BouwZo Bron, nr. 4

Het kennismagazine voor de professional.

Slim zoeken op BouwZo.nl

Actualisatie kennis vloerverwarming

Vernieuwde ISSO-publicatie 44

Ontwerp van hydraulische schakelingen voor verwarmen

Mei 2026

Inhoudsopgave

Bouwzo Bron is een uitgave van Stichting ISSO

Weena 505, 3013 AL Rotterdam

Postbus 2838, 3000 CV Rotterdam

Tel. 010 - 206 59 60 info@bouwzo.nl, www.bouwzo.nl

Vormgeving: BouwZo (Reshm Murli en Wendy Bakker)

Redactie: Anneli Pijpers

De uitgever kan niet aansprakelijk worden gesteld voor persoonlijke of materiële schade, veroorzaakt door onjuistheden in de redactionele kolommen.

Betrouwbare kennis

De juiste kennis, betrouwbaar en gemakkelijk te raadplegen, dat blijft waar we bij ISSO en BouwZo elke dag aan werken. Maar in de praktijk merk ik steeds vaker dat het niet alleen gaat om toegang tot kennis. Het gaat erom dat je erop kunt vertrouwen en dat je er direct mee verder kunt.

De wereld van bouwen en installeren wordt complexer. Nieuwe regelgeving, verduurzaming, digitalisering en technologische ontwikkelingen volgen elkaar snel op. Tegelijkertijd blijft de vraag van de professional eigenlijk heel simpel: geef mij het juiste antwoord, zonder gedoe, en waar ik op kan bouwen.

Betrouwbare kennis als basis

Daarom staat voor ons één ding centraal: betrouwbare kennis. Kennis die klopt, die gevalideerd is en die je kunt gebruiken in je werk, zonder twijfel.

Maar betrouwbaarheid alleen is niet genoeg. Als je het niet kunt vinden, of als het te complex is om toe te passen, dan helpt het je nog steeds niet verder. Precies daar zit onze focus.

Meer zelf kunnen op het platform

We ontwikkelen BouwZo steeds verder naar een platform waarop je als gebruiker meer zelf kunt. Waar je niet hoeft te denken in losse publicaties, maar werkt vanuit je eigen vraag.

Een goed voorbeeld daarvan is Slim Zoeken. In plaats van zoeken op trefwoorden, kun je steeds meer werken vanuit je vraag. Het platform helpt je om snel tot een antwoord te komen en laat direct zien waar dat antwoord vandaan komt. Die bronvermelding is voor ons essentieel: snelheid mag nooit ten koste gaan van betrouwbaarheid.

Tegelijkertijd vraagt dit om een stevige basis. De afgelopen periode hebben we veel aandacht besteed aan stabiliteit, zorgen dat alles klopt, werkt en betrouwbaar is. Van inloggen tot facturatie en van zoekresultaten tot de manier waarop kennis wordt ontsloten. Dat staat nu, en daarom is het tijd voor de volgende stap.

Blijven verbeteren, vanuit de praktijk Wat ik mooi vind om te zien, is dat veel verbeteringen niet vanachter een bureau ontstaan, maar vanuit gebruik. Vragen van klanten, meldingen van bugs, dingen die nét niet logisch werken, dat zijn vaak de momenten waarop we leren.

Zoals ook in deze editie terugkomt: wat begint als een probleem, wordt vaak een structurele verbetering. Dat vraagt dat we goed luisteren, scherp analyseren en bereid zijn om aan te passen.

Dat geldt niet alleen voor het platform, maar ook voor de kennis zelf. We werken continu aan het actualiseren, compacter maken en toegankelijker maken van de ISSO-kennis. Zodat ze beter aansluiten op de praktijk van de gebruiker. Of dat nu een technisch specialist is of juist iemand zonder technische achtergrond die grip wil krijgen op zijn gebouw.

Van kennis aanbieden naar kennis gebruiken

Voor mij zit de kern van onze ontwikkeling in die verschuiving: van kennis aanbieden naar kennis gebruiken. BouwZo moet je helpen om sneller tot de essentie te komen, verbanden te leggen en keuzes te maken.

Dat betekent ook dat we steeds meer kijken naar context. Een vraag krijgt een ander antwoord afhankelijk van de situatie: nieuwbouw of renovatie, woningbouw of utiliteit. Die nuance is belangrijk en precies daar zit de uitdaging in hoe we BouwZo verder ontwikkelen.

Investeren in ontwikkeling

Die ontwikkeling zit niet alleen in technologie, maar ook in mensen. Binnen ISSO investeren we bewust in persoonlijke ontwikkeling en eigenaarschap. Want uiteindelijk maken mensen het verschil: in hoe kennis wordt ontwikkeld, gedeeld en toegepast.

‘We willen een organisatie zijn die blijft leren. Die reflecteert, bijstuurt en zich blijft ontwikkelen. Precies zoals we dat ook van het platform vragen.’

Samen bouwen aan vertrouwen

We doen dit samen met partners en gebruikers. BouwZo is geen gesloten systeem, maar een platform dat groeit door samenwerking. Hoe meer kennis we samenbrengen en toegankelijk maken, hoe waardevoller het wordt voor de professional.

In deze editie laten we zien waar we nu staan. In de ontwikkelingen op het platform, in de kennis die we actualiseren en in de mensen die daaraan bijdragen. En het nieuws van onze partners komt ook aan bod.

Ik wens je veel leesplezier en vooral dat je merkt dat BouwZo een plek is waar je kunt vertrouwen op de kennis die je gebruikt en waar je steeds makkelijker mee kunt werken.

Anneli Pijpers Directeur Bedrijfsvoering & Organisatieontwikkeling

“We bouwen geen fancy features, maar een stabiel en betrouwbaar platform.”

Voor dit interview spraken we met Michel, directeur Productontwikkeling & Innovatie bij ISSO. In zijn rol werkt hij nauw samen met een team van platform developers die verantwoordelijk zijn voor de technische werking van het platform. Samen zorgen zij ervoor dat BouwZo zich stap voor stap doorontwikkelt. We vroegen hem hoe functionaliteiten tot stand komen en hoe productontwikkeling er in de praktijk uitziet.

Want achter elke nieuwe functionaliteit gaat meer schuil dan alleen een stukje code.

Veel mensen denken dat een update begint bij een developer die code schrijft. Maar bij BouwZo begint het bij een vraag. Een signaal van klanten of een ontwikkeling in de markt. Het kan ook zijn dat intern iets opvalt. Productontwikkeling draait hier niet om techniek alleen, maar om het verbinden van alles wat je hoort en ziet met de lange termijnvisie van het platform.

Die visie vraagt om keuzes. Want als je alles bouwt wat technisch mogelijk is, verandert het platform voortdurend van richting. De doelgroep van BouwZo is technisch en praktisch ingesteld. Geen behoefte aan visuele hoogstandjes, maar aan betrouwbare kennis die snel toegankelijk is.

‘Wat ze willen is duidelijk: het juiste antwoord, zonder gedoe.’

Daarom stond de eerste periode volledig in het teken van stabiliteit. Goed kunnen inloggen, correcte facturatie, een zoekfunctie die daadwerkelijk relevante resultaten geeft en nieuwe producten die zichtbaar zijn waar ze moeten staan. Dat lijkt vanzelfsprekend, maar dit vraagt om een solide technische basis. Systemen moeten samenwerken, gegevens moeten kloppen en kleine fouten kunnen grote gevolgen hebben. Pas toen dat fundament stevig stond, kwam er ruimte voor vernieuwing.

Die vernieuwing zie je bijvoorbeeld terug in slim zoeken. In plaats van alleen trefwoorden intypen, kunnen gebruikers gerichte vragen stellen binnen een specifiek product. Het systeem geeft antwoord en toont direct de bronvermelding. Cruciaal, want BouwZo werkt met gevalideerde kennis. Als iets niet in de bron staat, mag het systeem het niet verzinnen. Betrouwbaarheid gaat vóór snelheid.

Toch is dit complexer dan het lijkt. Context bepaalt het juiste antwoord. Een vraag over isolatiewaarden kan anders uitpakken bij woningbouw dan bij kantoorbouw en nieuwbouw verschilt van monumentale panden. Het systeem moet die nuance begrijpen. Dat kost tijd. Niet omdat het programmeren zo lang duurt, maar omdat je eerst moet weten wat je precies bouwt en hoe je voorkomt dat het verkeerde antwoord wordt gegeven.

‘Het slim zoeken is nu beschikbaar voor iedereen met een plus-licentie.’

Om deze functionaliteit breder uit te rollen is het slim zoeken nu alleen toegepast op 3 kennisproducten. Ervaringen met het slim zoeken kan je met ons delen. Zo help je ons deze nieuwe functionaliteit te verbeteren.

Naast slim zoeken wordt ook gewerkt aan personalisatie. Als iemand veel raadpleegt over zonne-energie, is het logisch om gerelateerde kennis aan te bevelen. Maar één zoekopdracht betekent niet automatisch structurele interesse. Het platform moet leren onderscheid maken tussen toeval en patroon. Pas dan worden aanbevelingen echt waardevol.

Inspiratie komt niet alleen van binnenuit. Er wordt gekeken naar platforms als Bol.com voor platformdenken, Spotify voor abonnementsstructuur, Coolblue voor persoonlijke begeleiding en Wikipedia voor leesbaarheid en eenvoud. Vooral dat laatste is leerzaam. Wikipedia oogt simpel, maar is uitzonderlijk goed gestructureerd. Dat is geen toeval.

‘Bij BouwZo zit veel ontwikkeltijd in precies dat soort ogenschijnlijk kleine verbeteringen: leesbaarheid, structuur, rust.’

Een nieuwe functionaliteit kost gemiddeld een kwartaal. Samen met vijf Software Developers werkt Michel in sprints van twee weken, met vaste stappen van ontwikkeling, technische controle, functionele review en testen in verschillende omgevingen voordat iets live gaat. Alleen bij kritieke problemen wordt een snelle ‘hotfix’ gedaan. Die discipline en samenwerking zorgen ervoor dat het platform stabiel blijft.

Tegelijkertijd wordt BouwZo voorbereid op de toekomst. AI-toepassingen in de bouw nemen toe, software wordt slimmer en integraties met andere systemen belangrijker. Ook beveiliging en authenticatie spelen een grotere rol naarmate personalisatie toeneemt. Het platform moet niet alleen vandaag goed functioneren, maar ook klaar zijn voor hoe kennis over enkele jaren wordt gebruikt.

Wat er ook verandert, de kern blijft hetzelfde. Een gebruiker komt binnen met een concrete vraag. Die wil snel het juiste antwoord, zonder twijfel. Zolang dat het uitgangspunt blijft, groeit BouwZo niet alleen in functionaliteit, maar vooral in waarde.

Slim zoeken is bij een aantal producten beschikbaar voor iedereen met een plus-licentie op BouwZo.

Michel Verkerk Directeur Productontwikkeling & Innovatie

Reeks nieuwe ISSO-kennis helpt gebouweigenaren met duurzaam beheer

en onderhoud en gebouwautomatisering

Nederland is bezig met de implementatie van de Europese EPBD IV-richtlijn (Energy Performance of Buildings Directive). ISSO levert graag een bijdrage om deze implementatie - en daarmee in bredere context ook de energietransitie - sneller en soepeler te laten verlopen. Daarom verschijnen in de komende periode een aantal nieuwe publicaties op het gebied van duurzaam beheer en onderhoud (DBO) en gebouwautomatisering.

De nieuwe serie publicaties over DBO bestaat uit ISSOpublicaties 100, 101, 102 en 105. Ze vervangen de bestaande publicaties. “Nieuwe kennis is nodig, omdat de bestaande publicaties op dit gebied te uitgebreid zijn”, vertelt Berend Koudstaal, Senior Adviseur bij ISSO. “De methodiek is niet veranderd, dus inhoudelijk voeren we geen grote wijzigingen door. Het draait vooral om comprimeren en actualiseren.

Zo is dit een compactere, toegankelijkere en beter toepasbare serie publicaties geworden. Ze sluiten beter aan bij de belevingswereld van de technisch beheerder, de voornaamste doelgroep van deze nieuwe publicaties.”

Grip op vastgoed en gebouwdossier

Zo biedt de nieuwe ISSO-publicatie 100 gebouweigenaren of -beheerders zonder technische achtergrond hulpmiddelen om grip te krijgen op hun gebouw. In het verlengde daarvan ligt de nieuwe ISSO-publicatie 105. “Deze kun je zien als een ‘gebouwhandleiding’, waarin we diezelfde gebouweigenaar helpen bij het opstellen van een compleet gebouwdossier. Het bevat alle informatie die hij nodig heeft op het gebied van installaties, systemen en uitgangspunten.”

Audits en onderhoudsplan

ISSO-publicatie 101 richt zich op professionals die audits uitvoeren op het gebied van Duurzaam Beheer en Onderhoud. “Zo’n specialist stelt een rapport op dat adviseert hoe de gebouweige-

naar het maximale uit zijn gebouw kan halen door gebruik te maken van relevante data”, licht Koudstaal toe. “Die inzichten vormen weer een voedingsbodem voor de gebouweigenaar die aan de slag gaat met publicatie 102’’.

‘Dit document laat zien hoe ze een route uitstippelen voor het verduurzamen van hun gebouw, en deze kunnen uitvoeren.’

Toegankelijk voor iedereen

Zoals gezegd was een belangrijk uitgangspunt om de publicaties over Duurzaam Beheer en Onderhoud zo toegankelijk mogelijk te maken. Ze zijn ten slotte afgestemd op gebouweigenaren, die lang niet altijd een technische achtergrond hebben. Om die doelgroep zonder technische achtergrond nog beter van dienst te zijn, verschijnt met de publicaties ook het nieuwe Kleintje Duurzaam Beheer en Onderhoud. “Er zijn genoeg gebouweigenaren die de ambitie hebben om te verduurzamen, maar misschien niet precies weten hoe ze dit moeten aanpakken”, licht Kennisontwikkelaar Thomas Krcevinac toe. “Dit Kleintje helpt ze daarbij. Ze vinden hier alle informatie die ze nodig hebben, uitgelegd op een manier die voor iedereen toegankelijk is.

Wanneer ze over bepaalde aspecten toch meer informatie nodig hebben, verwijzen we door naar de andere publicaties die hier dieper op ingaan.”

Gebouwautomatisering en energiemonitoring

Nog een nieuwe publicatie voor de technisch beheerder is de herziene ISSO-publicatie 115 Gebouwautomatisering en Energiemonitoring in Utiliteitsgebouwen.

Deze behoort niet tot de serie over Duurzaam Beheer en Onderhoud, maar ligt wel in het verlengde hiervan. “Publicatie 115 begeleidt de gebouweigenaar stap voor stap bij het selecteren, implementeren en beheren van gebouwbeheersystemen met geïntegreerde energiemanagementsystemen. Hiermee kunnen ze voldoen aan de nieuwe verplichtingen rond gebouwautomatiserings- en controlesystemen, ook wel GACS genoemd”, licht Koudstaal toe. “Die verplichtingen komen voort uit de EPBD IV. Net als de publicaties over Duurzaam Beheer en Onderhoud, draagt dus ook deze publicatie bij aan een snellere implementatie van deze richtlijnen.”

Binnenkort beschikbaar

“De gebouweigenaar of technisch beheerder beschikt straks dus over een reeks actuele publicaties waarmee hij aan de slag kan met zijn gebouw of gebouwen. Het helpt hem grip te krijgen op zijn gebouw en aan de slag te gaan met gebouwautomatisering, energiemonitoring en verduurzaming”, besluit Koudstaal. De nieuwe versies van ISSO-publicaties 100, 101, 102, 105, 115

Berend Koudstaal Senior Adviseur

Thomas Krčevinac Kennisontwikkelaar

ISSO actualiseert kennis over

vloerverwarming

Wie vloerverwarming ontwerpt en/of aanlegt, kan hierbij ISSO-publicatie 49 raadplegen. Deze kennis stamde nog uit 2004 en was dus aan herziening toe. Recent publiceerde ISSO daarom de nieuwste versie van deze publicatie.

ISSO-publicatie

49 behandelt de kwaliteitseisen van vloerverwarming en -koeling en wandverwarming en -koeling. Om verschillende redenen was de publicatie aan een herziening toe. Ten eerste omdat het document niet erg overzichtelijk was, vertelt Jos de Leeuw, Projectcoördinator Klimaatinstallaties in Gebouwen bij ISSO. “De publicatie bevatte veel specificatiebladen, die het document eigenlijk onnodig complex maakten. Daarom besloten we de structuur sterk te vereenvoudigen.

‘De belangrijkste informatie uit de specificatiebladen staat nu direct in de tekst.’

De installateur die het document gebruikt, hoeft minder heen en weer te bladeren en vindt sneller de informatie die hij nodig heeft.”

Minder wandverwarming

Natuurlijk sloot het document van meer dan twintig jaar geleden niet volledig aan bij de hedendaagse praktijk. Daarom waren er ook inhoudelijke wijzigingen nodig. “In de oude publicatie kwam wandverwarming en -koeling, als aanvulling op vloerverwarming en -koeling, nog prominent aan bod”, vertelt De Leeuw. “Tegenwoordig zijn woningen zo goed geïsoleerd, dat vloerverwarming in de meeste gevallen voldoende is. In de praktijk wordt wandverwarming nog maar weinig toegepast. We behandelen het nog wel, maar niet meer zo uitvoerig als voorheen.”

Hybride verdelers

Waar juist meer aandacht voor is, is de toepassing van vloerverwarming in combinatie met warmtepompen. Zo behandelt het document verschillende soorten vloerverwarmingsverdelers die in moderne installaties worden toegepast.

“Naast de laagtemperatuurverdelers, zien we ook de hybride verdelers voor hybride warmtepompen vaker worden toegepast. Ook deze komen dus terug in de publicatie. We geven richtlijnen voor het ontwerp en de dimensionering van het systeem. Denk bijvoorbeeld aan de maximale drukverliezen in de vloerverwarming en de leidingen naar de verdeler. Zo geven we installateurs meer houvast bij het ontwerpen van deze hedendaagse systemen.”

Berekening vermogen afgiftesysteem

Verder wijst De Leeuw op de NEN EN 1264, de Europese norm voor het ontwerpen en installeren van vloerverwarming, die in 2021 is vernieuwd. “De norm was alleen nog in het Engels beschikbaar. Voor het herzien van deze publicatie heeft de Kontaktgroep deze eerst volledig vertaald naar het Nederlands”, aldus De Leeuw. “In de norm staat onder meer hoe je het technisch vermogen van een afgiftesysteem bepaalt. De vorige publicatie bevatte grafieken met voorbeeldberekeningen, op basis van de eerdere norm. Deze waren dus verouderd. Daarom hebben we nu een bijlage toegevoegd met nieuwe rekenvoorbeelden. De installateur krijgt zo meer gevoel bij hoeveel warmte het systeem kan afgeven en hij kan de waarden van leveranciers beter toetsen.”

Kleintje Vloerverwarming en -koeling Met de herziene ISSO-publicatie 49 verschijnt nog een nieuwe publicatie: Kleintje Vloerverwarming en -koeling. “Dit is een compacter naslagwerk over vloerverwarming en -koeling.’’

‘Bij het ontwerp en de voorbereiding van de werkzaamheden kan de installateur gebruik maken van publicatie 49.’

ISSO-publicatie 49 is nu beschikbaar op BouwZo.nl. ISSO-kleintje Vloerverwarming en-koeling verschijnt binnenkort.

Jos de Leeuw

Projectcoördinator

Klimaatinstallaties in Gebouwen

“Zo blijven we BouwZo.nl continu verbeteren” Reshm en Dian over bug meldingen.

Binnen BouwZo begint het oplossen van een bug niet bij de developer, maar bij de beoordeling. Een bug is een probleem dat een gebruiker ervaart op BouwZo waardoor iets niet werkt zoals verwacht, bijvoorbeeld problemen met inloggen of andere functies.

Zodra een klant een probleem meldt via klantenservice, wordt die melding eerst geregistreerd en vervolgens doorgezet naar Reshm (Marketingspecialist). De melding van het probleem komt dus via klantenservice bij hem terecht. Hij beoordeelt of het daadwerkelijk om een bug gaat en of de melding moet worden doorgestuurd naar het platform development team.

Dat proces vindt hij interessant. “Het beoordelen is leuk,” vertelt hij. “Je moet toch nadenken: is dit echt iets voor de developers of niet?” Niet elke melding blijkt namelijk een technische fout te zijn. Soms is er sprake van een inhouds- of opmaakfout. Maar wanneer dezelfde meldingen vaker terugkomen, wordt het een ander verhaal.

‘Als bugs vaker terugkomen, weten we dat het een breder probleem is. Dan ontdekken we hoe we ons platform kunnen verbeteren.’

Een duidelijk voorbeeld daarvan speelde in de beginfase van BouwZo. Kort nadat het platform live ging, ontstonden er problemen bij het genereren van pdf’s. “Volgens mij konden er ineens geen pdf’s gemaakt worden omdat er zoveel mensen tegelijk een pdf maakten,” legt Reshm uit.

Het systeem was daar technisch nog niet op ingericht. Uiteindelijk werd de pdf-printer anders ingericht, zodat meerdere aanvragen tegelijk verwerkt konden worden. “Nu zie je bijvoorbeeld dat je in een wachtrij komt te staan. Dat was er toen niet.”

Volgens Reshm laat dit zien dat je intern nog zo uitgebreid kunt testen, maar dat echte inzichten vaak pas ontstaan wanneer klanten het platform intensief gebruiken. “Je probeert eerst alles extreem goed te testen voordat je live gaat, maar je komt niet achter alles. Als klanten ermee gaan werken, ontdek je toch nieuwe dingen.”

Pas nadat Reshm een melding heeft beoordeeld en goedgekeurd, komt het probleem bij het team platform development. Als Software Developer kijkt Dian naar de technische kant.

Zijn eerste stap is vrijwel altijd hetzelfde: “Ik begin met het e-mailadres van de klant. Daarna check ik het profiel, de licentie, de organisatie en de database.

Er is geen vaste checklist, want het hangt echt van het probleem af.”

“In veel gevallen blijkt het geen echte bug te zijn, maar een data-issue,” vertelt Dian. Soms is er een typefout gemaakt of logt een klant in met het verkeerde e-mailadres. Om dat te controleren kan hij zelfs inloggen als de klant, om precies te zien wat diegene ziet. De meeste problemen zijn gelukkig snel opgelost.

‘Ik

heb zelden een probleem dat langer dan één of twee dagen openstaat.’

Toch zijn er uitzonderingen. Zo was er een situatie waarin een klant bleef aangeven dat een functie niet werkte, terwijl alles technisch correct leek ingesteld. “Ik was ingelogd en bij mij werkte het gewoon. Uiteindelijk bleek dat de klant met een ander e-mailaccount werkte waaraan een gratis BouwZolicentie was gekoppeld. Ik keek steeds naar het verkeerde profiel.” Het kostte vier à vijf dagen om dat te ontdekken, maar het bleek geen fout in het systeem zelf.

De samenwerking tussen Reshm en Dian verloopt via korte lijnen. Zodra een probleem is opgelost, koppelt Dian dat terug aan Reshm en klantenservice, zodat de klant kan worden geïnformeerd. Om dat proces overzichtelijker te maken, werkt BouwZo aan een nieuw dashboard voor bug meldingen. Met het het dashboard hebben we snel inzicht in welke problemen er gemeld worden en of dit voor 1 klant of meerdere klanten een probleem is.

Op deze manier weten we ook hoe snel wel moeten schakelen. Voor klanten verandert er weinig; zij blijven hun meldingen gewoon bij klantenservice indienen en hun probleem wordt over het algemeen vrij snel opgelost.

Voor Dian is het oplossen van bugs meer dan alleen problemen fixen. “Ik vind het leuk om bugs op te lossen. Laat ik vooropstellen dat je hoopt dat het platform naar behoren functioneert; dat hebben we natuurlijk het allerliefst. Maar het is een soort puzzel en het is best leuk om die op te lossen.

Het analyseren van problemen en het contact met collega’s maken het werk afwisselend.”

Wat begint als een probleemmelding van een klant, eindigt binnen BouwZo vaak als een leermoment.

Dankzij de beoordeling van Reshm en de technische analyse van Dian worden bugs niet alleen opgelost, maar ook omgezet in structurele verbeteringen van het platform.

“Investeren in mensen is investeren in je organisatie”

‘‘Bij ISSO gaat persoonlijke ontwikkeling niet alleen over trainingen of doelen op papier,” vertelt onze HR-adviseur Antoinette. ‘‘Het gaat erom dat je groeit in je rol, energie krijgt van je werk en dat je ontdekt wat je echt leuk vindt én waar je goed in bent.’’ Persoonlijke ontwikkeling is sinds jaar en dag een belangrijk onderdeel van hoe ISSO functioneert. Voor een kleine organisatie met zo’n 25 medewerkers betekent dat iedereen flexibel moet kunnen schakelen tussen verschillende taken en verantwoordelijkheden. Dat vraagt niet alleen inzet, maar ook inzicht: begrijpen wat je rol precies inhoudt en hoe je daarin kunt groeien.

Ontdekken wat jou energie geeft

Volgens Antoinette begint ontwikkeling niet bij een opleidingsaanvraag, maar bij een goed gesprek. “We kijken eerst: waar krijg je energie van? Waar loop je tegenaan? Wat zou je anders willen doen of beter willen kunnen?” In voortgangsgesprekken en persoonlijke ontwikkelplannen (POP’s) wordt daar meerdere keren per jaar bewust bij stilgestaan. Medewerkers formuleren hun eigen ontwikkeldoelen en denken na over wat zij nodig hebben om verder te groeien. Dat kan een training zijn, maar net zo goed coaching, meelopen met een collega of gerichte feedback op specifieke vaardigheden.

Anneli, directeur bedrijfsvoering en organisatieontwikkeling, ziet die reflectie als de kern van duurzame ontwikkeling. “Je leert niet alleen door een cursus te volgen,” zegt zij.

‘Je leert vooral door te kijken naar je eigen gedrag. Wat doe ik? Waarom doe ik dat zo?

Kan

het ook anders?’

Volgens haar ontstaat groei pas echt wanneer mensen zichzelf die vragen durven stellen. “Als je stopt met reflecteren, ga je stilstaan. En stilstaan past niet bij ISSO.”

Veelzijdigheid en eigenaarschap in je rol

Met zo’n 25 collega’s is ISSO een compacte organisatie. Dat betekent dat medewerkers vaak meerdere rollen vervullen.

Die veelzijdigheid maakt het werk dynamisch, maar vraagt ook eigenaarschap.

“Doorgroeien betekent hier niet automatisch dat je manager wordt,” zegt Antoinette. Groei zit vooral in verbreding en verdieping binnen je eigen rol.” Dat kan betekenen dat iemand bijvoorbeeld extra verantwoordelijkheden oppakt, een project gaat trekken of zich inhoudelijk verder specialiseert.

Anneli benadrukt dat daar ook realisme bij hoort. “Niet iedereen voelt zich prettig bij de rekbaarheid die een kleine organisatie vraagt. Dan moet je eerlijk met elkaar in gesprek. Past deze rol echt bij jou? En zo niet, is dat ontwikkelbaar?” Volgens haar hoort die openheid bij goed leiderschap. “Je kunt niet iedereen gelukkig maken in elke rol. Maar je kunt wél eerlijk zijn en samen zoeken naar wat werkt.”

Ruimte én richting voor ontwikkeling

Persoonlijke ontwikkeling is bij ISSO een gedeelde verantwoordelijkheid. Medewerkers nemen zelf initiatief, HR faciliteert en denkt mee en de directie bewaakt de koers van de organisatie. “We proberen mensen echt zelf na te laten denken over hun ontwikkeldoelen,” zegt Antoinette. “Sommigen komen met heel concrete ideeën, anderen hebben wat meer begeleiding nodig. Dat is helemaal prima.” Er is ruimte voor opleidingen en trainingen, maar altijd binnen duidelijke kaders.

“Het moet passen bij je rol en bij wat ISSO nodig heeft,” vult Anneli aan. “We willen overal ‘ja’ op zeggen, maar we moeten ook kijken naar budget en organisatiedoelen.” Juist die combinatie, ruimte én richting, zorgt ervoor dat ontwikkeling niet vrijblijvend wordt, maar betekenisvol blijft.

Verantwoordelijkheid nemen en groeien

De afgelopen jaren heeft ISSO bewust ingezet op talentontwikkeling, onder andere met TMA (talent motivatie analyse) om drijfveren en talenten inzichtelijk te maken. Anneli is daar trots op. “Dat heeft ons echt geholpen om beter te begrijpen waar iemands energie zit en hoe teamleden elkaar kunnen aanvullen.” Voor haar ligt de volgende stap in eigenaarschap. “Ik wil dat mensen zich echt verantwoordelijk voelen voor hun rol. Dat ze zeggen: dit is van mij. Hier ben ik van. En hier mag ik ook op aangesproken worden.”

Antoinette ziet datzelfde doel terug in de gesprekken die zij voert.

“Als iemand helder heeft wat zijn of haar verantwoordelijkheid is, geeft dat rust.

En vanuit die rust kun je groeien.”

Samen leren, samen sterker

Voor ISSO is persoonlijke ontwikkeling geen luxe, maar een bewuste keuze. “Mensen zijn ons grootste kapitaal,” zegt Antoinette. “Als je niet investeert in mensen, investeer je ook niet in je organisatie.” Anneli erkent dat ontwikkeling soms ingewikkeld is. “Het liefst wil je alleen maar gelukkige mensen zien. Maar dat is niet altijd realistisch. Ontwikkeling vraagt reflectie, soms ook moeilijke gesprekken. Dat kost energie; van medewerkers én van ons.”

Toch overheerst het positieve gevoel. Want juist in die beweging zit de kracht van ISSO: samen blijven leren, blijven groeien en bouwen aan een organisatie waarin mensen energie krijgen van hun werk en verantwoordelijkheid durven nemen.

Antoinette en Anneli

Ik weet het beter.

Weten hoe je efficiënter, duurzamer en kwalitatiever werkt?

BouwZo is hét centrale kennisplatform voor iedereen in de bouw: van aannemer tot installateur, van werkvoorbereider tot architect.

BouwZo geeft je in één klik toegang tot actuele én betrouwbare kennis. En je staat er niet alleen voor — 12.000 professionals gingen je al voor.

Kijk voor meer informatie op www.BouwZo.nl.

ISSO-publicatie 44: actuele kennis voor toekomstbestendige verwarmingssystemen

Als professional in de utiliteitsbouw weet je hoe belangrijk een goed ontwerp van verwarmingssystemen is. De ISSO-publicatie 44 ‘Ontwerp van hydraulische schakelingen voor verwarmen’ is nu beschikbaar en biedt een actuele en praktische leidraad, afgestemd op de standaarden van vandaag.

De vorige versie stamde uit 1998; deze herziening legt de nadruk op lagetemperatuurverwarming, de norm in moderne utiliteitsbouw. De publicatie introduceert een toegankelijke toolbox opgebouwd uit drie bouwstenen: opwekking, distributie en gebruikers. Je combineert deze elementen eenvoudig tot een passende hydraulische schakeling, met hulp van vijftien uitgewerkte voorbeeldcombinaties die direct toepasbaar zijn in de praktijk.

Nieuw: volledige aandacht voor buffervaten, circulatiepompen en change-overmodules

Buffervaten nemen in deze editie een centrale plek in. Je vindt uitgebreide informatie over hun functie, toepassing en dimensionering. Ook worden circulatiepompen grondig behandeld: van selectiecriteria tot praktische richtlijnen. Daarnaast leer je hoe je tegenstroomcirculatie voorkomt, wat bijdraagt aan een stabiel en efficiënt systeem. De change-overmodule, waarmee je installaties laat schakelen tussen verwarmen en koelen, krijgt eveneens een duidelijke plek in de publicatie, inclusief technische randvoorwaarden en tips voor storingsvrije werking.

Van theorie naar praktijk

De publicatie bestaat uit drie delen: een toolbox, modulen voor hydraulische schakelingen en een praktisch toepassingsdeel met voorbeelden. Deze sluiten aan op ISSO-publicatie 69 (‘Model voor de beschrijving van de werking van een klimaatinstallatie’). Voor het ontwerpen van hydraulische schakelingen voor koeling wordt verwezen naar ISSOpublicatie 47.

Kennis

Met deze editie beschik je als ontwerper, adviseur of installateur over actuele kennis waarmee je slimme keuzes maakt, energieverliezen beperkt en installaties optimaal laat functioneren.

ISSO-publicatie 44: Ontwerp van hydraulische schakelingen voor verwarmen is nu beschikbaar via BouwZo.nl.

ISSO-publicatie 44 is nu beschikbaar op BouwZo.

Kennisproducten voor maatwerkadvies beschikbaar

De ISSO-publicaties 75.2 en 82.2, 3e druk, zijn beschikbaar via BouwZo. Deze actualisaties geven maatwerkadviseurs de juiste handvatten om eigenaren van utiliteitsgebouwen en woningen te begeleiden in hun verduurzamingsproces. Het ISSO-rapport 110293 Modelbeschrijving Maatwerkadvies, waarin de berekening staat beschreven, is nu ook beschikbaar. Alle producten zijn vanaf 29 mei 2026 van kracht.

Kennis voor utiliteitsbouw:

ISSO-publicatie 75.2

De derde druk van ISSO-publicatie 75.2

‘Maatwerkadvies utiliteitsgebouwen’ biedt de maatwerkadviseur een compleet instrument voor energiebesparing en verduurzaming van utiliteitsgebouwen. De methode helpt bij het opstellen van een realistisch advies met concrete maatregelen en zicht op de effecten op onder meer:

 Energiegebruik

 Kosten

 Comfort

 Systeemprestaties

De werkwijze begint met een intake, gebouwopname en analyse van meetdata. Vervolgens worden pakketten van maatregelen doorgerekend. De aanpak voldoet aan de BRL 9500-MWA-U en sluit aan op de NTA 8800 en de eisen van verschillende subsidieregelingen.

Renovatiepaspoort in kennisproducten voor maatwerkadvies

Nieuw in deze uitgaven is de integratie van het Renovatiepaspoort: een centraal geregistreerd document dat stapsgewijs de weg wijst naar een (bijna) emissievrij gebouw. Het paspoort is overdraagbaar en daardoor waardevol bij verkoop of financiering.

Kennis voor woningen:

ISSO-publicatie 82.2

ISSO-publicatie 82.2 ‘Maatwerkadvies woningen en woongebouwen’ geeft maatwerkadviseurs een compleet instrument in handen voor het ondersteunen van bewoners en gebouweigenaren bij het verduurzamen van hun woning.

Een gecertificeerde maatwerkadviseur brengt de energetische en bouwkundige situatie in kaart en adviseert op basis daarvan welke maatregelen het meeste rendement opleveren.

Daarbij worden de effecten op energiegebruik, kosten en comfort inzichtelijk gemaakt.

Ook in deze versie is het Renovatiepaspoort geïntegreerd. Dit document beschrijft de logische volgorde van drie verduurzamingsstappen:

 Isoleren en ventileren

 Aardgasvrij verwarmen

 Toepassen van hernieuwbare energie

Registratie in EP-online maakt het paspoort overdraagbaar, wat de transparantie en waarde van de woning vergroot. De aanpak voldoet aan de BRL 9500-MWA-W en is afgestemd op nationale en Europese ambities voor CO2-reductie.

Berekening in rapport Modelbeschrijving maatwerkadvies

In het ISSO-rapport 110293 Modelbeschrijving Maatwerkadvies Woningen, woon- en utiliteitsgebouwen staat de berekening beschreven voor de MWA-methodiek. Deze berekening vormt de onderbouwing voor ISSO-publicatie 82.2 en 75.2.

Eén duidelijke route naar verduurzaming

Met de geactualiseerde kennis in ISSO-publicaties

75.2 en 82.2 en het ISSO-rapport 110293 (3e druk) krijgen maatwerkadviseurs een stevig fundament om gebouweigenaren en bewoners te begeleiden in de energietransitie. Deze publicaties en het rapport zijn te raadplegen via BouwZo. Het rapport is gratis te raadplegen met een profiel. Voor het lezen en/of downloaden van de publicaties heb je een licentie nodig.

ISSO-publicaties 75.2, 82.2 en rapport 110293 zijn nu beschikbaar op BouwZo.

ISSO-publicaties 75.1 en 82.1 (7e druk)

De geactualiseerde versies van ISSO-publicaties 75.1 en 82.1 zijn beschikbaar op BouwZo. Deze 7e druk sluit aan op de vernieuwde NTA 8800 en is afgestemd op de eisen van de BRL 9500-W en -U. Daarmee zijn deze opnameprotocollen volledig in lijn met de implementatie van de Europese EPBD IV-richtlijn. De publicaties ondersteunen energieadviseurs bij het opstellen van energieprestatierapporten voor utiliteitsgebouwen, woningen en woongebouwen.

Voor een soepele overgang voor marktpartijen en adviseurs zijn de publicaties al beschikbaar gesteld, maar treden deze pas per 29 mei 2026 wettelijk in werking. De 6e druk van de ISSO-publicaties 75.1 en 82.1 blijft nog actueel tot en met 28 mei 2026. Daarna vervallen de 6e druk versies en worden ze officieel vervangen door de 7e druk. Zo krijgen adviseurs en andere belanghebbenden voldoende tijd om zich voor te bereiden op de nieuwe werkwijze.

Inhoudelijke aanpassingen

In deze 7e druk van de ISSO-publicaties 75.1 en 82.1 is onder meer opgenomen dat batterijen gewaardeerd worden via een beleidsmatige correctiefactor, dat grote utiliteitsgebouwen verplicht een GACS-systeem moeten toepassen en dat het energielabel vanaf 29 mei 2026 nieuwe indicatoren moet tonen. Daarnaast zijn er aanpassingen in de methodiek, zoals de waardering van vaste zonwering en een nieuwe bepaling voor PV-panelen op platte daken met dakranden. Ook worden marges voor oppervlaktes niet meer in de ISSO-publicaties opgenomen, maar alleen in de BRL 9500 van InstallQ.

Samenhangend stelsel voor kwaliteit

ISSO-publicatie 75.1 biedt EP-U adviseurs een helder protocol voor utiliteitsgebouwen, terwijl

ISSO-publicatie 82.1 EP-W adviseurs ondersteunt bij woningen en woongebouwen. Samen met de NTA 8800 (van NEN) en de BRL 9500 (van InstallQ) zorgen deze richtlijnen voor een samenhangend stelsel van kwaliteitsborging.

ISSO-publicatie 75.1 en 82.1 zijn nu beschikbaar op BouwZo.

Tweede druk ISSO-praktijkboek ondersteunt energieadviseur bij nauwkeurige opname

De tweede druk van het ISSO-praktijkboek Energieprestatie gebouwen is beschikbaar via BouwZo. Dit praktijkboek is ontwikkeld voor energieadviseurs die werken met de opnameprotocollen in ISSO-publicaties 75.1 en 82.1 (7e druk). Het helpt je bij het correct herkennen van bouw- en installatiedelen tijdens de opname van een gebouw.

Of je nu werkt aan woningen (EP-W) of utiliteitsgebouwen (EP-U), dit praktijkboek biedt praktische handvatten voor beide typen gebouwen. Je leert hoe je een gebouw systematisch opneemt, zowel op basisniveau als in detail, zonder verschil in benadering. De 1e druk van het ISSO-praktijkboek Energieprestatie blijft nog actueel tot en met 28 mei 2026. Daarna vervalt de 1e druk en wordt deze officieel vervangen door de 2e druk. Zo krijgen adviseurs en andere belanghebbenden voldoende tijd om zich voor te bereiden op de nieuwe werkwijze.

Aansluiting op BRL9500

en NTA 8800

De kennis in het praktijkboek sluit naadloos aan op de BRL9500 en de nieuwe NTA 8800. Daarmee ben je verzekerd van actuele en gevalideerde kennis die past bij de eisen van vandaag. Het praktijkboekboek is bedoeld als aanvulling op de ISSOpublicaties 75.1 en 82.1, 7e druk en ondersteunt je bij een zorgvuldige, onderbouwde werkwijze.

Verbeterd op basis van praktijkervaring

De tweede druk van het praktijkboek is verbeterd dankzij waardevolle feedback uit het werkveld. De teksten zijn verduidelijkt, praktijkvoorbeelden zijn aangescherpt en er is meer aandacht voor herkenning van situaties tijdens de opname. Hierdoor is het praktijkboek nóg beter bruikbaar in de dagelijkse praktijk én tijdens opleidingen of zelfstudie.

Ideaal voor gebruik in opleiding en praktijk

Het Praktijkboek Energieprestatie gebouwen, tweede druk, is geschikt voor zowel beginnende als ervaren energieadviseurs. Dankzij de heldere uitleg en concrete voorbeelden vormt het een laagdrempelige en betrouwbare bron van kennis, ook voor opleiders en cursisten.

Het ISSO-praktijkboek is met een licentie beschikbaar via BouwZo.nl

ISSO-publicatie 121: Brandwerende details woningbouw

De ISSO-publicatie 121 ‘Brandwerende details woningbouw’ is beschikbaar. Deze uitgave, eerder bekend als het Kleintje Brandwerende details woningbouw, biedt praktische informatie voor het correct detailleren van brandwerende scheidingen in de woningbouw. De publicatie sluit aan op de actuele wet- en regelgeving, waaronder het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl).

Aandacht voor aansluiting en uitvoering

De publicatie bevat uitleg bij veelvoorkomende bouwkundige aansluitingen. Per aansluiting wordt aangegeven welke aandachtspunten van belang zijn om aan de gestelde eisen voor brandwerendheid te voldoen. Daarbij wordt gebruikgemaakt van de ISSOReferentiedetails, waarin de onderdelen die bijdragen aan het voorkomen van branddoorslag en brandoverslag (wbdbo) rood zijn gemarkeerd.

Actuele normen en praktische handvatten

ISSO-publicatie 121 bevat de belangrijkste wijzigingen in normen en richtlijnen van de afgelopen vijf jaar. Ook onderwerpen zoals rookdoorgang, brandgedrag van materialen en veelvoorkomende fouten komen aan bod. De publicatie bevat daarnaast een reeks referentiedetails voor verschillende bouwkundige situaties.

Voor wie is deze publicatie bedoeld?

De publicatie is relevant voor bouwkundigen, kwaliteitsborgers en uitvoerende professionals. Zij gebruiken de informatie als referentie bij het beoordelen of realiseren van brandwerende aansluitingen. De inhoud ondersteunt bij het maken van onderbouwde keuzes tijdens ontwerp en uitvoering.

ISSO-publicatie 121 is met een licentie beschikbaar via BouwZo.nl

ISSO-rapport 111135: Circulair Installeren

Het ISSO-rapport over circulair installeren is beschikbaar op BouwZo. ISSO-rapport 111135 heeft tot doel om circulaire installatietechnieken beter toepasbaar te maken in praktijk, beleid en onderwijs. De kennis biedt professionals, beleidsmakers en opleiders duidelijkheid over wat circulair installeren inhoudt, en wat ervoor nodig is om dit structureel en opschaalbaar te maken.

Rol van installaties in de circulaire economie

De transitie naar een circulaire economie vraagt om een fundamentele verandering in de manier waarop installaties worden ontworpen, gerealiseerd, beheerd en ontmanteld. Installaties voor verwarmen, koelen, ventileren, verlichting en sanitair hebben een flinke impact op het gebruik van grondstoffen en energie in gebouwen. De installatiesector speelt, in het streven naar meer circulariteit, dus een grote een rol. Veel installatiesystemen hebben invloed op de milieuprestatie en herbruikbaarheid van gebouwen.

Structureel en

opschaalbaar

maken

In dit rapport beschrijft ISSO wat circulair installeren inhoudt en wat ervoor nodig is om dit structureel en opschaalbaar te maken in de praktijk, maar dus ook in beleid en binnen het onderwijs. Die kennis is belangrijk omdat veel professionals in de praktijk, van ontwerp tot uitvoering en beheer, nog niet voldoende zijn toegerust op circulair installeren. Voor deze nieuwe werkwijzen ontbreken vaak gedeelde kennis, vaardigheden en leeruitkomsten. De benodigde kwalificaties zijn nog niet expliciet benoemd, maar worden zichtbaar zodra projecten daadwerkelijk circulair worden aanbesteed en uitgevoerd. Dan ontstaan vragen over detaillering, materiaalkeuze, onderhoud, documentatie en samenwerking.

Brug tussen innovatie en implementatie

Met dit rapport krijgen professionals, beleidsmakers en opleiders meer duidelijkheid over wat circulair installeren inhoudt. Daarmee vormt het rapport een brug tussen innovatie en implementatie. Zo geeft het rapport inzicht in relevante ontwikkelingen rond circulariteit voor de technische installatiebranche. Ook biedt het een overzicht van toepasbare circulaire principes en definities. Verder verschaft het inzicht in methodes om circulariteit te meten en te borgen in ontwerp, uitvoering en beheer. Maar ook worden de verantwoordelijkheden, samenwerkingsvormen en garanties bij circulair werken verduidelijkt.

Structurele kennisbasis

Uiteindelijk wil ISSO met de inhoud van het rapport bijdragen aan een structurele kennisbasis voor circulaire installatietechniek. Het rapport biedt richtinggevende aanbevelingen voor beleid, kennisontwikkeling en onderwijs. Door een verdere professionalisering van de sector kan zij circulariteit verankeren, als integraal onderdeel van vakmanschap binnen de technische installatiebranche.

Vervolgtraject

De sector staat aan het begin van een noodzakelijke en onvermijdelijke transitie. Dit rapport biedt richting, maar een verdere uitwerking is cruciaal om circulariteit van ambitie naar praktijk te brengen. Een vervolgtraject, met nadruk op casuïstiek, validatie, marktbetrokkenheid en digitale ondersteuning is daarom wenselijk.

Het ISSO-rapport is gratis met een profiel beschikbaar via BouwZo.nl

Kennis over ventilatie in woningen direct toepasbaar in de praktijk

Professionals die werken aan ventilatie in woningen en woongebouwen vinden praktische ondersteuning in het ISSO-kleintje Ventilatie. Deze kennis helpt bij het maken van onderbouwde keuzes in alle fasen van het installatieproces van ventilatiesystemen: van ontwerp en uitvoering tot beheer en onderhoud. Het geeft richtlijnen voor het goed ontwerpen, uitvoeren en beheren van ventilatiesystemen in woningen en woongebouwen.

Ventilatie en binnenklimaat

Ventilatie speelt een grote rol in de kwaliteit van het binnenklimaat in woningen. Alleen met gecontroleerde afvoer van vervuilde binnenlucht en toevoer van verse buitenlucht blijven woonruimten gezond. Ook verontreinigingen van buiten, zoals verkeer en industrie, hebben invloed op de binnenlucht. Via filtering is die invloed te beperken. Het vernieuwde ISSO-kleintje Ventilatie vertaalt deze basisprincipes naar concrete, toepasbare kennis voor de praktijk. Daarbij is ook aandacht voor veelvoorkomende problemen zoals tochtklachten, installatiegeluid en onvoldoende luchtverversing.

Toenemend belang van bewuste ventilatie

Door betere isolatie en luchtdichtheid is het belang van bewuste ventilatie toegenomen. Het kleintje laat zien hoe doelgerichte bouwkundige en installatietechnische voorzieningen bijdragen aan een gezond binnenklimaat, als het systeem zorgvuldig wordt ontworpen, geïnstalleerd en onderhouden. Ook de samenhang tussen ontwerp, uitvoering en beheer krijgt aandacht.

Balans tussen luchtkwaliteit en energiegebruik

Een goed binnenklimaat vraagt om balans tussen luchtkwaliteit, comfort en energiegebruik. Het ISSOkleintje Ventilatie biedt handvatten om hierin weloverwogen keuzes te maken. Daarbij worden ook situaties behandeld waarin verontreinigde buitenlucht extra maatregelen vraagt.

Voor alle fasen en alle professionals

De kennis behandelt alle fasen van het realisatieproces. Daarmee is het een waardevolle bron van kennis voor installateurs, adviseurs, woningcorporaties, onderhoudsbedrijven, bouwkundigen en het technisch beroepsonderwijs.

Het ISSO-kleintje is met een licentie beschikbaar via BouwZo.nl

Nog geen toegang? Vraag dan een gratis proeflicentie aan via klantenservice@bouwzo.nl en ontvang vijf dagen vrijblijvend toegang tot BouwZo.

ISSO-kleintje Meetmethoden

Elektrotechniek

ISSO-kleintje Meetmethoden Elektrotechniek ondersteunt monteurs en inspecteurs bij het uitvoeren van metingen aan elektrische installaties en arbeidsmiddelen. De inhoud sluit aan op NEN 1010 en NEN 3140 en biedt praktische ondersteuning bij metingen in zowel nieuwbouw als bestaande bouw.

Het ISSO-kleintje geeft inzicht in de manier waarop meetwerk binnen het kader van NEN 1010 en NEN 3140 plaatsvindt. De uitgave beantwoordt veelvoorkomende praktijkvragen en fungeert als betrouwbaar hulpmiddel op de werkvloer én als naslagwerk.

GACS

Nieuw in deze editie is de aandacht voor metingen in het kader van Gebouwautomatiseringsen Controlesystemen (GACS).

Het ISSO-kleintje beschrijft welke elektrotechnische metingen nodig zijn om GACS-systemen correct te controleren en beoordelen, waaronder metingen aan voedingscircuits, beveiligingen, signaalstromen en componenten van het automatiseringssysteem.

Metingen

Daarnaast behandelt de publicatie stap voor stap alle onderdelen die bij metingen komen kijken. Denk hierbij aan eisen aan meetapparatuur, basiskennis elektriciteitsleer, en veiligheidsactiviteiten voorafgaand aan de metingen. Hierdoor kunnen professionals metingen goed voorbereid en verantwoord uitvoeren. Elke meetmethode in het kleintje volgt een vaste structuur. Het doel van de meting, het toegepaste meetprincipe, de benodigde meetinstrumenten en hulpmiddelen komen systematisch aan bod. Normwaarden en tabellen bieden ondersteuning bij de beoordeling van meetresultaten, wat zorgt voor een consistente uitvoering van metingen in uiteenlopende praktijksituaties.

Het ISSO-kleintje behandelt meetmethoden voor opleverings- en inspectiemetingen van nieuwe installaties (volgens NEN 1010), inspecties van bestaande installaties (volgens NEN 3140) en metingen aan elektrische arbeidsmiddelen. Door deze brede scope is de vernieuwde uitgave een praktisch naslagwerk voor dagelijks gebruik.

Het ISSO-Kleintje Meetmethoden Elektrotechniek is met een licentie beschikbaar via BouwZo.nl.

Skills Intelligence Model in ISSO-rapport 111012 verbindt technologische innovatie met vaardigheidsontwikkeling

Onderwijsinstellingen, bedrijven en beleidsmakers staan voor de uitdaging om opleidingen en bijscholing tijdig af te stemmen op technologische innovaties. Het Skills Intelligence Model biedt hiervoor een systematische en onderbouwde aanpak. Met dit model maakt ISSO inzichtelijk welke vaardigheden nodig zijn om innovaties succesvol toe te passen en hoe deze kunnen worden vertaald naar concrete, toetsbare leeruitkomsten. De methodiek is uitgewerkt in het ISSO-rapport 111012 Skills Intelligence Model.

Anticiperen op veranderende leerbehoeften

Technologische ontwikkelingen volgen elkaar in hoog tempo op. Onderwijsinstellingen en bedrijven staan daardoor voor de opgave om tijdig te anticiperen op nieuwe vaardigheidsbehoeften. Het Skills Intelligence Model biedt een gestructureerde aanpak door innovaties al in een vroeg stadium te analyseren. Zo worden leerbehoeften herkend voordat tekorten ontstaan.

Drie stappen naar toekomstbestendige opleidingen

Het model werkt volgens een driedelige systematiek. In de eerste stap brengt een Innovatie Analyse in kaart welke technologieën opkomen en welke vaardigheden daarbij horen. Vervolgens laat de Skills Mapping zien welke beroepen veranderen en hoe taken en verantwoordelijkheden verschuiven.

In de derde stap vertaalt het model deze inzichten naar Units of Learning Outcomes (ULO’s): concrete, toetsbare leeruitkomsten die de basis vormen voor modulaire opleidingsprogramma’s.

Aansluiting op Europese kaders

Het Skills Intelligence Model sluit aan op Europese kaders zoals het Europees Kwalificatieraamwerk (EQF), de CEDEFOP-richtlijnen en de ESCOdatabase. Hierdoor kunnen leeruitkomsten internationaal worden vergeleken en direct worden gekoppeld aan arbeidsmarktbehoeften. Professionals krijgen hiermee de mogelijkheid hun competenties zichtbaar te maken, ook wanneer deze buiten het formele onderwijs zijn verworven.

Ondersteuning voor onderwijs, bedrijfsleven en beleid

Het model ondersteunt professionals in onderwijs, bedrijfsleven en beleid bij het actualiseren van onderwijsprogramma’s, het ontwikkelen van relevante vaardigheden en het signaleren van regionale behoeften. Onderwijsinstellingen gebruiken het model om opleidingen tijdig af te stemmen op innovatierichtingen. Bedrijven en HR-professionals krijgen inzicht in de competenties die innovatie stimuleren. Beleidsmakers benutten de uitkomsten om projecten te initiëren en maatregelen te ontwikkelen. Door te anticiperen in plaats van achteraf te reageren op verandering, draagt het ISSO-rapport bij aan het verkleinen van de kloof tussen onderwijs en arbeidsmarkt.

ISSO-rapport 111012 Skills Intelligence Model is gratis beschikbaar via BouwZo.nl. Daarvoor hoef je alleen in te loggen met je BouwZo profiel. Deze maak je gratis aan.

ISSO-kleintje versterkt ontwerp en uitvoering van lucht/water-warmtepompen

De toepassing van lucht/water-warmtepompen in woningen vraagt om scherpe keuzes. Nieuwe regelgeving, netcongestie, veranderende eisen aan comfort en geluid, en strengere regels rond koudemiddelen maken het ontwerp en de uitvoering complexer dan voorheen. Met het ISSO-kleintje Lucht/water-warmtepompen in woningen krijgt de professional een actueel en praktische houvast voor het integraal ontwerpen, realiseren en beheren van deze systemen.

Het ISSO-kleintje

Lucht/water-warmtepompen in woningen heeft ISSO-publicatie 98

Lucht/water-warmtepompen in woningen als basis. Het vertaalt de uitgebreide kennis uit deze publicatie naar direct toepasbare praktische informatie. Het kleintje behandelt

individuele, elektrische lucht/water-warmtepompen voor nieuwbouw en bestaande woningen, inclusief toepassingen voor verwarming, actieve koeling en warmtapwater.

Aansluiting op actuele wet- en regelgeving

De herziening van het ISSO-kleintje sluit aan op recente ontwikkelingen in wet- en regelgeving en normering. Zo viert ISSO onder meer aanpassingen door naar aanleiding van de Omgevingswet, het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl), de Wet milieubeheer en de NTA 8800. Ook besteedt de het kleintje expliciet aandacht aan het elektrisch aansluitvermogen van warmtepompen in relatie tot netcongestie.

Daarnaast heeft dit kleintje aandacht voor actuele ontwikkelingen rondom koudemiddelen. Door de herziene F-gassenverordening moeten ontwerpers rekening houden met strengere eisen aan het gebruik van koudemiddelen met een hoge GWP-waarde.

Van initiatief tot beheer

Het kleintje ondersteunt professionals in alle fasen van het proces: van initiatief en programma van eisen (PvE) tot ontwerp, engineering, realisatie, gebruik en ontmanteling.

Zo krijgen ook onderwerpen als warmteverliesberekening, dimensionering van afgiftesystemen, warmtapwaterbereiding, buffervaten, regeling en geluid de nodige aandacht. Daarnaast de kennis tot op zekere hoogte in op bouwfysische randvoorwaarden, zoals isolatie en luchtdichtheid. Deze voorwaarden zijn essentieel voor een goed functionerend en efficiënt warmtepompsysteem. Onjuiste dimensionering of onvoldoende aandacht voor de gebouwschil kan leiden tot comfortklachten en een hoger energiegebruik.

Praktisch toepasbaar op de bouwplaats

Deze uitgave heeft een praktische insteek. De kennis is direct toe te passen bij het ontwerp of op de bouwlocatie en bevat daarom veel schema’s, afbeeldingen, tabellen en grafieken. Daarnaast bevat het checklists voor oplevering en onderhoud, zodat ook in de gebruiksfase prestaties en veiligheid geborgd blijven.

Kortom, met deze actualisatie heeft de professional actuele kennis voor het verantwoord toepassen van lucht/water-warmtepompen in woningen.

Het ISSO-Kleintje lucht/ water-warmtepompen in woningen is met een licentie beschikbaar via BouwZo.nl.

Kennis over bodemwarmtepompen in de woningbouw in ISSO-kleintje

Een goed werkende, grondgebonden warmtepomp begint niet bij de warmtepomp zelf, maar bij doordachte keuzes in het ontwerp, de bron en het afgiftesysteem. Met het ISSO-kleintje Grondgebonden warmtepompinstallaties in woningen biedt ISSO professionals een compacte leidraad om die keuzes te onderbouwen. Deze kennis helpt installateurs en ontwerpers om verwarmingsinstallaties met een bodemwarmtepomp te realiseren en beheren.

Met de groeiende toepassing van grondgebonden warmtepompen in de woningbouw neemt de behoefte aan eenduidige, actuele en praktijkgerichte kennis toe. In het ISSO-kleintje Grondgebonden warmtepompinstallaties in woningen staan veelgebruikte systeem- en installatieconcepten met een warmtepomp centraal. Deze worden al in de programmafase van een project uitgewerkt. Met de kennis kunnen professionals de wensen van de opdrachtgever naar technisch en economisch haalbare oplossingen vertalen.

Van programmafase tot ontmanteling

Het Kleintje volgt de volledige projectcyclus, van initiatief en ontwerp tot realisatie, gebruik en ontmanteling. Daarbij ligt de nadruk op de juiste dimensionering van de opwekking met een elektrisch aangedreven warmtepomp en de verticale bodemwarmtewisselaar(s). Ook de afstemming tussen bron, opwekking en afgiftesysteem komt uitgebreid aan bod, net als energiegebruik, rendement (COP/SCOP) en comfort.

Per projectfase beschrijft het ISSO-kleintje de relevante wettelijke eisen, kwaliteitseisen en praktische ontwerpkeuzes. Ook worden onderwerpen als drukverlies, inregelen, buffervaten, regelstrategieën en passieve koeling concreet uitgewerkt. Daarnaast behandelt de kennis de koudemiddelkeuze bij warmtepompen. Hiermee biedt het kleintje niet alleen technische handvatten, maar ook ondersteuning bij certificering en kwaliteitsborging.

Klaar voor ontwerp en uitvoering

Dankzij de schema’s, tabellen, grafieken en voorbeeldberekeningen kunnen gebruikers dit kleintje inzetten bij het maken van ontwerpkeuzes en het onderbouwen van technische uitgangspunten. Zo is er ondersteuning bij het opstellen van een programma van eisen (PvE), het dimensioneren van de warmtepomp en bron, het bepalen van vermogens en de boilerinhoud en het ontwerpen van afgifte- en distributiesystemen. Ook handelingen na de ingebruikname komen aan bod. Denk daarbij aan monitoring, onderhoud en het oplossen van prestatie- of comfortvragen.

Onderdeel van een compleet kennisaanbod

Het ISSO-kleintje is gebaseerd op en verwijst naar onder meer ISSO-publicatie 72 Ontwerpen van bodemgebonden water/water-warmtepompen en ISSO-publicatie 73 Ontwerp en realisatie van gesloten bodemenergiesystemen.

Het Kleintje is met een licentie beschikbaar via BouwZo.nl.

risico’s hotspots bij vloerverwarming in kaart

De professional heeft met dit rapport de juiste kennis om te bepalen wanneer en onder welke voorwaarden waterleidingen veilig in of onder een vloer kunnen worden toegepast. Het rapport vormt de inhoudelijke onderbouwing van de ISSO-rapport 110971 ’Checklist Hotspots in waterleidingen’, die al eerder verscheen.

In gebouwen met vloerverwarming kan de temperatuur in de vloer zover oplopen, zo kunnen waterleidingen ongewenst opwarmen. Dit kan leiden tot overschrijding van de grenswaarde voor drinkwater. De vraag of waterleidingen in of onder vloeren met vloerverwarming mogen worden aangebracht, speelt daarom steeds vaker een rol bij het ontwerpen en de uitvoering ervan.

Inzicht in temperatuuropbouw van vloeren

In opdracht van ISSO onderzocht Van Wolferen Research hoe de temperatuur zich ontwikkelt in verschillende typen betonnen vloeren met vloerverwarming. Daarbij keken de onderzoekers naar veelvoorkomende vloeropbouwen, met en zonder verlaagd plafond. Ook rekenden ze verschillende gebruikssituaties door zoals variaties in verwarmingswatertemperatuur, ruimtetemperatuur en isolatie. Met behulp van een rekenmethode bepaalden de experts op welke plekken in de vloer de temperatuur onder de grens van 25°C blijft en waar niet. De resultaten laten zien dat met name ruimtetemperatuur, verwarmingstemperatuur en de aanwezigheid van isolatie bepalend zijn voor de toepasbaarheid van waterleidingen.

Beperkingen en aandachtspunten

In het onderzoek komt onder meer naar voren dat bij hogere ruimtetemperaturen de mogelijkheden om waterleidingen in of onder de vloer toe te passen sterk afnemen. Ook blijkt dat een verlaagd plafond onder de vloer de temperatuur aan de onderzijde kan verhogen, wat de plaatsing van waterleidingen verder beperkt. Goede isolatie direct onder de vloerverwarming kan bijdragen aan een lagere temperatuur in de vloer.

Het rapport laat zien dat vloerverwarming en waterleidingen niet in alle gevallen goed te combineren zijn en dat ontwerpers hier nadrukkelijk rekening mee moeten houden.

De resultaten van het onderzoek zijn verwerkt in het eerder verschenen ISSO-rapport 110971 ’Checklist Hotspots in waterleidingen’.

Het ISSO-rapport 110971 ‘Bepalingswijze hotspots bij vloerverwarming’ is, na inloggen, gratis beschikbaar via BouwZo.nl. Het rapport is alleen online beschikbaar.

Nieuw

ISSO-kennis over biobased bouwen

De bouwwereld is er steeds meer van overtuigd dat we vaker biobased materialen moeten toepassen. Tegelijkertijd ontstaat een toenemende belangstelling voor en behoefte aan kennis over het toepassen van biobased materialen. In opdracht van Building Balance publiceert ISSO een rapport en bouwdetails. Deze kennis is geschikt voor ontwerpers en uitvoerders in de bouw.

Building Balance is een non-profit organisatie met als doel het sneller laten groeien van het gebruik van biogrondstoffen. De organisatie ontwikkelde eerder al verschillende bouwdetails, naast het verzamelen van kennis over biobased bouwen. De bouwdetails zijn speciaal ontwikkeld voor houtskeletbouw en andere holle houten constructie-elementen die worden gevuld met biobased vezelisolatie. Deze set bouwdetails biedt praktische en technisch onderbouwde voorbeelden van gevel-, vloer- en dakconstructies, met bijbehorende aansluitdetails. Sinds kort zijn deze details als ISSO-referentiedetails beschikbaar via het platform BouwZo.

Veel gefragmenteerde kennis

Om het voor de bouwwereld nog overzichtelijker te maken, vroeg Building Balance aan ISSO om de uitgebreide kennis te bundelen en gemakkelijk toegankelijk te maken voor de specialisten. “Er is in binnen- en buitenland veel kennis beschikbaar, maar deze is vaak erg gefragmenteerd. Daardoor is het voor de vakmensen lastig om deze op een heldere en overzichtelijke wijze te raadplegen,” vertelt Noortje Alders, senior technisch specialist bij ISSO.

Gericht op ontwerpers en praktijk

“In overleg met Building Balance brachten we de kennis bij elkaar. In het ISSO-rapport 111138 Biobased bouwen in ontwerp en praktijk beschrijven we de huidige situatie op het gebied van ontwerptechniek. In het rapport starten we met de achtergronden over biobased bouwen. Onder meer de definities en de relevante wet- en regelgeving komen aan bod.

Vervolgens gaan we uitgebreid in op de verschillende biobased materialen en hun eigenschappen. In grote lijnen zijn dit drie groepen op basis van toepassing van de materialen: isolatie, afwerking (bijvoorbeeld beplating) en constructie.”

Diverse ontwerpstadia

In het rapport behandelt ISSO de ontwerptechniek en -principes, uitgesplitst naar de verschillende ontwerpstadia. Ook komen constructieopbouw, detaillering en ontwerpvereisten voor bouwfysica aan bod. “Belangrijke onderwerpen zijn de eisen die worden gesteld aan vocht, geluid en brandveiligheid. In de praktijk zijn dit vaak de discussiepunten als ontwerpers en bouwers met biobased materialen aan de slag gaan.

Wij willen duidelijkheid scheppen en aangeven dat je daar soms op een andere manier naar moet kijken dan bij traditionele bouwmaterialen,” aldus Alders. Tot slot bevat dit rapport praktijkvoorbeelden en informatie over innovaties en trends. In de bijlage vindt de ontwerper nog referentiedetails en tekeningen.

Uitvoeringstechnische aspecten

Ook behandelt ISSO in het rapport de uitvoeringstechnische aspecten. “Denk bijvoorbeeld aan de manieren om vocht, schimmels en mechanische schade te voorkomen, maar ook aan het juist realiseren van aansluitdetails. Verder besteden we aandacht aan hergebruik en circulariteit. Een deel van de biobased materialen kunnen we direct in nieuwe projecten hergebruiken, maar de meeste producten kunnen na gebruik weer aan de natuur worden teruggegeven. Mits ze op de juiste manier zijn verwerkt,” vertelt Alders.

Uitvoeringstechnische aspecten

Het rapport gaat in op de constructieopbouw. Daarbij komen zaken als prefabricage en logistieke processen, montage, bouwmethoden en bevestigingstechnieken, maar ook onderhoud en eventueel vervanging aan bod. Ook de uitvoeringstechniek voor industrieel bouwen komt aan de orde.

Het ISSO-rapport 111138 is gratis online beschikbaar via BouwZo na inloggen. Het rapport is ook, tegen betaling, op papier verkrijgbaar. De ISSO-referentiedetails zijn met een licentie te raadplegen op BouwZo.nl.

Stappenplan voor ontwerp van warmtepompsystemen in utiliteit

ISSO-publicatie 81: Warmtepompinstallaties voor utiliteitsgebouwen staat boordevol kennis voor adviseurs en installateurs die warmtepompsystemen ontwerpen voor utiliteitsgebouwen. De publicatie leidt professionals stap voor stap door de programma- en ontwerpfase.

Negentien jaar na de eerste uitgave heeft ISSO de publicatie grondig geactualiseerd. De eerdere editie van publicatie 81 richtte zich sterk op warmtepompen in combinatie met warmte-koudeopslag (WKO). In 2014 ontwikkelde ISSO daar een specifieke leidraad voor: ISSO-publicatie 39 (ge-update in 2017). Dat, en de ontwikkeling van bijvoorbeeld natuurlijke koudemiddelen en de toenemende complexiteit van klimaatsystemen met warmtepompen in de utiliteit, maakte een herziening van ISSO-publicatie 81 noodzakelijk.

Integraal systeemontwerp

De ISSO-publicatie richt zich nadrukkelijker op configuraties met lucht/water-warmtepopen, zowel bij nieuwbouw als renovatie. Projectcoördinator Jos de Leeuw bij ISSO: “Dit praktische document biedt een overzichtelijk stappenplan met een overzicht van alle aandachtspunten bij iedere stap. Zo komt de professional tot een integraal systeemontwerp dat voldoet aan alle eisen, wensen, regels en duurzaamheidscriteria. Diverse bijlagen bieden hulp bij berekeningen en beschrijven projectvoorbeelden, richtlijnen en achtergronden.”

Van ontwerp tot monitoring

De publicatie begeleidt professionals bij de keuze voor een bepaald concept. De energetische onderbouwing staat hierin centraal. In de ontwerpfase gaat het om het ontwerp van het gekozen concept. Zo beschrijft ISSO-publicatie 81 onder meer de configuratie van de opwekkingsinstallatie en het bepalen van de vermogensbehoefte. Ook de hydraulische inpassing en het dimensioneren van de warmtebron komen aan bod. Tot slot behandelt de publicatie aandachtspunten bij beheer en monitoring.

Aandachtspunten natuurlijke koudemiddelen

Natuurlijke koudemiddelen krijgen veel aandacht in de publicatie. De Leeuw: “De opkomst van warmtepompen met natuurlijke koudemiddelen, zoals propaan en isobutaan, brengt nieuwe aandachtspunten met zich mee. In utiliteitsgebouwen staan deze warmtepompen vaak in een technische ruimte of op het dak, samen met andere installaties. Dat vraagt om zorgvuldige keuzes voor bijvoorbeeld de locatie, ventilatie en veiligheidsmaatregelen. Het is essentieel om die aspecten al in een vroeg stadium van het ontwerp mee te nemen, wanneer de indeling van het gebouw nog beïnvloedbaar is.”

Netcongestie

De publicatie behandelt ook de interactie van de warmtepomp met achterliggende installaties zoals klimaatplafonds, luchtbehandelingskasten en warmtebatterijen. Door deze onderdelen integraal te beschouwen, kunnen ontwerpers een installatie realiseren die betrouwbaar en efficiënt functioneert. Andere aandachtspunten die aan de orde komen zijn het behalen van de maximale capaciteit bij lage buitentemperaturen en het energetisch afstemmen van meerdere warmtepompen. “Zijdelings laten we ook zien hoe je met netcongestie omgaat.

Zo kunnen buffervaten voorkomen dat de warmtepomp te veel starts maakt en zijn er mogelijkheden om vraag en aanbod van stroom slim af te stemmen. Eén van de beschreven projectvoorbeelden gaat hier ook op in: een kantoorgebouw in Lelystad waar maar een beperkte elektrische aansluiting mogelijk was. Met een creatief ontwerp van de installatie is dat toch gelukt.”

ISSO-publicatie 81 is met een licentie beschikbaar op BouwZo.nl.

Jouw kennis, maakt het verschil.

Deel het via BouwZo

Kennisleveranciers die je voorgingen:

Jouw kennis maakt impact.

Of het nu gaat om richtlijnen, producten, technische innovaties of praktijkervaringen, andere bouwprofessionals hebben er direct iets aan.

Op BouwZo deel je kennis met een brede doelgroep in de bouwsector. Veilig, professioneel en in de juiste context. Met ruim 12.000 gebruikers is BouwZo hét platform voor verspreiding van gevalideerde kennis.

Samen bouwen we aan een toekomstbestendige en slimmere sector.

Bekijk de mogelijkheden op: www.BouwZo.nl

Nieuws van onze partners

We werken samen met verschillende partners zoals kennisleveranciers als ISSO en InstallQ etc. Door een centrale plek te bieden voor alle betrouwbare kennis heeft de professional alle bouwkennis die nodig is in de dagelijkse praktijk. Deze kennis kan weer beschikbaar worden gemaakt in relevante software, en daarvoor werken we samen met softwareleveranciers. Opleiders kunnen de kennis gebruiken in hun opleidingen. Zo kan iedereen bouwen op BouwZo.

Lees meer over deze samenwerkingen op over.bouwzo.nl

In deze rubriek lees je meer nieuws van onze partners (BouwZo is niet verantwoordelijk voor onjuiste informatie).

Lees meer over deze samenwerkingen op over.bouwzo.nl

Ventilatie bij renovatie: een goed advies voor minder warmteverlies

In de huidige markt ligt de nadruk bij renovatie vaak op het isoleren van woningen. Dat bespaart energie en voorkomt verspilling ervan. Helemaal waar, maar daar hoort wel een kritische kanttekening bij: intensief isoleren kan een bedreiging vormen voor de luchtkwaliteit. Toch wordt ventileren vaak als sluitpost benaderd in projecten. Marnix van der Meulen van Wasco legt uit waarom je er goed aan doet om juist als eerste over ventilatie na te denken.

Slim ontworpen ventilatiesystemen met wtw verminderen de warmtevraag. Een mooie kans om je klanten warmtepomp-klaar te maken:

 Optimaliseer de schil (isoleren)

 Optimaliseer het afgiftesysteem (lagetemperatuurverwarming/ltv)

 Kies de optimale energie-opwekker (meestal warmtepomp)

Gevaren van isoleren zonder ventileren Vergelijk het isoleren van een woning met het aantrekken van een winterjas. Wanneer de jas niet voldoende lucht doorlaat, werkt dit verstikkend. Je houdt de kou wel buiten, maar het lichaam raakt langzaam oververhit en wordt klam, onfris. Dit gebeurt min of meer ook bij een woning met onvoldoende ventilatie. Zo liggen warmteverlies, schimmel en vocht al snel op de loer. Wees daarom eerst de adviseur, voordat je door de bril van een monteur kijkt.

Energiebesparing door warmteterugwinning (wtw)

Een ventilatiebox vervangen door een wtw-unit kan het warmteverlies met ongeveer 90% terugdringen. Waar een ventilatiebox bij een buitentemperatuur van 6 graden ongeveer 675 watt per uur aan warmte verliest, is dat bij een wtw-systeem slechts zo’n 70 watt. Hierdoor werkt de warmtepomp of gasketel minder hard. Een directe bijdrage aan de energie-efficiëntie van de woning en aan extra comfort.

Subsidies en beleid

Sinds 1 januari 2026 geeft ook de overheid gehoor aan het belang door een de ISDE-subsidie beschikbaar te stellen voor deze energiebesparende ventilatiesystemen:

 Vraaggestuurd systeem C: mechanische afvoer met CO2- en vochtsensoren.

 Systeem D: balansventilatie met warmteterug winning (wtw).

Een mooi aanknopingspunt voor installateurs als je bij de klant op bezoek bent. Subsidie op ventilatie moet wel altijd aan isolatiemaatregelen gekoppeld zijn.

Wat als de renovatie lastig wordt?

Juist bij renovatie kan verduurzaming een puzzel zijn. Zorg dat je niet zelf blijft puzzelen. Ga om de tafel met een specialist bij Wasco. Een fout herstellen bij ventilatie is vaak een kostbare klus.

Marnix van der Meulen

“Door

BouwZo

kunnen professionals vertrouwen

op de

juiste

informatie”Tiffany (Algemeen Directeur van InstallQ) over de samenwerking met BouwZo.

Als algemeen directeur van InstallQ is Tiffany verantwoordelijk voor het ontwikkelen en beheren van beoordelingsrichtlijnen (BRL’s) en erkenningsregelingen binnen de installatiesector. Binnen het energieprestatiestelsel werkt InstallQ nauw samen met verschillende partijen, waarbij BouwZo een belangrijke rol vervult in het toegankelijk maken van de officiële documenten voor de markt.

“Wij maken de kaders, BouwZo ontsluit ze”

“InstallQ is een onafhankelijke kwaliteitsborgingsstichting met drie kernactiviteiten: certificeren, erkennen en accrediteren,” legt Tiffany uit. “Als schemabeheerder ontwikkelen en beheren wij de beoordelingsrichtlijnen.”

Zo kan het ministerie InstallQ opdracht geven om een schema uit te werken, bijvoorbeeld binnen de energieprestatie. “Onze BRL 9500 vormt daarin de basis. Vanuit die BRL ontstaan weer andere documenten, zoals opnameprotocollen. In dat hele stelsel heeft iedere partij een eigen verantwoordelijkheid.”

Waar InstallQ zorgt voor de inhoudelijke kaders, zorgt BouwZo ervoor dat de definitieve documenten centraal en gestructureerd beschikbaar zijn. “Wij maken de inhoud, BouwZo zorgt dat professionals er op een logische en toegankelijke manier mee kunnen werken.”

Heldere afspraken over publicatie

De keuze om definitieve beoordelingsrichtlijnen via BouwZo te publiceren is bewust gemaakt. “Alleen de door de Raad voor Accreditatie geaccepteerde versies worden daar geplaatst. Conceptversies blijven uitsluitend bij ons ter inzage.” Volgens Tiffany is die werkwijze essentieel. “In kwaliteitsborging moet duidelijk zijn welke versie geldt.

Door één vaste publicatieplek aan te houden voor de definitieve documenten, voorkom je verwarring in de markt.”

Voor gebruikers schept dat helderheid. “Wie de actuele, geldige BRL zoekt, weet dat die via BouwZo beschikbaar is.”

Meer dan alleen beschikbaar stellen

Binnen het energieprestatiestelsel komen verschillende documenten samen: beoordelingsrichtlijnen, opnameprotocollen en aanvullende kennisdocumenten.

‘Het is belangrijk dat professionals niet alleen toegang hebben tot documenten, maar ook overzicht houden, zegt Tiffany.’

“BouwZo brengt structuur aan. Dat helpt bij de vindbaarheid en zorgt ervoor dat documenten in samenhang worden aangeboden. Dat ondersteunt professionals in hun dagelijkse praktijk.”

Bundeling van krachten

InstallQ beschikt zelf over een besloten platform voor erkende installateurs, met duizenden aangesloten partijen.

“Maar BouwZo is breder toegankelijk. Dat maakt het logisch om daar de officiële, definitieve documenten onder te brengen. De markt weet dan precies waar ze moet zijn.”

De samenwerking verloopt volgens Tiffany prettig. “We hebben periodiek overleg om verwachtingen goed af te stemmen. Natuurlijk spelen processen rondom accreditatie een rol, maar in de afstemming vinden we elkaar goed.”

Ze ziet ook ruimte om de samenwerking verder te versterken. “We kunnen elkaar communicatief nog beter aanvullen. Als er nieuwe ontwikkelingen zijn, kunnen we samen duidelijk maken wat er verandert en waar mensen terechtkunnen. Dat helpt de sector vooruit.”

Een gedeelde verantwoordelijkheid

Voor Tiffany is de samenwerking meer dan praktisch. “Wij ontwikkelen en beheren de inhoud. BouwZo zorgt ervoor dat die inhoud op een professionele en gestructureerde manier beschikbaar komt voor de markt.”

En juist in een stelsel dat continu in beweging is, is die rol volgens haar van grote waarde. “Als inhoud en ontsluiting goed op elkaar aansluiten, ontstaat er duidelijkheid.’’

‘En duidelijkheid is de basis voor kwaliteit.’

“Daarom is deze samenwerking zo belangrijk,” besluit ze. “Samen zorgen we ervoor dat professionals kunnen vertrouwen op wat ze gebruiken en dat maakt het verschil in de praktijk.”

Tiffany Super Algemeen Directeur

Heb je ook kennis die interessant is voor op BouwZo? Neem dan contact met ons op via marketing@bouwzo.nl. We bespreken graag de mogelijkheden!

Bekijk de regelingen van InstallQ op BouwZo.nl

Versnelde opleiding tot EP-W/B-adviseur met baangarantie: een duurzame

oplossing voor de energietransitie

Kader Academy introduceert een innovatief opleidingstraject dat een oplossing biedt voor het groeiende tekort aan energieprestatieadviseurs (EP-W/B-adviseurs). Dit traject onderscheidt zich door een unieke combinatie van een versnelde opleiding én directe baangarantie bij een werkgever binnen de sector, zonder gebruik te maken van dure detachering. Het resultaat: een win-winsituatie voor zowel deelnemers als werkgevers.

De opleiding is speciaal ontwikkeld voor mensen die zich snel willen omscholen tot vakbekwaam EP-W/Badviseur. Deelnemers volgen alle noodzakelijke vooropleidingen via zelfstudie online, gevolgd door een intensieve vierdaagse opleiding. Naast het theoretische onderdeel bieden zij praktijkervaring door direct onder de vleugels van een potentiële werkgever aan de slag te gaan. Hierdoor ontstaat een optimale leeromgeving waarin theorie en praktijk samenkomen.

Klaar voor de arbeidsmarkt

Wat deze aanpak krachtig maakt, is dat kandidaten al vanaf het eerste moment intensief samenwerken met een werkgever die actief betrokken is bij hun ontwikkeling. Dit geeft hen niet alleen zekerheid over hun toekomst, maar ook de mogelijkheid om hun vaardigheden direct in de praktijk te brengen. Deelnemers worden zo klaargestoomd om vol vertrouwen de arbeidsmarkt te betreden.

Aantrekkelijk voor werkgevers

Voor werkgevers biedt dit traject een efficiënte en kostenbewuste manier om snel gekwalificeerde EP-adviseurs aan te trekken. In plaats van langdurige en dure detachering, betalen zij een eenmalige fee bij succes.

Dit maakt het voor bedrijven aantrekkelijk om te investeren in nieuw talent zonder de gebruikelijke financiële risico’s. Bovendien draagt het bij aan een structurele oplossing voor het tekort aan ge kwalificeerd personeel in de energietransitie.

Oplossing voor tekort

Kader Academy werkt nauw samen met een netwerk van gerenommeerde partners binnen de energieadviesbranche. Zij stellen hun vacatures beschikbaar en bieden kandidaten de mogelijkheid om te solliciteren bij een werkgever die het beste bij hen past. Na een succesvolle match start het versnelde opleidingstraject, inclusief vier examenmomenten, zodat deelnemers snel en effectief vakbekwaam worden.

Dit initiatief van Kader Academy is een concrete stap om het tekort aan EP adviseurs op te lossen. Het biedt een solide basis voor een duurzame toekomst als energieprestatieadviseur, waarbij theorie, praktijk en zekerheid hand in hand gaan.

Wil je meer weten, kijk dan eens op www.kader-academy.nl of neem contact op via opleiding@kader.nl

BENGopleiding zet samen met Intern Inspect volgende stap in praktijkgericht opleiden

De BENGopleiding is in samenwerking met Intern Inspect uitgebreid met inhoudelijke controle van oefendossiers. Dit zorgt ervoor dat cursisten juist in die fase de begeleiding krijgen die ze nodig hebben. Veel cursisten merken namelijk dat het echte leerproces pas begint wanneer zij zelfstandig een pand opnemen. De theorie is in de les duidelijk, maar in de praktijk blijkt het toepassen van de NTA 8800 en het correct opbouwen van een dossier vaak lastiger dan gedacht. Dit komt naar voren bij het invoeren van geometrie, het onderbouwen van constructies of het verwerken van installaties.

Naast de online lesdagen, praktijkdag en digitale leeromgeving nemen cursisten vóór hun examen één of meerdere oefenpanden op. Deze dossiers worden beoordeeld door de specialisten van I-Inspect. Daarbij wordt onder andere gekeken naar de juiste toepassing van opnameprotocollen, een logische en consistente invoer in de software, correcte onderbouwing van constructie- en installatiekeuzes en de volledigheid van het bewijsdossier volgens BRL9500.

Aan de slag met feedback

De cursist ontvangt een duidelijke terugkoppeling met concrete verbeterpunten. Het gaat daarbij niet alleen om wat aangepast moet worden, maar ook waarom. Wanneer bepaalde onderdelen nog niet voldoende worden beheerst, volgt gerichte individuele begeleiding. Zo wordt duidelijk waar de denkstap ontbreekt of waar de onderbouwing niet sluitend is.

Klaar voor de praktijk

Door deze werkwijze maken deelnemers al tijdens de opleiding kennis met de manier van werken die binnen gecertificeerde bedrijven wordt verwacht. Ze leren niet alleen een energielabel opstellen, maar ook hoe een dossier controleerbaar en herleidbaar moet zijn. De combinatie van opleiding en dossiercontrole verkleint de stap naar het examen én naar de praktijk.

Inschrijven kan via www.bengopleiding.nl. Hier vind je ook meer informatie over de verschillende opleidingen. Meer informatie over het werk van Intern Inspect vind je op www.I-Inspect.nl

De vergeten factor in de energietransitie: een gezond binnenklimaat

De energietransitie is in volle gang. Maar terwijl we druk bezig zijn met besparen en verduurzamen, komt een ander probleem steeds nadrukkelijker naar voren: vocht en schimmel in huis. In de opleidingen en cursussen van Onze Joost is daarom niet alleen aandacht voor energieprestatie, maar ook voor een gezond binnenklimaat.

Uit recent onderzoek blijkt dat ongeveer één op de vijf Nederlandse huishoudens last heeft van vocht of schimmel in de woning. De afgelopen jaren steeg dat aandeel zelfs. De oorzaken zijn divers. Het Nederlandse klimaat speelt een rol, maar ook bouwkundige factoren, lekkages en vooral gebrekkige ventilatie.

Vochtig binnenklimaat

Wanneer we woningen beter isoleren en luchtdichter maken - een logische stap bij verduurzaming - kan vocht minder gemakkelijk ontsnappen. Zonder goede ventilatie ontstaat dan al snel een vochtig binnenklimaat waarin schimmel gedijt. Dat is niet alleen een comfortprobleem. Schimmel kan leiden tot gezondheidsklachten zoals allergieën en luchtwegproblemen, en tast bovendien materialen in de woning aan.

Gezond binnenklimaat essentieel

De actualiteit laat zien dat dit onderwerp steeds serieuzer wordt genomen. Zo wordt ventilatie vanaf 2026 expliciet onderdeel van de subsidie voor energiebesparende maatregelen. Daarmee erkent de overheid dat een energiezuinige woning niet automatisch een gezonde woning is. Daarvoor is namelijk ook een goed binnenklimaat essentieel.

Nieuw soort kennisvraag

Voor professionals in de gebouwde omgeving ligt hier een belangrijke opgave. Wie woningen verduurzaamt of energielabels opstelt, moet verder kijken dan alleen isolatiewaarden en installaties. Het begrijpen van ventilatie, vochtbalans en bouwkundige details wordt steeds belangrijker. Juist op het snijvlak van duurzaamheid en bouwkunde ontstaat de kennisvraag van de komende jaren.

Energiezuinig én gezond

Onze Joost ziet dit dagelijks terug in de praktijk. In opleidingen en cursussen rond energielabels, bouwkundige inspecties en verduurzaming staat daarom niet alleen energieprestatie centraal, maar ook de kwaliteit van het binnenklimaat. Want een woning kan pas écht toekomstbestendig zijn als zij zowel energiezuinig als gezond is.

De energietransitie draait uiteindelijk niet alleen om kilowatturen, maar om mensen die prettig wonen. En soms begint dat met iets eenvoudigs: frisse lucht.

Verdieping over dit onderwerp kan je vinden in onder andere de cursus Vocht, Schimmel en Koudebruggen.

Ga hiervoor naar www.onzejoost.nl/ cursussen/vocht-schimmel-enkoudebruggen/.

Post-hbo Opleiding Integraal

Projectmanager Bouw en Techniek laat disciplines beter samenspelen

De bouw- en installatiesector staan samen voor stevige uitdagingen. Verduurzaming, digitalisering, strengere regelgeving en schaarste aan mensen en middelen maken projecten complexer dan ooit. In de praktijk gaat het zelden mis op één discipline. De frictie ontstaat juist op de raakvlakken tussen bouw en techniek.

Om de kloof tussen beide vakgebieden te verkleinen, ontwikkelden TVVL en KPE Groep samen de post-hbo-opleiding Integraal Projectmanager Bouw en Techniek (IPBT). De opleiding richt zich op professionals die in integrale projecten als verbinder het verschil willen maken. TVVL brengt haar netwerk en sectorbrede kennis in; KPE Groep vertaalt dit naar een didactisch sterk programma.

Van consensus naar competentie

In de sector bestaat brede overeenstemming over het feit dat integraal samenwerken noodzakelijk is. Maar waar ontwikkel je de vaardigheden om dat daadwerkelijk te doen? Bestaande opleidingen focussen vaak op klassiek projectmanagement of op slechts één discipline. IPBT is juist ontworpen voor het managen van projecten waarin bouw en techniek continu samenkomen.

Ontwikkeld met het werkveld

De opleiding is gebaseerd op input van professionals uit de praktijk. Projecten worden meer integraal, terwijl traditionele scheidslijnen wel blijven bestaan. Tegelijk volgen ontwikkelingen elkaar snel op: BIM, commissioning, duurzame installaties, warmtepompen, WKO en AI. Dit alles vraagt om projectmanagers die overzicht houden én verbinding creëren. De integraal projectmanager werkt als de ‘dirigent van een orkest’, die ervoor zorgt dat alle disciplines in samenhang en harmonie presteren. Hij of zij dient niet als vervanger van de vakspecialist, maar organiseert de samenwerking tussen disciplines op zo’n manier dat deze elkaar versterken.

Hard én soft skills

IPBT is modulair opgebouwd rond de beheersfactoren GOTIK (geld, organisatie, tijd, informatie en kwaliteit) en koppelt deze aan actuele wet- en regelgeving. De opleiding combineert sturing op planning, budget en risico met aandacht voor leiderschap, communicatie en gedrag. Thema’s als eigenaarschap, empathisch communiceren en de beweging van ‘ik–jij’ naar ‘wij’ zijn expliciet onderdeel van het programma.

Leren in en van de praktijk

De didactische opzet bestaat uit een mix van online leren, bijeenkomsten en praktijkopdrachten in de eigen werkomgeving. De focus ligt op toepassen, analyseren en evalueren. Modules zijn afzonderlijk te volgen met certificaat of te stapelen tot een volwaardige post-hbo-opleiding.

IPBT is bedoeld voor hbo-professionals met relevante werkervaring die zelfstandiger en meer integraal willen sturen op complexe projecten. Het resultaat: projectmanagers die het volledige speelveld overzien en bouw en techniek duurzaam met elkaar verbinden.

Meer weten? Scan de QR-code.

REMO Techniek gebruikt de kennis op BouwZo voor beter vakmanschap

REMO Techniek gaat de kennis van BouwZo gebruiken in hun opleidingsaanbod. De Twentse bedrijfsvakschool uit Rijssen verzorgt praktijkgerichte technische opleidingen voor vier vakgebieden: mechatronica, metaal, elektrotechniek en installatietechniek. Met circa 120 aangesloten bedrijven en een Kampus met werkplaatsen van 6.000 m2 richt REMO zich op zowel startende studenten als ervaren professionals die zich willen bijscholen of omscholen.

Het gebruik van de kennis van BouwZo markeert een volgende stap in het versterken van de verbinding tussen praktijkgericht opleiden en actuele vakkennis. Met de wettelijke eis dat monteurs het Vakmanschap CO-certificaat moeten halen, ontstond voor REMO de aanleiding om opleidingspartner van BouwZo te worden. Daarmee krijgt REMO toegang tot een breed aanbod aan kennis, die inzetbaar is binnen opleidingen en maatwerktrajecten. Opleidingscoördinator Sophie Loek zag direct een bredere mogelijkheid. “Die CO-certificering gaf ons de kans om verder te kijken dan enkel binnen onze eigen school. Het gebruik van de kennis op BouwZo past precies bij onze visie: praktische vaardigheden combineren met theoretische kennis.”

Maatwerk en flexibiliteit in leren

REMO richt zich nadrukkelijk op maatwerk. In plaats van vaste leertrajecten werkt zij met flexibele leerpaden, waarin studenten en vakmensen onderdelen kunnen volgen die aansluiten op hun actuele kennisbehoefte. Sophie:

“De kennis van BouwZo helpt ons om gerichter op te leiden en sneller in te spelen op veranderingen binnen het vakgebied. De inzet van BouwZo. nl ondersteunt deze werkwijze. Door relevante onderdelen uit kennisproducten te integreren in het onderwijs, ontstaat een directe koppeling tussen beschikbare kennis en praktische toepassing. Dit biedt bedrijven de mogelijkheid om hun medewerkers gericht te ontwikkelen op specifieke onderdelen van het vak.”

Wisselwerking tussen praktijk en kennisaanbod

REMO fungeert volgens Sophie als schakel tussen onderwijs en bedrijfsleven en brengt praktijkervaringen terug naar BouwZo. “Signalen uit het werkveld kunnen wij delen met BouwZo waarmee we bijdragen aan de verdere ontwikkeling en actualisatie van kennisdocumenten. Deze wisselwerking ondersteunt een continue afstemming tussen theorie en praktijk.

Daarmee kan BouwZo haar voordeel doen voor een kennisbasis die niet alleen aansluit op bestaande richtlijnen, maar ook inspeelt op ontwikkelingen binnen de sector”, vertelt ze.

Beschikbaarheid

Meer informatie over de opleidingen van REMO Techniek is beschikbaar via www.remo-techniek.nl.

Ook als opleider gebruik maken van de kennis op BouwZo? Neem dan contact met ons op via klantenservice@bouwzo.nl of scan de QR-code