Het drukkers jaarboek 1908 (The Printer’s Yearbook, 1908)

iz xi î/ t- îs

•f î t ï îî

« s iS fe ó s s g

‘ ?-■ƒ*■'.-

⠌ fe - ^ S S

/x ÿ

EXLI BRIS C.REEDIJK

HET DRUKKERS JAARBOEK VOOR 1908

T hi sdi gi t a l v er s i onof He t dr uk k e r sj aar boe k1 9 0 8 wa spr epa r edby i Book Bi ndi ngi n2019

Ver s i on1. 0 Ha r dc ov er , 1908, 273pp. +a ppr ox .48pp. a ds . ; i l l us t r a t i ons . Bet ween1906a nd1911f oury ea r book sa boutpr i nt i ngwer e publ i s hed. T hi si st het hi r dv ol ume . T hebook swer ei nt endedt os t i mul a t eabr oa dera ndmor e l ogi c a l i nt er pr et a t i onoft hea r tofpr i nt i ng. I nc l udes a s t oni s hi nge x a mpl esofdec or a t i v epr i nt i nga ndt y pef a c es . T e x t sdedi c a t edt ot heAmer i c a na ndE ur opea npr i nt i ng pr a c t i c esa nda r t ! I fy ou nda nyOCRer r or s , pl ea s er ea c husa t s @i book bi ndi ng. c om Mor ebook sa boutbookhi s t or y , booka r t s , a ndbook bi ndi ng onourwebs i t e: ht t ps : / / www. i book bi ndi ng. c om/ pdf book bi ndi ngc ol l ec t i on/ ht t ps : / / www. pa t r eon. c om/ i book bi ndi ng

HET DR UK KE RS JAARBOEK VOOR 1908 y -\

IMMER STREV END

D E R D E JA AR GA NG UIT GE GE VE N ME T MED EWE RKIN G VA N VE RS CH EID EN E VAKK UND IGEN DO OR I PEN BUU R & V AN S ELD AM TE AM ST ER DA M IN NOV EMB ER MCMVIII

4>

EEN WOORD VOORAF oen William Morris, wiens naam in bijna elk hoofd­ stuk van het Drukkers Jaarboek voorkomt, in 1891 de Kelmscott press oprichtte, w as de drukkunst in een staat van grenzenloos verval. Schoonheid was nagenoeg geheel vreemd geworden aan ons vak, en zelfs de z oogenaamd „mooie ’ boeken, de groot 4° prachtwer­ ken vertoonden èn in keuze van materiaal en letter, èn in compositie, èn dikwijls ook in technische uitvoering, zooveel zorgeloosheid, naast zooveel op valsch effect berekende pracht, dat het ons thans onbegrijpelijk toeschijnt dat deze boeken ooit met bewondering werden gadegeslagen. Sinds dien tijd is veel veranderd en hoewel juist toen en door de geheele 19e eeuw heen veel werd gebazeld over de schoon­ heid en verhevenheid der boekdrukkunst, is toch eerst na 1891 het bewustzijn gekomen, dat de boekdrukker inderdaad een vak beoefent dat kunst kan voortbrengen, en werd hier en daar doelbew ust gestreefd naar het maken van schoonheid. Hierdoor is de boekdrukkerij als bedrijf op een hooger niveau gekomen, en niet ten onrechte. Wa nt hoe nuttig en onmisbaar een industrie ook moge zijn, indien zij geen schoonheid kan voortbrengen zal zij altijd b enede n de bedrijven staan die dit wel kunnen, en de boekdrukkunst, „the art preservative of all arts , zooals men haar in Amerika noemt, vereenigt in zich de onmisbaarheid, en de nuttigheid en de geschiktheid tot het voortbrengen van schoonheid. Geen industrie vindt zoo veelzijdige toepassing, want zij draagt de wijsheid onder de menschen, zij verspr eidt de kunst van het woord, zij is de steun van handel en nijverl

DE BOEK DRU KKUN ST EEN KUNST NIJVER HEIDS VAK DOOR

I

ad de groote weder-o pbloei van het kunst ambacht wel volledig kunnen zijn zonder dat ook op ’t gebied van de boekkunst nieuwe inzichten w aar­ diger resultaten kwam leveren? Ik geloof het niet. «Ma Zelfs is het merkwaardig te moeten constateer en dat, historisch, zoowel m Engeland als in deze landen die groote verjonging van het ambacht zich voor t eers t in een pa ar uitin­ gen op boekdrukgebie d openbaard e. Men denke aan William Mo rris’bestre vingen omstreeks 1891 en al wat na zijn e poche-makend .beginnen werd bereikt. Men gedenke het eerste optreden in Ams terda m van h et toen gelijk gezinde drietal Dysselhof, Lion Cache t en Nieu wenh uys met hun in hout gesneden diploma’s voor de Vereem ging van den Boekhandel. Dat was een gebeuren ! Menigeen die t zich toen niet begrijpen kon hoe een artist, een kunstenaar, zoo’n hoog wezen, zich kon vernede ren tot zoo iets eenvoudigs, zoo iets banaal s als een le tterdruk, en .. .. men ve rwonderde zich hoe zo o’n man van hooge aspirat ies zijn tijd en liefde kon geven aan ’t zelf, zegge ze lf, in hout uitsnij­ den van die gewone lettertjes. ’t Le ek jongens-spelerij. ’t L eek belachelijk, en er w aren er — en er zijn er zelfs heden nog — die meewarig hun schoude rs ophaalden over zooveel naïv iteit ,. .. . om van erger niet te spre ­ ken. Kunst, de hooge, groote kunst werd immers slechts met penseel en verven beoefend, en ’t zich zetten tot wat die drie wilden was immers van den artist een handwe rksman maken. Ho e vernederend voor de kunst, hoe vernederend voor de langlokkige kunsten aars. 2

Maar de gesch ieden is heeft de niet-b egrij pend en geleer d en sede rt zijn de hoofd en verh elde rd en de inzicht en veran derd en is er een groote herleving van het kuns tamb acht gegroeid , die zeker min of meer van het optr ede n van die drie mannen het gevolg was . Er was dan ook sin ds d ien in H olla nd b ijna geen kunstnij vere van eemg tale nt die zich ook met zijn kracht en aan de boe k­ kunst bep roef de, zoo dat er w erkelijk v an een herleving van ook dit amb ach ts-v ak gesp roke n kan word en. Er zijn te veel goed e namen m d eze te noemen dan dat het noodig zijn zou ze hier wee r m herin nering te brengen. Gen oeg zij het echte r er op te wijze n dat de aard van het werk dat deze kun stam bach ters maakt en, en hun ideaal zich g aande weg uitgroei de en verv ormd e. W ar en Dy sse lho f en de zijnen begonn en zelf de moeilijke techn iek van hou tsni jde n te be oefe nen en hadd en ze hun drukken zelf gema akt, en, als prec ioza, in slech ts zeer gering aanta l, als kos tbar e ets- pre nte n ge pro duc eerd , de na hen kom enden konde n deze nog zeer ürz/e-Zcuns/achtige wijze van werke n niet meer volgen. Om oeco nom isch e zoo wel a ls om a esth etisc he redene n. W an t die enke le mooie drukk en vold eden , door hun gering getal, niet aan het d oel. H et w aren w elku nst- dru kke n, maarzij konden n iet met dez elfd e oogen gezien word en als een eenig kunst- schild erij, zoo dat er n aar wijde r bas is voor dit soort werk moes t worde n gezoc ht. De lithogra phie boo d zich ’t ee rst als zeer geëige nde reproducti e-me thode aan om grooter oplaag te kunnen be reiken w aar­ van ieder exemp laar die eigene vingerdru k van den artist zou 3

eigen willen , inzich t, idea al. En als zood anig , en naar de mate de intel lectu eele en aes the tisc he „B ild ung ” v an een druk ker is, zal zijn werk w el degeli jk als een uiting van onze hed end aag sehe gebr uiks -kun st moet en be sch ouwd wor den , en hij zelf als een k unst enaa r, zij h et da n ook een n iet zoo abs olu ut o nmid delij k kun sten aar als een schil der. Maa r ook een archi tect is slec hts midd elijk de uitv oerd er van zijn conc epti es. En zoo is het ook met de me este me ube l­ make rs, zelfs bij nog zeer veel vakk en en am bac hte n, waa r de „leide r” onmogelijk altijd zelf de o ntw erp er en uitv oerd er tege lijk kan zijn. In vroeger ee uwe n kon d at, moe st dat , maar de in onze tijd en zoo vera nde rde social e om stan digh ede n he bb en ook in dez e, dus ook in d e kuns t, de dingen zoo grondi g omm ege kee rd. H et eenhn genw erk vo ldoe t niet meer aan onze ge me en sc ha ps ­ zin en in h et boek druk kersv ak moet de mach ine wel h elp en om aan wa t de tijd eisch t te voldo en. A l staa t daaro m me t zijn werk en als werkma n de bo ekd ruk ker van hed en op een ander socia al en am ba ch tss tan dp un t dan zijn coll ega’s uit den oude n tijd, onze tijd en al w at er in de laa tst e twint ig jaren op ’t gebi ed der kun ste n aan ’t om -wo rde n is, stem pel t hem, naar gelang van zijn pers oon lijk heid tot een min of m eer verdi enste lijk werke lijk kun stni jver heid sma n. AMSTERDAM

8

TH. MOLKENBOER

AMER IKAA NSCH E BOEKKUN ST

* i

n mijn ops tel over ame rika ansc h zetw erk in het vorige Dru kke rs-j aarb oek n oem de ik te rloo ps het w erk v an eenig e drukk ers en uitg evers , in ve rban d met de oplev ing der druk 足 kun st in de Ve ree mg de Sta ten , daarbi j tev ens in uitzic ht stell end e, dit werk m een aan am enk aan sch e boe kku nst gewi jde besp reki ng uitvoeri ger te beh and ele n. Da nk zij de w el足 will ende tegem oetkom ing van eenige uitge vers en boe kdr ukk ers ben 誰k in de ge legen heid, zij he t ook slec hts sch etsm atig , eeni gszins een bee ld te geven van den huld igen sta nd der boe kku nst in A mer ika. Ee n geheel uitge werk te stu die over een zoo uitge 足 breid en veelo mvat tend ond erw erp, zou allich t meer m ateria al verei schen, dan eenige tijd schn ft-ar tike len en wa t mij van gind s gew erd. De relaties van onze boe kha nde laa rs stre kke n zich blijkb aar niet uit tot amer ikaan sche uitg ever s, in elk geval zijn hier slec hts enkele hunner uitgaven te koo p, en dan n og me est al dezu lken die om ande re dan bibliof ilische red ene n, ko op ers vinde n. Ong etwi jfeld zal dit geringe aan bod in eve nre dig hei d zijn aan de, door onb eken dhe id, geringe vraag en we llic ht zijn hierbij ook hand els-m oeili jkhe den in h et spe l, maar t oc h z ou h et voor velen een verh eugen is zijn, indien wij hi er me er uit Am eri ka te zien kregen. Alv ore ns het werk de r tege nwo ordi ge dru kke rs te be sp rek en , zullen wij korte hjks den toe sta nd naga an waa rin de bo ek ku nst verk eerde voor de opk oms t der bew egin g die er naar str eef de mee rder e sch oon heid in d e typogr afie te bere iken . H et werk der vroege re ame rika ansc he typo graf en w as , eve nals dat van de eur ope esc he vakl iede n uit dien tijd, van een vrijui tgaa nde natuu rlijke krach t, die nog van de tege nwo ord ig zoo zeld zaam voor kom end e eer lijkh eid van ge est get uigt, d en vakm an 10

uit die dagen eigen. He t geringe aa ntal le tterty pen h ield hen oo k op het goede spoor, zoo als deze wed er go ed m ove reenste mming waren met het bepe rkte karakte r hunne r uitgave n, hoofdz akelijk van histori schen en theo logis chen aard . Ga and ew eg echter kwamen er meer lette rgieter s die, door o nderlmge n naijver ge dre­ ven, telk ens zoog enaam d nieuw e type n in d en hand el brach ten, maar die daar med e ind erd aad de typografie tot een tot nog t oe ongeke nd peil ded en dalen . To ch vallen uit dien tijd no g eenige goed e lett ers en uitgav en te verme lden. W ij wijzen op het, door Bruce Ro ger s later met succ es opnie uw gebruikte Brim mer type van de R ive rsid e P re ss , h et be st te karak tense eren als een tuss che nty pe tus sch en de nog wat schriel e mediaeval en de gevul­ der roma ansch. V erd er de rome in van H ob art & Robb ins , wa ar­ van jammer genoe g de matrijzen jaren gelede n door brand vernield wer den , slec hts eenig gietsel hiervan bevin dt zich in het bezit der Uni vers ity Pr es s. Va n de uitgaven noem ik de stan daa rd-e diti es van ber oem de auteu rs, zooals de octavos van Mot ley door Ha rp er en die van P res sco tt doo r Lippi ncot t en de duo dec imo ’s van ameri kaan sche schrijve rs doo rTi ckn or en Field, alsoo k het eer ste formaa t (l óm o) waarin omstree ks 18 54 de Libr ary o f Br iti sh Po ets was ui tgegeven door Little Brown & Co. Ze lfs de huize n die vroege r om hun intelligente werkkra cht vooraan ston den , w iste n bij d e uitbre iding van d e ameri kaansc he litteratuur zich aan de nieu we eische n niet aan te pas sen door werk, dat van ruimere typ ografi sche opvattin g getuigd e. Wer ken van histo risch en, theo logi sche n of besp iege lend filosofischen aard, alsook romans en de editie s der klass ieke dichte rs ver­ schene n in tamelijk goed e formate n, maar toch wist men de typografi sche uitvoering ni et in overeen stemmi ng te bre ngen me t

I

FO RG O TTEN N ju ttin g cape the ruined temple stands, And Dea th has strewn upon the tawny ground Heroes of bronze and marble Goddesses Whose fame the soli“ tary herb enshrouds. Only a t times a herds­ man, where he leads His buffaloes to drink and from his conch Sends forth an ancient tun e o’er the wide main Lifts his blac k form against the boundless sky. Ea rth , to t he ancient Gods a mother kind, Ea ch spring makes bloom all vainly eloquent A new a canthus round the capital. But man, for dreams ancestral caring naught, Hears without shudder in the silent nights The s ea that mourns in tears her Sirens lost.

Afb. 1. José Maria de Heredia, The Trophi es

if

AC RO SS T H E YE AR S H E old re m em be ra bl e

â–

ma ide ns of t ha t day ? Som e, like t he b ird s, afa r ha ve t ak en w ing ; So me sle ep bel ow , bu t me mo rie s oft th ey bri ng F ai nt as re m em be re d odo urs of t he h ay. Ah, ye t on ce m or e ac ros s th e sh ad ow y ye ar s Sh e m ee ts me in th e glo am ing ! Do wn th e l an e W e he ar t he dr op pin g of th e pa stu re ba rs ; It i s th e tr ys tin g ho ur, an d kin dly sta rs Blo om in th e t wi lig ht tre es ... O Lo ve ! O Te ars ! O Yo ut h th at w a s— th at wil l no t com e ag ain ! Llo yd Mifflin.

Afb . 2. Latter-d ay Lo ve Son nets

d ay : an d A da m an d his wife hid themselves from the pres enc e o f th e Lo rd G od am ong st th e tre es o f th e g ar ' den . A nd th e Lo rd Go d calle d unt o Ad am , an d said un to him, Wh er e ar t tho u ?A nd he said, I he ard thy voice in th e ga rd en , an d I was afr aid , b ecause I was nak ed; an d I h id myse lf. A nd he said, W ho tol d th ee t ha t th ou wa st na ke d ? H as t th ou eaten of the tree, whe reo f I co m' ma nded th ee th at th ou sho ulde st no t ea t ? A nd th e ma n said, T he wo man wh om tho u gav est t o b e w ith me, she gave me of the tree , an d I d id eat. A nd the Lo rd God said unto th e wo man, W ha t is th is t ha t th ou ha st do ne ? A nd the woma n said. Th e ser pen t beguile d me, an d I did eat. A nd the Lo rd God said unt o the serp ent, B ecause tho u h ast don e thi s, tho u ar t c urs ed above all cattle , and above eve ry be ast o f the fie ld; u pon th y belly shal t tho u go, an d du st sha lt th ou e at all th e da ys of th y life: A nd I will p ut en mit y betw een the e a nd th e wom an, an d b e' Afb. 6. In the Daw n of t he W orld

^ïje Jfourteentï) Chapter. C/n zse . In uu H iel ) ij *to lâ Homu Ttzg Thll <raileâ tHe b l a e ^ f g ^ e v , a n â o f t/> eg lee o f tHe I c /c c d n e e r j' a t tf ie iv c c m n in g b a ff li n g o f tHe K in g (SD DbÇsv. lo o â lc .

H E N Lon g Ji m sa id th e sh oo ti ng o f th e c a n ­ no n w o u ld al ar m th e w h o le to w n h e to ld b u t th e tr u th . It d id m o re t h a n t h a t h o w e v e r, fo r it w a rn e d Ki ng T o m m y an d M r. Po od le t h a t it w a s th e la ke a n d n o t th e ca st le to w h ic h th ei r c o m p a n y m u st r id e, th u s sa vi ng th e m m u ch v al u ab le tim e. W h a t a c la tt e r th e h o rs es d id m ak e ga llo pi ng th ro u g h th e to w n ; o u t o f o ne s tr e e t a n d in to a n ­ o th e r th e y w e n t, all th e w h il e w il li ng ly st ra in in g in e v e ry m us cl e to a tt ai n t h e u tm o st s p e ed o f w h ic h th e y w e r e c a­ pa bl e, se em in gl y r ea liz in g th e g re a t a n x ie ty o f th e ir r id er s. Ki ng T o m m y ro d e a t th e h e a d o f th e co lu m n, h is s w o rd i n h is f ist, h is he ad th ro w n ba ck an d hi s h a ir b lo w in g in th e

Afb. 19. Bradley, Peter Poodle

Eine gute Annonce

RU DO LF M OSSE

Rttboll

Im geschäftlichen

Wettbew erb

Dié M ac ht

Stiller-Stiefel

des gedruckten Wortes

Still er’j Sch uh Warenh aus yg —*Ber li n sw

Continental Pneumatic

Rudolf

Continental

e leven in een tijd, waarin men zijn groot e mannen eert. Ov er groote dad en wor den groote ar tikels g esch reve n, zij, die iets pra esteeren wor den geroe md en heb ben zij iets volbr acht, dat van blijv ende be teek eni s is en beh oore n zij reed s niet meer tot de leve nden , dan is er altijd nog een plaa ts te vinden , wa ar men hun een s tan dbe eld opric ht. Zo u men hed en we ten , wie de u itvind er der adver tenti e wa s, men zou hem zeer ze ker do or op richting van een of ander bronze n beel d eer en. W an t wa s oo k Co ste r de man, die de technie k vond, h ij is de man gew ees t, die dez e techn iek pas lucratief maakte en den hand el, na po st en later spoo rwe gen , den groots ten dien st bew ees . W e kunne n bijn a geen druk wer k ter hand n emen, of een of ande re reclam e zal er altijd op te vind en zijn. Ge en c ourant kan zond er adv erte ntie s be sta an , geen tijdsc hrift zond er aank ondi ­ gingen leven , boe ken w ord en door hunne u itgever s van adv er­ tentie s voor zien, zelfs op pap iers erv ette n en nog ander e heel nuttige papi eren prijk en adv erte ntie s. Zij begel eiden ons leven en zijn voor ons, zoo dra wij een ondern eming heb ben , die de public iteit raakt , ons dage lijks ch bro od. W at won der, dat ik het th ema d er moeit e wa ard acht de adver tenti e eens bij licht te bes cho uw en! Is toch juis t dit soort zets el door de mee ste mijner geach te coll ega’s op onbarm hartig e wijze verw aarlo osd. Va n d e ee rste aanko ndigin gen, die m 16 33 te Par ijs, m 16 52 te Lo nde n en in 16 80 te Ha mb urg v ersch enen t ot op den huidigen tijd, zal ik niet spre ken, daar de adve rtent ie qua zets el geen groote ontw ikke lings gesc hiede nis doorg emaa kt heeft . Da t bew ijst de tege nwoo rdige t oes tan d. Maa r wei wil ik pr obe eren 57

ters saamgebracht mogen wo rden. De zetters moeten langza­ merhand systematisch voor stijlgevoel opgeleid worden, want het oog van den lezer wordt door het lezen van verschillende lettersoorten afgestompt. Ornamenten worden weinig gebruikt

om de advertenties niet door weggenomen plaatsruimte slechter en duurder te maken, een leelijke rand kan een advertentie in zijn waarde ruĂŻneeren. He t zou daarom van groot voordeel zijn, wanneer de uitgever een verzameling van goed advertentiezetsel, zoowel voor het publiek als voor de zetterij, zou samenstellen; alle deelen zouden er veel profijt van kunnen trekken. 67

M iw w o ch , Dn nn arc txj x Sonnabend

Da me nDa me nDa me n__ l_)amcn-

od er od er , od er . od er

He rre n- Sc hir m e K»<iei»»-.a «it Furwaï......... 2.4° He rre n- Sc hir me G lo ri a m il F u n e r a l .......................... ^ . 2 ƒ Pr im a H al b ta id » «ait ie .Jen em C L * « » He rre n- Sc hir m e Funeral......................... 4.50 „ „S u rr at " Na da hr oc k m. »eid F u n er al z C l " » i oClur me stocktonnen. m.Doubi»-De«ci»iag 0.2 ƒ H er re n—

Spezialma rke: „Del phin “ Heine Seide, looo Tage schriftlic he Gara ntie gegen regulare» Verschluss in doa U g a « 1 * C l> a m e n -O C n ir m e C

■ 1

I *

Ka m ». Pa ra g p n -G ew el l m ir „R ei n e Se id e“ mi r fes ter sei de ne m T a f f e t - F u .t e .a l, N ar ur ri oe ka or ri m an t .................... m it P a ra g o n -G » « e ll „R ei n e Se id e“ m ir fes ter K a n t» , sei de ne m T a ff e t- F u tt e ra l ................................................................. R em e Se ide “ mi t fes ter Ka nt e. Pa rago ng» <r»l ) m it «eid ea» m F u tt er al , pr im a N at u r- und Fa nta si »s to ck -S or tim e« t . . „R ei n e Se id e“ m it fes ter Ka nt », P ar ag on n» n» ll m it »e id en »» T tf fe t- F u tt e ra l, pr im a N a tu r- und F a n ta n m o c k -S o rt im e » !. . .

ler ren -Sc hir me I • o D am en- öcn irm e T.ffet-

I

,

i Id

C I * r e n -Ö C lu r m e

z 0 .J 0 z O .^ O

0

ƒ -j

/ •J 0

Spezialmarke: „Fashionable“ Prima Ta fle t mit lester Kante , & Jahre schrïftl. Gara nti» gegen reguläre n V»r<cEJim i» d«n Lägern Ge «t »l l mi r T a f f » r - F o t t t e r a l, P ri m a

„

_

,

~ „P rim a T a ff e t“ , ele gan t»« C I * lJa me n-S cn irm e N at u r- S to c k to rr im e n t........................................... .......................... .. 14*7 ƒ »den en-S chi rme Natur-srock-sortimem.................................... 14*7 ƒ -.P rim a T a ff e t“ , ele ga nte « G es ie lt m it T a ff e t- F u tt e ra l, elc g . z _ Uamen-dC lurm e Au sst att un g in N a tu r- und F am as ie -S io çk en ........ .. ............... 1 0 . ^ 0 i< - p He rre n-S ch irm e

Farbige Reg ensc hirm e

Dam en- Scl nrm e "*esSde" Ch iae -B or dü r« mi t T a ft e t- F u n e a a l..........

q

r \ \_ J

Da me n-S chi rm e

m it Ch ine -B ord Hra .. H a lb s e id v » » T a ff c t”

F )a m C n -S c h ir m e

„H al bs ei de “ m it Ch in é- O or dü r» «a d S a ri a -S tr e if a « ................

6.2 Ç

Da me n-S chi rm e

,»H alb se id e! er T tf fe C ' C bi né -B or du w m it y« id o ax a Ru rte ml

*7 . Z

Da me n-S chi rm e Pa rag on -G es tel l m it seid ene m Fu tt er al la Au ss ta ttu ng ............................................

l/A Vff lAV Ï k \= = D E V ß .n .D M .

T| T, 1 1 .

( | ( ) V z V -z

Fad »n g e f ü g t . .

Damen-SchirmêTaff«,-T

Pa rag on -G es tel l m it seid ene m F ut te ra l V eg et al -F »r k„ R e g u l. W e rt .».c o j e » !

ALLSNK5E V ER KÄ /F HT Et Lf DCf WA RPb nAV VEf EVR OEVTfCME BEAMTE

j

I /I I XZ-Xo

n)

)l

depu n

SPORl L W N -T L N N IS H O CK EY GOLF CR ICK ET EUSSB ALL

polo Reitsport

AU TO- SPO RT ANGE L-SPO RT ALPIN ER-SPO RT WIN TER -SPO RT GE WE HR E EURJA G D U N D SPORT SP OR T-T RK OT AG EN U N D SPEZ IAL LAGE R EUR SPORT BEK LEID UNG UN SE RE MI T KÜ NST LER ISCH EN SPORTBILDERN R E W GESCHHlXK TE PREISLISTE SEN DEN WIRAJUE VERL ANGE N GRATE UND FRANKO BITTE. BEACHTEN SIE UNSERE COLECTIV AUSSTELLUNG IN DER H AUP THA E LE DER INT ER NA TIO NA LE N SPORT AUSS TELL UNG

KÏÏ2IBWÊ

DEHL iri

WALD EMAR ZACHRISSON DOOR

C. J. E. BOSMANS

aldem ar Za ch ris son , de „m ees terd ruk ker van Go the nb urg ” , moge in Ne der lan d geen on­ bek end e zijn, toch we et men omtre nt zijn pers oon nog zoo goe d als mets en zijn w erk geniet niet alom de bek end hei d en wa ard eermg waa rop het aans praa k mag maken . B elang stelli ng mag de r­ halve vero nde rste ld voor eemge bij zon der hed en uit het leven en speci mina van het werk van dez en ener gieke n Z w ee d, die, zijn vad erla nd tot eer, de inhe ems che dru kku nst hee ft we ten op te voeren tot den zeer hoog en trap , wa aro p zij tha ns sta at. Alv ore ns ik echter zoove r wa s, dat een begi n kon wo rde n gemaa kt met het schrijven van dit ops tel, m oes t menig b ezw aar overw onnen . Alle ree rstd ien den de toestem min g en med ewe rkin g van Za ch ns so n — ik zal hem maar zoo, ge mee nzaa m, n oem en — gevraa gd en v oorts de noodi ge gege vens verz ame ld te wo rde n. Hierbij mocht ik de ho oggewaa rde erd e mede wer king onder vin den van d en hee r J.T h. App elb oom , een Ned erl and er te Go the nb urg , die, hoew el musicu s, van huis uit met de typo grafi e be ke nd is. En die mede werki ng was noodig. Za ch ris so n toc h, die den naam hee ft zeer besc heid en te zijn en he t ook werk elijk is, ma akte bez waa r tegen een spec iaal ops tel over zijn per soo n en wer k. Ni et dan na veel moeit e moch t het geluk ken hem over te hale n zijn mede werk ing te v erlee nen. Hij d ee d d it ec hter sl ech ts g eleid doo r zijn sym path ie voor Ne de rla nd en de Ho lla nd er s, di en aa r hij vind t, zoov eel ove ree nste mm end s met de Z w ed en heb be n en in de overw eging , d at zijn stre ven en w erke n v oor j onge liede n een aan spo ring zou den kunn en zijn den zel fde n weg in te slaan . W ald em ar Za ch ris so n nu werd gebo ren den 2 5 st en Ap ril 18 61 in h et oud e dorp Ku ngsba cka in Zw ed en . Hi er bra cht hij ook 92

zijn jeugd door, totdat hij op elfjarigen leeftijd naar Gothenbur g verhuisde om aldaar het gymnasium te bezoeken. Ree ds op jongen leeftijd, toen hij nog leerde lezen, ontwaakte bij hem de belangstelling voor de boekdrukkunst en die belangstelling is met de jaren toegenomen. G een oogenblik heeft hij dan ook in twijfel verkeerd, welk beroep hij zou kiezen, noch heeft hem die keuze ooit b erouwd. Integendeel, h et omgekeerde is het geval. Zijn vader, die boekhandelaar was, en een tijdlang zelf het boekdrukkersbedrijf uitoefende, moedigde de liefhebberij van den knaap aan en kocht voor hem in Philadelphia een miniatuurdrukkerij, welke beston d uit een kleine modelpers en slechts eenige lettersoorten. Maar deze primitieve inrichting was voor den knaap een goede leerschool. Hij leerde zelfstandigheid ; want er was, naar hij zelf getuigt, gewoonlijk niemand wien hij kon vragen hoe dit of dat gedaan moest worden. Nog denkt Zac hnss on wel eens, niet zond er humor, terug aan de prachtige smoutjes toen door hem geknutseld. In ’t bijzonder herinnert hij zich nog zeer goed een aandeelbe wijs in ultramarijn gedrukt. Dat was nu alles wel heel aardig, maar zijn wetenschappelijke opleiding mocht intussch en geen schade lijden. H et gold toch in den kortst mogelijken tijd zooveel wetenschap op te doen als maar mogelijk was. Daar nu de knaap naar den zin van den vader op school niet spoedig genoeg vooruitkwam, liet deze hem thuis nog privaatlessen geven. Door aldus zijn opleiding te forceeren had de jonge Zach risson dan ook zijn studiën spoedig beëindigd. Zijn illusie was nu maar een groote buitenlandsche reis te maken met het doel op drukkerijen in andere landen kennis te vergaren. Nadat hij eerst nog een jaar als volontair in C. A.K ind vall’s boekdrukkerij te V arberg was werkzaam ge weest, zag hij 93

K a n to o r

eindelijk zijn lang gekoesterden wensch vervuld. Hij was toen nauwelijks 16 jaar. Allicht zal men denken, dat hij nog te weinig ervaring had om profijt van zoo ’n reis te trekken. Doc h de jonge Zach risso n dacht er niet zoo over. Zijn ambitie voor h et vak en vroeg ontwikkeld zelfvertrouwen hadd en hem genoegzaam voor­ bereid en vol hoop en verwachting ving hij zijn groote reis aan. Zo o kwam hij dan in den vreemde, ’t Ee rst ging hij naar Hambur g, waar hij als volontair een plaats vond bij de firma G. J. Her bst. Na een verblijf van een jaar in dez e stad vertrok hij naar Leipzig, waar hij een aan stelling als volontair kreeg bij de firma Breitkopf und Härt el. Niet lang bleef hij ook daar, want na een half jaar ging hij naar de voortreffelijke drukkerszaak van Otto Spame rs. Ditmaal echter als illustratied rukker, op loon. 94

Pri vĂŠ kanto or

Tijd ens zijn verblijf te Leipzig kreeg Zachri sson het reisstipendium van de Zw eed sch e Handelsk amer. Nu was zijn besluit genomen. Hij trok de stoute schoenen aan om een plaats te zoeken in de Keizerlijke Rijksdrukkerij te Berlijn. Na heel veel moeite mocht hem dit, dank ook de hulp van de Zwee dsche legatie aldaar, merkwaardig genoeg gelukken. Intusschen was hij wed er een korten tijd werkzaam geweest bij Gebr. Grunert. Hiermed e was echter zijn re islust en zucht met nieuwe toe­ standen kennis te maken nog niet bevredigd. Na driekwart jaar verblijf in d e nieuwe Keizers tad trok hij naar de oude, Ween en. Oo k daar gelukte h et hem, mede doo r hulp van de Zwe edsc he legatie, als leerling bij de K. K. Hof- en Staatsdrukkerij geplaatst te worden , een eer, die maar betrekkelijk weinigen te beurt valt. 95

hete n hade efter han d komm it till den upp fat tni nge n at t det öfverle fvat sig sjelf och num era förde en blo tt sken tillv aro: det kunde icke dö, derför at t det var kungligt, men de t kun de icke heller Iefva, emedan de t icke längre egde betin gelse ma derför. Det styrdes nume ra af et t lite t kotte ri med lika oins krän kt som obestridd mak t, et t kott eri, som icke hade nâgo nting emot at t med Kongl. Sam hälle t förena lysande namn i i n- och ut lan det , och ej he ller a tt upp tag a socialt betyd ande persone r inom den egna stade n, men som hyst e en verklig skräck vi d tan ken pâ at t öppna por tam e för de friska vindar, hvilka skulle ‘kunn at inblâsa ny tt lif i den förlamade organismen. Till och med de, REI NHO LD CALLMANDER som vede rfarit s ära n a tt inväljas, egde blo tt yt te rs t ringa intre sse för Sam häll et, och i re ­ geln voro samm anko mste ma sa fat ali gt bes ökt a, a tt sek rete ­ ra re n nödgades allt som ofta st anh alla om til lst ân d a tt la ta sasorn n ärv aran de ante ckna en oc h an na n frâ nv ara nd e, pa de t förhan dlinga me ma tte kun na öppn as och bes lut fa tta s. Kongl. Samhä llet var salu nda den tid ’en inga lun da den medelpun kt, som kund e och ville sami a de spri dda kr af te m a, lika litet som det erbjö d an na t stö d ât yng re fram ât st räf van de kra fter än det, som kunde ligga i utd ela nd et af pris för näg on täfling sskrift. I hvar je fall, äfven om Kongl . Sa mh äll et va rit än sa lifskraf tigt, kunde man icke vä nt a eller beg ära a tt det skulle er12

Pag ina uit de Jubil eums uitga ve bij het 25-j arig bes taa n der vereen iging Gn ista n (ver klei nd)

Tite l van de Bok tryck erika lend er voor 1905 en 1906

volksaard gemeen hebb en, kunnen veel van elkaar leeren. Ma ar dan moet men trachten elkander te begrijpen en niet mannen van initiatief afschrikken, zooals het te Haarle m is gegaan. Op typografisch gebied is t aan Nederla nd leering te trekken. Moge daarom de belangstelling voor den persoon en het werk van Zachr isson evenredig zijn aan de verdienste n die hij zich heeft verworven en aan de moeite die ik mij heb gegeven om een en ander onder de aandach t van den lezer te brengen. 's-GRAVEN HAGE

112

CORN. J. E. BOSMANS

DER BOE KKU NST IN ENGELAND

unnen wij Wil liam Mor ris in zeker opzi cht, den groote n voorg anger , den baa nbre ker noem en, die door zijn Kel msc ottd ruk ken bew eze n heef t, dat bet boek als kun stw erk in o nze dage n geen utop ie is, niet minder van bela ng voor de herlev ing der boe kku nst mogen wi] zijn tijdg eno oten en navo lger s ach ten, die, huld igend de den kbe eld en van den groo ten me este r, iede r op eigene wijze een bep aal d kara kter wis ten te geve n aan de door bun opgeri chte of o nder b un leidin g sta an de drukk erij. De princip es van Morr is, die wij m h et kort zou den kunn en same nvatt en met: „H et t rach ten naar sch oo nh eid in een boe koagina door s amenw erking v an lett erty pe, van pa pie r, van inktdeu r, door goed e verhou ding van bla dsp ieg el en ver dee ling , van m arges ” , zij zijn ook die van Co bd en -S an de rso n, van Em ery W alk er, van Cha rles Ric ket ts, Luc ien Pi ss arr o, van C. R . As hb ee , van Elis abe th Cor beth Ye ats en mee r an de ren , wie r uitgaven de boek kuns t m Eng elan d verrijk t he bb en met t al van proe ven, die wij als zoovel e voo rbe elde n van sch oon druk - en zetw erk mogen bes cho uwe n. Opm erkel ijk is he t ech ter, dat, wa ar M orri s al s vol blo ed de co ­ ratief kun sten aar in om lijsting en, in initia len en in illust rati es m ede voor een deel de scho onh eid van een boe k zoc ht, zijn nak omers, met n ame bijv. C ob de n-S an de rso n en mis s E lis ab eth C or ­ bet h Y ea ts juist in zuiver typ ogra fenk uns t hun ne k rach t von den . A ls het nau ws t aan hem ver wan t en het dic hts t bij hem sta and e, immers zij ware n niet alleen zijn vrie nde n maar ook zijn r aadg ever s bij de oprich ting der Ke lm sc ott -P res s, en leef­ den zoo g eheel med e in alle s w at de Ha mm ers mi ths che drukkeri j 1 14

betrof , mogen wij zeker wel Emery W alk er en T . J . Cob den San ders on ac hten, wien s gem eensc happe lijke drukkerij , de Do ves -Pr ess ook daarom het eerst vermelding verdie nt van de versch illend e „P riv ate -P re ss es ” die tot de herleving der boe k­ kuns t in Eng elan d hebb en bijgedra gen. Emer y Wa lke r, Mo rris ’ buurman in Ham mers mith , kenner van oud drukw erk en zelf drukker, is een der eerste n gew eest die Morri s er to e aanz ette zijn eigen boeke n te drukken , en die dan ook een met gering aand eel heeft gehad in de verzorging, van Th e Ho use o f Wo lfin gs en van Th e Ro ots o f M ou n­ tains beid e nog wel ter Chi swi ck- Pre ss gedrukt, maar onder Mo rris ’ leiding en Em ery W alk ers t oezich t. En hoew el hij niet inging op Mo rris ’ voo rste l, diens deelg enoo t in de Kelm scottPr es s te wor den , zoo wa s hij to ch, zij het dan niet officieel, in alles dien s adv iseu r, en ston d hij hem, zoowel door zijn vak­ kenni s, als doo r zijn kennis van vijftie nd’ eeuw sche boeke n ter zijde, niet alleen bij dien s uitgave n, maar ook bij de aankoo pen voor Mo rris ’ zeer uitge breid e biblio theek . Da t hij eve neen s aan het ontst aan van de Gold en-, Tro yen Ch auc er-t ype niet vree md is gew eest , mogen wij opmaken uit de zaak kundi ge kenn is, waar med e hij de lettervormen van zijn tijd vero orde elde , zelfs de door de Chi swi ck-P ress ge­ bruikte Cas lon -let ter niet onve rdeel d bruikbaar achtte en ten slott e in de letter van Jen son , de mees te qualiteite n vo or een goede l etter vond . Z oo als men wee t, (zi e o.a. Drukk ersjaa rboek 19 07 pag . 10 8) ba zee rde ook Mor ris in hoofd zaak zijn Romein , the Go lde n typ e, op een Pliniu s-uit gave van 14 76 door Nicolaas Je nson , te Ve net ie gedru kt. Een goede letter moe st volgens W alk er in d e eerst e plaat s 115

n, Zij wilden het b oek he rgeven de vorme nprac ht van voo rhee d en doen zien dat, al zijn de tijden vera nder d, de oms tand ighe g van gewijzi gd, het boek ook in onze dage n we der een uitin n van scho onhe id kan zijn. A l zullen er d an allicht de begin sele d slag vroegere drukke rs, van groote voorg angers aan ten gron toch in liggen, de individu aliteit van den zett er en drukk er zal geven, staa t zijn aan diens werk een pers oonl ijk karak ter te -, èn zooals dit duidelijk blijkt bij de uitgav en èn van de Do ves -P re ss . van de V ale -, èn van d e Era gny- , èn van de E ss ex -h ou se HILVE RSUM

R. W. P. DE VRIE S JR

Boekmerk van T he E sse x-h ous e-P res s

134

N THE BEGINNING G O D CREA TED T H E H E A V E N A N D T H E EA R TH . ([A N D T H E E A R T H W A S W IT H O U T F O R M , A N D V O ID ; A N D D A R K N E S S W A S U P O N T H E FA CE O F T H E D E E P , & T H E S P IR IT O F G O D M O V E D U P O N T H E FA CE O F T H E W A T E R S. ([ A n d God said, Le t there be light : & there was light. An d G od s aw the lig ht, th at it w as goo d : & Go d div ided the lig ht fro m th e dar knes s. A nd Go d called the lig ht Da y, an d the dar kne ss he called N ig ht . An d the ev enin g an d the mo rn ing were th e fi rst d ay. ([ A n d G od said, Let th ere be a fir ma me nt in th e mi dst of the wa ter s, & let it divide the w ate rs f rom the wate rs. A nd Go d ma de the firm am ent , an d div ided the w ate rs w hic h wer e u nde r the firm am ent from the wat er s w hic h w ere ab ove the firm am en t : & it wa s so. An d G od called the fir ma me nt He av en . A nd t he even ing & th e mo rni ng we re the secon d day. ( [ An d Go d sa id, Let t he wa ter s u nder the heav en be gat her ed tog eth er u nto one place, a nd let the d ry land app ear : a nd it w as so. A nd Go d called the dr y lan d E ar th ; an d th e ga th er ing tog eth er of the wa ter s called he Seas : a nd Go d sa w th at it wa s go od. A nd G od said, Let the ea rth br ing for th grass, t he he rb yie ldin g seed, an d the fru it tree yieldin g fru it afte r his kind , wh ose seed is in itself, u po n t he ea rth : & it w as so. An d the ea rth b ro ug ht f ort h grass, & herb yie ldin g see d af ter his ki nd, the tree yie ldin g frui t, w hos e seed wa s in itself, aft er his k in d ; an d G od saw th at it wa s good . An d the evenin g & the mo rni ng we re the th ird da y. ([ A n d G od said, Let ther e be l ights in the firm am ent of the heav en to divi de th e da y fro m t he nig ht and let them be for signs, a nd for season s, a nd fo r da ys, & years : an d let th em be for l ights in the firm am ent of the hea ven to giv e lig ht up on the ea rth : & it wa s so. An d Go d mad e tw o gr eat ligh ts ; the gre ate r lig ht to r ule the day, and the lesser ligh t to rule the n igh t : he ma de t he sta rs also. An d G od set th em in the fi rma men t of the h eave n to give lig ht up on th e ea rth , a nd to rule ove r th e da y a nd over the nigh t, & to divide the lig ht from the dar kne ss : and Go d sa w th at it w as good . A nd the eve ning an d the m or nin g w ere t he fo ur th day. ( [ And Go d said, Let the wa ter s bri ng fo rth a bu nd an tly the mo vin g crea ture th at ha th life, an d fow l th at m ay fly abo ve the ea rth in the ope n fir ma me nt of heav en. An d Go d crea ted gre at wha les, & every liv ing crea ture th at mo vet h, wh ich the wa ter s b ro ug ht f ort h ab un da nt ly , a fter their ki nd, & eve ry win ged fo wl afte r his kin d : & Go d saw th at it was goo d. A nd G od bless ed the m, sayi ng, Be fruit ful, & multi ply , an d fill the w ate rs in th e seas, a nd let f ow l mu ltip ly in th e ea rth. A nd th e even ing & the mo rni ng wer e th e fifth da y. ([ A n d G od said, Let the ea rth bri ng f ort h the li ving cr eatu re afte r his kin d, cattl e, and cr eepin g thin g, an d bea st o f the ea rth af ter his k ind : an d it w as so. An d Go d ma de the beas t o f the ea rth af ter his kin d, an d cattl e afte r the ir kin d, an d ever y th in g th at c reepe th up on the 27 Beginpagin a van het Boek Ge nes is van T he English Bible ge drukt ter Do ve s-P res s 1902

z j y f*Âť<[ / > 4

]

t

V

*

I N th e co urs e of thi s no te on th e aim s of the rev iva l of pr in ti ng , & on the co nd iti on s co nt ro lli ng th e m as te rpri nte rs of th e pa st, I w o u ld b eg to be al lo w ed to co nt ra st th e w o rk of the gre at V en et ia n Pr in te rs & of W il li am M orr is to m y ow n, no t in an y ru de as su m pt io n of riv alr y, b u t m er el y for co nv en ie nc e, sin ce t he ac hi ev em en t in

Beginpag ina van Cha rles Rick etts, A defenc e of the revival of pr in­ ting, randv ersier ing ontwor pen en gesne den door Ch. Rick etts, gedrukt t er Balla ntyn e-Pr ess 1899

Bo ek m erk de r E ra gn y- Pr es s

i

/1

VT

’

/

■> I

• •

‘

\

*'

A BIB LIO GR AP HY °F T H E E SS E X HO U SE P R E S S WIT H N O TE S ON T H E D ES IG NS , BL OC KS , C UT S, B IN DI NG S, E TC ., FR OM T H E Y EAR i SqS T O 1904<« JB SB ZK BC 2E IE aE ES 3SB BB BE EE ESE ^2S 3DB 5Iz rCB SîS ?C2 S3= 22Z ZE B® aBB EE

n® n22 !a2S aS2 2Ei K^ BSa B^ B?S a2E EB S39 ïa

T H IS paip pb let is inten de d to serye pot opl y as a catalog ue of the pro du ct io ns of the E ss ex Hous e Pre ss, wh eth cr ip design s, draw ing s,b oo ks, wo od cuts , 8S bin di ng s—pow for.fhc firs t tiipe gath ere d toge ther —bu t also as a little bi bl io gr ap hy of its six ye ar s 7la bo ur tha t ip ay be of int ere st to collect ors. t@kThe P ress , as the colo pho ps o f its fi rst th ree pu bli ca tio ns ind ica te, w as s tar ted ip Ap ril iSç3, a Tite lpag ina van A B ibliography of Th e Ess ex- hou se-p ress , gedrukt ter Ess ex- hou se-p ress 1904. De afbeelding van Ess ex-h ouse , geteeke nd door George Tho mso n is uit An endeavo ur towards the teachin g of John Ruskin and William Morris, bij C. R. As hbee

HE T GEBR UIK VAN MODELLEN DOOR

A. W. BARTEN

at zijn modellen en waartoe dienen zij ? Deze vraag laat zich gemakkehjk beant­ woorden door te zeggen : modellen zijn voorbeelden met de bestemming nage­ maakt te worden. Hoe eenvoudig dit ant­ een axioma woord ook moge klinken en door de meesten als de modellen zal beschouwd worden, toch is ten opzichte van met juist. die gebruikt worden in de typografie dit antwoord t de meeste We l is waar worden ook in de boekdrukkuns den we juist modellen als zoodanig gebruikt, maar hierin vin . aanleiding aan dit onderwerp een opstel te wijden in geheel De typograaf staat ten opzichte van het model o efenaars, andere verhouding dan andere vaklieden of kunstbe r dezelfde want slechts zelden zal hij kunnen beschikken ove zijn zetwerk materialen waaruit het model is sam engesteld, dus letters, orna­ kunnen opbouwen uit de op het model toege paste este geval­ menten of andere versiering. Hij moet dus in de me bootsen , en len met verschillende hulpmiddelen trachten na te akloos is, aangezien nu, goed beschouwd , iedere imitatie sma er voor een daar ze iets wil zijn dat ze niet is, kunnen zeer zek ducten die groot gedeelte de minder goede typografische pro of verkeerde in Nederland vervaardigd worden, aan het slechte al beschikt gebruik van modellen toeg eschreven worden. En, t verzekerd de zetter over hetzelfde materiaal, dan nog is hij nie r slechts zeer een goed model getrouw te kunnen naboots en, daa veroorloven zelden de te zetten tekst een zelfde formatie zal nog meerdere als op het bew uste model ; bovendien kunnen zich is uitgevoerd bezwaren voordoen, wanneer het model in kleuren of op een speciaal papiersoort is vervaardigd. 150

Nu meene men met dat hier om bov ens taa nde reden en het gebruik van modelle n afgeke urd word t. Ve rre van dat. De mode llen moete n wel is waar vaak uit den boo ze bes cho uw d wo rde n, maar zijn noc htha ns onmi sbaar . Ee n actief boe kdr ukk ersp atro on beijv ert zich, behal ve de gew one lias- exem plare n van alle uitg evoe rde opd rach ten, van de bete re werk stuk ken een of m eer model len af te houd en, die, zorgvu ldig verz ame ld en geran gschi kt, tens lotte een mons ter­ collect ie moet en vorme n van datg ene wat zijn dru kkerij zooal verva ardig d heeft . De v erzame ling is fraai gew orde n, met rechtmatigen trots kan zij aan de cliënte le voorgel egd wor den, wan t de keurig e mo dellen geven een sch itte rend en indruk wat de druk­ kerij kan en verma g daa r te stelle n. V an de visitek aart af tot artist iek uitg evoe rd smo utw erk, zoow el eenvou dige brochure s als fraaie boekw erk en, alles is keurig groep sgewi jze gerang­ schi kt en geeft het gew ilde alge meen e overzicht en ke uze, ten geriev e van den klan t. Zu lle n nu dez e mod ellen den patro on niet van onsch atbaar nut zijn? On ge tw ijfe ld. Nie man d zal dat o ntkenne n. Maar, dan dien t, wil men voo rtga an met werk te leveren, dat in alle opz icht en be an tw oo rdt aan smaak en degelij kheid, met veel oord eel en kenn is het publ iek voorge licht te worde n, wanne er het een keuz e wil doe n uit den mode llen-s chat. Ee n heel eenv oudi g voo rbee ld. De makelaar A . Bus wil visit ekaa rten laten druk ken. T ot hed en verkoos hij stee ds een schrijf letter, maar daa r het hem is opgeva llen dat de nets te visite kaart en mee st met eenv oudig e rechte lettert jes waren gedru kt en bov end ien bij nad ere besc houw ing hem gebleken wa s dat de schrijflet ters op zijn kaartje evenals als op ande re 151

R

L f D

R

H

R

C

H

□ IU. OC HO TH 1KÛ 1O 5. KH 1. TY L U KUTHÉ HOKE

M ET PEN EN POTLOOD I DOOR NED ERLAND In Tv

TV V

▼V V

A AA

~ AA

A

VV V

A AA

A

AA

A

A

AA

AA

A AA

VV

V

A AA

A AA —

TEEK ENIN GEN EN BIJSCHR IFTEN □ DOOR REMBR ANDT TOMAS □ Model I

□

[]

[]

□

□

□

□

□

□

□

□

□

ZZ

□

□

-□

[]

[]

OLD EN BAR NE VEL DST RAA T HOEK TU INS TRA AT

Nr. 51 8

W O U D R IC H E M S E N

□

□

□

□

□

□ □ []

:□

□

n

□

□

□

D

□

□

□

□

□

□

0

Nr. 1516 TEL EFO ON,

Model IXb

□ □ □

[]

INT ER CO MM UN AA L

T E L. -A D R E S HE RW O UD RO TT ER DA M

VAN

HERMAN

VER TEG ENW OOR DIG ER VOOR ROTT ERDA M

TE O UD E P E K E LA

□

□

□

D

□

□

t]

[]

rn------

ZZ

GIST- EN SPIRITU SFABRI EK

0

□

ü

n U

□

n LJ

JAAR-OVER ZICHT DOOR

J. W. ENSCHE DE

ot de moeiel ijke opga ven der his toris che wet ens cha p beho ort he t beschrij ven en het richtig waa rdee ren van het hed en. H et is uitnemen d uitee ngez et in een recen­ sie over het ach tste en laat ste deel van prof. Blo k’s Gesch iedeni s üan het n eder land sche volk, opge no­ men in d e Ni eu tve rotterd amsche cou rant van 16 februari 19 08 (Ee rst e blad A ) : „ T en volle, wor dt d aar g ezeg d, heeft de h oogleeraar hier de moeilijk heden m oeten on derv inde n, di e on afsc hei­ delijk zijn ve rbond en aan het schrijv en van de ges chie den is van zijn eigen t ijd. Va n deze n tijd we et men zoo veel en toch zoo weinig. Me t zijn eigen histo risch e per iod e is m en zoo sa men ge­ weve n, d at men haar materieele en gees telij ke b ewe ging voor tdu ­ rend in zich zelf voelt natrille n; de men sch, die zijn eigen tijd in den go eden zin mede leeft, wor dt zelf d e reflex van dien tijd in het klein. Bovendie n zijn afg esche iden van dit enge s ame nlev en met eigen tijd en milieu tal van eigenaa rdigh eden all een den tijdg eno ot beke nd of althans duideli jk. M aar daar tege nov er staa n ook wee r groote bezw aren. De tij dgeno ot staa t ze lden o bject ief tege nove r zijn m edem ensch en, in den regel heeft hij uit volle overtuiging partij gekozen in den strijd zijner dagen en al wil hij ook onpart ijdig zijn, zijn indruk van, zijn kijk op de g ebe urte niss en en toe stan den is nooit vreemd aan zijn eigen convic tie. E n w at ten slot te voor al de studi e van den eig en tijd he t me est in de n we g sta at, dat is het aanmerke lijk tekor t aan bronn en. H et algem een karakt er van den tijd moge ons duidel ijk voor oogen staan , hoe dat karakte r zich weer spie gelt en tot uiting komt in d e bizo nder e dad en der mens chen , is bij gebrek aan docu ment en zeer slech t bek en d” . W at daar gez egd w ord t over het schrijve n van de hed end aagsche politie ke gesc hied enis , is even eens waar v oor het terrein, 188

dat dit jaarb oek tot het zijne gekoz en heeft. Dit overzi cht moet feitehj k het histo risch belangr ijke vastl egge n, maar als van zelf wo rdt h et niet veel meer dan een verz ameling van indrukk en van subj ecti even aard krac htens de perso onlij ke inzicht en van den schrij ver, die daarbij gebruik moet maken van een uiterst onvolledig wer kap par aat. D ie indruk ove r 19 07 was, voor zoover Ne derl and betr eft, gunsti ger in h et algem een dan over 19 06 , ni et omd at de doo r mij gezien e per svoo rtbr eng sele n zoove el bete r waren , wel om dat er meer dan and ers aan dac ht gesch onken werd door per son en buite n het vak sta and e aan het weze n en de nederlan dsc he beg inse len der zet- en drukk unst. Indien ik hierin ind erd aad niet te ver ga dan zouik als uitwendige teek ene n daar van willen aanw ijzen een paar gehou den tent oon ­ stellin gen. De m ees t bet eek enis vol le w as zo nder twijfel de haarlems che. O p init iatief van de n heer E . A . von Sahe r, de n directeur van het mus eum en de scho ol van kunstn ijverh eid, was in het Pav iljo en te Ha arl em van juli tot sept emb er georgani seerd een tent oon stel ling van bui ten lan dsc h drukw erk. Zij vond ruim­ sch oot s w aard eeri ng in de dag bla dpe rs. Giova nni schreef in het Al ge me en han del sbl ad (2 0 juli 19 07 Avo ndb lad, twee de bla d) : „ H e t komt er in d eze n toch eigenlijk in de eerste plaats op aan het p ubli ek te doe n begrij pen, dat er zoo iets als boek ­ kun st be sta at. Da t is nog ma ar tot ze er weinigen d oorgedro ngen. O p den b and van het b oek w ord t door sommigen wel gelet — toch niet zoo zeer , dat h et de uitgeve rs belet nog afschuw elijke ban dje s bij de vleet de wer eld in te sturen . Maar hoe het boek er van binnen uitziet , laat, wan neer de letter maar d uidelijk en het p apier niet te du n is, verre weg d e me este l ezers onverschillig. En toch is dat ge en onv erschil lige zaa k. O ok hier kan scho onhe id 189

A.

Te nt oo ns te lli ng van Bu ite nl an ds e^ dru kw erk te Ha arl em (de el de r inz en din g W al d. Z ac hr is so n

' “3'

’

o/

Gö teb ore ')

.!

INHOUDSOPGAVE Een woord vooraf Bldz. De Boekdrukkun st een kunstnijverheidsvak, door T h Molkenboer . . . . . . 1 Amer ikaans che Boekkunst, door S. H. de R oos 9 De advertentie, door Anse lm Hartog 55 Wal dem ar Zach risso n, door C. J. E. Bosmans . 91 De Herleving der boekkunst in Engeland. II. Private Pre sse s, door R. W . P. de V ries Jr 113 He t gebruik van Modellen, door A . W . Barten 149 187 Jaar-overzicht, door J. W . Ensch edé 243 Lijst van Boekdrukkerijen in Nederla nd . 261 Lijs t van Boekdrukkerijen in Ned . West- Indië , 261 Lijs t van Boekdrukkerijen in Ned . Oost-Indië 263 Lijs t van Boekdrukkerijen in Vlaams ch België Aanhangsel Adve rtenti e afdeeling

I I

IT BOEK IS VOL TOO ID DEN 26 NOW V EM BE R 1908 * HET IS GED RUK T MET DE C HEL TEN HAM LE TT ER VAN

DE LET TE RG IET ER IJ AMST ERDA M T DE BOE K- EN BAN DVE RSIE RIN GEN WERDEN O NTWOR PEN EN IN H OUT GESNEDEN DOOR GEOR GE RU ET ER TE SLO TER DIJK T M. L. WA RE ND OR F T E U TR EC H T L E V E R D E HE T PAPIER, OTT O BAE R T E BERLIJN DE DRUKINK T, G. OOSTE NBROE K & ZOON TE HA ARL EM HET BINDWERK, TER WIJL DE CLICH ÉS BET ROK KEN WERDEN UIT DE AT ELI ERS VAN DIRK SCHNABEL TE AMSTERDA M, EILE RS & WO LF TE AM ST ER ­ DAM EN WALD. Z ACHRISS ON TE G ÖTE BOR G ❖ DE DRU K GE SC HIE DD E OP DE PE RS EN VAN IPENBUUR & VAN SELDAM TE AM STER DAM ❖

IMM ER S T R EV EN D

ADV ERTE NTIE AFDEELING

î

•ï

J. E. STOLBERG JR & CO - AMSTERDAM

EDER

p ri js t zij n ei ge n w aa r — m aa r d a a rm e e is n i e t s b ew ez en . W a t ev en w el □

K O O P E R S Z E L F PR IJ Z E N

□

EN W E D E R Z IJ D S A A N B E V E L E N

□ M O ET G O ED ZI JN □ W ie in o nz e b ro c h u re - ee n v er za m e­ lin g va n m ee r d an h o n d e rd g et u ig ­ sc h ri ft en - o ve r de to ep as si n g v an d e

MEC HAN ISCH E KR IJT -R EL IE F- TO ES TE L- M ET HO DE (PA TEN T LANKES & SCHWARZLER) sl e c h ts e e n e n k e le n b li k sl aa t, w o rd t ge tr of fe n do or d en va ak e n th o u s ia s ti s c h e n v o rm v an d e n lof , di e aa n h e t p ro c éd é w or dt to e g e b ra c h t. Ie d e r g e tu ig e n is is ee n be ve st ig in g va n d en di k□ w ijl s v o o rk o m e n d e n sl o tz in : □

W ij ku nn en dez e met hode met de meeste warmte aanbevele n

OPMERKING: D e m e c h a n is c h e K ri jt -r el ie f- to es te l- m et h o d e h ee ft ge en en k e l p u n t v an o v e re e n k o m st m et d e st ro o i- m et h o d e. O p ee n b ij z o n d e re f ol ie w o rd t ee n a fd ru k v an h e t c li ch é g eë ts t,

DA T IS A LL ES H oo fd -V er te ge nw oo rd ig er :

In lic ht in ge n do or de V er te ge nw oo rd ig er s

R IC H A R D M ER K EL , L O N D O N S .E . 4 13 en 15 U n io n S tr ee t, B or ou gh :

J. E. ST O L B E R G JR & Co ., A M ST E R D A M - G ro en eb u rg w al 61

Vereinig te Masc hinen fabri k Augsburfl

' A a n d e e le n = K a p it a a l e n R e s e r v e n c ir c a 28 Millw

De Hee r F. J. B el in fa n te te ’s -G ra ve n h a g e sc hr ijf t ons : „IK v e r k la a r hi er bi j, da t de A u g sb u rg sc h e sn el p er s B V in al le o p zi ch te n ui ts te ke n d w e rk t en ik di e ga ar n e aa n C on fr at er s a a n b e v e e l” . 0

De Heeren E sh u is <S Co . te D a lf se n -Z w o ll e schr ijven : „D e b e id e A u g s b u r g s c h e p er se n , do or U ge le ve rd , vo ld o en on s in al le o p zi ch ­ ten u it st ek en d ” .

De Heer W. H ila ri us Wzn te A lm el o sc hr ijf t: „I k v er k la ar , da t de do or U g e le v e rd e sn el p er s B V I va n de M a c h i n e f a b r i e k „A u g sb u rg ” , in e lk op zi ch t u it st ek en d w e rk t en al s e er st e k la ss e m ac h in e zo nde r vo or be h ou d, k an wor» de n a an b e vo le n . D e p er s w or d t do or e le ct ri ci te it ge d re ve n en h o e w el he t for m aa t z e e r gr oo t is, lo op t zij bij e e n e sn el h ei d va n ru im 1400 p e r uu r ru sti g en r eg el ­ ma tig , z e lf s b y de n gro otst en d ru k vo rm ” .

TER BEZICHTIGING BU DE AL LÉ ÉN -VE RT E

LETTERG IETERIJ „AMSTERD

u» M asch inen baiL gese llsch aft N ürnbe rg A. G. n M ar k. A A a n ta l W e r k li e d e n e n B e a m b te n c ir c a 12 .0 00

Firm a Ip en b u u r <S V a n Sel» da m te A m st er d am sc hr ijf t: „D e A u gs b u rg sc h e sn el p er s he ef t z ic h u it st eR en d g eho u» de n en ge ef t w a t inRt ver» de el in g en re gi st er be tr ef t, al le s w at va n zul R ee n p er s v e rw a ch t Ran w o rd e n ” .

O BoeR», Co ura nt» en Ste en » dr uR Re ry v/h G. J. T h ie m e te Ni jm eg en sc hr ijf t: „I n an tw oo rd op U w vr aa g, om mij n oo rd ee l te ze gg en ov er de p er se n va n de Ma» sc hi ne nf ab ri R „A u gs b u rg ” , d ee l iR U m ed e, da t w ij ov er de tw ee in on s be zi t zi jn de p er se n ze e r te vr ed en zi jn ” . O

De Heer C. N. T eu li n gs te ’s H er to ge nb os ch sch rij ft: „I n an tw oo rd op U w sch rij» ve n va n gi st er en de el iR U m ed e, dat wij ov er de 4 op on ze druR Rerü aa n w ez ig e A u gsb u rgsch e p ersen , w aa ro n d er e en w el R e re ed s bi jn a 40 ja a r da ge lijR s ge* bru iRt w or dt , ze e r te vr ed en zi jn ” .

iN W OO RD IG IN G V O O R N ED ER LA N D E N K O L. :

M” VOO RHE EN No T E T T E R O D E

WvVif i**-i .4V«)Sj£liSiï > ;(

,' >.-

' ■• ' IV .. •;>'

1

8a M a