M M
»1 53 ‘ ‘ •
ra?feK?
S W I
'-■? >•
i ; rts'».
' .
‘ «. . V iV -ï cS t'i .
« iW É fe w É R »i
t& w ; ■■&ü ’
» r2 1, t S •> 5 n t ï <i».«• J!L • >>5ÿt- :
8 W I ■ ■ N tt
8SBBK ■OM WOw
Ow^fess^s
■ 8
gi lS ilB B M
l d
om
i f e
o
wo ä wW tSw
■ky Z'ï- TrïÆ 'WX ', P Æ : >•;
. , , ............................ ......
■J
\
-
„
,
;■
§pSiSW>l^$3^Ws£JM iZ-^Æ^Sà:’ # S I O ^ W ^tó» Ä l O W E iÄ % IÄ W P ;W
S W W ^ te p ® ^ ® o fa s « Ä Ä • Ä tj ta x q r
''
* ■
■
. i.
/
’
.
.
■■
T hi sdi gi t a l v er s i onof He t dr uk k e r sj aar boe k1 9 0 6 wa spr epa r edby i Book Bi ndi ngi n2019
Ver s i on1. 0 Ha r dc ov er , 1906, 202pp. +a ppr ox . 30pp. a ds . Mul t i pl e i l l us t r a t i ons . ween1906a nd1911f oury ea r book sa boutpr i nt i ngwer e Bet publ i s hed. T heywer ei nt endedt os t i mul a t eabr oa dera nd mor el ogi c a l i nt er pr et a t i onoft hea r tofpr i nt i ng. J . W. E ns c hedĂŠ , amemberofapr i nt i ngf a mi l y , a ut hor edf ouroutof 9a r t i c l esf ort hi sr s tv ol ume , i nc l udi ngat e x ta boutt he Amer i c a npr i nt er T heodor eL owdeVi nne . Ot hert opi c si nt hi s i s s uei nc l udedec or a t edi ni t i a l s , moder nbooka r ti nGer ma ny , ma t t er soft y pef a c es , a ndmor e . I fy ou nda nyOCRer r or s , pl ea s er ea c husa t s @i book bi ndi ng. c om Mor ebook sa boutbookhi s t or y , booka r t s , a ndbook bi ndi ng onourwebs i t e: ht t ps : / / www. i book bi ndi ng. c om/ pdf book bi ndi ngc ol l ec t i on/ ht t ps : / / www. pa t r eon. c om/ i book bi ndi ng
t
HET DRUK KERS JAARBOEK VOOR 1906
HET DRUKKERS JAARBOEK VOOR 190 6 I e JAARGANG
O N D ER M E D E W E R K IN G VAN VER SCH ILL END E VAKKUNDIGEN
IMMER STRE VEN D
UITG EGE VEN TE AM STE RDA M BIJ IPE NBU UR& VAN SEL DAM
VOORWO ORD Terwijl de nederlandsche kunstnijverheid tot krachtigen bloei geraakte en de gevolge n van die ontwikkeling overal duidelijk merkbaar werden, is de boekdrukkunst, hoewel in zekere mate met modes medegaande, bijna geheel buiten die invloeden geble ven. Alleen daar, waar direct met de kunstnijverheid in verbinding staande personen zelf drukwerken ontwierpen of op de uitvoering daarvan toezicht hielden, zijn de boekdrukkers, dikwijls min of meer contre cœur er toe gekomen werkstukken van betere kwa liteit te vervaardige n. De oorzaken die geleid hebben tot dit achterblijven der boekdrukkunst zijn veelvuld ig, de grootste schuld treft evenwel de vakblad en, met name de duitsche. Deze toch verschaften en verschaffen nog steeds aan de nederlandsche boek drukkers een eindelooze serie ge makkelijk na te volgen modellen, die evenwel, omdat ze dikwijls lijden aan groote smakeloosheid, zoowel wat arrangement als wat kleurgeving betreft, zeer veel kwaad hebben gestich t, en dit te meer, omdat ze, zelfs waar ze volgens duitschen smaak goed mogen heeten, voor het neder landsche kunstgevoel allerminst deugen. Het publiek sedert jaren aan deze duitsche drukwerken gewoon weet niet beter dan dat het zoo behoort en neemt aan dat met het gewone zetmateriaal niets anders te bereiken valt Nu is het met de drukkunst eigenaardig gesteld. De boek-
drukkers zijn uit den aard der zaak geheel afhankelijk van de lettergieterijen, die de markt overstroomen met nieuwigheden, zoowel in letter als in siermateriaal. Dit materiaal moet ge kocht en gebruikt worden In plaats dus dat de boekdrukkers als zelf standige ontwerpers kunnen optreden, zijn zij gedwongen met reeds bestaande vignetten en randen zoo goed en zoo kwaad als het wil hun zetsel op te bouwen, en er behoort onder deze omstandig heden zeer veel voorzichtigheid en goeden smaak toe om bij het zetten alleen dat materieel gebruiken dat kans geeft op een ha r monisch samengaan van letter en orname nt niet alleen, maar ook van de gebruikte ornamenten onderling. Dat de vaklieden, in casu de zetters er niet gemakkelijk toe overgaan zelf te trachten goede ontwerpen te maken en liever datgene nazetten wat door de vakbladen als goed wordt aangeprezen, wie zal het verwo nderen? Sedert lang reeds betreuren wij dezen to estand en het is daarom dat wij besloten dit Jaarboek uit te geven. Daar onze eigen vak bladen zich voornamelijk bewegen op het gebied der techniek en daarin zeer te waardeeren artikelen leveren, achtten wij het onnoodig hiervoor een groote plaats in te ruimen, temeer omdat wij het boekje niet alleen bestemden voor de drukkers, maar tevens voor allen die belangstellen in de boekdrukkunst. In dit boek willen wij in hoofdzaak behandeld zien wat ons vak schoons kan leveren en wat het in vroeger dagen schoons geleverd heeft en wij willen daardoor trachten bij boekdrukkers zoowel als bij leeken te doen zien dat het boekdrukkersbedrijf tot veel, veel beter in staat is dan doorgaans blijkt. In de laatste jaren werden eenige te ntoonstellingen van boek kunst georganiseerd nl. te Amsterdam (1894), Rotterdam (1902), Gent en Antwerpen (1904) die blijkens de belangstelling die zij ondervonden duidelijk bewezen hoe de onverschilligheid die jaren lang voor ons vak bestond is beginnen te wijken. Wil er verbe tering komen dan is het noodig die beginnende belangstelling te verlevendigen en pogingen in het werk te stellen met het doel een ruimere en logischer opvatting van de boekdrukkunst in de
hand te werken. Een eerste uiting daarvan mag dit boek zijn. Het is een zeer moeilijke en allicht ondankb are taak die wij ons gesteld hebben, met een kleine uitgave als deze, slechts eens per jaar verschijnend, invloed te willen oefenen waar het kwaad zoovele jaren ongestoo rd heeft kunnen voortkan keren. Ook ont breekt ons zelve veel, doord at ook wij aan de schadelijke in vloeden natuurlijk niet geheel hebben kunnen ontkomen, maar toch, waar wij weten dat verbeter ing noodig, en gelooven dat verbeteri ng mogelijk is, leek het ons nuttig althans de poging te doen. Waarschijnlijk is de invloed, uitgaande van dit Jaarboek, voorloopig gering, doch wij weten dat wij met onze inzichten niet alleen staan en dat velen met ons verbetering in den bestaanden toestan d wensch en, en daarom hopen en verwachte n wij dat mettertijd meerdere stemmen voor deze zaak zullen opgaan die eene verande ring ten goede zullen voorbereiden. De Uitgev ers
1PENBUUR & VAN SELDAM
INHOUD Voorwoord Bldz. Drukwerk en Drukkunst, door J. W. Enschedé . . . . 1 Houtsnede als boekversiering, door P. Buschmann met 17 illu stratiën en lijst der platen.......................................................................... 9 Theodore Low de Vinne, door J. W. Enschedé, met portret en 7 i l l u s t r a t i ë n ................................................................................................32 De nieuwe boekkunst in Duitschlan d, *) door Dr . Jean Loubier met 25 illustratiën . ...........................................................................49 Initialen, door R. W. P. de Vries Jr. met 31 illustratiën . . 101 Over schoonheid van platzetsel, door J. W. Enschedé . . 138 De algemeene schriftlijn, met 7 illustratiën . . . . 145 Literatuuroverzicht, door J. W. Enschedé met 5 illustratiën en beschrijvende titellijst...............................................................................................151 Adreslijst van drukkerijen in Nederland, Oost-Indi ë, West-Indië, België en Z u i d - A f r i k a ....................................................................................177 Ad ve rt en ti e- af de el in g..............................................................................................203
*) Teng evolg e van de vertraging die de uitgave van dit Jaarboek ondervond, ontbreken in dit opstel de allerlaatste publicaties.
DRUKKUNST EN DRUKWERK Heeft typographisch drukwerk een eigen karakter? Het is er mede gelegen als met de menschen. Allen hebben gemeen足 schappe lijke eigens chapp en, maar ook onderscheidene, die de wetenschap der ethnographie de verdee ling in rassen en soorten heeft doen aannemen. Maar evenals dit systematiseeren der individuen onaangetast moet laten ieders persoo nlijkheid, zoo ook zal het niet mogeli jk blijken te zijn drukwerken immer in gelijkso ortige groepen te vereenige n. Hieruit v olgt, dat ook wanneer met de ui teenloope nde verschil len, die ontstaan door het gebruik van versch illende lettersoorten geen rekening gehouden wordt, zelfs de meest oppervlakki ge beschouwin g van een gedrukten tekst zou moeten aantoonen, dat deze een eigen karakter heeft, of liever gezegd zou moeten hebben. De gedrukte tekst is gemeenlijk een mechanische verveelvuld iging van het handschrift. Hoezeer het schrift van ver足 schillen de personen in karakter uiteenloopt, behoeft hier voorzeker niet in het licht gesteld te worden. Onbesproken latende de grapho logisch e waarde van het manuscript, d. w. z. de wijze, waarop uit zekere eigenaardighe den van het ges chre足 ven schrift besloten zou mogen en kunnen worden tot karakter誰
8 Echter daartoe is nood ig, broodn oodig, aan den eenen kant dat hem binnen zekere grenzen door zijn lastgever s, zoo uit gevers als particulieren de vrije hand gelaten worde aan een kopy dien vorm te geven, die niet den committent, maar hem zelf het schoonst voorkomt, aan den anderen kant, dat hij zelf weet wat hij in boekkunst wil en niet als nu maar al te veel het geval is, zijn bedrijf beschou wt als uitsluitend een commercieele onderneming . Het commerc ieele moet hoofdzaak zijn en blijven, maar door, als het kan, het commerc ieele ter zijde te stellen, zal het doordrijven van eigen drukrich ting in plaats van de bedrijfskracht te verminderen die noodw endig verhoogen. Iedere drukkerij moet front maken in eigen decoratieve richting. Than s is het werk van den eenen ty pograa f zoo onge veer gelijk aan dat van den andere en doen onze boekdru k kerijen elkaar onderling scherpe concurrentie aan; dan, als eenmaal elke drukkerij een eigen richting heeft, staan zij naast elkaar, ieder met een eigen kring van afnemers. Niet meer de drukkerijen, maar de richtingen zullen met elkander wed ijveren. In plaats van een louter econom ischen wordt dan de bestaansstrijd in hoofdzaak een intellectu eel-art istieke , waarin die drukkerij-richti ng zal zegevieren , die voorge staan wordt door hen, die het beste inzicht blijken gehad te hebben in de behoeften van het publiek , diens smaak hebben weten te vormen en te ontwikkelen en bovendie n die eigena ardige aangeboren gaaf hebben, die hande lsgees t genoemd wordt. AMSTE RDAM
J. W. ENS CHE DÉ
HOU TSN EDE ALS BOEKVERSIE RING Indien door het woord boekdrukk unst mag verstaan worden de kunst van te drukken bij middel eener plaat waarop het geen op het papier overgebr acht wordt in verhevenheid ge beeldho uwd is, in tegens tellin g van plaatdruk waarbij de teekeni ng in de metalen plaat gegraven werd en van steen druk (ook zinkdru k en fototypie) die bekomen wordt op een gladd e oppervl akte welke noch hoogte noch diepte aanbiedt, dan mag ook de houtsnede de bakermat der boekdrukkunst geheeten worde n. Inderdaad de eerste voortbrengselen dier kunst waren, voor zooveel geweten is, prentjes, verbeeldende heiligen waarond er soms een naam of een spreuk, eveneens op het hout gesne den, voorkwam en. Het is zeer n atuurlijk dat die onderschriften zich van liever lede uitbreidden en zich langzam erhand vervor mdent otgans che bladzijden tekst, zijnde een geb ed tot den voorgestelden heilige gericht, ofwel eene verkla ring van de plaat. Even natuurlijk is het dat die tekst weldra meer en meer uitbreid ing kreeg zoodat de verzame ling van verscheidene dergelijke platen een gansch boek vormden, hetgeen de zoo gezegde blokboeke n (incunab elen) waren.
tb ys by sto rye ben wre ton tbe para ble s,g oo de lerynge, an d dyu erse po yn tes to be merky d, by wbicbe po yn tes men maye leme to come to tbe su bty lle knowelecbe o f sucb e tby ng es a s da yly ben vse d an d ba d in tbe cou nseyl lys o f lor des an d pre late s, go ste ly and worl dly, an d al so cmo ngc m arc ha nte s & other comone peple, Hn d th is booke is ma ad for nede an d p rou ffy te of alle go d folke , as fer as th ey in red yng e or bee ryng of it s ha ll mowe u nde r st an d a nd f ele tbe f or sa id su bt il deceytes tha t day ly ben vse d in tb e wo rlde, n ot to tben ten te th at men sb ol d vs e t hem , bu t th at euery man sbo lde escbewe an d kepe by m f ro m tbe s ub ty l fa ls e sb re w y s, tb at t he y be n o t dec eyu ydj! ? ßb en nc who th at will baue tbe very vnde rst an dy ng of tb ys ma tte r, be m us te oft e a nd many tym es rede in tb ys bo oke ,an d e me stl y an d d i lige ntly mar ke well tha t be rede tb, fo r it is se tte sub tyl ly, lyke as y e sb als ee in re dy ng of it ; and no t o nes t o rede it ; fo r a man sn ai l n ot wyt b ones ouer re dy ng fyn de tbe rig h t v nd er sta nd yng , ne com pri se i t wel, bu t o rty m es t o rede i t sb al cause I t wel t o be v nd er sta nd e: an d fo r them th at v nd er sta nd et b it, i t sh al l be ry gb t joy ous , pl ay sa nt , an d prouff i table .
THEODORE LOW DE VINNE
•J
THEOD ORE LOW DE VINNE Aan het stellen eener biografie zijn eigenaardige m oe ili jk heden verbonden . Het verzamelen der uitwendige bijzonder heden is slechts een werk van gedul d, veronderstellende, dat die bijzonder heden in een archief of in een druk te vinden zijn. Zoodra het er echter om gaat dieper in iemands leven door te dringen, een p ogin g te wagen naast het wat ook te schrijven het hoe en het waarom, en aan te toonen de beteekenis van dien persoon voor zijn vak, dan zijn de moeielijkheden grooter. Des te grooter w orden zij, naarmate door anderen over dien persoon minder studie, minder vo orarbeid gepleeg d, naarmate diens leven dichter bij het onze, naarmate de plaats van zijn werkzaamheid verder van de onze verwijderd is, naarmate de vruchten en resultaten van zijn arbeid minder gemakkelijk bereikbaar zijn. Aldus is het gelegen met den drukkerij -chef Theodore Low de Vinne te New -Yo rk. Reeds voor 25 jaar in 1880 erkend als one o f the few acknowle dged authorities in America on all matters relating to the literature and practice o f the art o f printi ng, is hij dat gebleven tot op den huidigen dag en zulks niet slechts, als destijds, naar ik meen, alleen in Amerika ook 3
48 zijn de kleurd rukken in de onla ngs versch enen Quee n Z ix i o f Ix uitnemen d van tech niek en goed van toon. Daa raa n, aan het welv erzo rgd uiterlij k zijner drukken heeft De Vin ne immer zeer de aand acht gewij d met behulp der tech nisc he verbete rde hulp midd elen zonder af te wijken van de van oudsh er over gelev erde vorme n. Hij is in zijn typo gra fische loop baa n gebl eken te zijn aller mins t een revo lutiem an, maar een deu gde lijk onde rlegd typo graa f, die de eige naar dige verdie nste bezit zijn weten onder woor den te kunnen breng en. Het is in veler oogen we llic ht een daad van we inig piëteit, als ik neersc hrijf, dat De Vinn e mij voor kom t ten onrech te de aanzi enlijk e plaats als vakma n in te nemen , maar daarent egen is het van heeler harte, dat ik hem ran gsc hik in de intern a tional e rij der v aksch rijver s. In die rij is hij thans fa ci le pri nce ps. Niet door genia liteit , niet door nieuw e vin din gen , maar door gron dig weten en gem akke lijk mede deele n heeft hij zich die plaats veroverd . Amst erdam
J. W. Enschedé
DE
NIEUWE
BOEKKU NST IN DUITSCHLAN D
Zoowel in den boekd ruk als in de boekve rsiering overheerschte in Duitsc hland gedure nde langen tijd de techniek die na het jaar 1870 tot een buiteng ewoon hoogen graad van ontwik keling was gekomen. Deze alleenhe erschapp ij van de technie k in de duitsch e boekdrukke rij is gelukkig aan het einde der vorige eeuw vernietigd . Toen sedert het begin der jaren na 1890 de kunsta mbac hten na een lang tijdperk van onrus tige en onvr uchtb are stijlherha lingen door den in vloed van jonge, krachtig e, kunstm innende personen tot nieuw frisch leven waren gewekt, werd ten laatste na eene periode van stilst and ook de boekd rukkun st door de nieuwe artistieke stroom ing meeges leept. Wij wet en het, de beweging in de kunst amba chten kwam tot ons uit het buitenland, uit Engeland, waar sterke artistiek e krachten hun invloed op de versta rde decora tieve en ambach tskuns ten uitoefenden. Wij moeten het toegeven dat ook het opleven van de kunst in boekdr uk — wij hebben daarvoo r het woord „boek kunst ” gemaakt — door het voorbe eld van engelsche boekku nste naars, en vóór alles door het werk van William Morris, den even genialen als doorz ettend en man, werd veroorza akt en in 4
z was ein künig inne ge sez ze n üb er se= nind er ir gelicbe was dehe iniu mê. si tuas unm âzen schoene, uil michel was ir kraft, si schôz mit snel len de gn en umbe minne den schaft . 326 Den stein w ar f si uerr e, dar nach si unte n spra nc. stuer ir minne gerte , der muose âne wa ne driu spil an gew inn en der uro wen wol gebom> geb rast im an eime, er he t daz ho ub et uerl orn. 327 Des het e diu j un efr ou we unm âze n uil g etâ n. daz uem am bi dem Rine ein rîter wol uer stän : der wan de sine sinne an daz schoene w ip; dar umbe helde uil mu osen si t uer lies en den lip. 528 Dô sprach d er uoit uon Rine, „ich wil a n den se> hin zuo Brünhilde, swie ez mir erge. ich wil umb ir minne wäg en den lip» den wil ich u erlie sen, sine wer de min wip.” 329 „Daz wil ich widerr âten,” sprach dô Sîfri t. „jâ h ât diu küniginne sô ureislîchen sit, swe r ir minne wirbet, daz ez in hoh e stât. des mu get ir der reise hab en guot en rät. ” 330 „Sô wil ich iu. daz räten,” sprach dô Ragen e, „ir bite t Sifride mit iu ze t rag en e die uil s tarken reise: daz ist nu min rät; sit ime daz ist künd ec, wie ez umb die fr ou w en stât . Er sprach „wil du mir h elf en , ede l Sîfri t, die min necliche n wer ben ? tuo des ich dich b it. und wirt mir ze brüte daz minnec liche wip, ich wil durch dine n willen wä gen ère und e lip. ■38
Afb . 2 en 3. Die Nib elu nge n, uitLetter en Boek vers ierin g van Jo se f Sattler.
es anfmurte Sîfrit Sigmundes suon „gîst du mir dîn smester, sô mil ich ez fuon, die schoenen Kriembilde ein küniginne hêrsô gere ich nih t lônes nâch mînen arbeiten mer. n? „Daz lobe ich,” sprach Gunther , „Sîfrit, an dîne hant . unde kumet diu schoene Brünhilt in daz lant, sô mil ich dir ze mîbe mine smester gebe n' sô ma ht du mit ir immeT uroelîchen leben." nt Des smuoren si dô eide, die reken uil hêr. des mart ir arb eite uerre dester mêr, ê daz si die froum en brâhten an den Rîn. des muosen die küenen sît in grôzen noeten sîn. Sîfri t muose fü ere n die kappen mit im dan, die der hel t küene mit sorge geman ab eime getmer ge, daz hiez 7Tlbrich. sich garten zuo der ueTte re ken küene unde rieh. 336 7Tlsö der starke S îfrit die famkapp e truoc, sô h et er dar inne kref te genuoc, zm elf manne sterke zuo sîn selbes lîp. er marp mit grôzen listen daz hêrlîche mîp. 337 Ouch mas diu tam hû f also geta n, daz dar inne morhte ein ieslîcher man smaz e r selbe molde, daz in nieman sach. da mit gem ann er Brünhilt; da uon im leide geschach. 338 „Nu sage mir, deg en Sîfrit, ê mîn uart ergê, daz mir mit uollen êren komen an den sê, suln mir reken füe ren in Brünhilde lant? drizec fus en t deg ene die mæ ren schiere besa nf.” 330 „Der gese llen bin ich einer, der ander soltu mesen, der drite daz sï Ragne= mir su len mol gene sen' der uierde daz sî Dancm art der uil küene man. füs en t man mit strife gefu rren nimmer uns bestan." iu maere messe ich gerne,” sprach der künic dô, „ê mir h innen füe ren , des maer ich harte frö, maz mir kleider solden uor Brünhilde trag en, diu uns dâ mol zæme n. Sîfrit, daz solt du mir sagen. «
gegeven door de Reichsdruckerei. Berlin 1898—1904 Druk van de Reichsdruckerei
Afb. 4 en 5. Stefan George, Der Teppich des Lebens. Boek versie ring van Melchio r Lechte r
•ch forschte bleichen eifers nach dem horte ft Nach strofe n drinn en tiefste kümm ernis s »Und dinge rollten dum pf und ungewiss {Da trat ein nackte r engel durc h die pfo rte:
i<lzJnt8e8en tru8er dem
verse nkten sinn JDer reichste n blumen last und nicht geringer : Als mandel blüten waren seine finger ]Und rosen . r osen waren um sein kinn.
Jieb mir d en grossen feierlichen hauch [Gieb jene glut mir wieder die verjünge [Mit denen einst der kindheit fiügclschwünge jSich hoben zu dem frühsten Opferrauch. ’ch mag nicht atmen als in deinem duft ’Verschliess mich ganz in deinem heiligtume »Von deinem reichen tisch nur eine krurpe! ’So fleh ich heut aus meiner dunklen kluft.
uf se inem haupte keine kron e ragte Und seine stimme fast der meinen glich: Das schön e leben send et mich an dich Als boten : währ end er dies lächeln d sagte
nd Er: was jez t mein ohr so stürmisch trifft Sind wünsche die sich unentwirrba r streite n. Gewähru ng eurer vielen kostbarkeiten Ist nicht mein amt . und meine ehrengift
Intfielen ihm die lilien und mimos en JUnd als ich sie zu hebe n mich gebückt !Da kniet auch Er • ich badete beglückt jMein ganzes antlitz in den frischen rosen .
ird nicht im zwang errungen • dies erkenn! Ich aber bog den arm an seinen knieen Und aller wachen Sehnsucht stimmen schrieen: Ich lasse nicht • du segnetest mich denn.
Berlijn, uitgave van de Blätter für die Kunst, 1900 Druk van Otto von Holten, Berlijn
Afb. 22. Lin nen boe kba nd van E. R.Weiss vo or C. W int ers Ver lag te Hei delb erg
Afb. 23. Lin nen bo ek ba nd van Ott o Eck man n voo r S. Fis ch ers Ver lag te Bel lijn
1 STEPHA N PHILL IPS
ÃŽM AR P ES SA
Afb. 24. Pe rk am en ten bo ek ba nd van W alt er Ti em an n vo or de Ins el- Ve rla g te Lei pzig
Afb. 25. Pe rk am en ten b oek ban d van Heinr ich Vog eler voo r Eug en Die der ich s, Leipz ig
INITIALEN Zek er een niet onb elan grij k deel van het boek en van de pag ina neemt de init iaa l, de versi erde begin letter in. En de waard e die men door alle tijden heen , zoow el in sch rijf- als boek kun st er aan hech tte, blijk t ten duid elijks te uit de t alloo ze voo rbe eld en, van af de vroe gste pens eelk unst der cler ici tot de meest mode rne v oor tbre ngs elen der hed end aag sche versierd ers in bi nne n- en bu iten lan d. W ill en we ons dan ook een g oed denk beeld vorm en van de waarde en de eisch en der initiaa l in de boe kdr ukk uns t, dan moeten we terug gaan tot de eeuwen van vóór hare uit vin din g en zien hoe de kloos tersc hrijvers al hunne zorge n en al hun kun stvaar digh eid aan de beginle tters hunner schri fture n wij dde n. W e zien den vrom en cop iïst , geb oge n over zijn schu ins ge plaats te schr ijfta fel en naas t hem den zwarten inkt voor de gew one tekst letters , den roode n en blauw en voor een enkele kapi taal waa rme de de ali ne a’s opsc hitte ren, en het blad goud en fijne zilv er, het blee ke groen en schit teren de paars voor de aanv angs lette rs der hoo fdst ukk en of voor de de vote miniat uren. En de goed gesned en gan zen pen , of de fijng epun te rave n veer, hij hanteert ze afw isse len d met het dunne pen see l, en ze
Jxo /» »<
Po m po ni j M c ll ç Co fm og rap bi de fitu orbis lib er primus . Prooemium . Rbïs f itu m dicere aggredio r imp ed itu m opus & facundiç min ime cap ax. Co nfta ten im fere gen tium locorüq j nomû nibu s: & eoru p erplex o fatis ordin e:qu em per feq ui long » el t magis q benign a materia: Ve ç. a fp ia tamen cog nofa q; dig m flï m û :& quod fi nô ope inge nij orantis : at ip fa fu i contemplati one pret iü operç atten dent ium abf oluat .Dica m autem alias plura & exad ïus: N un ca utê u tq uç c^ ef iin td ar iflî m a & fin â im ia c pr im o quidë quç fit-fo rma totius : qu ç maxir aç partes.quo fing ulç modo fin t; utqj hab iten t expediam. D ein de ru rfus oras om niü & li tt o ra ut intr a extrd cçfun t: at qj ut ea fu bi t ac cir cu ml uit pelagus: additis quç i natura regio nü incolarüq} memoranda fun t. Id cjuo fadl ius fa ri po flîta tq; accipi: paulo altius fum ma repetet ur. M un di in qu attu or partes di ui fio . M n e ig it bocq uïcq d e(E'cui mu nd i cçliqj nomen ind idim us ;un ü id eft: & uno ambitu le cüc taq pnip leët ïc:
Pagi na met initialen uit Pomponius Mela, Cosmo graph i de situ orbis, gedrukt door Bernardus Picto r en Erhardus Ratdo lt, Venet ië 1478
Inc om enc iael lib ro no m in at o ba ru ch . Ca, I
T qfte Cono le p arol e del libr o lequale CcrifTe baru ch filiolo de ncrïa fïgli olo de maafaiafiglio-lod efe dec hïa fïgliolo de ledei fïgliol o de elchia eflèndo in ba bylo nia nel qu int o âno nel fe> pti mo di del inelè nel tépo ehe i caldei pig lio ron o îheru falé Si abruf oro nla col fo co Jlc he Baru ch leget te le parole de q fto libro a le ore chi e de lech onia s filiol o de Ioachi m re de iuda : & a le orec hie del u niu erfo popu lo ehe uenia al li / br o & ale orech ie de pote ti figlioli di re:Si ale ore > chi e di pr etiî ô' ale ore chie del popul o dal min imo îfin o al ma giore :de tu ti ha bit âti î babylon ia:& egli federte al fium e liql u ded o pïâge uano: SCieiunau a< no Si orauano nel côfpeâo del fïgnore.Et lor re p Initiaal uit de Biblia vulgare istori ata. Trad otto per Niccolo de Mallermi. (Mallermi-bijbel) gedruk t door Giovanni Ragazzo, Venetië 1490
Twee pagin a’s met initiaal uit Dante Gabriel Rossetti „The House of Life ’ gedrukt door
PART I YOUTH AND CHANGE: S ONNE T I., LOVE ENTHRONED.
M A R K E D all kin dred Pow ers the heart fi nds fair: — T ru th , wi th awed lips; and Hop e, wi th eyes u p-cas t; A nd Fam e, whose loud wing s fan the ashen Pa st T o signal-fires, Obl ivio n's flight to scare; A nd Yo uth , wit h still som e single golden hair Un to his shoulder clinging, since the last Embr ace where in tw o sweet arm s held him fast; A nd Life, still w rea thin g flowers for Dea th to wear. Lov e’s thron e wa s not w ith the se; bu t far above All passi onate win d of w elcome and farewell He sat in breathle ss bowe rs they dream n ot of; T ho ug h T ru th f orek now Lo ve' s hear t, a nd Hope foretell, A nd Fa me be for Lo ve' s sake desirable, A nd Y ou th be dear, and Life be sweet to Love.
Elston -press , Mr. Clarke Conwell New-York 1901.
Versieringen en lette r van H. M. O’Kane.
138 leesbare zwarte letter in vorm overeenkomende met de bij te gebruiken boekletter is zeker het beste. En deze letter als uit gangspunt der versiering gebezigd, zal men goed doen steeds voor oogen te houden, dat het om de letter is begonnen, dus dat al wat men er aan toevoegt slechts dienen mag om die letter te verfraaien, in een mooi geornamenteerd kader te zetten, of hoe dan ook, maar nooit zóó, dat de ornamentatie van gelijk of zelfs van meer b elang wordt dan de letter, dat zij te veel spreekt, of door zwaarte van aspe ct, den indruk van de letter vermindert. Dat zij ondergeschikt moet zijn, is nu in beginsel wel een voorwaarde bij alle versiering, maar nergens is dit méér noodzakelijk dan bij letterversiering, daar slechts een iets te veel, lijden kan tot een domineeren der ornamentatie, of minstens, wat ten opzichte der duidelijkheid even erg is, tot een gelijkwaardigheid van letter en versiering. Dat beide overigens, wij zeiden het reeds, geen gedachte aan relief moeten vertoonen, ja dit sluit zich immers aan bij de begrippen die men héden ten dage aan vlakversieringen waartoe wij die van het boek zeer zeker moeten rekenen stelt. Uit al deze voorwaarden volgt dus wel dat bij boekver siering in het algemeen en bij initialen in het bijzonder, naast vormenkennis, en gevoel voor schoon, noodig is een zuiver beredeneerd begrip van de waarde die de versiering behoort in te nemen tegenover het gehee l; want juist het gem is aan rekenschap dat men zich veelal gegeven heeft omtrent den samenhang die voor een goed boek, voor een goede pagina onontbeerlijk is, tusschen letters, versiering en initialen, was oorzaak dat in zoovele boeken verloren is gegaan de eenheid van harmonie die het tot iets schoons kan maken. HILVERSUM 1906
R. W. P. DE VRIES JR
OVER S CHO ONH EID VAN PL AT ZET SEL Het kan in slec hts we ini g woord en gezeg d worde n, waarin de schoon heid van platze tsel bes taat : orde en regelm aat. De bere ikin g daarva n heeft de zetter, jamme r gen oeg, niet immer in zijn mach t, maar toch kan hij er veel aan doen de eigen aar dige eisc hen eener kopy, die een ongu nstig e werki ng oefenen op het resultaa t zoo veel m ogel ijk tot een m inimum te reduceeren. Ord e in den zin als hier bedoe ld wordt, werd reeds in het allere erste druk werk betrac ht. De gelijk e afstand tusschen de rec htop gaan de halen van de letters in Gut enb erg ’s Bijbe l be wijst , dat daa r gest reefd is, en d at met goe d gev olg, de b ladzijd e druks als het ware te constr ueeren uit een regelm atig parallel loop end raster werk. De norma almaat , ongeve er gelij k aan een spatie van drie op vierk ant, was tevens de witee nheid . Voor op vu llin g waren er slec hts vlie sje s, uit den aard der zaak on toereik end om de regel s op zetbreedte te b ren gen ; abbrev aties moesten er in voo rzie n. Daa rdo or werd die uitnemend gel ijk matige witve rde elin g verkr egen , wel ke zu lk een voorname factor is voor de monumen tale wer kin g dier blad zijde n. Sedert in de zestie nde eeuw het geb ruik der a bbrev aties in gedruk te bo eken verdw een, ten gev olg e waarva n de witsoo rten vermeerde rd
144 bederft. Zou er wel iemand weze n, die toestemt, dat initiale n bijka ns im mer uit het toon kara kterv an den sp iege l val len ? Be zie een blad zijde met in itiale n op een afstan d z oo, dat de tekstletters tot een wa zig beeld begin nen te verv loeie n ; meestal zal dan nog de initiaa l zich niet met den spie gel vere enig en, een klaar bew ijs, dat zij zich afzon derli jk gedr aagt, zich niet met den spie gel vereen igt, maar o ok niet v ereen igd heeft. Een derge lijke initia al is dus hind erlij k, omdat zij tegenw erkt de geslot enhei d van het pag ina bee ld. Ord e en re gelma at zijn de hoof dfact oren bij schoo n platz etsel. Ges lote nhe id is hetge en, waarn aar gestre efd moe twor dem Di e g eslo tenh eid, ge mak keli jk al szij den h uid igen zett erg ema akt wordt door krach tige, indi vidu eele b oekle tter, moet in de hand gewer kt worden door welo verw ogen artist ieke witv erd eeli ng. Daa rin, maar daarin ook alle en, ligt de eig enl ijke scho onh eid van platz etsel , welke ook de g ebru ikte letter is. AMSTERDAM
J. W. ENSCH EDÉ
DE ALGEMEENE SCHRIF TLIJN (UNIVERSAL SCHRIFTLINIE) In den laat sten tijd heeft in de duitsche boekdrukkerswe reld eene belangrijke verbet ering van het lettermateriaal, uitgaande van de bekende lettergieterij Genzsch und Heyse te Hamburg, veel opzien gebaard : de algemeene schriftlijn. Boekdrukk ers zoowel als lettergieters noemen de lijn van een letter de pla ats aan den voet die op nevenstaande afbeelding in aanged uid met a. ,. .. d
.. .. b
De Zzÿn moet natuurlijk bij alle letters van dezelfde soort volkomen op dezelfde plaats zijn, maar ook andere lette rsoor ten, die gebruik t worden om enkele woorden in het gewone zetsel te doen uitkomen, dus cursieven en vetten, behooren met de gewone boeklett er te lijnen. Deze noodzakelijke over eenstemming in lijn ontbreek t evenwel meestal, vooral als de letters uit verschill ende gieterijen afkomstig zijn. Sommige 10
150 bela ng bij het opge ven van best ellin gen altijd toep assi ng van de algem eene schrif tlijn moest verla ngen en het is te we nsche n dat de lettergie ters aan het g erech tvaar digd e verla ngen van den boekd rukke r tegemo et kome n, en er daardo or het hunne toe bijdra gen dat de algem eene schrif tlijn spo edig even algem een wordt ingev oerd als dit met het punten stelse l het geval was. No g mag vermel d worden dat in de op 13 Septe mbe r 1905 geho uden verg ade ring in het Deu tsch e Buc hge wer beh aus door de daar saam geko men lettergie ters de Alge mee ne Schr iftlij n is aange nome n en daarmee voor alle duits che gieterije n ver plich tend is gewo rden .
LITERATU UROVERZ ICHT Het kan van bela ng zijn in dit Jaar boe k op te nemen een cri tisc hov erz ich tva nhe ttyp ogr afis ch- bel ang rijk ste ,da ttus sch en Janu ari 1904 en Sep tem ber 1905 het licht gezien heeft. Als stelr egel is daa rbij geno men, dat s lec hts die pub lic ati esg eno em d kunn en wor den , welke doo r schrijve r dezes gezien zijn geworden , dat sle cht s die verm eld wor den , w elke zulks inde rdaad verd ie nen. Volle dig is het over zich t dus alle rmi nst; het tegend eel daa rvan is w aar hei d en bov end ien is het zeer s ubjectief. We inig of niet s werd gep rod uce erd, naar het schijnt, dat bijz ond ere bet eek eni s heeft. De beweg ing, voor eenige jaren in D uits chl and beg onn en met d usge noem de Kü nstler Schrif ten, zooa ls de Eckm ann, de Behr ens e. a. schijnt tot staan te zijn geko men. In Mei 1903 w erd er tegen geage erd door Breitko pf & Härtel met haa r Zier stiick e au s der guten alten Zeit, een serie orig inee le hou tjes uit de twee de helft der achtt iende eeuw. Kort daa rop bra cht zij haa r oude Breit kopf- fractu ur aan de markt. De daa rme de in de dui tsch e gieter ijen ing eleide fransch e baro k w erd gevo lgd o. a. doo r Ludwi g & Mayer te Fran kfurt am Main met emp ire orn ame nten , doo r de Bauer sche Giess erei alda ar met h et Kün stler S chrift Tri ano n, doo r He inrich Wiey nk
176 Vog eler- Ziera t. Ausg efüh rt nach Entwür fen von Heinrich Vogele rWo rpsw ede. Offenbach, Rudh ardsc he Giesserei(1905). 80 p. 4° Wee kbla d (Het) voor den Boekdr ukker. 5e jrg. Haa rlem, V ennoo tscha p Loure ns Coster. 1904-1905. 52 nrs. van 8 p. gr. fol. Weise , O. Schr ift- und Buch wese n in alter und neue r Zeit. 2e ver bes sert e Auflage. Leipzig, B. G. Teu bne r. 1903. IV, 154 p. kl. 8° We zäta s Mana dshäf te. 3d ie Argä ngen No. 1—4 (Jan.- Apr.) Götebo rg, Wald. Zac hriss ons Boktry ckeri A.-B. 1904. 8° Niet verder vers ehen en?
Ziers tücke aus der guten alten Zeit. Drit ter Nach trag zum B uchzie rat. Mai 1903. Leipzig, Breitko pf und Härtel. 12 p. gr. 4°
ADR ESL IJST VAN DRUKK ERIJEN *’ NEDERLAND A A LS M EE R Ded dens , D. Mur, W. AALTEN Boer, Firm a Ge br s. de, Bo ek- , Co ur .- en Han dels dr. Me ssi ng , Col enb ran der & Prin sen AARLANDERVEEN Wi erin gen , S. C. van A L FE N Cam bie r van No ote n’s Boe kh. Lind en, P. J. van der Sam son , N. Wie ring en Jr. , C. van
A LK M A A R Beza an, J. Beza an, R. Cost er & Zn. , Bo ek- en Handelsdr . V h. Herms Kluit man, P. Koster & Co ., Cour ant- en Ha n delsdr. v'h. Küste rs, A. Nederko orn, W. , Stoomdru kkerij Slin ger , W. H. Zwa an & Zn. , C our.- en H andelsd r. A LM EL O O Dijk , Th . H. V. Hilari us Wz ., W. , Electr . Boe k en Courantd rukkerij
*) Naar de ge ge ve ns , welke ons ten di enste stonden , is deze adre slijs t zoo nau wke urig mo gel ijk sam enge stel d. Voo r verbe tering en of aan vul linge n houden we ons aan bev olen , tenein de hiervan voor het vo lgen d Jaar boe k gebr uik te kunne n maken. 12
ADVERTENTIE-AFDEELING
H. F. DE CHARRO & ZONEN DEN HAA G GROS SIERS IN ALLE PAPIEREN zoowel GESCHEPT E als MACHINALE
DEP OT DER NORMAAL PAPIERE N
KN P MAAS TRICH T MERK
V er te ge nw oo rd ig er voo r A m st er da m en om st re ke n J. P. A. EVERS - V. BREES TRAAT 106 - AMSTERDAM
iB iB iB iB ia iiiD iliD iiiB iiiD H iD iii M iB iii B iB ia ig iâ ig iB iii çi lp ig ia i ^iB jsi Bi Bi iiB iB ifli Bi Bi iiB igi Bi ii inia iBig iBiç iiiB iBiË iiiB iwp iwB i M iB iB iB ilia iB iH iiia iB ioi Bi siH i üBiBiBii isisiciBiB iBiEiBip igiaii liRiaigiBiB ioiBiiiBiBiHi gniBiHi LliajBiDiaiciBiDwiBiaiBiwDiBiB