Iedereen wil besparen, maar de techniek is in de praktijk vaak nog niet onder controle”, zegt

Ongeacht de functieverdeling geeft ISSO-

Koudstaal. Grip op het gebouw is volgens hem de

publicatie 100 inzicht in het afhandelen van meldin-

voorwaarde om duurzaamheidsdoelen te halen,

gen en storingen, planmatig beheer, contractering,

geen bijkomstigheid. Dat vraagt ook om naden-

rapportages, overlegstructuren en prestatiesturing

ken over rollen en functies in de praktijk, want elke

met KPI’s. De publicatie structureert dit langs drie

organisatie richt beheer en onderhoud net weer

pijlers: Techniek, Beheer en Perceptie, en sluit aan

anders in. Een vaste blauwdruk bestaat dan ook

op gangbare marktprocessen en datasystemen

niet. Wat volgens Koudstaal wel vaststaat:

zoals Facilitair Management Informatie Systeem (FMIS) en gebouwbeheersysteem (GBS).

Nieuws

‘Verduurzamen begint met

Die rol hoeft geen interne functie te zijn.

goed beheer. Wacht dus niet

publicaties op hetzelfde einddoel, ongeacht wie

“Precies daarom richt ISSO zich met de twee

langer om dat in te richten.’

er verantwoordelijk is voor het dagelijkse beheer:

In de praktijk betaalt die structuur zich terug. Waar

lijk laat zien, is dat goed installeren niet genoeg is.

beheer en onderhoud goed zijn ingericht, dalen

Verduurzamen begint niet bij de energierekening,

storingen en klimaatklachten en neemt het ener-

maar bij goed beheer, met aandacht voor energie-

giegebruik af. Belangrijker nog is dat de aandacht

gebruik, binnenmilieu, veiligheid én techniek. Wie

verschuift van alleen het onderhoud uitvoeren naar

dat op orde heeft, weet waar de risico’s zitten,

het aantoonbaar borgen van het functioneren van

welke investeringen renderen en wanneer welke

gebouw en installaties. Zo komen afwijkingen tijdig

stap logisch is. ISSO-publicatie 100 en het kleintje

aan het licht in plaats van pas bij een storing.

Duurzaam Beheer & Onderhoud bieden daarvoor

gezonde, duurzame en veilige gebouwen”, besluit Koudstaal. Wat de nieuwe reeks daarmee uiteinde-

allebei een startpunt, toegesneden op de situatie

De betekenis van duurzaam

van de specifieke lezer.

Om het belang van die volgorde te begrijpen, helpt het om te kijken naar wat ISSO onder duurzaam verstaat. De term gaat in deze reeks niet over verbouwen of grote ingrepen, maar over een gezond binnenmilieu, een lager energiegebruik, circulair materiaalgebruik en een langere technische levensduur van gebouw en installaties. Een goed binnenmilieu draagt bovendien bij aan tevreden gebruikers, met meer comfort, hogere productiviteit en minder ziekteverzuim als gevolg. Deze aanpak staat niet op zichzelf. Ze sluit aan op de Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties en op de Corporate Sustainability Reporting Directive, op grond waarvan grote organisaties wettelijk verplicht over duurzaamheid rap-

Berend Koudstaal

porteren.

Senior Adviseur

Ook praktisch bouwt ISSO liever voort dan dat het opnieuw begint. Normen en richtlijnen als NEN-ISO 55000 voor assetmanagement, NEN 2767 voor con-

Themalijn uitgebreid

ditiemeting en NPR 2777 voor onderhoudscontrac-

De vernieuwing van de ISSO-reeks Duurzaam

ten bestaan al en bieden kaders en definities. De

Beheer & Onderhoud omvat, naast ISSO-

reeks Duurzaam Beheer & Onderhoud vertaalt die

publicatie 100 en het kleintje Duurzaam Beheer

kaders naar een werkwijze die beheerders dage-

en Onderhoud, nog andere publicaties die nog

lijks kunnen toepassen, inclusief de data en digitale

verschijnen:

systemen die inmiddels standaard onderdeel zijn

 ISSO-publicatie 101: een auditprotocol voor

van het vak.

gebouwprestaties, met inzicht in de huidige kwaliteit en het verbeterpotentieel van

Al die aandacht voor structuur roept een vraag op over wie dat dagelijks moet trekken. De technisch

vastgoed.  ISSO-publicatie 102: over het ontwikkelen van

beheerder is daarin de spil. Hij stuurt het technisch

een visie en strategie voor verduurzaming.

beheer aan en zorgt dat het gebouw en de instal-

 ISSO-publicatie 105: het gebouwdossier, over

laties tijdens de gebruiksfase aan de afgesproken

het structureren en actueel houden van

prestaties blijven voldoen.

gebouwen installatiegegevens.

Nieuws

Praktische handvatten voor GACSwetgeving in nieuwe ISSO-publicaties Sinds dit jaar geldt de GACS-verplichting uit het Besluit bouwwerken leefomgeving. Deze maakt een GACS (Gebouwautomatiserings- en controlesysteem) verplicht voor utiliteitsgebouwen met een nominaal vermogen boven de 290 kW voor verwarming of airconditioning. Een nieuwe reeks ISSO-publicaties helpt om deze nieuwe wetgeving praktisch uitvoerbaar te maken. De GACS-eisen staan voor bestaande gebouwen

Dat is precies wat de aankomende ISSO-

beschreven in artikel 3.145 en 3.146 van het Bbl.

publicaties bieden, vertelt ISSO-projectcoördinator

Artikel 3.145 beschrijft wanneer een GACS verplicht

Jos de Leeuw. “Daarbij maken we een onderscheid

is. Vanaf 1 januari 2030 wordt die verplichting ove-

tussen ‘GA’, gebouwautomatisering, en ‘CS’, het

rigens verder aangescherpt. Dan gaat het om uti-

controlesysteem. ISSO-publicatie 101 gaat in op het

liteitsgebouwen met een nominaal vermogen voor

laatstgenoemde gedeelte, ten behoeve van presta-

verwarming of airconditioning boven de 70 kW. Nu

tieverbetering van gebouwen in gebruik.”

is die grens nog 290 kW, waarbij het gaat om het vermogen van het verwarmings- óf het airconditio-

Reeks publicaties utiliteitsgebouwen

ningsysteem, en dus niet om een combinatie. Is het

“Deze nieuwe, nog te verschijnen publicatie hangt

verwarmings- of airconditioningsysteem gecombi-

samen met publicaties 100 en 102. Publicatie 100

neerd met ventilatie, dan telt het vermogen van dat

‘Grip op Gebouwkwaliteit’ verscheen in augustus

gecombineerde systeem.

dit jaar en biedt een aanpak voor het organiseren van beheer en onderhoud van utiliteitsgebouwen.

Klasse-indeling

Publicatie 102 verschijnt begin 2027 en biedt de

Valt een gebouw binnen deze omschrijving in artikel

manager gebouwbeheer en installaties handvatten

3.145, dan beschrijft artikel 3.146 vervolgens waar

bij verduurzamen van een utiliteitsgebouw.”

het GACS aan moet voldoen. Om dit te beoordelen, wordt in de praktijk de norm NEN-EN-ISO 52120-1

Technische inspectie, audit en monitoring

gebruikt. Deze maakt een onderscheid tussen vier

Publicatie 101 maakt de reeks publicaties com-

klasses, D tot en met A:

pleet. “Deze behandelt de technische inspectie,

 Klasse D: Energie-inefficiënt of ontoereikend

audit en monitoring van bestaande technische

regelsysteem

installaties”, gaat De Leeuw verder. “Dit is dus ook

 Klasse C: Standaard regelsysteem

waar de GACS-regeling om de hoek komt kijken.

 Klasse B: Geavanceerd regelsysteem

De publicatie geeft handvatten om de prestaties in

 Klasse A: High-performance regelsysteem

een gebouw te beoordelen en helpt om de GACSinvulling per gebouw herleidbaar vast te leggen.”

Aanvullend publiceerden TVVL, Techniek Nederland en FHI in 2024 het document ‘Ontwerp- en contro-

Daarvoor doorloopt de publicatie vier klasseni-

lerichtlijn voor GACS: bijdrage aan energiepresta-

veaus binnen functioneel onderhoud:

ties van gebouwen’. Dit document was een inter-

 CS-D: Signaleren op hoofdniveau

pretatie van de norm voor de Nederlandse markt.

 CS-C: Beoordelen en optimaliseren van

Praktische handvatten

 CS-B: Performance-monitoring

De eisen zijn dus helder vastgelegd. Maar wat nog

 CS-A: Continu bewaken en verbeteren

functioneren

ontbreekt, zijn praktische handvatten om aan deze wetgeving te voldoen.

Nieuws

Gebouwautomatisering Het aspect gebouwautomatisering komt aan bod in twee andere nieuwe publicaties: 115 en 123. “Publicatie 115 ondersteunt gebouweigenaren en -beheerders bij het maken van keuzes gedurende de levenscyclus van een gebouwbeheersysteem. Het gaat niet om de technische uitwerking, maar de beslissingen die opdrachtgevers moeten nemen en de aandachtspunten hierbij”, legt De Leeuw uit. “Voor die technische uitwerking is er publicatie 123, die zich richt op adviseurs. Deze twee publicaties helpen beide doelgroepen dus om aan het ‘GA’gedeelte van de GACS-wetgeving te voldoen.”

Wanneer op BouwZo?

Jos de Leeuw

ISSO-publicaties 101, 115 en 123 zullen in de

Projectcoördinator

komende periode verschijnen op BouwZo.

Klimaatinstallaties in Gebouwen

Meer informatie is te vinden op de projectpagina van de ISSOpublicatie 115

Meer informatie is te vinden op de projectpagina van de ISSO-publicatie 123

Nieuws

‘‘Betrouwbaarheid vraagt meer dan alleen veiligheid’’ Michel en Tom over de ontwikkelingen achter de schermen bij BouwZo Wie BouwZo gebruikt moet erop kunnen vertrou-

Meebewegen met veranderende dreigingen

wen dat het platform werkt, dat de informatie klopt

Naast maatregelen binnen BouwZo is ook geke-

en dat gegevens goed worden beschermd. Dat

ken naar de manier waarop verkeer het platform

vraagt om aandacht voor verschillende onder-

binnenkomt. Hiervoor wordt Cloudflare ingezet als

delen zoals digitale veiligheid en stabiliteit, maar

extra beveiligingslaag voor BouwZo. Het systeem

ook de kwaliteit van de kennis. Michel, Directeur

controleert binnenkomend verkeer en kan bijvoor-

Productontwikkeling & Innovatie, en Tom, Senior

beeld kwaadaardige bots of grote hoeveelheden

Developer, vertellen hoe daar achter de schermen

verzoeken tegenhouden voordat deze het platform

continu aan wordt gewerkt.

bereiken. Tom legt uit dat dit onder andere helpt om geautomatiseerde aanvallen tegen te gaan. “Als

Veiligheid zonder onnodige drempels

iemand bijvoorbeeld een e-mailadres heeft en heel

Een belangrijke ontwikkeling op het gebied van

veel verschillende wachtwoorden gaat proberen,

veiligheid is de invoering van tweestapsverificatie.

kun je daar automatisch op ingrijpen.”

Gebruikers met een regulier BouwZo-profiel loggen straks niet alleen in met hun wachtwoord, maar

Ook publiek toegankelijke formulieren, zoals een

ontvangen ook een code per e-mail. Die code is

aanvraag voor een proeflicentie waarmee iemand

nodig wanneer zij voor het eerst op een computer

tijdelijk gratis toegang heeft tot de kennis, worden

inloggen en vervolgens eens per zeven dagen. Wie

extra beschermd. Zo wordt geprobeerd om misbruik

inlogt via Google, Microsoft of een andere vorm van

en geautomatiseerde aanvragen zoveel mogelijk te

single sign-on, hoeft geen aparte tweestapsverifi-

voorkomen.

catie te gebruiken. Een wachtwoord alleen biedt minder bescherming

Een stabiel platform waarop je kunt vertrouwen

wanneer hetzelfde wachtwoord op meerdere plek-

Veiligheid is niet het enige dat aandacht vraagt.

ken wordt gebruikt. Bij een datalek kan zo’n wacht-

Ook de stabiliteit en beschikbaarheid van BouwZo

woord ook worden gebruikt om toegang te probe-

zijn belangrijk. Daarom zijn de afgelopen periode

ren te krijgen tot een BouwZo-account. Daarnaast

verschillende onderdelen van het platform aange-

neemt het aantal pogingen tot ongeoorloofde toe-

pakt. Zo zijn de inlogmechanismen verbeterd en

gang toe. Met tweestapsverificatie voegt BouwZo

is de functionaliteit voor de PDF-printer opnieuw

daarom een extra beveiligingslaag toe.

opgebouwd. Deze veroorzaakte in het verleden soms problemen met de server. Door dergelijke

Ook het wachtwoordbeleid is aangescherpt. Waar

onderdelen te verbeteren moet BouwZo stabieler

voorheen minimaal acht tekens nodig waren, zijn

worden en minder storingsgevoelig zijn.

dat er nu twaalf. “We moeten betrouwbaar zijn. Dat betekent dat je ook moet zorgen dat de gegevens

Je kan het zelf regelen op BouwZo

van mensen goed beschermd zijn,” vertelt Michel.

Op BouwZo kan je steeds meer zelf regelen. Klanten kunnen bijvoorbeeld zelf hun licenties en gegevens

De maatregelen zijn vooral preventief. De manier

beheren. Een koppeling met het Handelsregister

waarop digitale aanvallen plaatsvinden, verandert

(KVK) helpt om bedrijven automatisch te herkennen

voortdurend en daar moet het platform in mee-

en gegevens aan de juiste organisatie te koppelen.

gaan. “Professionals vertrouwen ons hun gegevens

Dat verkleint de kans op fouten en dubbele organi-

en hun vakkennis toe.

saties in het systeem.

Dan is het onze verantwoordelijkheid om de beveiliging steeds aan te passen aan nieuwe dreigingen,” vertelt Michel.

Nieuws “Als je gebruikers steeds meer zelf laat regelen,

“AI wordt steeds vaker de ingang tot kennis. Juist

moet je er ook voor zorgen dat dat betrouwbaar

dan wordt het belangrijk wie die kennis heeft ont-

werkt,” zegt Michel. “Je wilt dat mensen erop kun-

wikkeld en gevalideerd. Daar ligt de kracht van

nen vertrouwen dat wat ze zelf doen, ook goed

BouwZo.” Betrouwbaarheid betekent dat BouwZo

wordt verwerkt.”

beschikbaar en stabiel moet zijn, maar ook dat gebruikers erop kunnen vertrouwen dat hun gege-

De betrouwbaarheid van BouwZo zit uiteindelijk niet

vens veilig zijn en dat de kennis klopt. Om dit te

alleen in de techniek. De kennis die gebruikers op

borgen worden nieuwe toepassingen zorgvuldig

het platform vinden moet natuurlijk ook kloppen en

ontwikkeld en getest.

actueel zijn. Dat wordt extra relevant door de komst van Slim zoeken met AI. Met Slim zoeken wordt ken-

Zo blijft BouwZo zich ontwikkelen als een platform

nis op een nieuwe manier toegankelijk voor gebrui-

waarop professionals kunnen vertrouwen.

kers. Daarbij is het belangrijk dat duidelijk is waarop een antwoord is gebaseerd. Gebruikers moeten vanuit het antwoord kunnen teruggaan naar de onderliggende kennis en de bron kunnen controleren. Kennisleveranciers, zoals ISSO en InstallQ zorgen ervoor dat de informatie op BouwZo wordt gecontroleerd en actueel blijft.

Nieuwe ontwikkelingen eerst uitgebreid testen Nieuwe beveiligings- en platformontwikkelingen worden niet zomaar live gezet. De invoering van tweestapsverificatie is daar een goed voorbeeld van. Nadat de behoefte en uitgangspunten zijn vastgesteld werkt Tom de technische oplossing uit. Vervolgens wordt deze gebouwd en uitgebreid getest. Eerst test het platform development team de oplossing. Daarna volgen onder andere tests door Michel en andere collega’s. Dat is belangrijk omdat een technische wijziging direct invloed kan hebben op gebruikers. Als een e-mail met een inlogcode bijvoorbeeld niet aankomt kan iemand niet meer bij zijn profiel. “Je kunt technisch gezien iets bouwen wat werkt, maar daarmee ben je er nog niet,” legt Tom uit.

Michel Verkerk en Tom ten Bosch

“Je moet ook kijken hoe het in de praktijk werkt en wat een klant ervan merkt.” Pas na de verschillende testrondes en laatste controles wordt een wijziging

Gebruik je ons platform en heb je relevante

daadwerkelijk live gezet.

feedback waarmee we BouwZo.nl kunnen verbeteren? Laat het ons weten via

Ook de kennis moet betrouwbaar zijn

marketing@bouwzo.nl.

De ontwikkelingen rondom veiligheid, stabiliteit en Slim zoeken laten zien dat BouwZo continu in ontwikkeling is. Naarmate het platform meer mogelijkheden biedt en meer gebruikmaakt van persoonlijke gegevens en AI veranderen ook de eisen die eraan worden gesteld. Michel kijkt daarbij vooruit:

Nieuws

Nieuwe functionaliteit op BouwZo: Slim Zoeken

Op BouwZo vind je betrouwbare en gevalideerde kennis voor professionals in de bouw. Met Slim Zoeken vind je in die kennis sneller wat je zoekt. Slim Zoeken is een AI-assistent in de publicaties: je stelt een vraag en krijgt een antwoord op basis van de publicatie, meestal met een verwijzing naar de plek waar het staat.

Stap voor stap uitgerold We voegen Slim Zoeken gefaseerd toe aan steeds meer kennisproducten. Ons doel is de functie uiteindelijk in zoveel mogelijk kennisproducten op BouwZo beschikbaar te maken.

Slim Zoeken in cijfers Sinds de start wordt Slim Zoeken volop gebruikt. In de eerste paar maanden stelden 176 gebruikers samen ruim 1.500 vragen in 460 gesprekken. Na de zomer groeide het gebruik sterk: van enkele vragen per week in juli naar gemiddeld ruim 200 per week sinds begin september. Een kwart van de gebruikers komt in een volgende week terug. In een korte video vertelt directeur Bij 86% van de antwoorden verwijst Slim Zoeken

Michel Verkerk meer over Slim Zoeken

naar de vindplaats in de publicatie. Een derde van

en de verdere uitrol op BouwZo

de antwoorden leidt tot een klik naar die bron. Zo kun je het antwoord zelf nalezen in de gevalideerde kennis. Gebruikers typen vaak een korte zoekterm van een paar woorden. Ook rekenvragen, vragen over dimensionering en vragen naar de betekenis van een begrip komen veel voor. Het meest wordt Slim Zoeken nu gebruikt in de kennisproducten over riolering en gas.

Tip Slim Zoeken is beschikbaar voor gebruikers met

Je krijgt een gerichter antwoord

een Plus- of Enterprise-licentie. Heb je die nog

als je je vraag concreet stelt.

niet? Bekijk de mogelijkheden op BouwZo.nl.

Noem je situatie en wat je precies wilt weten.

Nieuws

NVBK kiest BouwZo om haar kennis breder te delen Bouwkostendeskundigen (NVBK) stelt haar rapport

BouwZo als platform voor kennisleveranciers

Levensduurkosten - Slim investeren, lang profiteren

Met de komst van het NVBK-rapport wordt ook

beschikbaar via BouwZo. Daarmee kiest de ver-

kennis van deze vereniging ontsloten via BouwZo.

eniging voor het kennisplatform voor de bouw als

Het platform biedt kennisleveranciers de mogelijk-

extra plek om haar kennis te ontsluiten.

heid om hun eigen kennisproducten beschikbaar te

De Nederlandse Vereniging van

maken voor professionals in de bouwsector.

Van eigen website naar een breder publiek NVBK houdt zich bezig met alles wat met bouw-

Kennisleveranciers kunnen hun producten gratis op

kosten te maken heeft. De vereniging ziet dat pro-

BouwZo publiceren. Zo blijft de inhoudelijke kennis

fessionals steeds vaker kijken naar de kosten van

afkomstig van de betreffende organisatie, terwijl

een gebouw gedurende de volledige levensduur, in

BouwZo zorgt voor de ontsluiting ervan.

plaats van alleen naar de initiële bouwkosten. Om bestaande kennis over dit onderwerp bij elkaar

Heeft jouw organisatie ook kennis

te brengen, richtten NVBK en DACE in 2020 een

die relevant is voor professionals

gezamenlijke werkgroep op. De bevindingen ver-

in de bouw? Lees meer over de

schenen vanaf 2023 stapsgewijs in afzonderlijke

mogelijkheden op over.BouwZo.nl of

delen, die samen één boek vormen.

neem contact op via klantenservice@bouwzo.nl.

Tot nu toe was het rapport beschikbaar via de eigen website van NVBK en werd het verspreid onder de leden. Via een van de co-auteurs, die ook betrokken is bij werkgroepen rond ISSO-publicaties, ontstond het gesprek over publicatie op BouwZo.

Kennis toegankelijk maken voor meer professionals Voor NVBK is een groter bereik een belangrijke reden om het rapport op BouwZo te plaatsen. “Een breder publiek is altijd goed om je kennis verder te verspreiden”, zegt NVBK-voorzitter John Koks. Koks hoopt dat de kennis ook terechtkomt in het reguliere hbo- en mbo-onderwijs. In gespecialiseerde post-hbo-opleidingen krijgt het onderwerp al aandacht. Door studenten tijdens hun opleiding kennis te laten maken met dezelfde rekenmethoden, wil hij bijdragen aan een gemeenschappelijke werkwijze voor levensduurkostenberekeningen.

Wij zijn ISSO

“Van verantwoordelijkheid overnemen naar verantwoordelijkheid laten waar die hoort.” Anneli & Antoinette over eigenaarschap binnen ISSO Eigenaarschap is dit jaar een belangrijk thema bin-

Anneli geeft aan dat voor directie geldt ’Niet

nen ISSO. De aanleiding daarvoor lag onder andere

alles zelf oplossen, maar duidelijke kaders stellen,

in de manier waarop verantwoordelijkheden bin-

richting geven en monitoren. Of, zoals Anneli het

nen de organisatie waren verdeeld. Anneli, direc-

omschrijft:

teur Bedrijfsvoering & Organisatieontwikkeling, en Michel, directeur Productontwikkeling & Innovatie, merkten dat er nog regelmatig werkzaamheden werden opgelost door hen. Vaak vanuit een goede intentie; medewerkers helpen en problemen snel oplossen. Maar juist daardoor bleef de verantwoor-

“Wij gaan over het wat en zij gaan over het hoe.”

delijkheid soms ook bij de directie liggen. Dat heeft

De afgelopen periode is op verschillende manieren

lange tijd een functie gehad en de organisatie

gewerkt aan meer duidelijkheid over

erg veel gebracht. Maar het past niet meer bij de

verantwoordelijkheden per rol. Er is gekeken naar

organisatie die we nu zijn. Samen met Antoinette,

de organisatiedoelen, de doelen van de teams en

HR-adviseur, is daarom gekeken hoe medewerkers

binnen de teams zijn de persoonlijke doelen met

en teams meer ruimte konden krijgen om zelf ver-

elkaar gedeeld, zodat iedereen weet wie waar-

antwoordelijkheid te nemen. Anneli en Antoinette

van is. Ook de functieprofielen zijn aangescherpt.

vertellen meer over dit onderwerp in deze blog.

Medewerkers moeten weten wat er bij hun rol hoort en waar zij zelf over gaan. Tegelijkertijd past niet

“Op het moment dat je heel veel dingen oplost, hoe goed bedoeld ook, leren mensen

alles binnen een functieomschrijving. Zeker binnen een relatief kleine organisatie blijft er werk dat niet precies bij één functie hoort. Ook daar komt eigenaarschap bij kijken, je moet zelf kunnen inschatten wanneer je iets oppakt en wanneer je het bij een collega neerlegt.

zelf niet waar dingen

Duidelijkheid en ruimte

misgaan”, vertelt Anneli.

gen voor hun eigen werk. Zo organiseren zij inmid-

De teams zijn meer verantwoordelijkheid gaan dradels zelf hun teamoverleggen en sluit de directie daar niet meer bij aan. In die overleggen bespreken

“Dan wordt alles afhankelijk van een paar mensen

medewerkers in hun team wat er speelt, wie wat

en kunnen mensen geen eigen ruimte en verant-

oppakt en waar zij tegenaan lopen. Voor de directie

woordelijkheid nemen.” Samen met Michel ging ze

betekent dit dat ze zich kunnen focussen op waar

daarom onderzoeken waar verantwoordelijkheden

zij van zijn namelijk de richting en de kaders. Ook

eigenlijk thuishoren. Daarbij werd duidelijk dat meer

kunnen ze zich meer bezig houden met zicht

eigenaarschap bij medewerkers niet begint met het

houden op de resultaten.

geven van meer verantwoordelijkheid, maar met het als directie niet langer overnemen van verantwoordelijkheden die bij anderen horen. Een training op het gebied van systemisch werken hielp hen daarbij om opnieuw naar de rollen te kijken.

Wij zijn ISSO

“

Die verandering is ook merkbaar op de werkvloer. Arsine uit het marketingteam krijgt bijvoorbeeld meer ruimte om binnen duidelijke kaders zelf keuzes

“Je doet dat vanuit behulp-

te maken. Waar ze eerder vooral opdrachten uitvoerde, is er nu meer ruimte voor eigen ideeën en

zaamheid en collegialiteit

creativiteit. “We werken nu met kaderopdrachten. Je weet wat de opdracht is, maar binnen dat kader

en omdat het soms sneller is.

kun je zelf bepalen hoe je het doet.” Ook Reshm van MarCon merkt dat verantwoordelijkheden

Maar als je wil dat iemand

duidelijker zijn vastgelegd. “Misschien had je die verantwoordelijkheid al, alleen is die nu beschre-

zelf verantwoordelijkheid

ven.” Binnen het team zijn bijvoorbeeld afspraken gemaakt over wie welke taken oppakt en wie als achtervang dient.

neemt moet je daar ook de

Deze manier van werken vraagt om meer initia-

ruimte voor geven.”

tief en zelfstandigheid. Niet voor iedere situatie ligt vooraf vast wat er moet gebeuren. Volgens Anneli zijn de eerste effecten daarvan zichtbaar. Medewerkers staan meer in hun kracht, pakken

Een vraag wordt daarom niet automatisch beant-

vaker zelf op wat bij hun rol hoort en overleggen

woord met een oplossing. Steeds vaker wordt de

zijn actiever. Ook worden zij en Michel minder

vraag teruggelegd; wat denk je zelf? Heb je het al

benaderd met operationele vragen.

met je team besproken? Wat zou volgens jou een goede aanpak zijn? Anneli merkt dat medewerkers

Een andere manier van werken

soms nog moeten wennen aan die ruimte. Wanneer

Eigenaarschap vraagt niet alleen iets van mede-

iemand vraagt of hij of zij iets zelf mag beslissen is

werkers en teams. Ook Anneli en Michel moesten

dat juist een moment om te kijken waar de verant-

als directieteam hun eigen manier van werken aan-

woordelijkheid ligt en of de kaders duidelijk genoeg

passen. Antoinette benoemt het geneigd zijn om

zijn.

snel iets voor een ander op te willen lossen, iets wat behoorlijk in de cultuur van de organisatie zit.

Wij zijn ISSO Vanuit HR wordt ondertussen gekeken naar wat

De verandering binnen ISSO draait daarmee om de

teams nodig hebben om die verantwoordelijkheid

balans tussen duidelijke kaders en ruimte om zelf

daadwerkelijk te kunnen nemen. Antoinette sluit

beslissingen te nemen. Medewerkers moeten weten

bijvoorbeeld soms aan bij een teamstart om te kij-

wat hun rol is en waarvoor ze verantwoordelijk zijn,

ken hoe het gaat. Kunnen beslissingen binnen het

maar ook de ruimte ervaren om daar zelf invulling

team worden genomen? Is duidelijk wie waarvoor

aan te geven. Eigenaarschap is daarmee geen

verantwoordelijk is? En zijn er zaken waarvoor het

eenmalige verandering, maar een manier van wer-

team extra mandaat of ondersteuning nodig heeft?

ken die blijvend aandacht vraagt van medewerkers,

Het doel is daarbij niet om inhoudelijk mee te stu-

teams en de directie.

ren, maar om te kijken of de manier van werken de teams voldoende helpt om hun verantwoordelijk-

Uiteindelijk gaat eigenaarschap niet over meer

heid te pakken.

verantwoordelijkheid nemen maar over verantwoordelijkheid dragen op de plek waar die hoort. Dat

Dat betekent overigens niet dat iedereen alles zelf

vraagt niet alleen iets van medewerkers en teams,

moet bepalen. De directie blijft verantwoordelijk

maar minstens zoveel van de directie.

voor onder andere beleid, risico’s, financiële keuzes

Door duidelijke kaders te stellen en niet langer over

en de kaders waarbinnen teams werken. Binnen

te nemen wat bij anderen hoort ontstaat ruimte

die kaders krijgen teams juist de ruimte om zelf te

voor iedereen om vanuit de eigen rol bij te dragen

bepalen hoe zij hun werk uitvoeren. Het gaat dus

aan de ontwikkeling van ISSO.

niet om verantwoordelijkheid neerleggen en vervolgens loslaten, maar om duidelijk maken waar iets hoort en vervolgens vertrouwen geven dat mensen daar zelf invulling aan kunnen geven.

Wat levert het op? Naast meer duidelijkheid over verantwoordelijkheden is er ook aandacht voor wat medewerkers nodig hebben om hun rol goed te kunnen pakken. Voor Antoinette kan duidelijkheid rust geven en bijdragen aan meer werkplezier. Daarbij wordt gekeken naar persoonlijke kwaliteiten en waar iemand energie van krijgt. Niet iedereen neemt verantwoordelijkheid op dezelfde manier en de behoefte aan begeleiding verschilt. Door waar mogelijk rekening te houden met iemands kwaliteiten en interesses, kan het werk beter aansluiten. Antoinette noemt als voorbeeld het team Kennisontwikkeling dat een andere werkverdeling heeft geïmplementeerd. Zo gaat eigenaarschap niet alleen over verantwoordelijkheid nemen, maar ook over de ruimte om je talenten in te zetten. Iets wat weer mooi aansluit bij de inzet van TMA (Talent Motivatie Analyse) waarmee bij ISSO wordt gewerkt. Tegelijkertijd is eigenaarschap geen ontwikkeling die nu klaar is. Oude patronen kunnen gemakkelijk terugkomen, ook bij de directie. “Je kunt zo weer in je oude patroon schieten”, zegt Anneli. Daarom blijft het belangrijk om elkaar aan te spreken, vragen terug te leggen en te kijken waar ondersteuning nodig is.

Anneli Pijpers en Antoinette Heijnen

Ik weet het beter. Weten hoe je efficiënter, duurzamer werkt en betere kwaliteit levert? BouwZo is hét centrale kennisplatform voor iedereen in de bouw: van aannemer tot installateur, van werkvoorbereider tot architect. BouwZo geeft je in één klik toegang tot actuele en betrouwbare kennis. En je staat er niet alleen voor, 25.000 professionals gingen je al voor. Kijk voor meer informatie op www.BouwZo.nl.

Mail klan tens proe ervic flice ntie e en o @bouwz ntva ng 5 o.nl voor dage n gra een tis to e

gang

Nieuw op BouwZo

Stichting W/E adviseurs versterkt kennisdeling over duurzaam bouwen via BouwZo Partijen die relevante en gevalideerde kennis willen delen, kunnen kennisleverancier worden bij BouwZo. Stichting W/E adviseurs is zo’n partij. Het adviesbureau, gevestigd in Utrecht en Eindhoven, is sinds 2026 kennisleverancier en deelde recent de eerste publicatie op BouwZo; het rapport ‘Routekaart verduurzamen gemeentelijk vastgoed’.

seurs is een stichting

Routekaart verduurzamen gemeentelijk vastgoed

zonder winstoogmerk,

De eerste publicatie van Stichting W/E adviseurs op

met als missie om

BouwZo is de ‘Routekaart verduurzamen gemeen-

“Stichting W/E advi-

de verduurzaming in de gebouwde omgeving te

telijk vastgoed’. ‘Slim en pragmatisch naar een

versnellen”, vertelt directeur-bestuurder Lars van

CO2-neutrale vastgoedportefeuille’, luidt de onder-

der Meulen. “Al ruim 45 jaar ontwikkelen we kennis,

titel. “Dit rapport is een goed voorbeeld van onze

methodieken en instrumenten waarmee overhe-

expertise, op basis van data en complexe rekenmo-

den en marktpartijen onderbouwde keuzes kunnen

dellen maken we moeilijke materie makkelijk. Veel

maken. Die kennis passen we dagelijks toe in onze

gemeentes hebben grote vastgoedportefeuilles met

advies- en onderzoeksprojecten. Maar om echt

uiteenlopende woningen en utiliteitsgebouwen. Dan

impact te maken, moet kennis ook breed beschik-

is het heel lastig om te bepalen met welke investe-

baar zijn. Daarom vinden we het belangrijk om onze

ringen je de meeste CO2-reductie realiseert. Onze

expertise en praktijkervaring te delen en kennis uit

routekaart biedt inzicht hierin en helpt gemeenten

te wisselen met andere partijen.”

om weloverwogen keuzes te maken.”

Doelgroep bereiken

Toekomstige publicaties

Als platform maakt BouwZo die kennisuitwisseling in

Het rapport richt zich op zowel gemeentes en

beide richtingen mogelijk. Daarom besloot Stichting

andere gemeentelijke organisaties als adviserende

W/E adviseurs om in 2026 naast licentiehouder ook

partijen. “Met BouwZo bereiken we professionals

kennisleverancier te worden. “BouwZo brengt een

die onze kennis direct kunnen toepassen in hun

breed netwerk van professionals samen, van grote

werk. En zo zijn er nog veel meer duurzaamheids-

organisaties tot kleinere installateurs en energie-

thema’s waarop we onze expertise kunnen delen.

adviseurs. Juist die diversiteit maakt het platform

Denk aan GPR Energie, de milieuprestatie van

waardevol. Wij willen dat

gebouwen over de volledige levenscyclus, oftwel

onze kennis niet alleen

de WLC-GWP, en Zero Emission Buildings. Op deze

beschikbaar is voor onze

terreinen ontwikkelen we kennis, methodieken en

opdrachtgevers, maar

praktische instrumenten die de sector helpen om

ook andere professionals

duurzaamheidsambities om te zetten in meetbare

helpt om de gebouwde

resultaten. Ik zie dan ook volop mogelijkheden om

omgeving te verduurza-

via BouwZo meer van onze kennis beschikbaar te

men. Via BouwZo kunnen

stellen”, besluit Van der Meulen.

we onze inzichten en praktijkervaring met een

Kennisleverancier van BouwZo

nog bredere doelgroep

BouwZo is het centrale platform voor alle gevali-

delen”

deerde bouwkennis. Ook andere partijen die relevante kennis willen delen, kunnen kennisleverancier

Het rapport is te raadplegen via

worden. Meer informatie hierover is te vinden op

BouwZo.nl.

https://over.bouwzo.nl/voor-kennisleveranciers/

Nieuw op BouwZo

ISSO-kleintje versterkt ontwerp en uitvoering van lucht/waterwarmtepompen De toepassing van lucht/water-warmtepompen in woningen vraagt om scherpe keuzes. Nieuwe regelgeving, netcongestie, veranderende eisen aan comfort en geluid, en strengere regels rond koudemiddelen maken het ontwerp en de uitvoering complexer dan voorheen. Met het vernieuwde ISSO-kleintje Lucht/waterwarmtepompen in woningen krijgt de professional actuele en praktische kennis voor het integraal ontwerpen, realiseren en beheren van deze systemen. Het ISSO-kleintje

Zo krijgen ook onderwerpen als warmteverliesbere-

Lucht/water-warmte-

kening, dimensionering van afgiftesystemen, warm-

pompen in woningen

tapwaterbereiding, buffervaten, regeling en geluid

heeft ISSO-publicatie

de nodige aandacht. Daarnaast gaat de kennis tot

98 Lucht/water-warmtepompen in woningen als

op zekere hoogte in op bouwfysische randvoor-

basis. Het vertaalt de uitgebreide kennis uit deze

waarden, zoals isolatie en luchtdichtheid. Deze

publicatie naar direct toepasbare praktische infor-

voorwaarden zijn essentieel voor een goed functi-

matie. Het kleintje behandelt individuele, elektrische

onerend en efficiënt warmtepompsysteem. Onjuiste

lucht/water-warmtepompen voor nieuwbouw en

dimensionering of onvoldoende aandacht voor de

bestaande woningen, inclusief toepassingen voor

gebouwschil kan leiden tot comfortklachten en een

verwarming, actieve koeling en warmtapwater.

hoger energiegebruik.

Aansluiting op actuele weten regelgeving

Praktisch toepasbaar op de bouwplaats

De herziening van het ISSO-kleintje sluit aan op

Deze uitgave heeft een praktische insteek. De ken-

recente ontwikkelingen in weten regelgeving en

nis is direct toe te passen bij het ontwerp of op

normering. Zo voerde ISSO onder meer aanpassin-

de bouwlocatie en bevat daarom veel schema’s,

gen door naar aanleiding van de Omgevingswet,

afbeeldingen, tabellen en grafieken. Daarnaast

het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl), de

bevat het checklists voor oplevering en onderhoud,

Wet milieubeheer en de NTA 8800. Ook besteedt

zodat ook in de gebruiksfase prestaties en veilig-

het kleintje expliciet aandacht aan het elektrisch

heid geborgd blijven.

aansluitvermogen van warmtepompen in relatie tot netcongestie. Daarnaast heeft dit kleintje aandacht voor actuele ontwikkelingen rondom koudemiddelen. Door de herziene F-gassenverordening moeten ontwerpers rekening houden met strengere eisen aan het gebruik van koudemiddelen met een hoge GWPwaarde.

Van initiatief tot beheer Het kleintje ondersteunt professionals in alle fasen van het proces: van initiatief en programma van eisen (PvE) tot ontwerp, engineering, realisatie,

Het ISSO-kleintje Lucht/water-

gebruik en ontmanteling.

warmtepompen is te raadplegen via BouwZo.nl.

Nieuw op BouwZo

Kennis over bodemwarmtepompen in de woningbouw vernieuwd in ISSO-kleintje Een goed werkende, grondgebonden warmtepomp begint niet bij de warmtepomp zelf, maar bij doordachte keuzes in het ontwerp, de bron en het afgiftesysteem. Met het vernieuwde ISSO-kleintje Grondgebonden warmtepompinstallaties in woningen biedt ISSO professionals een compacte leidraad om die keuzes te onderbouwen. Deze kennis helpt installateurs en ontwerpers om verwarmingsinstallaties met een bodemwarmtepomp te realiseren en beheren.

Met de groeiende toe-

behandelt de kennis de koudemiddelkeuze bij

passing van grondgebon-

warmtepompen. Hiermee biedt het kleintje niet

den warmtepompen in de

alleen technische handvatten, maar ook ondersteu-

woningbouw neemt de

ning bij certificering en kwaliteitsborging.

behoefte aan eenduidige, actuele en praktijkgerichte

Klaar voor ontwerp en uitvoering

kennis toe. In het ISSO-

Dankzij de schema’s, tabellen, grafieken en voor-

kleintje Grondgebonden

beeldberekeningen kunnen gebruikers dit kleintje

warmtepompinstallaties in

inzetten bij het maken van ontwerpkeuzes en het

woningen staan veelge-

onderbouwen van technische uitgangspunten. Zo

bruikte systeem- en instal-

is er ondersteuning bij het opstellen van een pro-

latieconcepten met een warmtepomp centraal.

gramma van eisen (PvE), het dimensioneren van de

Deze worden al in de programmafase van een pro-

warmtepomp en bron, het bepalen van vermogens

ject uitgewerkt. Met de kennis kunnen professionals

en de boilerinhoud en het ontwerpen van afgifte-

de wensen van de opdrachtgever naar technisch

en distributiesystemen. Ook handelingen na de

en economisch haalbare oplossingen vertalen.

ingebruikname komen aan bod. Denk daarbij aan monitoring, onderhoud en het oplossen van presta-

Van programmafase tot ontmanteling

tie- of comfortvragen.

Het kleintje volgt de volledige projectcyclus, van initiatief en ontwerp tot realisatie, gebruik en ontman-

Onderdeel van een compleet kennisaanbod

teling. Daarbij ligt de nadruk op de juiste dimen-

Het ISSO-kleintje is gebaseerd op en verwijst naar

sionering van de opwekking met een elektrisch

onder meer ISSO-publicatie 72 Ontwerpen van

aangedreven warmtepomp en de verticale bodem-

bodemgebonden water/water-warmtepompen

warmtewisselaar(s). Ook de afstemming tussen

en ISSO-publicatie 73 Ontwerp en realisatie van

bron, opwekking en afgiftesysteem komt uitgebreid

gesloten bodemenergiesystemen.

aan bod, net als energiegebruik, rendement (COP/ SCOP) en comfort. Per projectfase beschrijft het ISSO-kleintje de relevante wettelijke eisen, kwaliteitseisen en praktische

Het ISSO-kleintje Grondgebonden

ontwerpkeuzes. Ook worden onderwerpen als druk-

warmtepompinstallaties in woningen

verlies, inregelen, buffervaten, regelstrategieën en

is nu te raadplegen via BouwZo.nl.

passieve koeling concreet uitgewerkt. Daarnaast

Nieuw op BouwZo

ISSO-rapport 110971 brengt risico’s hotspots bij vloerverwarming in kaart De professional heeft met dit rapport de juiste kennis om te bepalen wanneer en onder welke voorwaarden waterleidingen veilig in of onder een vloer kunnen worden toegepast. Het rapport vormt de inhoudelijke onderbouwing van de ISSO-rapport 110970 ’Checklist Hotspots in waterleidingen’, die al eerder verscheen. In gebouwen met

Het rapport laat zien dat vloerverwarming en

vloerverwarming kan

waterleidingen niet in alle gevallen goed te combi-

de temperatuur in de

neren zijn en dat ontwerpers hier nadrukkelijk reke-

vloer zover oplopen,

ning mee moeten houden.

zo kunnen waterleidingen ongewenst opwarmen. Dit kan leiden tot overschrijding van de grenswaarde voor drinkwater. De vraag of waterleidingen in of onder vloeren met vloerverwarming mogen worden aangebracht, speelt daarom steeds vaker een rol bij het ontwerpen en de uitvoering ervan.

De resultaten van het onderzoek zijn verwerkt in het eerder verschenen ISSO-rapport 110970 ’Checklist Hotspots in waterleidingen’.

Inzicht in temperatuuropbouw van vloeren In opdracht van ISSO onderzocht Van Wolferen Research hoe de temperatuur zich ontwikkelt in verschillende typen betonnen vloeren met vloerverwarming. Daarbij keken de onderzoekers naar veelvoorkomende vloeropbouwen, met en zonder verlaagd plafond. Ook rekenden ze verschillende gebruikssituaties door zoals variaties in verwarmingswatertemperatuur, ruimtetemperatuur en isolatie. Met behulp van een rekenmethode bepaalden de experts op welke plekken in de vloer de temperatuur onder de grens van 25°C blijft en waar niet. De resultaten laten zien dat met name ruimtetemperatuur, verwarmingstemperatuur en de aanwezigheid van isolatie bepalend zijn voor de toepasbaarheid van waterleidingen.

Beperkingen en aandachtspunten In het onderzoek komt onder meer naar voren dat bij hogere ruimtetemperaturen de mogelijkheden om waterleidingen in of onder de vloer toe te passen sterk afnemen. Ook blijkt dat een verlaagd plafond onder de vloer de temperatuur aan de onderzijde kan verhogen, wat de plaatsing van waterleidingen verder beperkt. Goede isolatie direct onder

Het ISSO-rapport 110971 is gratis te

de vloerverwarming kan bijdragen aan een lagere

raadplegen via BouwZo.nl. Log

temperatuur in de vloer.

hiervoor in met je BouwZo profiel.

Nieuw op BouwZo

ISSO-publicatie 100 geeft grip gebouwkwaliteit Hoe zorg je ervoor dat een utiliteitsgebouw veilig, gezond, comfortabel en energiezuinig blijft functioneren? De nieuwe ISSO-publicatie 100 Grip op Gebouwkwaliteit: Praktijkgids voor Duurzaam Beheer & Onderhoud biedt professionals praktische handvatten om beheer en onderhoud gestructureerd te organiseren en gebouwprestaties te bewaken.

De publicatie behandelt het volledige beheer- en onderhoudsproces: van storingen en preventief onderhoud tot contractering, rapportages en prestatiesturing. Daarbij staan drie pijlers centraal: Techniek, Beheer en Perceptie. Een belangrijk uitgangspunt is dat verduurzaming begint bij goed beheer. Door inzicht te hebben in het functioneren van gebouwen en installaties, kunnen beheerders gerichter sturen op kwaliteit, energiegebruik, comfort en kosten.

ISSO-publicatie 100 is nu te raadplegen op BouwZo.

Meer weten? Lees ook het artikel op pagina 10 ‘Nieuwe ISSO-reeks geeft grip op vastgoedbeheer’, waarin we toelichten hoe ISSO met de vernieuwde publicatiereeks bijdraagt aan duurzaam en toekomstbestendig vastgoedbeheer.

Nieuw op BouwZo

Stappenplan voor ontwerp van warmtepompsystemen in utiliteit ISSO-publicatie 81 ‘Warmtepompinstallaties voor utiliteitsgebouwen’ staat boordevol kennis voor professionals die warmtepompsystemen ontwerpen voor utiliteitsgebouwen. De publicatie leidt professionals stap voor stap door de programma- en ontwerpfase. Daarbij is er veel aandacht voor warmtepompen met natuurlijke koudemiddelen, nieuwe systeemconcepten en de invloed van achterliggende installaties.

publicatie 81 richtte

Aandachtspunten natuurlijke koudemiddelen

zich sterk op warmte-

Natuurlijke koudemiddelen krijgen veel aandacht in

pompen in combinatie

de publicatie. De Leeuw: “De opkomst van warmte-

met warmte-kou-

pompen met natuurlijke koudemiddelen, zoals prop-

deopslag (WKO). In 2014 ontwikkelde ISSO daar

aan en isobutaan, brengt nieuwe aandachtspunten

een specifieke leidraad voor: ISSO-publicatie 39

met zich mee. In utiliteitsgebouwen staan deze

(ge-update in 2017). Dat, en de ontwikkeling van

warmtepompen vaak in een technische ruimte of op

bijvoorbeeld natuurlijke koudemiddelen en de toe-

het dak, samen met andere installaties. Dat vraagt

nemende complexiteit van klimaatsystemen met

om zorgvuldige keuzes voor bijvoorbeeld de locatie,

warmtepompen in de utiliteit, maakte een herzie-

ventilatie en veiligheidsmaatregelen. Het is essen-

ning van de kennis noodzakelijk.

tieel om die aspecten al in een vroeg stadium van

De eerdere editie van

het ontwerp mee te nemen, wanneer de indeling

Integraal systeemontwerp

van het gebouw nog beïnvloedbaar is.”

De ISSO-publicatie richt zich nadrukkelijker op configuraties met lucht/water-warmtepompen, zowel

Netcongestie

bij nieuwbouw als renovatie. Projectcoördinator Jos

De publicatie behandelt ook de interactie van

de Leeuw bij ISSO: “Dit praktische document biedt

de warmtepomp met achterliggende installaties

een overzichtelijk stappenplan met een overzicht

zoals klimaatplafonds, luchtbehandelingskasten en

van alle aandachtspunten bij iedere stap. Zo komt

warmtebatterijen. Door deze onderdelen integraal

de professional tot een integraal systeemontwerp

te beschouwen, kunnen ontwerpers een installatie

dat voldoet aan alle eisen, wensen, regels en duur-

realiseren die betrouwbaar en efficiënt functio-

zaamheidscriteria. Diverse bijlagen bieden hulp bij

neert. Andere aandachtspunten die aan de orde

berekeningen en beschrijven projectvoorbeelden,

komen zijn het behalen van de maximale capa-

richtlijnen en achtergronden.”

citeit bij lage buitentemperaturen en het energetisch afstemmen van meerdere warmtepompen.

Van ontwerp tot monitoring

“Zijdelings laten we ook zien hoe je met netcon-

De publicatie begeleidt professionals bij de keuze

gestie omgaat. Zo kunnen buffervaten voorkomen

voor een bepaald concept. De energetische onder-

dat de warmtepomp te veel starts maakt en zijn

bouwing staat hierin centraal. In de ontwerpfase

er mogelijkheden om vraag en aanbod van stroom

gaat het om het ontwerp van het gekozen con-

slim af te stemmen. Eén van de beschreven pro-

cept. Zo beschrijft ISSO-publicatie 81 onder meer

jectvoorbeelden gaat hier ook op in: een kantoor-

de configuratie van de opwekkingsinstallatie en

gebouw in Lelystad waar maar een beperkte elek-

het bepalen van de vermogensbehoefte. Ook de

trische aansluiting mogelijk was. Met een creatief

hydraulische inpassing en het dimensioneren van

ontwerp van de installatie is dat toch gelukt.”

de warmtebron komen aan bod. ISSO-publicatie 81 is met een licentie beschikbaar via BouwZo.nl

Nieuw op BouwZo

Kennis over toepassen vloerverwarming in combinatie met warmtepomp in ISSO-publicatie 49 ISSO-publicatie 49 Vloer- en wandverwarming en vloeren wandkoeling is weer in lijn met de huidige installatiepraktijk en weten regelgeving.

Kennisontwikkelaar bij

NEN-EN 1264

ISSO Jos de Leeuw

Sinds de vorige versie van de publicatie zijn er ook

maakte deel uit van de

veranderingen op het gebied van weten regelge-

ISSO-kontaktgroep die

ving. Zo geldt sinds 2021 de nieuwe NEN-EN 1264,

de herziening van de publicatie verzorgde. Hij ver-

de Europese norm voor het ontwerpen en installe-

telt dat deze herziening om verschillende redenen

ren van vloerverwarming. “Deze norm was alleen

nodig was. “Het oude document was onnodig inge-

nog in het Engels beschikbaar. Voor het herzien van

wikkeld. De structuur is nu een stuk eenvoudiger.

de publicatie vertaalde de Kontaktgroep deze eerst

De belangrijkste informatie uit de specificatiebla-

naar het Nederlands”, vertelt De Leeuw.

den staat direct in de tekst. Daardoor vindt de professional de informatie die hij of zij nodig heeft

Vermogen afgiftesysteem

een stuk sneller.”

“De norm schrijft onder meer voor hoe je het technisch vermogen van een afgiftesysteem bepaalt. De

Minder wandverwarming

nieuwe publicatie bevat hiervoor een bijlage met

Publicatie 49 behandelt niet alleen vloerverwarming

rekenvoorbeelden, die nu dus weer aansluiten bij

en -koeling, maar ook wandverwarming en -koeling.

de actuele weten regelgeving. Dit geeft de instal-

De mate waarin dat laatste aan bod kwam, sloot

lateur meer gevoel bij hoeveel warmte het systeem

niet meer aan bij de huidige praktijk. “Tegenwoordig

kan afgeven. Zo kan hij of zij de waarden van leve-

zijn woningen zo goed geïsoleerd, dat vloerver-

ranciers beter toetsen.”

warming in de meeste gevallen voldoende is. Wandverwarming passen we in de praktijk nog maar weinig toe. We behandelen het nog wel in de nieuwe publicatie, maar het komt niet meer prominent naar voren”, aldus De Leeuw.

Vloerverwarmingsverdelers Waar juist meer aandacht voor is, is de toepassing van vloerverwarming in combinatie met warmtepompen. Het document behandelt verschillende soorten vloerverwarmingsverdelers die in moderne installaties worden toegepast. “Naast laagtemperatuurverdelers, zien we dat hybride verdelers voor hybride warmtepompen vaker worden toegepast. Hiervoor is dus ook aandacht in de publicatie. We geven richtlijnen voor het ontwerp en de dimensionering van het systeem, zoals de maximale drukverliezen in de vloerverwarming en de leidingen naar de verdeler. Installateurs hebben hiermee meer

ISSO-publicatie 49 is met een

houvast bij het ontwerpen van deze hedendaagse

licentie beschikbaar via BouwZo.nl

systemen.”

Nieuw op BouwZo

ISSO-rapport brengt eenduidige taal in de warmtepompsector In de installatiebranche bestaan tientallen namen voor schijnbaar gelijke warmtepompen, en dezelfde term staat soms voor technisch heel verschillende producten. ISSO pakt die spraakverwarring aan met het rapport 111131 ‘Classificatie Warmtepompen’ met daarin een nieuw visueel classificatiesysteem dat onafhankelijk werkt van merk, type of commerciële benaming.

Boots Haelen signa-

FODAR maakt installaties functioneel inzichtelijk

leerde het probleem

De koppeling met de bouwsector via het FODAR-

en bedacht de oplos-

principe vormt een belangrijk onderdeel van het

Robert Boots van

sing in de vorm van het Beeldwoordenboek. Via

rapport. FODAR staat voor Functie, Opwekking,

LinkedIn en brancheorganisatie Techniek Nederland

Distributie, Afgifte en Regeling. Die vijf onderde-

bereikte hij de sector, waarna Techniek Nederland

len samen beschrijven een complete installatie.

bij ISSO aanklopte om het concept uit te werken in

“Door elk product of onderdeel binnen de FODAR-

een officieel rapport.

structuur te plaatsen, ontstaat een heldere, functionele classificatie. “De iconen en omschrijvingen in

Iconen als gemeenschappelijke taal

het Beeldwoordenboek zijn direct op die structuur

De kern van het rapport is het Beeldwoordenboek

afgestemd. Op die manier wordt de samenhang

en Systematiek voor Energie-Analyse en Inzicht,

tussen onderdelen meteen zichtbaar voor studen-

kortweg Beeldwoordenboek E-AI. Het systeem

ten, uitvoerders en ontwerpers,” besluit De Leeuw.

werkt met iconen die de functies van warmtepomponderdelen visueel weergeven. Door die iconen te combineren, ontstaat een herkenbaar beeld van het complete apparaat. Jos de Leeuw, Projectcoördinator Klimaatinstallaties in Gebouwen bij ISSO en onderdeel van de leesgroep voor dit rapport, onderschrijft de kracht ervan: “De iconen zijn niet merkgebonden en geven geen detailniveau van het ontwerp weer. Ze maken functioneel inzichtelijk wat een onderdeel doet, niet hoe het technisch precies is uitgevoerd.” De systematiek sluit aan op bestaande datasystemen als GTINartikeldata, ETIM-productstandaard en BIM, en is breed inzetbaar bij advisering, ontwerp, productselectie en praktijkonderwijs.

ISSO-rapport 111131 is gratis online beschikbaar op BouwZo met een profiel. Het rapport is ook op papier te bestellen.

Nieuw op BouwZo

Rapport over levensduurkosten beschikbaar op BouwZo Wat kost een gebouw gedurende zijn hele levensduur? Naast de initiële bouwkosten spelen ook de kosten voor onderhoud, energieverbruik, gebruik en vervanging een grote rol. Het rapport Levensduurkosten - Slim investeren, lang profiteren van de Nederlandse Vereniging van Bouwkostendeskundigen (NVBK) en DACE helpt professionals om deze kosten in samenhang te bekijken. Het rapport is beschikbaar op BouwZo. Verder kijken dan de bouwkosten Bij bouwprojecten worden bouwbudgetten en budgetten voor exploitatie en onderhoud vaak afzonderlijk beheerd. Toch hangen deze kosten nauw met elkaar samen. Een hogere investering tijdens de bouw kan op langere termijn bijvoorbeeld leiden tot lagere onderhouds- of gebruikskosten. Het berekenen van levensduurkosten vraagt om aannames over een periode van soms wel 40 tot 50 jaar. Kosten zijn afhankelijk van factoren die vooraf niet volledig te voorspellen zijn. Dat maakt berekeningen onzeker, maar volgens de NVBK is dat geen reden om ze niet te maken.

Een gemeenschappelijke werkwijze Voor het rapport brachten NVBK en DACE bestaande methoden voor levensduurkostenberekeningen bij elkaar. Het resultaat is een handreiking waarmee professionals hun aannames kunnen structureren en onderbouwen. Het rapport beschrijft een gemeenschappelijke werkwijze, zodat verschillende partijen hun berekeningen met elkaar kunnen vergelijken. Daarmee ontstaat een basis om keuzes over de initiële investering en toekomstige exploitatie- en onderhoudskosten inhoudelijk te bespreken.

Je kunt het rapport online raadplegen met een gratis BouwZo-profiel. Wil je het ook downloaden? Dat kan met een Plus-licentie.

Het rapport Levensduurkosten - Slim investeren, lang profiteren verscheen in 2023 en is nu ook beschikbaar op BouwZo, het kennisplatform voor de bouw.

Nieuw op BouwZo

ISSO-rapport: betere kennisdoorwerking nodig voor versnelling energietransitie Er wordt veel kennis ontwikkeld die kan bijdragen aan het versnellen van de energietransitie. Maar in de praktijk bereikt deze kennis de professional onvoldoende. Dat is de conclusie uit het ISSO-rapport 110885 Analyse kennisinfrastructuur energietransitie gebouwde omgeving. Het rapport gaat in op manieren om deze kennis wél beter naar de professional te brengen.

ISSO-rapport 110885

Vier aanbevelingen

analyseert de huidige

Om dit voor elkaar te krijgen, formuleert het rapport

kennisinfrastructuur

vier strategische aanbevelingen.

rond de energie-

Bied langjarige duidelijkheid via consistente regel-

transitie in de gebouwde omgeving. Daarbij is de

geving

centrale vraag of kennis uit innovatie daadwerke-

Voorspelbare en stapsgewijs ontwikkelde normen

lijk wordt omgezet in breed toepasbare richtlijnen,

en beleidskaders moeten bedrijven ruimte bieden

opleidingen en uitvoeringspraktijk. Een goed func-

om te investeren in innovatie, standaardisatie en

tionerende infrastructuur is hiervoor een essentiële

vakbekwaamheid.

randvoorwaarde.

Veranker implementatie expliciet in innovatie- en subsidie-instrumenten

Geen samenhangend systeem

Niet alleen technologische ontwikkeling, maar ook

In omvang en betrokkenheid is de kennisinfrastruc-

toepassing moet meewegen in de beoordeling

tuur goed ontwikkeld, zo toont de analyse aan. Er

van projecten. Dit om te borgen dat resultaten ook

zijn veel actieve partijen, waaronder kennisinstel-

daadwerkelijk landen in werkprocessen, richtlijnen

lingen, brancheorganisaties, bedrijven en innova-

en onderwijs, en bij kennisorganisaties en netwer-

tieprogramma’s. De analyse laat echter zien dat de

ken.

kennisinfrastructuur nog onvoldoende als sameninnovatieprogramma’s en permanente kennisstruc-

Organiseer structurele terugkoppeling vanuit de praktijk

turen niet altijd op elkaar aan, waardoor kennis na

Het is belangrijk om ervaringen uit projecten en

afloop van een project soms niet wordt geborgd.

uitvoering systematisch te benutten voor de actu-

Ook ontbreekt het soms aan terugkoppeling van

alisatie van richtlijnen, kennisagenda’s en beleid.

praktijkervaring naar kennisontwikkeling en beleids-

Alleen dan ontstaat een lerend systeem dat zich

vorming.

continu verbetert.

Betere verbinding Innovatie vindt dus zeker plaats, maar de syste-

Organiseer nationale regie op implementatie en opschaling

matische toepassing en verankering blijft achter.

Nationale coördinatie is nodig voor samenhang tus-

Volgens het rapport ligt de oplossing niet in nieuwe

sen innovatieprogramma’s, regelgeving, normering,

organisaties en kennis, maar in betere verbinding

onderwijs en uitvoering. Tijdelijke programma’s en

tussen bestaande functies en structuren binnen de

de permanente kennisinfrastructuur sluiten hierdoor

kenniscirkel. Het bij elkaar brengen van innovatie,

beter op elkaar aan.

hangend systeem functioneert. Zo sluiten tijdelijke

kennisvastlegging, kennisoverdracht, toepassing en terugkoppeling uit de praktijk, versterkt de kennis-

Het rapport is gratis beschikbaar

infrastructuur en draagt bij aan snellere opschaling

met een profiel. Wil je het rapport

van innovaties.

ook downloaden? Sluit dan een Plus-licentie af.

Nieuw op BouwZo

Handboek Zonne-energie biedt actuele kennis voor ontwerp en uitvoering De kennis uit het Handboek sluit weer aan op de huidige weten regelgeving en normen, en biedt gebruikers een actueel en praktisch naslagwerk voor het ontwerpen en realiseren van zonnewarmte- en zonnestroomsystemen. Het handboek

Van ontwerp tot aantoonbare kwaliteit

volgt het volledige

Het handboek ondersteunt professionals in alle

bouwproces, van

fasen van het proces en gaat verder dan kennis-

de ontwerpfase

overdracht. Het handboek bevat formulieren waar-

tot en met de uitvoering. Daarmee richt het zich

mee installateurs het ontwerp, de uitvoering en de

op alle partijen die in dat proces een rol spelen.

oplevering onderbouwen en verantwoorden richting

Opdrachtgevers, adviseurs, ontwerpers en installa-

opdrachtgevers en toezichthouders. Van Bommel

teurs vinden er de uitgangspunten en eisen die per

benadrukt ook de bruikbaarheid voor opleidingen.

fase gelden.

“Door z’n uitgebreide inhoud, sluit de kennis aan op examens en opleidingen in de installatietechniek.”

Aansluiting op actuele weten regelgeving Het vernieuwde handboek sluit aan op recente ontwikkelingen in weten regelgeving en normering. Projectcoördinator Martijn van Bommel licht toe wat er concreet veranderde. “De salderingsregeling speelt geen rol meer als uitgangspunt in de berekeningen. Vanaf 2027 hoeft daar namelijk geen rekening mee gehouden te worden. Dat verandert diverse rekenmodellen. Ook de kosten- en opbrengstcijfers zijn opnieuw tegen het licht gehouden. Daarnaast zijn de hoofdstukken over het ontwerp, de aansluiting, beveiliging, bekabeling, inspectie en oplevering van PV-installaties afgestemd op de actuele NEN 1010. Voor aannemers, ontwikkelaars en installateurs is het prettig om precies te weten waar je aan moet voldoen. Dat staat nu helder in het handboek.” Brandveiligheid verdient volgens Van Bommel extra aandacht. “Verzekeraars kijken steeds kritischer naar brandrisico’s bij zonnepanelen op daken. Daarbij is de afstand tussen de panelen en het

Handboek Zonne-energie is met een

dakoppervlak een belangrijk aandachtspunt. Dat

licentie beschikbaar via BouwZo.nl

mocht dus niet ontbreken in het handboek.”

Nieuw op BouwZo

Instructieboek over warmtepompen in utiliteitsgebouwen De toepassing van warmtepompen in utiliteitsgebouwen neemt snel toe. Daardoor groeit ook de vraag naar ontwerpers, projectleiders en adviseurs die deze installaties goed kunnen ontwerpen en integreren. Om hen daarbij te ondersteunen heeft ISSO het instructieboek Warmtepompen ontwikkeld. Het instructieboek biedt praktische kennis voor het ontwerpen van grondgebonden warmtepompsystemen in de utiliteitsbouw. De informatie sluit naadloos aan bij de uitgebreide kennis in ISSO-publicatie 81.

Afgestemd op gebouwtype en warmtevraagprofiel Het boek beschrijft de verschillen en toepassingsmogelijkheden van monovalente, bivalente en bivalent alternatieve systemen. Daarmee krijgen ontwerpers inzicht in de keuzes die zij kunnen maken bij uiteenlopende gebouwtypen en warmtevraagprofielen. Daarnaast behandelt het instructieboek beknopt onderwerpen als warmtapwaterlevering, warmtebronnen en koeling. Ook besteedt het boek aandacht aan regeneratie van bodemwarmtebronnen.

ISSO-instructieboek IBwpwu

Dat draagt niet alleen bij aan het behoud van pres-

Warmtepompen is met een

taties, maar voorkomt ook thermische onbalans in

licentie beschikbaar via BouwZo.nl

de bodem.

Praktische opdrachten en uitgewerkte antwoorden Praktische opdrachten en uitgewerkte antwoorden laten zien hoe je energiebalans, rendement, ventilatorenergie, technische ruimte, kosten, baten en rentabiliteit beoordeelt. Zo ondersteunt dit instructieboek bij het maken van onderbouwde ontwerpkeuzes voor duurzame en energiezuinige warmtepompinstallaties in de utiliteitsbouw. Het biedt daarmee een stevige basis voor praktijk, opleiding en verdere specialisatie in warmtepomptechniek. Het instructieboek sluit aan op ISSO-publicatie 81.

Nieuw op BouwZo

ISSO-kleintje Duurzaam Beheer en Onderhoud Hoe houd je grip op het beheer en onderhoud van een gebouw, zonder dat je daarvoor uitgebreide technische kennis nodig hebt? Het ISSO-kleintje Duurzaam Beheer en Onderhoud biedt gebouweigenaren, gebouwbeheerders, conciërges en facilitaire dienstverleners praktische handvatten om weloverwogen keuzes te maken voor een veilig, comfortabel en toekomstbestendig gebouw.

Het kleintje helpt je stap voor stap inzicht te krijgen in je gebouw en de bijbehorende verantwoordelijkheden. Je ontdekt welke maatregelen wettelijk verplicht zijn, welke investeringen daadwerkelijk rendement opleveren en welke werkzaamheden nog kunnen wachten. Met begrijpelijke uitleg, praktische voorbeelden en checklists ondersteunt de uitgave bij het plannen van onderhoud, het beoordelen van offertes en het combineren van onderhoud en verduurzaming. Zo houd je kosten beheersbaar en kun je beter onderbouwde afspraken maken met installateurs en onderhoudspartijen.

Lees ook het artikel ‘Nieuwe ISSOreeks geeft grip op vastgoedbeheer’ op pagina 10. Hierin lees je hoe het Kleintje en ISSO-publicatie 100 elkaar aanvullen en hoe de vernieuwde ISSOreeks bijdraagt aan duurzaam en toekomstbestendig vastgoedbeheer.

ISSO-kleintje Duurzaam Beheer en Onderhoud is met een licentie beschikbaar via BouwZo.nl

Nieuw op BouwZo

ISSO-kleintje Vloerverwarming en -koeling In deze geactualiseerde uitgave heeft ISSO de kennis afgestemd op actuele regelgeving, nieuwe inzichten en de huidige stand van de techniek. Zo beschikken professionals weer over betrouwbare en gevalideerde kennis voor het ontwerpen van vloerverwarmingsen vloerkoelingssystemen.

Aangesloten op actuele regelgeving en praktijk De vernieuwde uitgave sluit aan op onder meer NEN-EN 1264, het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) en NTA 8800. Ook is de samenhang met andere ISSO-kennis verwerkt, waaronder ISSO-kleintje Grondgebonden warmtepompen voor woningen en ISSO-publicatie 49 Kwaliteitseisen vloeren wandverwarming en vloeren wandkoeling. Daarnaast besteedt het ISSO-kleintje aandacht aan ontwikkelingen in de praktijk, zoals de hogere isolatiegraad en luchtdichtheid van gebouwen, de toepassing van warmtepompen, zonne-energie en lagetemperatuur-warmtedistributienetten. Ook zijn onderwerpen als legionellapreventie, beheer en onderhoud en nieuwe inzichten in de techniek

ISSO-kleintje Vloerverwarming en

opgenomen.

-koeling is met een licentie beschikbaar via BouwZo.nl

Praktische kennis voor ontwerp en uitvoering Het ISSO-kleintje ondersteunt installateurs en adviseurs bij het maken van een passende systeemkeuze. De kennis behandelt verschillende systemen en begeleidt de professional van initiatief en ontwerp tot engineering, realisatie, gebruik, beheer en onderhoud. De uitgave is toepasbaar voor woningbouw en utiliteitsbouw, zowel bij nieuwbouw als renovatie en verbouw.

Nieuw op BouwZo

ISSO-rapport 600570 Analyse van kennisinfrastructuren In dit rapport beschrijft ISSO een generieke methode om kennisstromen binnen een sector of kennisdomein te onderzoeken. De methodiek maakt zichtbaar hoe kennis wordt ontwikkeld, vastgelegd, overgedragen, toegepast en uitgewisseld. Ook laat zij zien waar kennisstromen stagneren en welke kennisfuncties of verbindingen versterking nodig hebben. Inzicht in kennisstromen Een kennisinfrastructuur bestaat uit actoren, activiteiten, processen en voorzieningen die samen zorgen voor het ontwikkelen, vastleggen, delen en toepassen van kennis. De analyse richt zich niet op afzonderlijke organisaties, maar op de rollen die actoren vervullen en de samenhang tussen de verschillende onderdelen van het systeem. Hierdoor wordt zichtbaar waar kennisfuncties goed zijn ingevuld, waar versnippering optreedt en waar schakels ontbreken.

Generieke methode voor verschillende sectoren De methodiek gebruikt de kenniscirkel als centraal ordeningsmodel en kijkt daarnaast naar de ontwikkelfase van kennis. Op basis van de analyse bevat het rapport conclusies en aanbevelingen voor het versterken van een kennisinfrastructuur. ISSO ontwikkelde de methodiek stapsgewijs en verbeterde

Het rapport is gratis te raadplegen

deze binnen verschillende sectoren en domeinen.

op BouwZo met een profiel.

Door de generieke opzet is de methode ook toepasbaar in andere sectoren en kennisdomeinen.

Jouw kennis maakt het verschil. Deel het via BouwZo

Kennisleveranciers die je voorgingen:

Jouw kennis maakt impact. Of het nu gaat om richtlijnen, producten, technische innovaties of praktijkervaringen, andere bouwprofessionals hebben er direct iets aan. Op BouwZo deel je kennis met een brede doelgroep in de bouwsector. Veilig, professioneel en in de juiste context. Met 25.000 gebruikers is BouwZo hét platform voor verspreiding van gevalideerde kennis. Samen bouwen we aan een toekomstbestendige en slimmere sector.

Bekijk de mogelijkheden op: www.BouwZo.nl

Nieuws van onze partners We werken samen met verschillende partners bijvoorbeeld kennisleveranciers als ISSO en InstallQ. Door een centrale plek te bieden voor alle betrouwbare kennis heeft de professional alle bouwkennis die nodig is in de dagelijkse praktijk. Deze kennis kan weer beschikbaar worden gemaakt in relevante software, en daarvoor werken we samen met softwareleveranciers. Opleiders kunnen de kennis gebruiken in hun opleidingen. Zo kan iedereen bouwen op BouwZo. Lees meer over deze samenwerkingen op over.bouwzo.nl In deze rubriek lees je meer nieuws van onze partners (BouwZo is niet verantwoordelijk voor onjuiste informatie).

Lees meer over deze samenwerkingen op over.bouwzo.nl

BouwZo partners

Drie keer meekijken voordat werkwijzen gewoontes worden Een EP-dossier kan technisch kloppen en toch vragen oproepen. Is de gekozen invoer voldoende onderbouwd? Is het bewijs logisch terug te vinden? En kan een andere deskundige reconstrueren waarom bepaalde keuzes zijn gemaakt? Juist wanneer EP-adviseurs zelfstandig dossiers gaan opbouwen, ontstaan dit soort vragen. De theorie en opnameprotocollen vormen de basis, maar het consequent toepassen ervan in verschillende praktijksituaties vraagt ervaring. Daarom gaan BENGopleiding en Intern-Inspect dossiercontrole ook los aanbieden aan EP-adviseurs die hun manier van werken willen laten toetsen. Drie eigen dossiers als leermoment

BENGopleiding biedt de dossiercontroles aan in

Bij de dossiercontrole levert de adviseur drie eigen

samenwerking met Intern-Inspect. Daarmee bou-

EP-dossiers aan. De specialisten van Intern-Inspect

wen beide partijen verder aan dezelfde gedachte

kijken daarbij onder andere naar de toepassing van

waarmee de samenwerking begon: niet alleen leren

de opnameprotocollen, de invoer in de software, de

hoe de methodiek werkt, maar vooral zorgen dat

onderbouwing van gemaakte keuzes en de opbouw

die kennis ook zorgvuldig wordt toegepast in echte

van het bewijs in het projectdossier.

dossiers.

De adviseur ontvangt vervolgens concrete feedback op het eigen werk.

Meer informatie

Het doel is daarbij niet alleen om aan te wijzen

BENGopleiding biedt de drie dossiercontroles aan

wat anders kan. Juist de vraag waarom een keuze

in samenwerking met Intern-Inspect. Meer infor-

onvoldoende onderbouwd of moeilijk herleidbaar is,

matie over de werkwijze en het aanvragen van een

maakt een dossiercontrole waardevol als leermo-

dossiercontrole is te vinden via BENGopleiding.nl

ment.

Voorkomen dat een werkwijze inslijt Wie veel dossiers maakt, ontwikkelt vanzelf een vaste manier van werken. Dat is efficiënt, maar maakt het ook mogelijk dat een onjuiste aanname of onvolledige werkwijze ongemerkt wordt herhaald. Een paar dossiers door een andere deskundige laten bekijken kan daarom interessant zijn voor beginnende adviseurs, maar ook voor EP-adviseurs die al langer zelfstandig werken en behoefte hebben aan een inhoudelijke check. De drie dossiercontroles zijn bedoeld als inhoudelijke feedback en begeleiding en staan los van formele controles die binnen certificering en kwaliteitsborging kunnen gelden.

Voor meer informatie ga naar Bengopleiding.nl

BouwZo partners

WasCollege breidt opleidingsruimte flink uit WasCollege verhuisde half juni

Sinds 2019

van Twello naar een nieuwe

Om in de groeiende kennisbehoefte te voor-

locatie in Deventer. De nieuwe

zien, richtte Wasco in 2019 opleidingsinstituut

locatie heeft drie professioneel

WasCollege op. Een deel van het opleidingsaanbod

ingerichte trainingsruimtes,

is geaccrediteerd en valt onder landelijk erkende

waar installateurs zich praktijk-

opleidingen. Andere opleidingen zijn ontwikkeld

gericht kunnen specialiseren en certificeren binnen

vanuit specifieke vraag uit de praktijk, bijvoorbeeld

de installatietechniek. Hier leren ze alles over cv-ke-

opleidingen over waterzijdig inregelen of ventilatie-

tels, warmtepompen, airconditioning en ventilatie.

technieken.

Bij groothandel Wasco ervaart men al enige jaren dat kennis de basis vormt van het steeds complexer

Naast de eigen locaties maakt WasCollege ook

wordende vakgebied en ondersteunt daarin met het

gebruik van meerdere externe locaties. Op die

WasCollege.

manier is het voor installateurs in het noorden en zuiden van Nederland makkelijker om een opleiding

Kennisbehoeften en verplichtingen Welke warmtepomp of wtw-unit past bij de situatie? Hoe installeer of integreer je die in een bestaand systeem? En hoe regel je het geheel op de juiste manier in? Snelle technische ontwikkelingen in de markt en strengere kwalificatie-eisen ver-

“

Waarsenburg: “We krijgen

groten de drijfveer om te blijven leren.

altijd goede feedback op

Robin Waarsenburg, Manager Techniek en

onze opleidingen. Inmiddels

Opleidingen bij Wasco: “De behoefte aan kennis wordt in deze tijd, waarin duurzaamheid een steeds belangrijkere rol speelt, alleen maar groter. Vooruitkijkend anticipeerden we daar al in 2000 op met de oprichting van het voormalig Wasco Energie Centrum.”

Snel opvolgende veranderingen Sindsdien veranderde er veel in de sector: pv-panelen namen een vlucht, warmtepompen, ventilatiesystemen en thuisbatterijen deden hun intrede, en de bijbehorende regeltechniek werd complexer. Een klimaatinstallatie is inmiddels geen verzameling losse onderdelen meer, maar een alles-in-1oplossing waarin data-uitwisseling en geavanceerde aansturing bijdragen aan het rendement. Waarsenburg: “Als installateur is het niet eenvoudig om deze ontwikkelingen bij te houden, zeker niet nu weten regelgeving voor steeds meer werkzaamheden een certificaat verplicht stelt. Dat betekent: samenwerken en blijven leren.”

te volgen.

zijn duizenden klanten door onze ervaren trainers opgeleid.”

BouwZo partners

Nieuwe trainingsruimtes in Deventer Toen de locatie in Twello uit zijn jasje dreigde te groeien en een verhuizing sowieso op de planning stond, greep Wasco de kans om het aantal trainingsruimtes voor WasCollege uit te breiden. De nieuwe locatie in Deventer, waar ook een Wascoafhaalvestiging is, telt drie gloednieuwe ruimtes:  Een trainingsruimte met ketels, onder meer voor de trainingen Vakmanschap CO, gestructureerd storingen zoeken en waterzijdig inregelen.  Een trainingsruimte met warmtepompen en air co’s, onder meer voor Vakmanschap warmte pompen en hybride warmtepompen.  Een theorielokaal met ventilatie, waar onder meer ventilatieopleidingen worden gegeven en de nieuwe opleidingen A1 en A2 (F-gassen).

Ook Rotterdam blijft in gebruik Naast de nieuwe locatie in Deventer blijft ook de opleidingslocatie in Rotterdam in gebruik voor theorie- en praktijklessen. En wie weet wat volgt. Rexel Nederland en Wasco groeien ondertussen namelijk ook stap voor stap naar één organisatie. Waarsenburg: “Wanneer dit allemaal op de rit staat, kijken we of we extra locaties kunnen openen om de landelijke dekking verder te verbete-

Bronvermelding

ren. Opleiden is geen doel op zich, maar wel een

Foto: Chris Dunnink

belangrijke meerwaarde in het versterken van onze rol als partner.” “Deze verhuizing is meer dan alleen een nieuwe locatie. Het is een volgende stap in de ontwikkeling naar een volwaardige kennispartner.” Robin Waarsenburg, Manager Techniek en Opleidingen bij Wasco

BouwZo partners

Het energielabel van de toekomst: wat verandert er voor de energieprestatieadviseur? Met de komst van EPBD IV, de doorontwikkeling van de NTA 8800 en strengere eisen aan kwaliteit en toezicht staat het energielabel aan de vooravond van een nieuwe fase. Het congres Het energielabel van de toekomst brengt op 28 januari adviseurs, beleidsmakers, kennisinstituten en marktpartijen samen om te verkennen wat deze ontwikkelingen betekenen voor de dagelijkse praktijk van de energieprestatieadviseur. In het monumentale Gooiland Hilversum komen daarmee beleid, techniek en praktijk een dag lang samen rond de toekomst van het energielabel. Wat betekenen deze ontwik-

Die ontwikkeling komt terug in diverse breakoutses-

kelingen concreet voor de

sies. Zo gaat Milieu Centraal in op verduurzaming

energieprestatieadviseur?

binnen VvE’s. Met circa 1,4 miljoen woningen die

De veranderingen laten zich

onder een VvE vallen, ligt daar een grote opgave.

samenvatten in drie hoofdlijnen. Ten eerste krijgt de

De sessie laat zien dat succesvolle verduurzaming

adviseur te maken met strengere eisen aan kwali-

niet alleen draait om technische maatregelen, maar

teit, toezicht en rapportage. Daarnaast ontwikkelt

ook om besluitvorming, financiering en draagvlak

het energielabel zich van registratiemiddel naar

onder bewoners.

een instrument dat verduurzaming actief ondersteunt en richting geeft. Tot slot zorgen digitalise-

Een andere actuele sessie behandelt het

ring, kunstmatige intelligentie en betere data-uit-

Renovatiepaspoort. Het ministerie van BZK laat zien

wisseling ervoor dat opname-, analyse- en advies-

hoe dit instrument eigenaren kan ondersteunen bij

processen ingrijpend veranderen. Deze thema’s

het plannen van verduurzamingsmaatregelen in een

vormen de rode draad van het congresprogramma.

logische volgorde. Daarmee verschuift de aandacht van het vastleggen van een momentopname naar

De rode draad door het programma is dat het

het uitstippelen van een langetermijnroute richting

energielabel zich steeds verder ontwikkelt van een

een beter presterend gebouw.

instrument dat de energieprestatie vastlegt naar een hulpmiddel dat richting geeft aan verduurza-

Digitalisering krijgt eveneens een prominente

ming. Dat begint al bij de opening door hoogleraar

plaats. Tijdens de sessie over slimme software, AI

Anke van Hal, die de energietransitie benadert van-

en data-uitwisseling wordt vooruitgekeken naar het

uit menselijk gedrag en samenwerking. Haar bood-

labelsysteem van 2030. Thema’s als efficiëntere

schap sluit aan bij een vraagstuk dat veel adviseurs

gegevensuitwisseling en digitale ondersteuning van

herkennen: hoe maak je van een technische beoor-

het opnameproces illustreren hoe technologie het

deling een verhaal dat bewoners, eigenaren en

werk van adviseurs kan veranderen.

organisaties daadwerkelijk in beweging brengt? De technische inhoud van verduurzaming krijgt De plenaire discussie met vertegenwoordigers

eveneens aandacht. Hoogleraar bouwfysica Martin

van het ministerie van BZK, NEN, ISSO en InstallQ

Tenpierik (TU Delft) laat zien dat isoleren in de

staat in het teken van verandering. Onderwerpen

bestaande bouw steeds vaker maatwerk vraagt.

als minimum energieprestaties, kwaliteitsborging,

Verschillen in gebouwtype, bouwkundige staat en

rapportage-eisen en de implementatie van EPBD IV

monumentale waarde maken dat een standaar-

laten zien dat de rol van de energieprestatieadvi-

daanpak niet volstaat.

seur verder verschuift richting die van onafhankelijk deskundige binnen een bredere verduurzamingsopgave.

BouwZo partners

De sessie laat zien hoe keuzes rond na-isolatie, glasvervanging en biobased materialen zorgvuldig moeten worden afgewogen om zowel energieprestaties als bouwkundige kwaliteit te borgen.

CONGRES

HET ENERGIELABEL VAN DE TOEKOMST

Het energielabel speelt bovendien een steeds grotere rol buiten het technische domein. Tijdens een sessie van Brainbay wordt ingegaan op de relatie tussen energielabels en woningwaarde. Analyses van de woningmarkt laten zien dat energiezuinigere woningen gemiddeld hoger worden gewaardeerd.

ONMISBAAR VOOR ELKE

Daarmee ontwikkelt het energielabel zich steeds

ENERGIEPRESTATIEADVISEUR!

nadrukkelijker tot een factor die niet alleen relevant

• Actuele ontwikkelingen in EPBD IV en NTA 8800

is voor verduurzaming, maar ook voor investerings-

• Updates over BRL 9500 en ISSO-publicaties

en aankoopbeslissingen op de vastgoedmarkt.

• Inspirerende sessies met sprekers uit het werkveld

• Praktische impact voor energieprestatieadviseurs

• Netwerk, kennis en toekomstgericht inzicht

Scan de QR-code en meld je aan!

Daarnaast komen diverse technische en praktijkgerichte ontwikkelingen aan bod. Van maatwerk bij isolatie van bestaande gebouwen en monumenten tot het gebruik van drones voor gebouwinspecties

28 januari 2027

| Gooiland Hilversum

26001_K_ENERGIELABEL_POSTER_AANKONDIGING_V002.indd 1

en warmtescans. Ook onderwerpen als de invloed van externe warmtelevering op energielabels en de

Aanmelden doe je via https://ener-

relatie tussen energielabel en woningwaarde krij-

gielabel-van-de-toekomst.kader-

gen een plek in het programma.

events.nl/

Het congres wordt afgesloten door Ieke Kuijpersvan Gaalen, voorzitter van de normsubcommissie Energieprestatie van Gebouwen. Met een doorkijk naar 2030 en 2050 verbindt zij de Europese en nationale ontwikkelingen aan de dagelijkse praktijk. Daarmee biedt het congres een actueel overzicht van de veranderingen die op het vakgebied afkomen en de wijze waarop energieprestatieadviseurs zich daarop kunnen voorbereiden.

17/09/2026 10:56