ΠΕΡΙΠΛΑΝΗΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ : Η ανάγκη της κοινωνίας για κριτική σκέψη

1

ΠΕΡΙΠΛΑΝΗΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ Η ανάγκη της κοινωνίας για κριτική σκέψη.

ΛΙΟΚΑ ΣΤΕΛΛΑ

Ευχαριστώ Τάνια Νίκο Άννα Μαργαρίτα Χριστίνα Λίνα Αλέξανδρε Δημήτρη Βασίλη Φρόσω Κατερίνα Ορέστη και όλους όσοι, με τη συζήτηση και το συλλογικό στοχασμό, βοήθησαν στη διεύρυνση της σκέψης μου, δίνοντας μορφή στην προσωπική αναζήτηση.

ΛΙΟΚΑ ΣΤΕΛΛΑ ΙΟΥΝΙΟΣ 2020 ΕΠΙΒΛΕΠΟΝΤΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ ΤΖΙΡΤΖΙΛΑΚΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ | ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΑΡΙΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ

εξώφυλλο: απόσπασμα και ψηφιακή σύνθεση του έργου ‘ Wandering mind ‘

*Ορισμένες από τις μεταφράσεις της ξένης βιβλιογραφίας είναι προσωπικές και ενδέχεται να υπάρχουν μικρές αποκλίσεις. Ωστόσο, η μετάφραση έχει γίνει με προσοχή, ώστε να μην αλλοιώνεται το νόημα του κειμένου.

«Ποτέ μου δεν σκέφτηκα τόσο, δεν υπήρξα τόσο ζωντανά και δεν βίωσα τόσα, ποτέ μου δεν ήμουν τόσο ο εαυτός μου – αν επιτρέπεται να χρησιμοποιήσω αυτή την έκφραση – όσο στα ταξίδια που έκανα μόνος και με τα πόδια. Υπάρχει κάτι στο περπάτημα το οποίο διεγείρει και αναζωογονεί τις σκέψεις μου. Όταν μένω στάσιμος σε ένα μέρος με το ζόρι μπορώ να σκεφτώ. Το σώμα μου πρέπει να είναι σε κίνηση για να θέσει και το μυαλό μου σε κίνηση. Η θέα της υπαίθρου, η διαδοχή ευχάριστων τοπίων, ο καθαρός αέρας, η καλή υγεία που μου προσφέρει το περπάτημα, η ελαφριά ατμόσφαιρα ενός πανδοχείου, η απουσία όλων εκείνων των πραγμάτων που με κάνουν να νιώθω εξαρτημένο και μου υπενθυμίζουν την κατάστασή μου – όλα αυτά υπηρετούν την απελευθέρωση του πνεύματος μου, μου δανείζουν τόλμη για τον τρόπο σκέψης μου, ώστε να τις συνδυάσω, επιλέξω και να τις κάνω δικές μου κατά βούληση, χωρίς φόβο ή περιορισμό.» Jean-Jacques Rousseau, The Confessions, 1782

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ | ΠΡΟΛΟΓΟΣ...........................................................................................10

Α. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ α1. Η Απαρχή της Περιπλάνησης.............................................................................15 α2. Κάϊν και Άβελ........................................................................................................16 α3. Μενίρ: Η Πρώτη Αρχιτεκτονική.........................................................................20 α4. Κα και Μπένμπεν.................................................................................................23 α5. Δαρβίνος................................................................................................................25 α6. Η Επίσκεψη των Ντανταϊστών...........................................................................28 α7. Η Περιπλάνηση των Σουρεαλιστών..................................................................31 α8. Land Art.................................................................................................................33 α9. Η Νέα Βαβυλώνα του Κόνσταντ........................................................................35

Β. ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΑΝΑΠΤΥΓΜΑ β1. “Ο Ανθρωπος του Πλήθους” Άνθρωπος | Ομάδα | Διομαδικές Σχέσεις...37 β2. Κοινωνικός Κονστρουξιονισμός και Κοσμοείδωλα.........................................43

8

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ β3. Οικείο και Ξένο...............................................................................................47 β4. Ξένο και Περιπέτεια.......................................................................................51 β5. Σχέσεις και Κυματισμοι..................................................................................55 β6. Επιθυμία..........................................................................................................59 β7. Βιωματική Εμπειρία.......................................................................................63 β8. Διαδρομή.........................................................................................................67 β9. Περπάτημα και Σκέψη...................................................................................71

Γ. ΜΕ ΜΙΑ ΚΡΙΤΙΚΗ ΜΑΤΙΑ γ1. Προσωπικό Βίωμα | Όνειρο.........................................................................77 γ2. Προσωπικό Βίωμα | Τέχνη............................................................................81 γ3. Συμπεράσματα...............................................................................................85 γ4. Περιπλάνηση του Μέλλοντος......................................................................89

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ..........................................................................................................92

9

EΙΣΑΓΩΓΗ

Βρισκόμαστε σχεδόν στην ανατολή της τρίτης δεκαετίας του 21ου αιώνα και το στιγμιότυπο της ανθρωπότητας σκιαγραφείται από καλπάζουσες τεχνολογικές εξελίξεις και ανακαλύψεις. Σε αυτόν τον εκθετικά πλέον εξελισσόμενο κόσμο, θα έρθουμε αντιμέτωποι αργά η γρήγορα με ηθικά διλλήματα που αναπόφευκτα θα προκύψουν μαζί με την ανακάλυψη των αχαρτογράφητων μονοπατιών της επιστήμης. Είναι καίριο να αναγνωρίσουμε την ανάγκη για κριτική σκέψη επάνω στα δρώμενα της ανθρωπότητας, με προορισμό ένα βιώσιμο και καρποφόρο μέλλον. Στην παρούσα ερευνητική εργασία επιλέγεται να αναλυθεί η περιπλάνηση, ως πρακτική και ως παραγωγός νοήματος, επιχειρώντας τελικά να επαναπροσδιοριστεί η θέση της στην σύγχρονη εποχή, εξετάζοντας με ποιόν τρόπο μπορεί να δώσει λύση στην προαναφερόμενη ανάγκη για κριτική σκέψη. Η έρευνα χωρίζεται σε τρία μέρη. Το πρώτο ξεκινάει με την αναφορά ιστορικών σημείων όπου παρατηρήθηκε η αισθητική πράξη του περπατήματος, σχολιάζοντας τη σχέση του με την περιπλάνηση και τον νοηματικό/συμβολικό

10

χώρο. Ταυτόχρονα αναλύεται η αρχέγονη ανάγκη του ανθρώπου για δημιουργία οροσήμων και πως αυτή οδήγησε στη δημιουργία μονοπατιών (κενών) και χώρου (πλήρων) . Έπειτα, στο δεύτερο μέρος γίνεται μία κοινωνική και ψυχολογική ανάλυση – υπό ένα φιλοσοφικό πρίσμα- του σύγχρονου ανθρώπου, εξετάζοντας επαγωγικά το άτομο, την ομάδα, το σύνολο ομάδων και τέλος την κοινωνία, σε σχέση με τις έννοιες και πρακτικές που σχετίζονται με την περιπλάνηση, με σκοπό να καταλάβουμε ποιος είναι ο ρόλος της. Ουσιαστικά επιχειρείται ένας κατακερματισμός του ατόμου, με στόχο να αποκρυπτογραφηθούν τα συστατικά στοιχεία της συμπεριφοράς και της σκέψης που το διέπουν. Στο τρίτο μέρος παρατίθεται η προσωπική εμπειρία της ερευνήτριας με την περιπλάνηση σαν πρακτική αλλά και σαν νοητική διεργασία, καθώς και μερικές σκέψεις για το μέλλον, όπου, έχοντας προηγηθεί το ατομικό και κοινωνικό ανάπτυγμα επιχειρείται να απαντηθεί το αρχικό ερώτημα που τέθηκε.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Βιώνοντας το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μου σε μεγαλούπολη, η ποικιλία των επιλογών και εναλλακτικών ήταν μεγάλη. Ταυτόχρονα η οχλαγωγία και το χάος που επικρατούσε λόγω της πυκνής συμβίωσης και αστικοποίησης, αναπόφευκτα με έκανε να νιώθω ανασφάλεια. Η αίσθηση του φόβου και της επικινδυνότητας με απέτρεπε από το να περιπλανώμαι στην πόλη. Λόγω αυτού και της αγάπης μου για τη φύση στράφηκα στην πεζοπορία σε δασικές περιοχές, όπου και ένιωσα την πρακτική της περιπλάνησης στην πραγματοποίησή της. Η κίνηση του σώματος και η ενεργοποίησή του, ταυτόχρονα με την ανταλλαγή των σκέψεων με τους συνοδοιπόρους μου, οδήγησαν σε ανθοφόρες ιδέες και αντιλήψεις για τα πράγματα. Θα το περιέγραφα σαν μια στιγμή διαύγειας όπου το νόημα της ζωής αποκαλύπτεται· σαν να πέφτει για λίγο το πέπλο-καθρέφτης της καθημερινής εμμονής που λέγεται συνήθεια και σε κρατάει δέσμιο, σαν ένα ζώο δεμένο σε ένα δέντρο που βόσκει αέναα σε κυκλικές κινήσεις. Εκείνην τη στιγμή με κατέκλυζε ευφορία και επιθυμία να κρατήσω το συναίσθημα αυτό λίγο ακόμα, αλλά μόλις

τελείωνε το ταξίδι, σιγά σιγά και εκείνο ξεθώριαζε. Μου γεννήθηκε η επιθυμία να βιώνω πιο συχνά αυτό το συναίσθημα, παρ’ όλα αυτά η ενταμένη καθημερινότητα και ο φόρτος εργασίας και δραστηριοτήτων κατέστησαν αυτήν την πρακτική από μηνιαία στην καλύτερη περίπτωση, σε πολύ πιο σποραδική. Έπειτα προσπαθούσα να καλύψω αυτήν την ανάγκη με άλλους τρόπους, όπως να επιδιώκω την ονειροπόληση και τον στοχασμό μέσα από το σπίτι μου, αλλά παρατήρησα ότι ακόμα και ο συνειδητός στοχασμός υπό την έλλειψη της κίνησης δεν αρκεί για να επιτευχθεί αυτή η δαιδαλώδης σύνδεση των «αρχείων» της «βιβλιοθήκης» του νου. Έπειτα το 2018 στα πλαίσια του μαθήματος «Μηχανισμός του ονείρου» με καθηγητή τον Αλέξανδρο Ψυχούλη, πραγματοποιήθηκε η υλοποίηση μιας ατομικής εργασίας. Αυτή ξεκίνησε, αντανακλώντας τις προσωπικές επιθυμίες που ήταν η επαφή με τη φύση και η ευφορία που ένιωθα όταν χανόμουν σε μονοπάτια στο βουνό. Η πρώτη επαφή με την έννοια της περιπλάνησης, έγινε διαβάζοντας το βιβλίο του Francesco Careri, “Walkscapes, walking as an aesthetic prac-

11

tice” (2002) και ως απόρροια της εργασίας κατασκεύασα ένα κινητό παιχνίδι αστικής περιπλάνησης, το Wanderlust. Έτσι, ξεκίνησε η επιλογή του ερευνητικού θέματος και μαζί, η αναζήτηση του τι ήταν και τι είναι η περιπλάνηση. Για να βρω όμως τι είναι η περιπλάνηση σήμερα, αναζήτησα με ποιες έννοιες σχετίζεται και σε ποιες κοινωνίες απαντάται. Προέκυψε, λοιπόν, το δεύτερο μέρος της εργασίας, το Κοινωνικό Ανάπτυγμα, όπου επιχειρείται η ανάλυση εννοιών όπως: Νόρμα, Οικείο, Ξένο, Περιπέτεια, Συνήθεια, Επιθυμία, Σχέσεις, Σκέψη, Εμπειρία, Διαδρομή και ο συσχετισμός τους με την πρακτική της περιπλάνησης. Καθώς όμως εξελισσόταν και ανοιγόταν το πεδίο έρευνας άρχισα να αναρωτώμαι για τη φύση της ίδιας της περιπλάνησης. Όπως τα δεδομένα της κοινωνικής δομής συνεπώς και ο ίδιος -ο άνθρωπος-, συνεχώς αλλάζουν, μεταβάλλοντας τις επιθυμίες, ανάγκες και πρακτικές τους, έτσι και η περιπλάνηση δε θα μπορούσε να νοείται σαν την διαδικασία που ακολουθούσαν οι προϊστορικοί άνθρωποι ή οι στοχαστές του 19ου αιώνα. Σε ένα σήμερα όπου η εσωτερική ανασκόπηση και η κριτική θεώρηση των εννοιών και πρακτικών της ζωής, στην πλειοψηφία τους τουλάχιστον, παραγκωνίζονται υπό την αιγίδα της εμμονικής συνήθειας, αυτοματισμένης κίνησης, εργασίας, υποχρεώσεων, παραγωγής και ποσοτικής εξέλιξης, θέλησα να ερευνήσω τον τρόπο με τον οποίο είναι δυνατό να επαναφέρω τη στοχαστική και αφηρημένη σκέψη – νοητική περιπλάνηση. Αυτό επετεύχθη με την προσωπική βιωματική εμπειρία, που αναλύεται

12

στο τελευταίο κεφάλαιο της έρευνας, όπου πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια του ονείρου και της ζωγραφικής. Τέλος, επιχειρώ μέσα από αυτά τα δύο χρόνια προσωπικής φυσικής και νοητικής περιπλάνησης να επαναπροσδιορίσω την θέση της σήμερα, απαντώντας έτσι στην ανάγκη της κοινωνίας για κριτική σκέψη.

Περιπλάνηση: α) περιφέρομαι εδώ κι εκεί χωρίς να ακολουθώ συγκεκριμένη ή προδιαγεγραμμένη πορεία, είτε γιατί δεν έχω ορισμένο σκοπό, είτε γιατί δεν γνωρίζω τον δρόμο. β) περιπλανιέμαι σε νοητό χώρο. (Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, 2001:1060)

13

14

Α. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ *Σε αυτό το κεφάλαιο γίνεται μια βιβλιογραφική έρευνα κυρίως του βιβλίου του Francesco Careri, Walkscapes, walking as an aesthetic practice, 2002.

α1. Η Απαρχή της Περιπλάνησης

Πριν δημιουργήσει τα μενίρ, ο άνθρωπος εκτελούσε μία συμβολική διαδικασία με την οποία μεταμόρφωνε και διαμόρφωνε το τοπίο. Αυτή η διαδικασία ήταν το περπάτημα, μία φυσική ενόρμηση που κατακτάει με μεγάλη προσπάθεια στους πρώτους μήνες της ζωής του, μόνο και μόνο για να γίνει μία ασυνείδητη φυσική αυτοματισμένη πράξη. Ήταν με το περπάτημα που ο άνθρωπος ξεκίνησε να διαμορφώνει το φυσικό τοπίο στο περιβάλλον που τον περιέβαλε. Ακόμα και στον αιώνα που διανύουμε η ανάγνωση και ερμηνεία των αστικών τοπίων πραγματοποιείται με το περπάτημα. Η μέγιστη ανάγκη αναζήτησης τροφής και πόρων για επιβίωση, οδήγησαν τον άνθρωπο στη διερεύνηση του χώρου. Αλλά μόλις ικανοποιηθούν αυτές οι βασικές ανάγκες, το περπάτημα παίρνει μια συμβολική μορφή που επιτρέπει στον άνθρωπο να κατοικήσει στον κόσμο. Το περπάτημα γίνεται η πρώτη αισθητική πράξη του ανθρώπου, κατασκευάζοντας μια τάξη πάνω στην οποία αναπτύσσεται η αρχιτεκτονική της τοποθέτησης αντικειμένων. Είναι μια τέχνη από την οποία προέκυψαν τα μενίρ, η γλυπτική,

η αρχιτεκτονική, το τοπίο. Αυτή η απλή ενέργεια προκάλεσε τη δημιουργία των πιο σημαντικών σχέσεων που έχει αναπτύξει ο άνθρωπος με τη γη, η οποία είναι η διαμερισματοποίηση της σε περιοχές. Η νομαδική μετακίνηση, που γενικά θεωρήθηκε ως αρχέτυπο για κάθε ταξίδι, ήταν στην πραγματικότητα η εξέλιξη της ατελείωτης περιπλάνησης των κυνηγών κατά την παλαιολιθική εποχή, των οποίων η συμβολική σημασία μεταφράστηκε από τους Αιγυπτίους στο Κα, σύμβολο της αιώνιας περιπλάνησης. Αυτή η πρωτόγονη περιπλάνηση συνεχίστηκε μέσα στη θρησκεία (το ταξίδι ως τελετουργία- προσκύνημα) ακόμα και σε λογοτεχνικές μορφές (το ταξίδι ως αφήγηση), μετασχηματισμένο ως ένα ιερό μονοπάτι, χορός, προσκύνημα, πομπή. Μόνο τον περασμένο αιώνα το μονοπάτι-διαδρομή απελευθερώθηκε από τους περιορισμούς της θρησκείας και της λογοτεχνίας ώστε να αναλάβει τη θέση μιας καθαρά αισθητικής πράξης. Σήμερα ανατρέχοντας στην αρχέγονη ιστορία του περπατήματος και αναγνωρίζοντας τις συμβολικές διαδικασίες που το καθιέρωσαν ως δημιουργική πράξη, είναι δυνατόν να χαρακτηριστεί ως μορφή αστικής παρέμβασης, συσχετισμένη ακόμα με τις πρακτικές του παρελθόντος· η περιπλάνηση ως αρχιτεκτονική του τοπίου, όπου ο όρος «τοπίο» υποδηλώνει τη δράση του συμβολικού

15

αλλά και του φυσικού μετασχηματισμού του ανθρωπολογικού χώρου. Αυτή είναι η προοπτική με την οποία εξετάστηκαν βαθύτερα οι στιγμές μετάβασης του περπατήματος στην ιστορία της τέχνης. Αυτές είναι τα περάσματα από τους Dada στο Σουρεαλισμό 1921-1924, από τη Λετριστική Διεθνή στην Καταστασιακή Διεθνή 1956-1957 και από την Μινιμαλιστική τέχνη στη Land art 19661967. Αναλύοντας αυτά τα γεγονότα ταυτόχρονα αποκαλύπτεται μια ιστορία της περιπλανημένης πόλης που πηγαίνει από την απέραντη πόλη των δεδομένων στην εντροπική πόλη του Robert Smithson, περνώντας μέσα από την ασυνείδητη και ονειρική πόλη των Σουρεαλιστών και την παιχνιδιάρικη και νομαδική πόλη των Καταστασιακών. Μέσω των περιπλανήσεων τους, οι καλλιτέχνες, ανακάλυψαν μια υγρή πόλη, ένα αμνιακό υγρό όπου οι χώροι του «αλλού» παίρνουν αυθόρμητη μορφή, ένα αστικό αρχιπέλαγος στο οποίο μπορεί να πλοηγηθεί κανείς παρασυρόμενος. Μια πόλη στην οποία οι «χώροι στάσης» είναι τα νησιά στη μεγάλη θάλασσα που σχηματίζεται από τους «χώρους ροής» . Το 1924 οι Παρισινοί Ντανταϊστές διοργάνωσαν εκδρομές στην ύπαιθρο. Ανακάλυψαν μια ονειρική και σουρεαλιστική οπτική στο περπάτημα και χαρακτήρισαν αυτή την εμπειρία ως «περιπλάνηση», ένα είδος αυτόματης γραφής στον πραγματικό χώρο, ικανό να ανακαλύψει τα ασυνείδητα τμήματα του χώρου, τις καταπιεσμένες αναμνήσεις της πόλης.

16

α2. ΚάΪν και Άβελ

Ο πρωταρχικός διαχωρισμός της ανθρωπότητας σε νομάδες και οικιστές οδηγεί σε δύο διαφορετικούς τρόπους διαβίωσης και ως εκ τούτου σε διαφορετικούς τρόπους σκέψης για τον χώρο. Πιστεύεται ευρέως ότι οι άποικοι - όπως οι κάτοικοι της πόλης - μπορούν να θεωρηθούν οι αρχιτέκτονες του κόσμου, ενώ οι νομάδες - ως κάτοικοι των ερήμων και των ανοιχτών χώρων - μπορούν να θεωρηθούν ως αντι-αρχιτέκτονες, πειραματικοί τυχοδιώκτες και ως εκ τούτου ενάντια στην αρχιτεκτονική και γενικότερα στη μεταμόρφωση του τοπίου. Αλλά ίσως τα πράγματα είναι λίγο πιο περίπλοκα. Αν ανατρέξουμε στην ιστορία του Κάιν και του Άβελ με αρχιτεκτονικούς όρους, παρατηρείται πως η σχέση του νομαδισμού και του οικισμού που καθιερώνεται με την κατασκευή συμβολικών χώρων, πηγάζει από μια αρχική ασάφεια. Όπως διαβάζουμε στη Γένεση, ο πρώτος σεξουαλικός διαχωρισμός της ανθρωπότητας – ο Αδάμ και η Εύα – ακολουθείται, στη δεύτερη γενιά, από τον καταμερισμό της εργασίας. Οι γιοι του Αδάμ και της Εύας ενσαρκώνουν τις δύο ψυχές στις οποίες διαχωρίζεται η ανθρώπινη φυλή. Ο Κάιν είναι η καθιστική ψυχή που αφιερώθηκε στην γεωργία, ο Άβελ η νομαδική που αφιερώθηκε στην κτηνοτροφία. Σύμφωνα με τις ετυμολογικές ρίζες των ονομάτων των δύο αδελφών, ο Κάιν μπορεί να ταυτιστεί με τον homo faber, τον άνθρωπο που δουλεύει και δαμάζει τη

φύση για να ανακατασκευάσει ουσιαστικά ένα νέο τεχνητό σύμπαν, ενώ ο Άβελ, του οποίου η δουλειά ήταν λιγότερο κουραστική και πιο ευχάριστη, μπορεί να θεωρηθεί ως ο homo ludens, τόσο αγαπητός στους Καταστασιακούς, ο άνθρωπος που παίζει και κατασκευάζει ένα εφήμερο σύστημα σχέσεων μεταξύ φύσης και ζωής. Η διαφορετική χρήση του χώρου σημαίνει επίσης διαφορετική χρήση του χρόνου που προκύπτει από τον αρχικό καταμερισμό της εργασίας. Το έργο που ανέλαβε ο Άβελ, να πηγαίνει σε βοσκοτόπια για να ταΐζει τα ζώα του, είναι ένα προνόμιο σε σχέση με τις προσπάθειες του Κάιν, ο οποίος πρέπει να οργώσει, να σπείρει και να καρπωθεί τους καρπούς της γης. Ενώ ο περισσότερος χρόνος του Κάιν δαπανάται στη δουλειά και επομένως είναι απολύτως χρήσιμος, παραγωγικός χρόνος, ο Άβελ έχει άπλετο ελεύθερο χρόνο για να αφιερωθεί στην πνευματική θεώρηση, την εξερεύνηση της Γης, την περιπέτεια και το παιχνίδι. Αυτός ο ελεύθερος και επομένως παιχνιδιάρικος χρόνος οδηγεί τον Άβελ να πειραματιστεί και να κατασκευάσει ένα πρωταρχικά συμβολικό σύμπαν γύρω του. Αυτή η δράση του Άβελ, οδήγησε στην πρώτη χαρτογράφηση του χώρου και στην απόδοση συμβολικών και αισθητικών αξιών του χώρουτοπίου που έπειτα θα οδηγήσουν στη γέννηση της αρχιτεκτονικής τοπίου. Έχει ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι μετά την αδελφοκτονία ο Κάιν τιμωρήθηκε από τον Θεό καταδικάζοντας τον να περιπλανείται στη Γη. Ο νομαδισμός του Άβελ αλλάζει χαρακτήρα και από προνόμιο γίνεται θεϊκή τιμωρία. Οι νομάδες προέρχονται από τη

γενεαλογία του Κάιν, ο οποίος ήταν κάτοικος αναγκασμένος να γίνει νομάς και φέρουν τις περιπλανήσεις του Άβελ στις ρίζες τους. Οι δύο μεγάλες οικογένειες στις οποίες χωρίζεται η ανθρώπινη φυλή έχουν δύο διαφορετικές χωρικές εμπειρίες: αυτή του σπηλαίου και του αρότρου, ανασκάπτοντας το χώρο από τη Γη και αυτή της σκηνής που μετακινείται πάνω από την επιφάνεια της Γης χωρίς να αφήνει καθόλου ίχνη. Αυτοί οι δύο τρόποι κατοίκησης της Γης αντιστοιχούν σε δύο εκφάνσεις της ίδιας αρχιτεκτονικής: μια αρχιτεκτονική που αντιστοιχεί στη φυσική κατασκευή του χώρου και της μορφής, σε αντίθεση με την αρχιτεκτονική που αντιστοιχεί στην αντιληπτική και συμβολική κατασκευή του χώρου. Παρατηρώντας την προέλευση της αρχιτεκτονικής μέσα από την πολικότητα της σχέσης νομαδισμού-αποίκησης, φαίνεται ότι η τέχνη της κατασκευής του χώρου -ή αυτό που συνήθως ονομάζουμε αρχιτεκτονικήήταν αρχικά μια εφεύρεση των αποίκων που εξελίχθηκε από την κατασκευή των πρώτων αγροτικών οικισμών σε εκείνη των πόλεων και των μεγάλων ναών. Η κοινή πεποίθηση είναι ότι η αρχιτεκτονική γεννήθηκε από την ανάγκη ενός “χώρου διαμονής”, σε αντίθεση με τον νομαδισμό, που θεωρείται ως “χώρος μετάβασης”. Στην πραγματικότητα, η σχέση μεταξύ αρχιτεκτονικής και νομαδισμού δεν μπορεί να εκφραστεί άμεσα ως αντίθεση της «αρχιτεκτονικής ή νομαδισμού». Υπάρχει μια πολύ πιο βαθιά σχέση που συνδέει τις δύο έννοιες μέσω του ταξιδιού-μονοπατιού. Είναι πιθανό ότι ήταν ο νομαδισμός, ή πιο συγκεκριμένα η “περιπλάνηση”, που δημιούργησε

17

την αρχιτεκτονική, ανακαλύπτοντας την ανάγκη για μια συμβολική κατασκευή του τοπίου. Όλα αυτά ξεκίνησαν πολύ πριν από την εμφάνιση της ιδέας του νομαδισμού, κατά τη διάρκεια της διηπειρωτικής μετακίνησης των πρώτων ανθρώπων της παλαιολιθικής περιόδου, πολλές χιλιετίες πριν από την κατασκευή των ναών και των πόλεων. Η νομαδική πόλη είναι το ίδιο το μονοπάτι, το πιο σταθερό σημείο στο κενό, και η μορφή αυτής της πόλης είναι η ελικοειδής γραμμή που δημιουργείται από την ένωση των διαδοχικών κινούμενων σημείων. Τα σημεία αναχώρησης και άφιξης είναι λιγότερο σημαντικά, ενώ ο χώρος είναι ο «χώρος της μετάβασης», δηλαδή η ίδια η ουσία του νομαδισμού, ο τόπος όπου γιορτάζεται η καθημερινή τελετουργία της αιώνιας περιπλάνησης. Ακριβώς όπως το οικιστικό μονοπάτι σχηματίζει και δίνει ζωή στην πόλη, στον νομαδισμό το μονοπάτι γίνεται ο συμβολικός χώρος της ζωής της κοινότητας. Η νομαδική πόλη δεν είναι το ίχνος του παρελθόντος που έχει εντυπωθεί στο έδαφος, είναι το παρόν που καταλαμβάνει, ξανά και ξανά, εκείνα τα τμήματα του εδάφους στα οποία πραγματοποιείται το ταξίδι, το τμήμα του τοπίου το οποίο περπατιέται, γίνεται αντιληπτό και βιώνεται «στο εδώ και στο τώρα» της μετακίνησης. Από αυτή την σκοπιά, το έδαφος μπορεί να ερμηνευτεί, να απομνημονευθεί και να χαρτογραφηθεί στη διάσχισή του. Δίχως να έχει σταθερά σημεία αναφοράς, ο νομάς έχει αναπτύξει την ικανότητα να κατασκευάζει το δικό του χάρτη για κάθε περίσταση, του οποίου η γεωγραφία είναι σε

18

συνεχή μεταβολή, παραμορφωμένη εν καιρώ λόγω της μετακίνησης του παρατηρητή και της διαρκούς μεταμόρφωσης της γης. Ο νομαδικός χάρτης είναι ένας κενός καμβάς όπου πάνω εκεί χαρτογραφούνται τα μονοπάτια που συνδέουν πηγάδια, οάσεις, ιερούς τόπους, καλούς βοσκότοπους και χώρους που αλλάζουν γρήγορα. Πρόκειται για έναν χάρτη που φαίνεται να αντικατοπτρίζει έναν υγρό χώρο στον οποίο τα θραύσματα του «χώρου της διαμονής» επιπλέουν στο «κενό του πηγαίνω», στο οποίο τα εναλλασσόμενα μονοπάτια παραμένουν ορατά μόνο μέχρι να χαθούν από τον άνεμο. Ο νομαδικός χώρος χαράσσεται από διανύσματα, από ασταθή βέλη που συνάπτουν προσωρινούς δεσμούς και όχι καθορισμένους δρόμους: Το ίδιο σύστημα απεικόνισης του χώρου το συναντάμε στο σχέδιο ενός παλαιολιθικού χωριού που έχει λαξευτεί σε πέτρα στην κοιλάδα Camonica, στους Χάρτες των «walkabouts» των Αυστραλιανών Αβοριγίνων και στους ψυχογεωγραφικούς χάρτες των Καταστασιακών. Ενώ στα μάτια των εποίκων οι νομαδικοί χώροι είναι άδειοι, για τους νομάδες αυτά τα κενά είναι γεμάτα αόρατα ίχνη. Κάθε μικρή διαφορά είναι ένα γεγονός, ένα χρήσιμο ορόσημο για την κατασκευή ενός διανοητικού χάρτη που αποτελείται από σημεία (συγκεκριμένες θέσεις), γραμμές (μονοπάτια), επιφάνειες (ομοιογενείς περιοχές) που μετασχηματίζονται με την πάροδο του χρόνου. Η ικανότητα να γνωρίζουμε πώς να βλέπουμε στα κενά των τόπων και επομένως να γνωρίζουμε πώς να ονομάζουμε αυτά τα μέρη, αποκτήθηκε στις χιλιετίες πριν από τη γέννηση του νομαδισμού.

Η αντίληψη/κατασκευή του χώρου αρχίζει με τις περιπλανήσεις του ανθρώπου στο Παλαιολιθικό τοπίο. Ενώ αρχικά οι άνθρωποι μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν τις διαδρομές που δημιουργήθηκαν από τις εποχιακές μετακινήσεις των ζώων μέσω της βλάστησης, είναι πιθανό ότι από μια ορισμένη περίοδο και μετά άρχισαν να διανοίγουν τα δικά τους μονοπάτια, να μαθαίνουν να προσανατολίζονται χρησιμοποιώντας γεωγραφικά σημεία αναφοράς και να αφήνουν όλο και πιο σταθερά αναγνωρίσιμα σημάδια στο τοπίο. Η ιστορία της προέλευσης του ανθρώπου είναι μια ιστορία του περπατήματος, της μετανάστευσης των λαών και των πολιτιστικών και θρησκευτικών ανταλλαγών που συνέβησαν στις διηπειρωτικές τροχιές της Γης. Η αργή, πολύπλοκη διαδικασία της οικειοποίησης και της χαρτογράφησης της γης είναι το αποτέλεσμα του αδιάκοπου περπατήματος των πρώτων ανθρώπων. Ο νομαδισμός πραγματοποιείται σε τεράστιους κενούς αλλά ταυτόχρονα οικείους χώρους, με προγραμματισμένο ταξίδι επιστροφής. Η περιπλάνηση από την άλλη, πραγματοποιείται σε έναν κενό χώρο που δεν έχει χαρτογραφηθεί ακόμα, χωρίς συγκεκριμένο προορισμό. Από μια άποψη η πορεία του νομά είναι μια πολιτισμική εξέλιξη της περιπλάνησης, είναι ένα είδος “εξειδίκευσης”. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η γεωργία και η κτηνοτροφία είναι δύο δραστηριότητες που προέρχονται από την εξειδίκευση των δύο πρωτόγονων παραγωγικών δραστηριοτήτων- τη συλλογή και το κυνήγι- και οι δύο από τις οποίες απαιτούν περιπλάνηση. Αυτές

οι δύο δραστηριότητες, οι οποίες συνάδουν με την απόκτηση τροφής μέσω της διάσχισης της γης, εξελίχθηκαν με την πάροδο του χρόνου χάρη στη σταδιακή εξημέρωση των ζώων (εκτροφή προβάτων) και φυτών (γεωργία) και μόνο μετά από πολλές χιλιετίες άρχισαν να δημιουργούν καθιστικό και νομαδικό χώρο.

Εικόνα 1 “The Naked City”, 1957 του Guy Debord και Asger Jorn, Καταστασιακός Χάρτης

19

α3. Μενίρ - Η Πρώτη Αρχιτεκτονική

Το πρώτο τοποθετημένο αντικείμενο που βρίσκεται στο ανθρώπινο τοπίο πηγάζει απ’ ευθείας από τον κόσμο της περιπλάνησης και του νομαδισμού. Ενώ ο ορίζοντας είναι μια σταθερή, περίπου ευθεία γραμμή, που πλαισιώνει κάθε τοπίο, ο ήλιος έχει μια λιγότερο σαφή κίνηση, ακολουθώντας μια τροχιά που φαίνεται καθαρά κάθετη μόνο στις δύο στιγμές της εγγύτητάς της προς τον ορίζοντα: στην αυγή και στο ηλιοβασίλεμα. Η επιθυμία σταθεροποίησης του κάθετου διαστήματος ήταν πιθανώς ένα από τα κίνητρα πίσω από τη δημιουργία του πρώτου τεχνητού στοιχείου στο χώρο: το μενίρ. Τα μενίρ εμφανίζονται για πρώτη φορά στη Νεολιθική εποχή και αντιπροσωπεύουν τα απλούστερα αντικείμενα, αλλά με τη μεγαλύτερη πυκνότητα νοήματος, ολόκληρης της Εποχής του Λίθου και η ανύψωσή τους είναι η πρώτη ανθρώπινη πράξη υλικής μεταμόρφωσης του τοπίου. Μια μεγάλη πέτρα που βρίσκεται οριζόντια στο έδαφος είναι ακόμα μια πέτρα χωρίς συμβολικούς υπαινιγμούς, αλλά όταν αναρτηθεί κάθετα και φυτευτεί στο έδαφος μετατρέπεται σε μια νέα παρουσία όπου σταματά ο χρόνος και ο χώρος: καθιερώνει έναν «χρόνο μηδέν» που επεκτείνεται στην αιωνιότητα και ένα νέο σύστημα σχέσεων με τα στοιχεία που την περιβάλλουν. Μια εφεύρεση τέτοιας εμβέλειας θα μπορούσε να ικανοποιήσει πολλούς διαφορετικούς σκοπούς και αυτό εξηγεί εν μέρει τον μεγάλο

20

αριθμό διαφορετικών ερμηνειών των μενίρ. Στην πραγματικότητα είναι πιθανό ότι πολλά μενίρ είχαν πολλαπλές, ταυτόχρονες λειτουργίες. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι, γενικά, συνδέθηκαν με τη λατρεία της γονιμότητας, της θεάς μητέρας-Γης και της λατρείας του Ήλιου, αλλά ίσως οι ίδιες αυτές πέτρες λειτουργούσαν σαν τοπόσημο για περιοχές όπου είχαν πεθάνει θρυλικοί ήρωες, ιερές τοποθεσίες ισχυρής χθόνιας ενέργειας, τόποι όπου βρέθηκε νερό ή τα όρια και οι γραμμές ιδιοκτησίας. Αυτό που μας ενδιαφέρει για τους ογκόλιθους δεν είναι τόσο η μελέτη των εμπλεκόμενων λατρειών, όσο η σχέση που δημιουργούν οι πέτρες με την περιοχή: το πού τοποθετήθηκαν. Μπορούμε να προσεγγίσουμε αυτό το ζήτημα εξετάζοντας το όνομα που χρησιμοποιείται ακόμα και σήμερα για τα μενίρ από τους βοσκούς του χωριού Laconi στη Σαρδηνία: “perdas litteradas” ή “lettered stones”, «πέτρες των γραμμάτων». Αυτή η αναφορά στο γράψιμο μπορεί στην πραγματικότητα να εξηγήσει τουλάχιστον τρεις διαφορετικές χρήσεις των μονόλιθων: Επιφάνειες στις οποίες πρέπει να αναγράφονται συμβολικές μορφές, στοιχεία γραφής αναγνωρίσιμα στους ανθρώπους της περιοχής, σήματα με τα οποία θα περιγράφεται η περιοχή. Η ερμηνεία του όρου litteradas απλά αναφέρεται στο γεγονός ότι στην κύρια όψη ορισμένων πετρών τοποθετούνται διαφορετικά σύμβολα, όπως στους αιγυπτιακούς οβελίσκους. Η δεύτερη χρήση υποδεικνύει ότι οι μονόλιθοι χρησιμοποιήθηκαν για να τροποποιήσουν αρχιτεκτονικά το τοπίο, ως ένα είδος γεωμετρίας με την οποία σχεδιάζονται αφηρημένες μορφές

για να αντιταχθούν στο φυσικό χάος: Το σημείο (το απομονωμένο μενίρ), η γραμμή (η ρυθμική ευθυγράμμιση πολλών λίθων), η επιφάνεια (το τμήμα του χώρου που περικλείεται από μενίρ που τοποθετούνται σε έναν κύκλο). Η τρίτη ερμηνεία δείχνει ότι οι πέτρες πέρα από τη γεωμετρία αποκάλυπταν επίσης τη γεωγραφία του τόπου, που χρησίμευε για να περιγράψει τη φυσική του δομή και την παραγωγική και/ή μυστικιστικήθρησκευτική του χρήση. Με άλλα λόγια, ήταν σήματα τοποθετημένα στις κύριες διαδρομές των μονοπατιών. Έχει παρατηρηθεί ότι συχνά οι ζώνες μεγαλιθικής δραστηριότητας στη Νεολιθική εποχή συμπίπτουν με εκείνες της ανάπτυξης του κυνηγιού στην Παλαιολιθική περίοδο. Αυτό προκαλεί τον προβληματισμό για τη σχέση μεταξύ των μενίρ και των μονοπατιών της παλαιολιθικής περιπλάνησης και εκείνων της νομαδικής μετακίνησης. Στην πραγματικότητα είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πώς οι ταξιδιώτες της αρχαιότητας θα μπορούσαν να διασχίσουν ολόκληρες ηπείρους χωρίς τη βοήθεια χαρτών, δρόμων και πινακίδων. Ωστόσο, πληθώρα ταξιδιωτών και εμπόρων διέσχιζε συνεχώς, σχεδόν αδιάβατα δάση και αχαρτογράφητα εδάφη, χωρίς υπερβολική δυσκολία. Είναι πολύ πιθανό ότι τα μενίρ λειτουργούσαν σαν ένα σύστημα προσανατολισμού, εύκολα αποκρυπτογραφούμενο από εκείνους που κατάλαβαν τη γλώσσα του: Ένας οδηγός που σχεδιάστηκε στο τοπίο, οδηγώντας τον ταξιδιώτη στον προορισμό του από το ένα σήμα στο άλλο κατά μήκος των διηπειρωτικών διαδρομών.

Οι ζώνες στις οποίες χτίστηκαν τα μεγαλιθικά έργα αποτελούσαν είτε ένα είδος ιερού που χρησιμοποιούνταν από τους γύρω πληθυσμούς για εορταστικές εκδηλώσεις, ή πιθανότατα στάσεις κατά μήκος των κύριων διαδρομών της διέλευσης, σαν χώροι παρόμοιας λειτουργίας με των σημερινών οδικών στάσεων. Οι τόποι αυτοί ήταν επισκεπτόμενοι όλο το χρόνο, ειδικά κατά την περίοδο της μετακίνησης, από ένα μεγάλο πλήθος διαφορετικών ανθρώπων. Κατά μήκος της διαδρομής, τα μενίρ προσέλκυαν την προσοχή των οδοιπόρων με αποτέλεσμα να γνωστοποιούνται διαρκώς πληροφορίες χρήσιμες για τη συνέχιση του ταξιδιού, όπως αλλαγές της κατεύθυνσης, φυσικά μονοπάτια, διασταυρώσεις, περάσματα, κινδύνους. Αλλά ίσως τα μενίρ έδειχναν επίσης μέρη όπου γίνονταν τελετουργικές γιορτές που συνδέονταν με την περιπλάνηση: ιερά μονοπάτια, μυήσεις, πομπές, παιχνίδια, αγώνες, χοροί, θεατρικές και μουσικές παραστάσεις. Στην περίπτωση πολλαπλών μενίρ που ευθυγραμμίζονται σε μια σειρά, εκτός του ότι πρόδιδαν μια κατεύθυνση, διαχώριζαν δύο διαστήματα. Πιο συγκεκριμένα ανέπτυξαν αρχιτεκτονικά τα όρια του χώρου που θα διασχιστεί ή ίσως χορευτεί. Ένα ρυθμικό χώρο, γεωμετρικά καθορισμένο, που αντιπροσωπεύει την πρώτη αρχιτεκτονική, με την έννοια της φυσικής κατασκευής ενός σύνθετου συμβολικού χώρου, ενός «χώρου της μετάβασης». Ενώ στον κόσμο των χωριών και στα καλλιεργημένα χωράφια η ασταθής διαδρομή είχε μετατραπεί σε μονοπάτι και έπειτα σε δρόμο που εγκυμόνησε την αρχιτεκτονική της πόλης,

21

στα κενά διαστήματα του νομαδικού κόσμου, το μονοπάτι διατηρεί τα συμβολικά στοιχεία της Παλαιολιθικής περιπλάνησης και τα μεταφέρει στους ιερούς χώρους των αιγυπτιακών ναών. Από αυτή την στιγμή θα ήταν όλο και πιο δύσκολο να διαχωριστεί η αρχιτεκτονική από το μονοπάτι. Εικόνα 2 Merrivale, Dartmoor, 2500 π.Χ. - 1000 π.Χ. Εικόνα 3 Saint Pabu, Γαλλία

22

α4. Κα και Μπενμπεν

Το μενίρ και το μονοπάτι, τα αρχιτεκτονικά αρχέτυπα των παλαιότερων εποχών, μετασχηματίζονται από τον αιγυπτιακό πολιτισμό στα πρώτα αληθινά αρχιτεκτονικά έργα, το πρώτο ως όγκος και το δεύτερο ως εσωτερικός χώρος. Ο αιγυπτιακός πολιτισμός είναι διαχρονικά σταθερός, αλλά εξακολουθεί να συνδέεται στενά με τις νομαδική του προέλευση, διατηρώντας μια ουσιαστική συνέχεια με τους παλαιολιθικούς πολιτισμούς στις συμβολικές και θρησκευτικές του εκφράσεις. Σύμφωνα με τον αρχιτέκτονα Sigfried Giedion, η γέννηση του πρώτου όγκου στον χώρο προσομοιάστηκε από τον αιγυπτιακό πολιτισμό με τον μύθο του benben, “η πρώτη πέτρα που αναδύεται από το χάος”, ένας μονόλιθος που λέγεται ότι αντιπροσωπεύει την κάθετη απολίθωση της πρώτης αχτίδας φωτός, συνδεδεμένος με τον συμβολισμό των μενίρ, τους οβελίσκους και τις πυραμίδες. Η γέννηση του εσωτερικού χώρου, από την άλλη πλευρά, συνδέεται με την έννοια του ka, το σύμβολο της αιώνιας περιπλάνησης, ένα είδος θεϊκού πνεύματος που συμβολίζει την κίνηση, τη ζωή, την ενέργεια και τη μνήμη των επικίνδυνων μεταναστεύσεων της παλαιολιθικής περιόδου. Το σύμβολο του benben είναι ένας κωνικός μονόλιθος με μια φωτεινή άκρη, ενώ του ka αποτελείται από δύο χέρια ανυψωμένα προς τον ουρανό, που πιθανώς αντιπροσωπεύουν την πράξη της μετάδοσης της θείας ενέργειας και της

λατρείας του Ήλιου. Τα δύο σύμβολα φαίνεται να εμφανίζονται και στα μενίρ που τοποθετούνται κατά μήκος των διαδρομών μετακίνησης στη Σαρδηνία, στην κορυφή των οποίων είναι ένα λαξευμένο σύμβολο που θα μπορούσε να ερμηνευτεί ως αχτίδα φωτός, με μια μεγάλη φιγούρα στο κέντρο που είναι πολύ παρόμοια με το σύμβολο ka με τα χέρια σηκωμένα. Το ka είναι ένα από τα πιο αρχαία σύμβολα του ανθρώπου και επειδή παρουσιάζεται συχνά από πολλούς διαφορετικούς πολιτισμούς σε μεγάλες αποστάσεις ο ένας από τον άλλο, θα μπορούσε να υποτεθεί ότι ήταν κατανοητό από τα πλήθη των ανθρώπων που διέσχιζαν την ήπειρο με τα πόδια: ένα σύμβολο αναγνωρίσιμο από όλους τους περιπλανώμενους πληθυσμούς της παλαιολιθικής περιόδου. Ο Giedion αναφέρει ότι η “οργάνωση των μεγάλων ναών του Νέου Βασιλείου εξέφρασε την ιδέα της αιώνιας περιπλάνησης” και ότι τα πρώτα έργα αρχιτεκτονικής σε πέτρα, ήταν το αποτέλεσμα των περιπλανήσεων του ka. Μια από τις πιο εντυπωσιακές αιγυπτιακές κατασκευές είναι το μεγάλο υποστύλιο του Καρνάκ, ένα πέρασμα ανάμεσα από τεράστιες σειρές παράλληλων στηλών, τη μεγαλύτερη ευθεία παράταξη μενίρ στον κόσμο, που πιθανόν χρησιμοποιήθηκε για ιερούς χορούς και τελετουργικές πομπές. Πριν από τον φυσικό μετασχηματισμό της επιφάνειας της Γης που άρχισε με τα μενίρ, το έδαφος είχε υποστεί ένα πολιτιστικό μετασχηματισμό βασισμένο στο περπάτημα, μια ενέργεια που λάμβανε χώρα μόνο στην επιφάνεια του πλανήτη, χωρίς να διεισδύει

23

στο εσωτερικό της. Επομένως, ο χώρος του μονοπατιού, ο οποίος είναι ένας άυλος χώρος με συμβολικές-θρησκευτικές έννοιες, προηγείται του αρχιτεκτονικού χώρου. Για χιλιάδες χρόνια, όταν η φυσική κατασκευή ενός συμβολικού χώρου ήταν ακόμα αδιανόητη, η διάσχιση του χώρου αντιπροσώπευε ένα αισθητικό μέσο μέσω του οποίου ήταν δυνατόν να κατοικηθεί ο κόσμος. Η θρησκεία, ο χορός, η μουσική, η αφήγηση στην επική μορφή της γεωγραφικής περιγραφής και απομίμησης ολόκληρων λαών συνδέονταν με την περιπλάνηση. Η πορεία/ιστορία μετατράπηκε σε ένα λογοτεχνικό είδος που συνδεόταν με το ταξίδι, την περιγραφή και την απεικόνιση του χώρου. Έχει γίνει αντιληπτό ότι το πρόβλημα της γέννησης της αρχιτεκτονικής, είτε ως αρχηγός της διαμόρφωσης του τοπίου είτε ως αρχιτεκτονικής του εσωτερικού χώρου, συνδέεται με την αταξία και τη νομαδική εξέλιξή της. Μόλις αποσαφηνιστεί αυτό το σημαντικό σημείο και αφού αντικρούσουμε την εσφαλμένη αλλά κοινή πεποίθηση ότι η αρχιτεκτονική είναι εφεύρεση του σταθερού και καθιερωμένου κόσμου και όχι του νομαδικού, δεν θα εστιάσουμε στην ιστορία της αρχιτεκτονικής, αλλά θα δοθεί έμφαση στη φάση της περιπλάνησης, της διαδρομής που θεωρείται συμβολική δράση και όχι σημείο ή αντικείμενο στο χώρο.

Εικόνα 4 Σύμβολο του Ka, η ψυχή, το πνεύμα της αιώνιας περιπλάνησης, Αρχαία Αίγυπτος Εικόνα 5 benben, η πρώτη πέτρα που αναδύεται απο το χάος, Αρχαία Αίγυπτος

24

α5. Δαρβίνος

Ο Κάρολος Ροβέρτος Δαρβίνος γεννήθηκε το 1809 στην Αγγλία και απεβίωσε το 1882. Ήταν φυσιοδίφης και γεωλόγος, ο οποίος έμεινε στην ιστορία ως ο θεμελιωτής της θεωρίας της εξέλιξης, η οποία υποστηρίζει ότι όλα τα είδη μοιράζονται εξελικτικά έναν κοινό πρόγονο και η εξέλιξη τους βασίζεται στην πάλη για επιβίωση στις εκάστοτε συνθήκες, η οποία και δημιουργεί την διακλάδωσή τους. Αυτό που κοινώς ονομάζουμε φυσική επιλογή. Είναι ενδιαφέρον να εστιάσουμε στην εποχή και στα πλαίσια όπου ο Δαρβίνος ανέπτυξε αυτή τη θεωρία και όχι μόνο. Το 5ετές ταξίδι που έκανε με το πλοίο Μπίγκλ στην Αγγλία, Νότια Αμερική, Αυστραλία, Αφρική, υπήρξε ένα από τα σπουδαιότερα επιστημονικά ταξίδια που πραγματοποιήθηκαν ποτέ, όταν ακόμα ο Ευρωπαίος άνθρωπος αναζητούσε τις ρίζες του και προσπαθούσε με τα πενιχρά μέσα της εποχής του να προσδιορίσει και να καταγράψει τον γύρω του άγνωστο, εξωτικό και εχθρικό κόσμο. Βέβαια η θεμελίωση των απόψεών του ήρθαν πολύ αργότερα, στη φάση της ωρίμανσής του. Όταν επιβιβάστηκε στο Μπίγκλ, στην ηλικία 22 ετών, ήταν ένας βαθιά θρήσκος άνθρωπος , απόλυτα αφοσιωμένος και πίστευε στην αναμφισβήτητη αυθεντία της Βίβλου, ενώ πριν αποφασίσει να συμμετάσχει στο ταξίδι ως φυσιοδίφης παραλίγο να γίνει κληρικός. Ο ίδιος στην Αυτοβιογραφία του αναφέρει: « Άλλη πηγή πεποίθησης για την

ύπαρξη του Θεού, που συνδέεται με τη λογική και όχι με τα αισθήματα, με εντυπωσιάζει καθώς έχει πολύ περισσότερο βάθος. Αυτή προέρχεται από την ακραία δυσκολία ή μάλλον αδυναμία να αντιληφθεί αυτό το απέραντο και θαυμάσιο σύμπαν, συμπεριλαμβάνοντας και τον άνθρωπο με την ικανότητά του να βλέπει προς τα πίσω και μακριά προς το μέλλον, σαν το αποτέλεσμα μιας τυφλής τύχης ή κάποιας αναγκαιότητας. Όταν σκέπτομαι έτσι, νιώθω εξαναγκασμένος να προσφύγω σε μια Πρώτη Αιτία που έχει έναν ευφυή νου ανάλογο ως κάποιο βαθμό μ’ αυτό του ανθρώπου· και δικαιούμαι να αποκαλούμαι θεϊστής. Αυτή η άποψη κυριαρχούσε στο μυαλό μου τον καιρό που έγραφα Την Καταγωγή των Ειδών και είναι από τότε που σταδιακά και ύστερα από πολλές διακυμάνσεις αυτή η ιδέα άρχισε μέσα μου να εξασθενεί. Όμως τότε μπροστά μου υψώθηκε η αμφιβολία: μπορεί ο νους του ανθρώπου, που, όπως ακράδαντα πιστεύω, έχει εξελιχθεί από ένα μυαλό τόσο χαμηλό όσο αυτό που διαθέτει το πιο κατώτερο ζώο, να πείσει ότι έχει δημιουργήσει τόσο τεράστια αποτελέσματα; Μήπως αυτό δεν είναι το αποτέλεσμα της σχέσης ανάμεσα στην αιτία και το αποτέλεσμα, που το αντιμετωπίζουμε σαν κάτι απαραίτητο, μα εξαρτάται ίσως απλώς από κληρονομημένη εμπειρία; Ούτε πρέπει να παραβλέψουμε την πιθανότητα της σταθερής αποτύπωσης στις σκέψεις των παιδιών μιας πίστης στον Θεό, που να παράγει μια τόσο δυνατή και ίσως κληρονομημένη επιρροή στο νου τους που δεν έχει ακόμα ολότελα εξελιχθεί και από όπου γι’ αυτά τα παιδιά θα ήταν τόσο δύσκολο

25

να απορρίψουν την ιδέα τους για τον Θεό όσο είναι δύσκολο σε μια μαϊμού να αποβάλει τον ενστικτώδη φόβο της και το μίσος της για ένα φίδι. Δεν μπορώ να προσποιηθώ ότι είμαι σε θέση να ρίξω έστω και το ελάχιστο φως σε τέτοια σκοτεινά προβλήματα. Το μυστήριο της αρχής των πραγμάτων είναι αδιάλυτο από μας· όσο για μένα έχω την ικανοποίηση να παραμένω ένας αγνωστικιστής.» (Darwin, 1839) Ο Δαρβίνος υπήρξε από τους πιο παράτολμους περιπλανητές της ιστορίας, οδηγούμενος ταυτόχρονα από την αγάπη του για την επιστήμη και την εξέλιξη μαζί με την περιέργεια και την στοχαστικότητα που τον διείπε. Είναι το απτό παράδειγμα του πως η ονειροπόληση και η κριτική σκέψη στην πράξη μπορούν να ανακαλύψουν καινούρια μονοπάτια δομώντας το άγνωστο, σε πρώτη φάση με τη φαντασία και έπειτα τεκμηριώνοντας το και δίνοντας του μορφή. Επίσης η ικανότητα του να οραματίζεται το μακρινό μέλλον ανάγοντας τις γνώσεις και τις αχαλίνωτες ιδέες του σε ένα φαντασιακό πλαίσιο είναι μια τρομερά απελευθερωτική διαδικασία που μπορεί να ανακαλύψει και να αποκαλύψει θαυμαστές ιδέες και ίσως ανατρεπτικές λύσεις. Η αισθητική πρακτική του περπατήματος έχει απελευθερωθεί, τον 19ο αιώνα, από όλες τις θρησκευτικές, τελετουργικές υπονομεύσεις για να αναλάβει την όλο και πιο εμφανή ανάδειξη μιας ανεξάρτητης μορφής τέχνης. Προκειμένου να πραγματοποιηθεί αυτή η εκκοσμίκευση της πρακτικής του περπατήματος και της επιστροφής

26

της στην καθαρά αισθητική σφαίρα, είναι απαραίτητο να περιμένουμε τις πρωτοπορίες του 20ού αιώνα, όταν οι Dada έκαναν το πρώτο προσκύνημα σε μια χριστιανική εκκλησία.

Εικόνα 6 Χάρτης της διαδρομής που διέσχισε ο Κάρολος Δαρβίνος με το Μπίγκλ, 1831- 1836

27

α6. Η Επίσκεψη των Ντανταϊστών

Ο Ντανταϊσμός ή Νταντά (Dada) ήταν ένα καλλιτεχνικό κίνημα αισθητικής αναρχίας που αναπτύχθηκε μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο στις εικαστικές τέχνες καθώς και στη λογοτεχνία (κυρίως στην ποίηση), το θέατρο και την γραφιστική. Μεταξύ άλλων, το κίνημα ήταν και μια διαμαρτυρία ενάντια στη βαρβαρότητα του πολέμου και αυτού που οι Ντανταϊστές πίστευαν ότι ήταν μια καταπιεστική διανοητική αγκύλωση, τόσο στην τέχνη όσο και στην καθημερινότητα. Ο Ντανταϊσμός χαρακτηρίζεται από εσκεμμένο παραλογισμό και απόρριψη των κυρίαρχων ιδανικών της τέχνης. Επηρέασε μεταγενέστερα κινήματα, κυρίως τον σουρεαλισμό, που ουσιαστικά ήταν η μετεξέλιξή του. Στις 14 Απριλίου 1921 στο Παρίσι, στις 3 το απόγευμα, με κατακλυσμιαία βροχή, το κίνημα των Dada (Ντανταϊστών) είχε προγραμματίσει συνάντηση μπροστά από τον Ναό του Αγίου Ιουλιανού του Πτωχού. Αυτή η δράση επρόκειτο να είναι η πρώτη μιας σειράς αστικών εκδρομών στους κοινόχρηστους χώρους της πόλης. Πρόκειται για μια συνειδητή αισθητική λειτουργία που προωθείται από δελτία τύπου, προκηρύξεις, φυλλάδια και φωτογραφική τεκμηρίωση. Η δράση αυτή καλωσόρισε την Μεγάλη Εποχή των Dada (Grande Saison Dada), μια εποχή δημόσιων εγχειρημάτων που αποσκοπούν να δώσουν νέα ενέργεια στην ομάδα, η οποία βρισκόταν σε μια στιγμή αδράνειας και εσωτερικής διαμάχης. Ο An-

28

dre Breton χαρακτήρισε το εγχείρημα ως μεγάλη αποτυχία: «Μεταβαίνοντας από τις αίθουσες του θεάματος στο ύπαιθρο δεν θα αρκέσει για να τερματιστεί η ανακύκλωση των Dada». Παρά τα λόγια του Breton, η πρώτη επίσκεψη παραμένει η πιο σημαντική παρέμβαση των Dada στην πόλη. Η μετάβαση από τις αίθουσες του θεάματος στο “ύπαιθρο” ήταν, στην πραγματικότητα, το πρώτο βήμα σε μια μακρά σειρά εκδρομών και περιπλανήσεων που χαρακτηρίστηκαν μέσα στον αιώνα ως μορφή αντί-τέχνης. Η πρώτη αστική παρέμβαση των Dada σηματοδοτεί το πέρασμα από την αναπαράσταση της κίνησης στην κατασκευή μιας αισθητικής δράσης που θα αντανακλά στην πραγματικότητα της καθημερινής ζωής. Στα πρώτα χρόνια του 19ου αιώνα το θέμα της κίνησης είχε γίνει ένας από τους κύριους τομείς έρευνας των πρωτοποριακών. Η κίνηση και η ταχύτητα εμφανίστηκαν ως μια νέα αστική παρουσία ικανή να βελτιώσει την έμπνευση των καλλιτεχνικών κλάδων. Αρχικά, έγιναν προσπάθειες να καταγραφεί η κίνηση με παραδοσιακά μέσα παρατήρησης (φωτογραφία, κειμενική αποτύπωση). Αργότερα, μετά την εισήγηση των Dada, υπήρξε ένα πέρασμα από την αναπαράσταση της κίνησης στην πρακτική της κίνησης στον πραγματικό χώρο. Με τις επισκέψεις τους και τις επακόλουθες περιπλανήσεις των σουρεαλιστών η πράξη της διάσχισης του χώρου χρησιμοποιήθηκε ως αισθητική φόρμα ικανή να αντικαταστήσει την αναπαράσταση και συνεπώς το σύστημα της τέχνης γενικά. Οι Dada επηρέασαν το πέρασμα από την αναπαράσταση της πόλης του μέλλοντος

στην κατοίκηση της πόλης του μπανάλ. Η Φουτουριστική πόλη διαρθρωνόταν από μεγάλες ροές ενέργειας και σμήνη ανθρώπινων μαζών, μια πόλη που είχε χάσει οποιαδήποτε πιθανότητα στατικής οπτικής, τροφοδοτούμενη από ταχεία οχήματα, φώτα, θορύβους και τη συνεχή μεταμόρφωση του χώρου. Αλλά η έρευνα των Φουτουριστών, αν και βασίστηκε σε μια εκλεπτυσμένη ερμηνεία των νέων αστικών χώρων και των γεγονότων που έλαβαν χώρα εκεί, σταμάτησε στη φάση της εκπροσώπησης, χωρίς να προχωρήσει στη διείσδυση του πεδίου δράσης. Η πράξη της εξερεύνησης και της ακουστικής, οπτικής και απτικής αντίληψης των αστικών μεταβαλλόμενων χώρων δεν θεωρήθηκε τότε ως μια αισθητική δράση από μόνη της. Οι Φουτουριστές δεν παρενέβησαν στο αστικό περιβάλλον. Οι μαρτυρίες τους έλαβαν χώρα σε λογοτεχνικούς κύκλους, γκαλερί τέχνης και θέατρα και σχεδόν ποτέ στην πραγματικότητα της πόλης. Ο Tristan Tzara, στο μανιφέστο του 1916, είχε δηλώσει ότι οι Dada είναι “αποφασισμένα κατά του μέλλοντος”, υποδεικνύοντας ότι κάθε είδους πιθανού σύμπαντος είναι ήδη διαθέσιμο στο παρόν. Οι αστικές ενέργειες/performances στις αρχές της δεκαετίας του 1920 από την ομάδα του Παρισιού που σχηματίστηκε γύρω από τον Breton ήταν ήδη πολύ απομακρυσμένες από τις προκηρύξεις των Φουτουριστών. Η πόλη των Dada είναι μια μπανάλ πόλη που έχει εγκαταλείψει όλες τις υπέρ-τεχνολογικές ουτοπίες του φουτουρισμού. Οι συχνές επισκέψεις σε αδιάφορα, κοινότυπα μέρη

παρουσίασαν, στους Dada, ένα συγκεκριμένο τρόπο να φτάσουν στην πλήρη εκκοσμίκευση της τέχνης, έτσι ώστε να επιτευχθεί μια ένωση μεταξύ της τέχνης και της ζωής, του όμορφου και του καθημερινού. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο χώρος δράσης των Dada είναι ακριβώς το σύγχρονο Παρίσι, η πόλη που ήδη αναγνώστηκε, στο τέλος του 19ου αιώνα, από τον flaneur. Ο εφήμερος χαρακτήρας του, που στην εξέγερσή του ενάντια στον νεωτερισμό, αφιέρωσε χρόνο απολαμβάνοντας εκδηλώσεις του ασυνήθιστου και του παράλογου, καθώς περιπλανιόταν στην πόλη. Οι Dada έθεσαν την παράδοση του flânerie (η πράξη της περιπλάνησης) στο επίπεδο μιας αισθητικής λειτουργίας. Ο παρισινός περίπατος που περιγράφει ο Walter Benjamin τη δεκαετία του 1920 χρησιμοποιείται ως μορφή τέχνης που εγγράφεται στον πραγματικό χώρο και χρόνο. Το Παρίσι λοιπόν ήταν η πρώτη πόλη που προσφέρθηκε ως ένα ιδανικό έδαφος για τις καλλιτεχνικές εμπειρίες που προσπαθούν να δώσουν ζωή στο επαναστατικό σχέδιο της μετάβασης της τέχνη που επιδιώκουν οι Σουρεαλιστές και οι Καταστασιακοί. Το αστικό readymade που έλαβε χώρα στον Ναό του Αγίου Ιουλιανού του Πτωχού, είναι η πρώτη συμβολική πράξη που αποδίδει την αισθητική της αξία σε ένα χώρο και όχι σε ένα αντικείμενο. Οι Dada προχώρησαν από την εισαγωγή ενός μπανάλ αντικειμένου στο χώρο της τέχνης στην εισαγωγή τέχνης – τη φυσική τους παρουσία- σε ένα μπανάλ χώρο στην πόλη. Η ανακοίνωση στο δελτίο τύπου, “η νέα ερμηνεία της φύσης που εφαρμόζεται

29

αυτή τη φορά όχι στην τέχνη, αλλά στη ζωή”, που εξηγούσε το εγχείρημα της εκδρομής στον Ναό. Ανέφερε ότι είναι μια επαναστατική έκκληση προς τη ζωή έναντι της τέχνης και της καθημερινότητας έναντι της αισθητικής, προκαλώντας ανοιχτά τους παραδοσιακούς τρόπους αστικής παρέμβασης, πεδίο δράσης που προοριζόταν μέχρι στιγμής για αρχιτέκτονες και πολεοδόμους. Πριν από τη δράση των Dada, η καλλιτεχνική δραστηριότητα θα μπορούσε να εισαχθεί στον δημόσιο χώρο μόνο μέσω διακοσμητικών στοιχείων, όπως η εγκατάσταση γλυπτικών αντικειμένων σε πλατείες και πάρκα. Η δράση των Dada προσφέρει στους καλλιτέχνες μια νέα δυνατότητα να δουλέψουν στην πόλη. Πριν από αυτή την παρέμβαση, οποιοσδήποτε καλλιτέχνης που ήθελε να παρουσιάσει έναν χώρο στο ακροατήριό του, έπρεπε να μετατρέψει τον πραγματικό χώρο με μέσα αναπαράστασης, με τον αναπόφευκτο κίνδυνο το έργο να ερμηνευθεί υποκειμενικά. Οι Dada δεν επεμβαίνουν στο χώρο εισάγοντας ή αφαιρώντας αντικείμενα. Φέρνουν τον καλλιτέχνη ή την ομάδα καλλιτεχνών απευθείας στον εν λόγω χώρο χωρίς να πραγματοποιούν οποιαδήποτε ουσιαστική ενέργεια, χωρίς να αφήνουν άλλα φυσικά ίχνη εκτός από την τεκμηρίωση του εγχειρήματος - φυλλάδια, φωτογραφίες, άρθρα, ιστορίες - και χωρίς κανένα είδος μεταγενέστερης επεξεργασίας. Η θέση αυτού του Ναού στην καρδιά της λατινικής συνοικίας φαίνεται να δείχνει ότι ο συγκεκριμένος κήπος γύρω της επιλέχθηκε ακριβώς γιατί ήταν σαν ένας εγκαταλελειμμένος κήπος που θα μπορούσε να βρίσκεται κοντά

30

στο σπίτι οποιουδήποτε: Ένας χώρος προς εξερεύνηση, γνωστός αλλά άγνωστος, σπάνια επισκεπτόμενος αλλά εμφανής, ένας μπανάλ, άχρηστος χώρος ο οποίος, όπως και πολλοί άλλοι, δεν θα είχε πράγματι λόγο ύπαρξης. Η εξερεύνηση της πόλης και η συνεχής ανακάλυψη καταστάσεων για διερεύνηση μπορεί να πραγματοποιηθεί οπουδήποτε. Με την εξερεύνηση των μπανάλ χώρων, οι Dada ξεκίνησαν την εφαρμογή της έρευνας του Freud στο ασυνείδητο της πόλης. Αυτή η ιδέα θα έρθει αργότερα να αναπτυχθεί από τους Σουρεαλιστές και τους Καταστασιακούς.

Εικόνα 6 Έντυπο εφημερίδας, Παρίσι, 1921

α7. Περιπλάνηση των Σουρεαλιστών

Τρία χρόνια μετά την δράση των Dada, τον Μάιο του 1924, οι Dada του Παρισιού διοργάνωσαν μια άλλη επέμβαση στον πραγματικό χώρο. Αυτή τη φορά, αντί για μια συνάντηση σε ένα επιλεγμένο μέρος της πόλης, το σχέδιο αποτέλεσε ένα ακανόνιστο ταξίδι σε μια τεράστια φυσική περιοχή. Το ταξίδι είναι η υλοποίηση του Lâchez Tout (let go of everything/ άφησε τα πάντα) του Andre Breton, ένα ταξίδι που σηματοδοτεί την έναρξη για το πέρασμα από τον Ντανταϊσμό στο Σουρεαλισμό. Σε αυτή την περίοδο οι δράσεις των Dada αρχίζουν να αντιμετωπίζονται με λιγότερο ενθουσιασμό, οι σχέσεις με τον Tristan Tzara επιδεινώνονται και υπάρχει ανάγκη για μια νέα ανακάλυψη. Ήταν σε αυτή τη λεπτή στιγμή που ο Andre Breton, ο Louis Aragon, ο Max Morris και τέλος ο Rodger Vitrac οργάνωσαν ένα ταξίδι περιπλάνησης στο ανοιχτό ύπαιθρο στο κέντρο της Γαλλίας. Η ομάδα αποφάσισε να ξεκινήσει από το Παρίσι, πηγαίνοντας στο Blois, μια μικρή πόλη τυχαία επιλεγμένη στο χάρτη, πρώτα με τρένο και στη συνέχεια συνεχίζοντας με τα πόδια μέχρι το Romorantin. Ο Breton χαρακτήρισε αυτό το «κουαρτέτο περιπλάνησης», «συνομιλίας και περπατήματος για πολλές συνεχόμενες ημέρες», ως «εξερεύνηση ανάμεσα στη ζωή του περπατήματος και την ονειρική ζωή». Αφού επέστρεψε από το ταξίδι, έγραψε την εισαγωγή στο Poisson seluble, το οποίο επρόκειτο να γίνει το πρώτο σουρεαλιστικό μανιφέστο, στο οποίο

βρίσκουμε τον ορισμό του όρου σουρεαλισμός: “καθαρός ψυχικός αυτοματισμός με τον οποίο κάποιος στοχεύει να εκφράσει είτε προφορικά είτε γραπτά , ή με οποιονδήποτε άλλο τρόπο, την πραγματική λειτουργία της σκέψης. Υπαγορευμένος από την σκέψη, με την απουσία οποιουδήποτε ελέγχου που ασκείται από την λογική, απελευθερωμένος από οποιαδήποτε αισθητική ή ηθική ανησυχία” (Manifesto of Surrealism,1924:19). Το ταξίδι, που ξεκίνησε χωρίς στόχο ή προορισμό, μετατράπηκε σε μια μορφή αυτόματης γραφής στον πραγματικό χώρο, μια λογοτεχνική / αγροτική περιπλάνηση που αποτυπώνεται απ’ ευθείας στον νοητικό χάρτη. Σε αντίθεση με την εκδρομή των Dada, αυτή τη φορά ο χώρος για τη δράση δεν είναι η πόλη, αλλά ένα “άδειο” έδαφος. Η περιπλάνηση - ένας όρος που περιέχει ήδη την ουσία του αποπροσανατολισμού και της αυτοαπομόνωσης στο ασυνείδητο - έλαβε χώρα μέσα σε δάση, ύπαιθρο, μονοπάτια και μικρούς αγροτικούς οικισμούς. Φαίνεται ότι ο στόχος της μετάβασης από τον πραγματικό στον ονειρικό κόσμο συνοδεύτηκε από μια επιθυμία για επιστροφή σε τεράστιους, ακατοίκητους χώρους, στα όρια του πραγματικού χώρου. Ο χώρος εμφανίζεται ως ένα ενεργό, παλλόμενο αντικείμενο, ένας αυτόνομος παραγωγός στοργής και σχέσεων. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός με το δικό του χαρακτήρα και μεταβαλλόμενες διαθέσεις, με τις οποίες είναι δυνατόν να δημιουργηθεί μια σχέση αμοιβαίας ανταλλαγής. Το μονοπάτι ξεδιπλώνεται ανάμεσα σε παγίδες και κινδύνους, προκαλώντας μια έντονη κατάσταση ανησυχίας

31

στο άτομο που περπατάει, η οποία έχει διττή μετάφραση, αυτή του “αισθήματος φόβου” και της “κατανόησης” ή “μάθησης”. Αυτή η ενσυναίσθητη περιοχή διεισδύει στα βαθύτερα στρώματα του νου, προκαλώντας εικόνες άλλων κόσμων στους οποίους η πραγματικότητα και οι εφιάλτες ζουν δίπλα-δίπλα, μεταφέροντας το όν σε μια κατάσταση ασυνείδητου όπου το εγώ δεν είναι πλέον ορισμένο. Η περιπλάνηση είναι η επίτευξη μιας κατάστασης ύπνωσης μέσω του περπατήματος, μια αποπροσανατολιστική απώλεια ελέγχου. Είναι ένα μέσο με το οποίο έρχεσαι σε επαφή με το ασυνείδητο τμήμα του χώρου.

32

Εικόνα 7 Σουρεαλιστικός Χάρτης του Κόσμου, 1929

α8. Land Art

Το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα το περπάτημα θεωρήθηκε ως μία από τις μορφές που χρησιμοποιούν οι καλλιτέχνες για να επεμβαίνουν στη φύση. Το 1966 το περιοδικό Artforum δημοσίευσε την ιστορία του ταξιδιού του Tony Smith κατά μήκος ενός υπό κατασκευή αυτοκινητόδρομου. Μια διαμάχη ξέσπασε ανάμεσα στους μοντερνιστές κριτικούς και τους μινιμαλιστές καλλιτέχνες. Ορισμένοι γλύπτες άρχισαν να εξερευνούν το θέμα του μονοπατιού, πρώτα ως αντικείμενο και αργότερα ως εμπειρία. Η Land Art επανεξέτασε, με το περπάτημα ως μέσο, την αρχαϊκή προέλευση του τοπίου και τη σχέση ανάμεσα στην τέχνη και την αρχιτεκτονική, κάνοντας τη γλυπτική να ανακτήσει τους χώρους και τα μέσα της αρχιτεκτονικής. Το 1967 ο Richard Long παρουσίασε το A Line Made by Walking, μια γραμμή που δημιούργησε περπατώντας στο χορτάρι στην ύπαιθρο. Η δράση άφησε ένα ίχνος στη γη, το γλυπτό αντικείμενο έλειπε εντελώς, και το περπάτημα έγινε μια αυτόνομη μορφή τέχνης. Την ίδια χρονιά ο Robert Smithson πραγματοποίησε το A Tour of the Monuments of the Passaic. Αυτό ήταν το πρώτο ταξίδι μέσα στους άδειους χώρους της σύγχρονης αστικής περιφέρειας. Αυτή η δράση οδήγησε τον Smithson να συνάγει ορισμένα συμπεράσματα: η σχέση μεταξύ τέχνης και φύσης είχε αλλάξει, η ίδια η φύση είχε αλλάξει, το σύγχρονο τοπίο παρήγαγε τον δικό του χώρο και στα «καταπιεσμένα»

τμήματα της πόλης μπορούσαμε να βρούμε τα εγκαταλελειμμένα μέλλοντα που παράγονται από την εντροπία. Η ερμηνεία της σημερινής πόλης από την οπτική γωνία της περιπλάνησης βασίζεται στις εκδρομές που διεξάγονται από τους Stalker, από το 1995, σε διάφορες ευρωπαϊκές πόλεις. Οι Stalker ήταν ένα αστικό εργαστήριο τέχνης, ένα διεπιστημονικό συλλογικό εργαστήριο που στόχευαν στην εξερεύνηση των μετασχηματισμών και των αστικών αλλαγών. Χάνοντας τον εαυτό του μέσα σε αστικές αμνησίες, ο Stalker έχει συναντήσει εκείνους τους χώρους που χαρακτήριζαν οι Ντανταϊστές ως μπανάλ και εκείνους που οι Σουρεαλιστές όρισαν ως το ασυνείδητο της πόλης. Καταπιεσμένη μνήμη, απόρριψη, απουσία ελέγχου, είναι κάποια από τα στοιχεία που δημιούργησαν ένα σύστημα κενών χώρων (την πόλη του αρχιπελάγους), μέσω των οποίων παρασυρόμαστε, όπως στους Λαβύρινθους της Νέας Βαβυλώνας του Constant Nieuwenhuys: ένας νομαδικός χώρος διακλαδισμένος ως ένα σύστημα αστικών ποταμών, που φαίνεται να έχει λάβει μορφή ως αποτέλεσμα της εντροπίας της πόλης, ως ένα από τα “ξεχασμένα μέλλοντα” που περιγράφονται από τον Robert Smithson. Η Land art, ένας καλλιτεχνικός όρος που εδραιώθηκε από τον Robert Smithson, μεταμόρφωσε το γλυπτό αντικείμενο σε κατασκευή του εδάφους με την επέκταση της δράσης της στο τοπίο και την αρχιτεκτονική. Έχει παρατηρηθεί ότι η αρχιτεκτονική έχει, τα τελευταία χρόνια, επεκτείνει το πεδίο της προς την κατεύθυνση της γλυπτικής και του τοπίου. Σε αυτή

33

την κατεύθυνση, βρίσκεται επίσης η διάσχιση του χώρου, που δεν θεωρείται εκδήλωση της αντιτέχνης (anti-art) αλλά αισθητική μορφή η οποία έχει καθιερώσει τη θέση της ως αυτόνομη πράξη. Σήμερα η αρχιτεκτονική μπορεί να μετατρέψει το μονοπάτι από αντι-αρχιτεκτονική σε πόρο, επεκτείνοντας το πεδίο της δράσης του, κάνοντας ένα βήμα προς την κατεύθυνση του μονοπατιού.

Εικόνα 8 Richard Long, A Line Made by Walking, 1967

Εικόνα 9 Robert Smithson on the Jetty, 1970 photo: Gianfranco Gorgoni

34

α9. Η Νέα Βαβυλώνα του Κόνσταντ

Ο Constant Anton Nieuwenhuys , Ολλανδός γλύπτης, ζωγράφος, γραφίστας, συγγραφέας και μουσικός, ήταν ο δημιουργός του έργου νέα Βαβυλώνα. Δήλωσε ότι “για περισσότερο από μισό αιώνα ο κόσμος έχει γεμίσει από το πνεύμα του Dada. Κατά την άποψη αυτή, ίσως η νέα Βαβυλώνα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως απάντηση στην αντί-τέχνη ». Ήρθε σε επαφή με τον νομαδισμό και τον ντανταϊσμό στην προσπάθεια του να υπερβεί και τα δύο. Είχε ένα διπλό στόχο: Να προχωρήσει πέρα από την αντίτέχνη και να κατασκευάσει μια νομαδική πόλη. Για πρώτη φορά στην ιστορία, στη νέα Βαβυλώνα, το περπάτημα αποτελεί ένα αρχιτεκτονικό εργαλείο που δημιουργεί χώρους μετάβασης. Η ενιαία αστικοποίηση του Constant δημιουργεί μια νέα Καταστατική πόλη. Ενώ στους χάρτες του Debord η συμπαγής πόλη έχει εκραγεί σε κομμάτια, σε εκείνους του Constant τα κομμάτια ξανά συναρμολογούνται για να σχηματίσουν μια νέα πόλη. Δεν υπάρχει πλέον διαχωρισμός μεταξύ των ποικίλων αστικών συστάδων και της «άδειας θάλασσας» που διασχίζεται από τα ίχνη του περιπλανώμενου. Στη νέα Βαβυλώνα η περιπλάνηση, οι τοπικές περιοχές και οι άδειοι χώροι έχουν γίνει ένα αναπόσπαστο σύνολο. Τομείς συνδέονται σε συνεχή ακολουθία με διαφορετικές πόλεις και ετερογενείς πολιτισμούς. Οι κάτοικοι ολόκληρου του κόσμου μπορούν να χαθούν σε αυτούς τους λαβύρινθους. Ολόκληρη η

πόλη φαντάζει ως ένας ενιαίος χώρος για συνεχή περιπλάνηση. Δεν είναι πλέον μια καθιστική πόλη ριζωμένη στο έδαφος, αλλά μια νομαδική πόλη αιωρούμενη στον αέρα, ένας οριζόντιος Πύργος της Βαβέλ που απλώνεται σε τεράστιες περιοχές για να περιβάλλει ολόκληρη την επιφάνεια της Γης. Ο νομαδισμός και η πόλη έχουν γίνει ένας μεγάλος λαβυρινθικός διάδρομος που τοποθετείται σε όλο τον κόσμο. Μια υπερ-τεχνολογική και πολυεθνική πόλη που μεταμορφώνεται διαρκώς στο χώρο και στον χρόνο: «η νέα Βαβυλώνα δεν καταλήγει πουθενά (επειδή η Γη είναι στρογγυλή) δεν γνωρίζει κανένα όριο (αφού δεν υπάρχουν εθνικές οικονομίες) ούτε συλλογική ζωή (αφού η ανθρωπότητα συνεχώς κινείται). Η ζωή είναι ένα απέραντο ταξίδι μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει τόσο γρήγορα που πάντα φαίνεται σαν ένας καινούριος.» Εικόνα 10 Constant Nieuwenhuis: New Babylon, 1959 -1974

35

36

Β. ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΑΝΑΠΤΥΓΜΑ *Σε αυτό το κεφάλαιο γίνεται μια προσωπική ανάλυση εννοιών που χαρακτηρίζουν σήμερα τον άνθρωπο και ταυτόχρονα μελετάται η σύνδεσή τους με την περιπλάνηση. Η έρευνα, επιλογή και ο συσχετισμός των στοιχείων έχει προκύψει επαγωγικά.

β1. “Ο Ανθρωπος του Πλήθους” Άνθρωπος | Ομάδα | Διομαδικές Σχέσεις

Έτος 2532 μ.Χ. σε διαμαρτυρία των ρομπότ. Αίτημα τους είναι το δικαίωμα στο δέρμα γιατί θέλουν να μοιάζουν ανθρώπινα. Σύνθημα τους “Μη με ξεφλουδίζεις”

“ P e e l e d ” μαρκαδόροι, σινική μελάνη 29,7x 42 εκ.

2020

«Οι περισσότεροι περαστικοί παρουσίαζαν μία ικανοποιημένη, πολυάσχολη συμπεριφορά και έμοιαζαν να σκέφτονται μονάχα πως θα ανοίξουν δρόμο μέσα από το πλήθος. Σούφρωναν τα φρύδια και κουνούσαν γρήγορα τα μάτια τους· όταν σπρώχνονταν από τους συνοδοιπόρους τους, δεν φανέρωναν κανένα σύμπτωμα δυσανασχέτησης, άλλα τακτοποιούσαν τα ρούχα τους και συνέχιζαν βιαστικά. Άλλοι, που δεν έπαυαν να αποτελούν μία πολυάριθμη κατηγορία, ήταν αεικίνητοι, είχαν ξαναμμένα πρόσωπα και μιλούσαν και χειρονομούσαν προς τον εαυτό τους, λες και ένιωθαν μόνοι, ακριβώς λόγω της πυκνότητας που παρουσίαζε η ομήγυρη. Όταν παρεμποδίζονταν η πορεία τους, οι άνθρωποι αυτοί έπαυαν ξαφνικά να μουρμουρίζουν, αλλά διπλασίαζαν τις χειρονομίες τους και περιμέναν, με ένα αφηρημένο και υπερβολικό χαμόγελο στα χείλη, τη διάβαση των ανθρώπων που τους εμπόδιζαν. Αν κάποιοι τους σκουντούσαν, υποκλίνονταν αφειδώς μπροστά τους και έδειχναν να κυριεύονται από μία σύγχυση.» … «Η τάξη των εμποροϋπαλλήλων είχε φυσικά

37

πολλούς αντιπροσώπους, που εύκολα τους ξεχώριζες. Διέκρινα δύο κατηγορίες. Υπήρχαν οι υπάλληλοι των μεγάλων διαφημιστικών εταιριών, νεαροί κύριοι με εφαρμοστά πανωφόρια, καλογυαλισμένα μποντίνια, πομαδισμένα μαλλιά και αυθάδικα ανασηκωμένο χείλι. Εκτός από κάποια ζωηράδα στις κινήσεις τους, που μη βρίσκοντας καλύτερη λέξη θα την ονομάσω ‘υπαλληλική σβελτάδα’, οι τρόποι αυτών των ανθρώπων μου φαίνονταν πως αποτελούσαν τέλειο δείγμα αυτού που πριν από ένα ή ενάμιση χρόνο θεωρούνταν καλή συμπεριφορά. Είχαν κατά κάποιο τρόπο το παρωχημένο φέρσιμο της καλής κοινωνίας –πράγμα που, όπως νομίζω, χαρακτηρίζει με τον πιο πετυχημένο τρόπο αυτή την κατηγορία. Η άλλη κατηγορία, οι υπάλληλοι των παλιών, σοβαρών εμπορικών οίκων, είχαν ολότελα διαφορετική εμφάνιση. Εύκολα ξεχώριζε κανείς αυτές τις ‘καταξιωμένες παλιοσειρές’ απ’τα μαύρα ή καφετιά παλτά τους και τα άνετα πανταλόνια τους, απ’ τις άσπρες γραβάτες και τα άσπρα γιλέκα τους, απ’τα φαρδιά, γερά παπούτσια, τις χοντρές κάλτσες ή τις σκληρές γκέτες. Όλων τα μαλλιά ήταν ήδη αραιωμένα, και το δεξιό αυτί τους, που χρόνια ολόκληρα κρατούσε τον κονδυλοφόρο, είχε πια συνηθίσει να προεξέχει λίγο από το κεφάλι…» (Ποε, 1840) «Το φημισμένο διήγημα του Πόε ο άνθρωπος του πλήθους είναι κάτι σαν την ακτινογραφία μιας αστυνομικής ιστορίας. Το υλικό της επένδυσης που αντιπροσωπεύει το έγκλημα εδώ παραλείπεται. Απομένει μόνο ο σκελετός: Ο διώκτης, το πλήθος και ένας άγνωστος που ρυθμίζει με τέτοιο τρόπο

38

τη διαδρομή του μέσα στο Λονδίνο ώστε να παραμένει πάντα στη μέση του πλήθους. Αυτός ο άγνωστος είναι ο πλάνης...Ο πλάνης είναι πάνω από όλα για τον Πόε κάποιος που δεν νιώθει καλά μέσα στην ίδια του την κοινωνία.» (Μπένγιαμιν, 2002:58) Σε αυτό το απόσπασμα ο παρατηρητής αναγνωρίζει δύο ομάδες μέσα στο πλήθος, τους υπαλλήλους των μεγάλων διαφημιστικών εταιριών και αυτών των παλιών εμπορικών οίκων και παρουσιάζει τα αναγνωριστικά χαρακτηριστικά τους. Αποξηλώνοντας από αυτή την παρατήρηση τις ιδιότητες τους, μιλάμε για ποσοτικά και ποιοτικά χαρακτηριστικά (ρουχισμός- συμπεριφορά, σκέψη). Αυτά διέπουν μία ομάδα, τα οποία οδηγούν αλλά και έχουν οδηγήσει τα άτομα της ομάδας να λειτουργούν με συγκεκριμένο τρόπο και υπό συγκεκριμένες συνθήκες , αυτό εκφράζεται αλλιώς ως συμπεριφορική νόρμα. Οδηγούν αλλά και έχουν οδηγήσει, διότι η συμπεριφορική νόρμα διαμορφώνεται από την δράση του ατόμου και της ομάδας αλλά και τη διαμορφώνει, σαν ένα κύκλωμα εναλλασσόμενης τάσης που τροφοδοτεί και τροφοδοτείται με ενέργεια. Eδώ κρίνεται απαραίτητο να δοθεί ο ορισμός της νόρμας για να γίνουν πλήρως κατανοητά όσα συζητούνται.

Νόρμα: σημαίνει κανόνας, πρότυπο. Ο όρος γλωσσική νόρμα αναφέρεται σε μια γλωσσική

ποικιλία η οποία αναγνωρίζεται ως πρότυπο για τη γλωσσική μας παραγωγή (κυρίως τον γραπτό –αλλά και τον προφορικό– λόγο). Συνήθως η νόρμα ταυτίζεται με την πρότυπη γλώσσα ή/ και την επίσημη γλώσσα ενός κράτους. Νόρμα, λοιπόν, ονομάζουμε μια γλωσσική ποικιλία που θεωρείται υπόδειγμα ή πρότυπο χρήσης. (Κώστας Κανάκης) Πρόκειται δηλαδή για τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι μιλούν και συμπεριφέρονται και δεν βασίζεται τόσο στην λογική κρίση, όσο στην μίμιση συμπεριφορών των όμοιων ατόμων που ανήκουν σε μια τουλάχιστον κοινωνική ομάδα. Τις περισσότερες φορές βασίζονται σε παρελθοντικές πράξεις- αυθεντίες. Σε μια πιο γενικευμένη ανάλυση παρατηρείται ότι η ομαδοποίηση ατόμων με στερεότυπα χαρακτηριστικά (ειδικότητα, μόρφωση, οικονομική κατάσταση κ.ο.κ.) οδηγούν σε σχέσεις αλληλεπίδρασης των ομάδων είτε εσωτερικά μεταξύ τους είτε με άλλες ομάδες, διομαδικές σχέσεις. Συνεχίζοντας επαγωγικά από το μικροσύστημα στο μακροσύστημα όλες αυτές οι διαπλεκόμενες σχέσεις των ομάδων αποτελούν τελικά τα θεμέλια της κοινωνίας της ανθρωπότητας, συνεπώς την ανθρωπότητα εν γένει. Αυτή η ανάλυση υπόκειται στο πρίσμα του κοινωνικού κονστρουξιονισμού, ο οποίος υποστηρίζει πως τα άτομα δημιουργούν πραγματικότητες βασισμένα στις εκάστοτε απόψεις των ομάδων που ανήκουν ή που θα

ήθελαν να ανήκουν, ερμηνεύοντας τα πράγματα σύμφωνα με το γενικό πλαίσιο που τα ορίζουν. Αυτή η όλο και αυξανόμενη τμηματοποίηση των ποσοτικών και ποιοτικών χαρακτηριστικών του ανθρώπου, αποκαλείται ειδίκευση και η ανάγκη της σήμερα πηγάζει μέσα από την ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας, η οποία τελείται, στο όνομα της αποδοτικότητας. Είναι σαφές ότι έχει συμβάλει καθοριστικά στην ταχύτερη εξέλιξη της βιομηχανικής και παραγωγικής δραστηριοποίησης του ανθρώπου, ταυτόχρονα εξαλείφοντας τον ελεύθερο χρόνο, καθιστώντας δυνατή τη μεγιστοποίηση του χρόνου και του τόπου παραγωγής και ελαχιστοποιώντας τον αδόμητο μεταβατικό χρόνο ενδιάμεσα. Καινούριες, πιο ακριβείς τεχνολογίες κάνουν πιο παραγωγικούς τους εργαζομένους, όχι όμως πιο ελεύθερους, σε έναν κόσμο που φαίνεται ότι επιταχύνεται διαρκώς γύρω τους. Επίσης η ρητορική της αποτελεσματικότητας γύρω από αυτές τις τεχνολογίες υποδεικνύει ότι οτιδήποτε δεν μπορεί να ποσοτικοποιηθεί δεν μπορεί να εκτιμηθεί, όπως η μεγάλη ποικιλία από απολαύσεις που προκύπτουν στον κενό, μη παραγωγικό, χρόνο : η ονειροπόληση, η περιπλάνηση, η ανακουφιστική αφηρημένη σκέψη. Αυτές πλέον δεν θεωρούνται τίποτε άλλο από κενά που επιβάλλεται να γεμίσουν με κάτι πιο συγκεκριμένο, πιο παραγωγικό ή πιο γρήγορο. Η εφαρμογή συντομεύσεων σε οποιαδήποτε πρακτική δράση γίνεται αυτόματα ακόμα και σε σημεία που δεν το απαιτούν, σαν ο άνθρωπος να είναι εθισμένος στην συνήθεια της αποτελεσματικότητας. Η απροσδιοριστία

39

ενός περισπασμού, στον οποίο μπορεί κάποιος να ανακαλύψει πολλά, αντικαθίσταται από την καθορισμένη συντομότερη απόσταση που θα διασχιστεί με τη μέγιστη ταχύτητα, σαν την ηλεκτρονική μετάδοση που καθιστά το πραγματικό ταξίδι μη απαραίτητο. Σίγουρα η εμφάνιση και εξέλιξη των τεχνολογικών μέσων έχει λειτουργήσει καταλυτικά στην καθημερινή πρακτική αλλά ο φόβος έγκειται στην ψευδή αναγκαιότητα αυτών των τεχνολογιών, στην έκκληση τους για ταχύτητα, στην επιμονή τους ότι το ταξίδι είναι λιγότερο σημαντικό από τον προορισμό. Παρατηρούμε έναν σύγχρονο άνθρωπο, μορφωμένο και συνήθως, αναφερόμενοι στον δυτικό πολιτισμό και σε ατομοκεντρικές καταναλωτικές κοινωνίες, πολύ καλά εκπαιδευμένο να παράγει συγκεκριμένο έργο. Είναι όμως η φύση του ανθρώπου που χαρακτηρίζεται από περιέργεια, ευρηματικότητα και σκέψη, ‘σχεδιασμένη’ να ασχολείται με ένα τόσο μικρό εύρος πραγμάτων; Ή μήπως αυτή η αυτοματισμένη και απόλυτη προσήλωση του σε συγκεκριμένες ασχολίες καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του τον έχουν οδηγήσει στην εμμονική προσπάθεια τελειοποίησης αυτών των λίγων πτυχών των δυνατοτήτων του και συνεπώς στον περιορισμό των υπολοίπων; Επομένως πρόκειται για έναν άνθρωπο εμμονικά εξελισσόμενο αλλά απομονωμένο πρώτον σε προσωπικό επίπεδο έχοντας πάψει την διερεύνηση και διεύρυνση των πλήρων δυνατοτήτων του και δεύτερον σε ομαδικό επίπεδο επιλέγοντας να συναναστραφεί με το

40

οικείο και αποφεύγοντας το ξένο. Έτσι, οδηγούμαστε επαγωγικά στη συλλογική απομόνωση, όταν δηλαδή ο προαναφερόμενος άνθρωπος αποκόπτεται από τις υπόλοιπες μονάδες και δημιουργεί συστήματα με τους όμοιους του. Είναι και ο λόγος που σε όσο μεγαλύτερο πλήθος κόσμου βρίσκεται κανείς, δηλαδή με άτομα τυχαίας συμπεριφορικής νόρμας, τόσο περισσότερη απόσταση οχυρώνει γύρω του, δημιουργώντας μια ‘απωστική δύναμη’. Συνεπώς αναφερόμαστε σε μια καθολική ομοιομορφία των κανόνων συμπεριφοράς, αντίληψης, εμφάνισης κ.ο.κ. των πολυμελών ομάδων (νόρμες) που έχοντας αποτινάξει κάθε στοιχείο που θα τις ξεχώριζε- τόσο στο άτομο όσο και στην ομάδα-, αποτελούν τον πυρήνα της κοινωνίας μας. «Μία πόλη όπως το Λονδίνο όπου μπορεί κανείς να περπατήσει ώρες ολόκληρες χωρίς να φτάνει ούτε καν στην αρχή του τέλους, χωρίς να συναντάει το παραμικρό σημάδι που θα του επέτρεπε να υποθέσει ότι πλησιάζει στην ύπαιθρο, είναι πραγματικά κάτι το ιδιαίτερο. Αυτή η κολοσσιαία συγκέντρωση, αυτή η συσσώρευση 3,5 εκατομμυρίων ανθρώπων σε ένα σημείο, εκατονταπλασίασε τη δύναμη των 3,5 εκατομμυρίων. Όμως τις θυσίες που κόστισε αυτό τις ανακαλύπτει κανείς αργότερα. Αφού τριγυρίζει λίγες μέρες τα λιθόστρωτα των κεντρικών οδών τότε μόνο αντιλαμβάνεται ότι αυτοί οι λονδρέζοι χρειάστηκε να θυσιάσουν το καλύτερο κομμάτι της ανθρώπινης υπόστασης τους για να φέρουν εις πέρας όλα τα θαύματα του πολιτισμού από τα

οποία βρίθει η πόλη τους, εκατοντάδες δυνάμεις που φώλιαζαν μέσα τους έμειναν αδρανείς και καταπνίγηκαν. Ήδη η οχλαγωγία των δρόμων έχει κάτι το αποκρουστικό, κάτι που εναντίον του εξεγείρεται η ανθρώπινη φύση. Εκατοντάδες χιλιάδες από κάθε κοινωνική τάξη και σειρά που διαγκωνίζονται για να προσπεράσουν ο ένας τον άλλο, δεν είναι άραγε όλοι τους άνθρωποι με τις ίδιες ιδιότητες και ικανότητες και με την ίδια έγνοια να βρουν την ευτυχία; Κι όμως προσπερνούν ορμητικά ο ένας τον άλλον, σαν να μην είχαν τίποτα κοινό, καμία απολύτως σχέση μεταξύ τους, κι όμως η μόνη συμφωνία μεταξύ τους είναι η σιωπηρή εκείνη, ότι καθένας μένει στην πλευρά του πεζοδρομίου που έχει στα δεξιά του, έτσι ώστε τα δύο διασταυρούμενα ρεύματα του συνωστισμού να μην ανακόπτουν το ένα το άλλο. Κι όμως δεν περνάει από το νου κανενός να αφιερώσει στον άλλον έστω και μία ματιά. Η βάναυση αδιαφορία, η απαθής απομόνωση κάθε ατόμου μέσα στα ιδιωτικά τους συμφέροντα προβάλλει τόσο πιο αποκρουστική και προσβλητική όσο περισσότερα είναι τούτα τα άτομα που συνωστίζονται στον μικρό χώρο.» (Ένγκελς, 1845)

41

42

β2. Κοινωνικός Κονστρουξιονισμός και Κοσμοείδωλα

Έτος 5000 μ.Χ. επετεύχθει η αιωνοβιότητα του ανθρώπου μέσω της ρομποτικής. Καθούμενος στη στίβα των καινοτομιών και δημιουργιών του τελικά αναρωτάται, όχι “Ποιός;” αλλά “ Γιατί είμαι;”. “Αυτό είναι όλο; Άπειρη Καταστροφή και Αναγέννηση για ποιό σκοπό; Τώρα στέκομαι στην κορυφή όλων σας, αλλά γιατί;”

“ W h y

a m I ?”

Κολάζ σε Ξύλινη Επιφάνεια μαρκαδόροι, σινική μελάνη, watercolours, σύρμα, χαρτόνι 30 x 51 εκ.

2019 γ2.

«Η Vivian Burr (1995), καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Huddersfield, παραθέτει τα βασικά χαρακτηριστικά του κοινωνικού κονστρουξιονισμού, εξηγώντας την ανάγκη για μια κριτική προσέγγιση προς τη δεδομένη γνώση. Οι γνώσεις που έχουμε για τον κόσμο δεν θα πρέπει να θεωρούνται αντικειμενικές αλήθειες, “φυσική πραγματικότητα”, αλλά προϊόντα της γλώσσας, των λέξεων και των κατηγοριών που χρησιμοποιούμε για να τον περιγράψουμε, μέσα στην κοινωνική αλληλεπίδραση. Η θέση της κοινωνικής κατασκευής παίρνει υπόψιν την ιστορική και πολιτισμική συγκεκριμενικότητα για την συγκρότηση των πρακτικών του λόγου και των κατηγοριών που χρησιμοποιούμε για να κατανοήσουμε και να περιγράψουμε τον κόσμο, που είναι: “προϊόντα ιστορικά καθορισμένων διαδράσεων μεταξύ των ανθρώπων” (Gergen, 1985: 267). Άρα, οι τρόποι που καταλαβαίνουμε την πραγματικότητα είναι ενδεχομενικοί, με την έννοια ότι αφού προσδιορίζονται από την ιστορία και τον πολιτισμό που βρισκόμαστε, θα μπορούσαν να είναι διαφορετικοί, και βέβαια, μπορούν να αλλάξουν, όπως και κάνουν συνεχώς. Αυτή η θέση του κοινωνικού κονστρουξιονισμού είναι αντι-ουσιοκρατική: όταν λέμε ότι ο κόσμος κατασκευάζεται κοινωνικά και δια του λόγου εννοούμε ότι δεν έχει προδιαγεγραμμένο

43

χαρακτήρα ούτε ότι καθορίζεται από εξωτερικές συνθήκες και οι άνθρωποι δεν φέρουν ένα σύνολο καθορισμένων και αυθεντικών χαρακτηριστικών ή “ουσιών” (Jørgensen & Phillips, 2002). Αντιθέτως, ο κόσμος, οι άνθρωποι, και κυρίως πως τους καταλαβαίνουμε έχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά ανά ιστορικές περιόδους και πολιτισμούς, (πρέπει να) θεωρούνται προϊόντα αυτών των πολιτισμών και ιστορικών περιόδων, και εξαρτώνται από τις συγκεκριμένες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες που επικρατούν εκεί (Burr, 1995). Άρα οι συγκεκριμένες μορφές γνώσης για τον κόσμο μας δημιουργούνται μέσα από την κοινωνική αλληλεπίδραση, κατά την οποία κατασκευάζουμε κοινές αλήθειες και ανταγωνιζόμαστε, διαφωνώντας διαλογικά, για το τι είναι σωστό και τι λάθος. Εδώ πέρα έρχεται η συμβολή της κριτικής ρεαλιστικής γνωσιολογικής προσέγγισης που θέτει ως αξίωμα ότι όλες οι γνώσεις και οι (επιστημονικές) δηλώσεις δεν έχουν την ίδια ηθική/πολιτική αξία ή “υπόσταση” κατά τον Parker (1992), και άρα κάποιες είναι προτιμότερες από άλλες. Η κοινωνική έρευνα που θέλει να διατείνεται ότι έρχεται από κριτική σκοπιά θα πρέπει να αποκαλύπτει την “αλήθεια” αυτών των γνώσεων για την πραγματικότητα – δηλαδή των σύγχρονα αποδεκτών τρόπων κατανόησης του κόσμου – ως κοινωνικές, ιστορικές, διαδικασίες και αλληλεπιδράσεις, και, παίρνοντας ρητά θέση, να απομακρύνεται από εναλλακτικές αναπαραστάσεις της πραγματικότητας καθώς προσπαθεί να κάνει κάτι συγκεκριμένο για συγκεκριμένους λόγους. Η αιτία είναι ότι

44

ορισμένες γνώσεις, μορφές δράσης και σκέψης έχουν κατασκευαστεί ως “φυσικές” και “αληθείς” με ηγεμονικό τρόπο, και άλλες ως αδιανόητες. Αλλά διαφορετικές ερμηνείες της κοινωνικής πραγματικότητας οδηγούν σε διαφορετικές κοινωνικές δράσεις που την επηρεάζουν.» (Γιώργος Κεσίσογλου, Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής) Άμεσα συσχετισμένα με τον κοινωνικό κονστρουξιονισμό είναι και τα κοσμοείδωλα. Αυτά αφορούν στον τρόπο με τον οποίο βιώνει κάθε έμβιο ον την πραγματικότητα δημιουργώντας τη δική του «αλήθεια» βάση των βιολογικών του χαρακτηριστικών. Για παράδειγμα τα έντομα που διαθέτουν μωσαϊκό οφθαλμό αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα τελείως διαφορετικά από έναν αετό ή από έναν άνθρωπο. Όλοι οι οργανισμοί αντιλαμβάνονται την ίδια πραγματικότητα μεταφράζοντας την όμως τελείως διαφορετικά στην «αλήθεια» του καθένα. « …, όλα αυτά και τα αναρίθμητα άλλα κοσμοείδωλα, πρέπει να διαφέρουν ριζικά απ’ άκρη σ’ άκρη, κάτι από το οποίο μπορεί κανείς να συμπεράνει άμεσα ότι κανένα τους δεν αντιγράφει το εξω-ψυχικό περιεχόμενο του κόσμου στην καθ’ εαυτήν υπάρχουσα αντικειμενικότητά του. Οι παραστάσεις που με τον τρόπο αυτό χαρακτηρίζονται τουλάχιστον αρνητικά αποτελούν όμως από την άλλη προϋπόθεση, υλικό, κατευθυντήρια γραμμή για την πρακτική μας δράση, μέσω της οποίας

ερχόμαστε σε σύνδεση με τον κόσμο, έτσι όπως αυτός υπάρχει σχετικά ανεξάρτητα από τις υποκειμενικά προσδιορισμένες παραστάσεις μας: προσδοκούμε από τον κόσμο συγκεκριμένες αντιδράσεις στις δικές μας επιδράσεις, τις οποίες όντως μας παρέχει, τουλάχιστον σε γενικές γραμμές, με τον σωστό, δηλαδή τον ωφέλιμο για εμάς τρόπο, όπως τέτοιες ακριβώς παρέχει και στα ζώα, η συμπεριφορά των οποίων προσδιορίζεται από εικόνες του ίδιου ακριβώς κόσμου, που διαφέρουν πλήρως μεταξύ τους. Αυτό είναι ένα εξαιρετικά εντυπωσιακό γεγονός: πράξεις που εκτελούνται στη βάση παραστάσεων οι οποίες είναι σίγουρο ότι δεν έχουν κανενός είδους ομοιότητα με το αντικειμενικά ον, εξασφαλίζουν ωστόσο από αυτό αποτελέσματα τέτοιας υπολογισιμότητας, σκοπιμότητας και ευστοχίας, που δεν θα μπορούσαν να είναι μεγαλύτερες, ακόμη και αν υπήρχε η γνώση των αντικειμενικών εκείνων συνθηκών όπως θα ήταν καθ’ αυτές· ενώ άλλες πράξεις και συγκεκριμένα αυτές που έπονται «λανθασμένων» παραστάσεων, καταλήγουν σε σαφώς πραγματικές ζημιές για εμάς. Αντίστοιχα βλέπουμε ότι και τα ζώα υπόκεινται σε πλάνες και ψευδαισθήσεις που χρειάζονται διόρθωση. Τι μπορεί λοιπόν να σημαίνει η «αλήθεια» που είναι για εκείνα και για μας εντελώς διαφορετική από άποψη περιεχομένου, η οποία εκτός αυτού διόλου δεν συμπίπτει με την αντικειμενική πραγματικότητα, κι ωστόσο οδηγεί με τέτοια βεβαιότητα σε επιθυμητές πράξεις, σαν να συνέβαινε κάτι τέτοιο.» (Simmel, 2004:117)

για να γίνουν αντιληπτοί οι παράγοντες που, με υποβόσκων τρόπο, καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό την συμπεριφορά των ανθρώπων. Οι άνθρωποι δρουν και συνδιαλέγονται σε κοινωνικές ομάδες έχοντας ως παραδοχή τον κόσμο που μπορούν να αντιληφθούν και τις συμβάσεις που θέτουν μεταξύ τους. Το πολιτισμικό αποτύπωμα, που είναι ο κοινωνικός κονστρουξιονισμός και η αισθητηριακή ικανότητα, που είναι τα κοσμοείδωλα είναι από τις μεγαλύτερες επιρροές στις καθημερινές πρακτικές. Η ανάλυσή τους δεν γίνεται για να καταργηθεί η πολιτισμική και συμπεριφορική κληρονομιά και να εφαρμοστούν οφθαλμικά φίλτρα για να βιώνεται αλλιώς ο κόσμος, αλλά για να κατανοηθεί το γεγονός ότι αυτός, όπως γίνεται αντιληπτός είναι καθαρά υποκειμενική αλήθεια. Γνωρίζοντας αυτό, κάποιος σίγουρα θα πάψει να είναι απόλυτος και άσειστος, με απώτερο σκοπό να αμφισβητήσει εν τέλει τις ιδέες και πρακτικές του με κριτική σκέψη και συνειδητότητα, οδηγούμενος σε μια πιο αντικειμενική θεώρηση των πραγμάτων.

Ο λόγος που αναλύθηκαν οι δύο έννοιες είναι

45

46

β3. Οικείο και Ξένο

Έτος 2701 μ.Χ. Η πρώτη επαφή με εξωγήινη ζωή. Απο αυτό το σημείο και μετά η Γη θα αποκτήσει τον βασικό τουριστικό ρόλο του γαλαξία μας - Milky Way.

“ I ‘l l s e n d y o u a p o s t c a r d f r o m E a r t h ” Κολάζ μαρκαδόροι, σινική μελάνη, watercolours, χαρτόνι 29,7x 42 εκ.

2019

Το οικείο και το ξένο αποτελούν δύο έννοιες αντιθετικά αλληλεξαρτώμενες που χαρακτηρίζουν τη συνοχή και δομή της κοινωνίας. Το οικείο αφορά στις πνευματικές και πρακτικές συνδέσεις των ατόμων και είναι το βασικό συστατικό στοιχείο για τη συγκρότηση μιας ομάδας, η κινητήρια δύναμη που έλκει τους ανθρώπους και τις ομάδες. Από φυσιολογικής προσέγγισης, ακόμα και ο ανθρώπινος εγκέφαλος λειτουργεί με τρόπο τέτοιον όπου οι νευρώνες οι οποίοι κατέχουν την πληροφορία της αρέσκειας, στη διάρκεια ζωής του ανθρώπου, συγκλείνουν μεταξύ τους ανάλογα με την «οικειότητα» της πληροφορίας. Αυτό μεταφράζεται ως εξής: όσο πιο συχνά κάνουμε ή σκεφτόμαστε κάτι, τόσο περισσότερο ενισχύεται η επιθυμία μας να το επαναλάβουμε (ενόρμηση θανάτου). Είναι ένας λόγος που αναπαράγουμε διαρκώς την ίδια πραγματικότητα, συνάπτοντας παρόμοιες σχέσεις, αναζητώντας παρόμοιες δουλειές. « Η διαφοροποίηση της μοντέρνας κοινωνίας, η ανταλλαγή ιδεών και οι πληθυσμιακές μετακινήσεις που συνοδεύουν τη μετάβαση στον 20ο αιώνα επιτρέπουν στον Simmel να εντοπίσει στην έννοια του «ξένου» μια κοινωνικοψυχική στάση προς την ετερότητα που διαπερνά κάθε κοινωνικό μικρόκοσμο. Στο κείμενο που δημοσιεύεται το 1908 (‘Der Fremde’, στο Soziologie), ο Simmel προσπαθεί να εκλογικεύσει τη

47

φύσει παράδοξη θέση του «ξένου» στην κοινωνία. Η παραδοξότητα του ρόλου αυτού συνοψίζεται στη γεωγραφική εγγύτητα του «ξένου» με την κοινωνική ομάδα έναντι της οποίας πολιτισμικά βρίσκεται σε απόσταση. Η θέση του «ξένου» δεν υποβιβάζεται σε πρακτική κοινωνικού αποκλεισμού, αλλά μάλλον ανορθώνεται αξιακά σε μια προνομιακή θέση στην κοινωνία. Το «περιθώριο» το οποίο καταλαμβάνει ο «ξένος» του δίνει την δυνατότητα να αξιολογεί ψύχραιμα, αντικειμενικά και χωρίς προκαταλήψεις τα δρώμενα της κοινωνίας που του προσδίδει αυτό τον χαρακτηρισμό.»... « Η «απόσταση» του ξένου αποτελεί όχι μόνο έναν καινούριο τύπο σχέσης με την κοινωνική ομάδα, αλλά μια θετική προοπτική ελευθερίας, αφού μόνο ο «ξένος» μπορεί με τρόπο πανοραμικό να αποκαταστήσει τη συνεκτική εικόνα μιας κοινωνίας.» (Simmel, 2004:33-35) Η έλλειψη υποκειμενικότητας στη σχέση του ξένου με τον εκάστοτε χώρο (πόλη ή ύπαιθρος) τον απελευθερώνει από τη βελτιστοποιημένη σύνδεση με τους χώρους αυτούς. Με αυτό νοείται η εμπειρία που έχει ή δεν έχει κάποιος με έναν χώρο, εμπειρία η οποία δρα καθοριστικά στην αλληλεπίδρασή του με αυτόν. Ο ξένος/ περιπλανώμενος κινείται διαισθητικά στον χώρο, μην έχοντας την εμπειρία της κάθε διαδρομής, με μόνο εργαλείο τις αισθήσεις και τη φαντασία του (ενόρμηση ζωής). Παρ’ όλα αυτά δε σημαίνει ότι η έλλειψη εμπειρίας δρα από μόνη της τόσο απελευθερωτικά όσο θα περίμενε κανείς και αυτό γιατί οι άνθρωποι έχουν την τάση να ανάγουν

48

το άγνωστο στο γνωστό, στο ταξινομημένο. Η επιθυμία για ανάλυση κερδίζει το συναίσθημα. Αυτό σημαίνει ότι καταβάλλοντας μηδενική προσπάθεια ο περιπλανώμενος σε άγνωστα εδάφη θα προσπαθήσει να βρει γνώριμα μοτίβα, συνδυασμούς υφών, χρωμάτων, μυρωδιών, ήχων και σχημάτων που στο παρελθόν υπήρξαν παράγοντες θετικής εμπειρίας, όπως επίσης θα προσπαθήσει να αποφύγει το αντίθετο. Ανάγει στην ουσία παλιά γνώριμα μονοπάτια στον καινούριο άγνωστο χώρο. Αυτή πρόκειται για ακούσια περιπλάνηση. Η εκούσια περιπλάνηση, από την άλλη, δεν προϋποθέτει μόνο την ανθρώπινη παρουσία, τον χώρο και την απουσία προορισμού, αλλά προϋποθέτει τη συνειδητή αίσθηση αποπροσανατολισμού με σκοπό την πνευματική χαρτογράφηση και αποκρυπτογράφηση του νου. Πρόκειται για μια διαδικασία όπου η κύρια λειτουργία της λαμβάνει χώρα στη σκέψη και η κίνηση στον χώρο είναι το αποτύπωμα αυτής. (Breton, 1924)

49

50

β4. Ξένο και Περιπέτεια

Έτος 8043μ.Χ. Μετά απο πολλές χιλιετίες πολέμων, η ανθρωπότητα οδηγήθηκε στον αφανισμό της. Τώρα το Σύμπαν ανήκει στα ρομπότ που άφησε της πίσω και στους εξωγήινους κατοίκους του. Συνεχίζουν να χρησιμοποιούν ό,τι έχει περισσέψει απο το ανθρώπινο δέρμα για κατασκευή μοναδικών επίπλων.

“ C o s m i c B a r “

μαρκαδόροι, σινική ακρυλικά 29,7x 42 εκ.

2020

μελάνη,

« Η έννοια του «ξένου» εντάσσεται σταδιακά στην ίδια τη συνείδηση έτσι ώστε αυτή να μάθει να ελίσσεται στο πολυσχιδές της νεωτερικότητας. Η πορεία μέσα στην ποικιλομορφία της ζωής καθίσταται απρόβλεπτη και ανεπανάληπτη μεταβαλλόμενη σε μια περιπέτεια. Ίσως γι’ αυτό ο Simmel κάνει λόγο για τον κοινωνικό τύπο του «τυχοδιώκτη» . Αυτός ο τύπος ανθρώπου μετατρέπει τη ζωή σε περιπέτεια, αντιμετωπίζοντας την αβεβαιότητα ως βεβαιότητα, γκρεμίζοντας στιγμιαία ή συνεχώς τις γέφυρες με το παρελθόν και τη ρουτίνα, σε μια πρακτική που μοιάζει με φαταλισμό. Κυρίως όμως η «περιπέτεια» αποτελεί αναπόσπαστη κατηγορία της ζωής, μια «τρίτη στιγμή» μεταξύ του απρόοπτου, αλλά εξωτερικού από εμάς, γεγονότος και της κανονικής πορείας της ζωής. Η έννοια της ανεπανάληπτης εμπειρίας πλησιάζει σε αυτό που έχει στο μυαλό του ο Simmel. Η πρόσβαση στην ολότητα της ζωής που μας προσφέρει η περιπέτεια δεν περιορίζεται μόνο στη στιγμιαία απόσχιση από την κανονικότητα, αλλά κυρίως αφορά τον τρόπο με τον οποίο η κανονικότητα και η ολότητα της ζωής βιώνονται ως «περιπέτεια»! Αυτό καθίσταται δυνατό για τη συνείδηση εκείνη που μετατοπίζει στο επέκεινα τον πόλο έλξης μέσω του οποίου καλείται να υπερβεί το καθημερινό, καθιστώντας τη ζωή μια συνεχή περιπέτεια.» (Simmel, 2004:34) Η επανάληψη της καθημερινότητας μειώνει δραστικά το στοιχείο της περιπέτειας (περι-

51

πέτεια, περι-πίπτω, αυτός που πέφτει πάνω σε κάποιον) και αυτό γιατί οι καθημερινές λειτουργίες του ανθρώπου απαιτούν συνέπεια ώστε να διεκπεραιωθούν στο μέγιστο, πράγμα που σημαίνει ότι το στοιχείο του τυχαίου και των εξωτερικών παρεμβολών είναι αναγκαίο να κρατείται ελεγχόμενο. Η περιπέτεια όμως είναι πιθανό να εισαχθεί και στο νοητικό πλαίσιο (περιπετειώδης σκέψη). Αυτή μπορεί να περιγραφεί σαν την ιδιότητα του νου να συνδυάζει διάφορες ιδέες και σκέψεις, καθώς η φαντασία και η περιέργεια συντελούν στην εισήγηση της περιπέτειας στην καθημερινή πρακτική. Συμπεραίνεται, λοιπόν, ότι η περιπέτεια ενώ είναι συνυφασμένη με την πρακτική και το βίωμα, είναι δυνατόν να λάβει χώρο στα εδάφη του νου, δίχως να κατακερματίζει την αποδοτική εργασία, αλλά ενισχύοντάς την εισάγοντας νέες ιδέες και προάγοντάς την σε νέα μονοπάτια.

52

53

54

β5. Σχέσεις - Κυματισμοί Έτος 6058 μ.Χ. Ειρηνικός εξωγήινος λαός, στην άφιξη του στον διαγαλαξιακό σταθμό συναλλαγής προϊόντων.

“ C o l o r f u l R e s i d e n t s “

μαρκαδόροι, σινική μελάνη 29,7x 42 εκ.

2019

Παραπάνω περιγράφηκε η δομή της σύναψης των σχέσεων των ανθρώπων, από το άτομο, στην ομάδα, στην κοινωνία. Οι συνδιαλλαγές και οι σχέσεις αυτές έχουν αντίκτυπο στον κόσμο που αντιλαμβανόμαστε. Όπως γράφει και ο Irvin D. Yalom στον «Κήπο του Επίκουρου» οι σχέσεις δημιουργούν κυματισμούς. «Η λέξη κυματισμοί αναφέρεται στο γεγονός ότι καθένας από εμάς παράγει –συχνά χωρίς συνειδητή πρόθεση ή χωρίς να το αντιλαμβανόμαστεομόκεντρους κύκλους επιρροής, οι οποίοι μπορεί να επηρεάζουν άλλους ανθρώπους για πολλά χρόνια, ακόμα και για πολλές γενιές. Η επίδραση δηλαδή που έχουμε στους άλλους ανθρώπους μεταβιβάζεται με τη σειρά της σε άλλους, σαν τους κυματισμούς μέσα σε μια λιμνούλα που προεκτείνονται ολοένα, ώσπου παύουν να είναι ορατοί και συνεχίζονται πια στο νανό-επίπεδο. Η ιδέα ότι μπορούμε να αφήσουμε κάτι από τον εαυτό μας, ακόμα και πέρα από την αντίληψή μας, προσφέρει μια πολύ δραστική απάντηση σε όσους ισχυρίζονται ότι από το πεπερασμένο και το εφήμερο της ύπαρξής μας προκύπτει αναπόφευκτα η έλλειψη νοήματος.»

(Yalom,2008:92-93) Τέτοιοι κυματισμοί είναι : θρησκεία, πολιτική, χρήμα, τάσεις, παραγωγή, εμπόριο, οικογένεια, σχέσεις ή οτιδήποτε άλλο διέπει τον άνθρωπο ως κοινωνικό όν και η απαρχή τους χρονολογείται

55

μαζί με αυτή του ανθρώπου, συνεχίζοντας να ζυμώνονται αέναα. Συντελούν καθοριστικά στην κοινωνική διαμόρφωση, την θέσπιση ορίων ελευθερίας κινήσεων και έκφρασης τόσο στην πρακτική του ζην όσο και στην πνευματική άνθιση του ανθρώπου. Στο δίπλα σχεδιάγραμμα φαίνεται πως αλληλοεπιδρούν οι κυματισμοί μεταξύ τους από το επίπεδο συναναστροφής δύο ατόμων μέχρι δύο κοινωνικών συνόλων. Σημειώνεται ότι όσο μικραίνει η κλίμακα, δηλαδή στα μεγαλύτερα σύνολα, τόσο πιο αργά μεταβάλλεται ο κυματισμός και αυτό γιατί σε όσο περισσότερους ανθρώπους γίνεται αναφορά τόσο πιο δύσκολο είναι να αλλάξουν τα κοινά στοιχεία που τους διέπουν και διαμορφώνουν τον κυματισμό.

56

ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΚΥΜΑΤΙΣΜΩΝ ΔΥΟ ΑΝΘΡΩΠΩΝ

ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΚΥΜΑΤΙΣΜΩΝ ΔΥΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΜΑΔΩΝ

ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΚΥΜΑΤΙΣΜΩΝ ΔΥΟ ΚΟΙΝΩΝΙΩΝ

ΕΥΡΥΤΕΡΟΣ ΚΥΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑΣ

Σχέδιο 1 Προσωπική απεικόνηση των κυματισμών

57

58

β6. Επιθυμία Έτος 2895 μ.Χ. Το cyborg Sheena το οποίο αποτελεί παράγωγο Τεχνιτής Νοημοσύνης Α.Ι. και ρομποτικής, έχει επαναστήσει εναντίων των ανθρώπων, κατέχοντας το πιο καταστροφικό όπλο, απειλώντας τη ζωή σε όλον τον γαλαξία.

“ S h e e n a “

μαρκαδόροι, σινική μελάνη 29,7x 21,6 εκ.

2019

Η φυσική και νοητική διαδρομή του ανθρώπου στο βάθος της ιστορίας του σε συνδυασμό με την περιέργεια που τον διέπει, τον έχουν οδηγήσει στην διεκδίκηση αναρίθμητων επιθυμιών. Οι επιθυμίες βρίσκονται μεταξύ δύο βασικών δυνάμεων: των ενστίκτων του θανάτου και των ενστίκτων της ζωής, τα οποία διαφυλάττουν την επιβίωση τους. Ταυτόχρονα με την επιθυμία και σε μόνιμη βάση, υπάρχουν και τελούνται οι ανάγκες. Αυτές πρέπει να διαχωριστούν από την επιθυμία, αφού η εκπλήρωσή τους σχετίζεται με την επιβίωση, είναι στενά καθορισμένες και η πραγματοποίηση τους είναι ασταμάτητη. Η επιθυμία από την άλλη δεν έχει περιορισμούς και μπορεί να είναι από πολύ μικρή μέχρι πολύ μεγάλη ενώ χαρακτηριστικό της αποτελεί το γεγονός ότι δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί πλήρως και εάν συμβεί αυτό, τότε σημαίνει ότι δεν ήταν πραγματική επιθυμία. Σε μεγαλύτερη ανάλυση η επιθυμία χωρίζεται, χωρίς όμως να ταυτίζεται, στην ενόρμηση ζωής και στην ενόρμηση θανάτου. Κατά τον Dylan Evans, Άγγλο συγγραφέα, οι ενορμήσεις δεν μπορούν ποτέ να ικανοποιηθούν και δεν στοχεύουν σε ένα αντικείμενο αλλά περιστρέφονται διαρκώς γύρω από αυτό. Η ενόρμηση «ικανοποιείται» όταν αποτυγχάνει να πετύχει το στόχο της, όταν επαναλαμβάνει αυτή την αποτυχία. Η ατελείωτη κυκλοφορία γύρω από το αντικείμενο παράγει

59

την ικανοποίησή της. (Dylan,2005) Έτσι ο πραγματικός σκοπός της ενόρμησης δεν είναι να επιτύχει τον στόχο της αλλά να κυκλοφορεί ατελείωτα γύρω από αυτόν σχηματίζοντας ένα κλειστό κύκλωμα (Zizek,2006b:63). Η ενόρμηση σύμφωνα με το Λακάν, Γάλλο ψυχαναλυτή του 20ου αιώνα, είναι άμετρη, επαναληπτική και τελικά καταστροφική και για αυτό το λόγο ο Λακάν υποστηρίζει ότι κάθε ενόρμηση, είναι ενόρμηση θανάτου. Ο διαχωρισμός της επιθυμίας από την ενόρμηση είναι ότι το αντικείμενο της επιθυμίας είναι χαμένο και προσπαθεί να αναδυθεί από τις πράξεις του υποκειμένου ενώ το αντικείμενο της ενόρμησης είναι η ίδια η απώλεια. Ο θάνατος είναι αναπόφευκτη συνέχεια της ζωής και παρόλο που οι άνθρωποι έχουμε την τάση να μην τον σκεφτόμαστε, η συνειδητοποίηση της περατότητας μας μπορεί να οδηγήσει σε μια νέα θεώρηση των πραγμάτων η οποία αναζητά το νόημα πίσω από οποιαδήποτε πράξη. Και οι επιθυμίες επηρεάζονται και διαμορφώνονται από τη συνειδητοποίηση της περατότητάς μας και αυτό γιατί εκείνη τη στιγμή ανάγονται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο του μετά θάνατον αποτύπωμα του ατόμου. Όπως αναφέρθηκε παραπάνω στους κυματισμούς, δημιουργείται η ευρύτερη επιθυμία του αποτυπώματος ώστε να συνεχιστεί η ύπαρξή μας μέσω των ιδεών και του έργου μας και της επίδρασης που έχουν αυτά στην κοινωνία. Η κριτική σκέψη και η αναζήτηση της «αλήθειας» διαμορφώνουν τις επιθυμίες του ατόμου και για να λάβουν αυτές την υπέρτατη μορφή πραγμάτωσης τους απαιτείται η γνώση του ατόμου ότι ζει, μέσα από το γεγονός ότι κάποια στιγμή θα

60

επέλθει ο τερματισμός του, ο θάνατος του. Εδώ δεν εννοείται ότι ο άνθρωπος πρέπει να έχει επιθυμίες βραχύχρονων χαρακτηριστικών, λόγω της γνώσης θανάτου του, αλλά ακριβώς επειδή έχει συμφιλιωθεί με αυτό το γεγονός μπορεί να φαντάζεται και να επιθυμεί με μεγαλύτερο βάθος και διάρκεια, απελευθερωμένος από την εγωκεντρική δίνη.

61

62

β7. Βιωματική Εμπειρία Το έργο παράχθηκε στα πλαίσια της ερευνητικής εργασίας της Βαφειάδου Μαρίνας και αποτελεί εικονοποίηση του κειμένου “ Η Βιβλιοθήκη της Βαβέλ “ του Jorge Luis Borges. Αντανακλάται η ικανότητα του ανθρώπου στη συλλογή και χρήση της δεδομένης γνώσης και κριτικής σκέψης.

“ T h e K n o w l e d g e

K e e p e r “

μαρκαδόροι, σινική μελάνη, watercolors, ψηφιακό 25 x 23 εκ.

2020

«Η ζωή θέτει τους όρους κατανόησης του εαυτού της μέσω των μορφών. Για αυτό άλλωστε και η ζωή, εμφανίζεται πρώτα αδιαμεσολάβητα σαν μία αφηρημένη ενότητα μέσω της βιωματικής εμπειρίας, η οποία στη συνέχεια γίνεται κατανοητή ως συνειδητή σκοποθεσία (τελεολογικό στάδιο της ζωής), ολοκληρώνοντας την πορεία της στο ανώτερο στάδιο έκφρασης της, την ελευθερία.»

(Simmel, 2004:62) «Όσο μεγαλύτερο είναι το μερίδιο του παράγοντα του σοκ στις μεμονωμένες εντυπώσεις, όσο πιο αδιάλειπτα πρέπει να εξασφαλίζει η συνείδηση την προστασία από τα ερεθίσματα, όσο μεγαλύτερη είναι η επιτυχία με την οποία δρα, τόσο λιγότερο οι εντυπώσεις εισέρχονται στην εμπειρία‫ ﮲‬τόσο περισσότερο πληρούν την έννοια του βιώματος. Ίσως μπορεί κανείς να εντοπίσει το ιδιαίτερο επίτευγμα της άμυνας κατά του σοκ στο εξής: ότι αποδίδει στο συμβάν, εις βάρος της ακεραιότητας του περιεχομένου του, ένα ακριβές χρονικό σημείο στη συνείδησή. Αυτό είναι ένα κορυφαίο επίτευγμα της σκέψης, η οποία μετατρέπει έτσι το συμβάν σε βίωμα. Αν αυτή εκλείψει, επέρχεται εκείνος ο ευχάριστος ή (συχνότερα) δυσάρεστος τρόμος, ο οποίος κατά τον Φρόυντ επικυρώνει την απουσία της άμυνας κατά του σοκ.» (Μπένγιαμιν, 2002:132)

63

Η βιωματική εμπειρία αναφέρεται στην εμπειρία η οποία λόγω της έντασης της (θετική – αρνητική) κινητοποιεί συναισθηματικά και αισθητηριακά τον άνθρωπο. Με σημείο αναφοράς ,τις αισθήσεις και τα συναισθήματα μας ,μέσα από κάθε βίωμα ανακαλύπτουμε πως αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας, ποιες είναι η επιθυμίες του, την εικόνα που έχουμε για αυτόν, τον τρόπο που σχετιζόμαστε μαζί του, τις αντιδράσεις μας. Με διαφορετικά, ποικίλα βιώματα, επαναδιαπραγματευόμαστε με κομμάτια μας που είχαμε απωθήσει, με συναισθήματα που δεν αναγνωρίσαμε, με πτυχές που δεν φανερώσαμε. Ο βιωματικός τρόπος είναι τέτοιος ,όπου οι θετικές εμπειρίες που εγγράφονται συναισθηματικά δεν ξεχνιούνται, δεν απορρίπτονται και δημιουργούν ανατροφοδότηση σκέψεων οι οποίες οδηγούν σε ανάπτυξη, εξέλιξη, και συνεχή ροή. Έτσι αναγνωρίζουμε ,αποδεχόμαστε και εξελίσσουμε όλα όσα δεν μπορέσαμε πριν. Η περιπλάνηση, εγκυμονώντας το στοιχείο του αιφνιδιασμού, αποτελεί μια γεννήτρια βιωματικών εμπειριών. Τοποθετώντας το σώμα σε μια αλληλουχία άγνωστων παραστάσεων το πνεύμα με τη σειρά του βρίσκει αχαρτογράφητο, γόνιμο και παρθένο έδαφος να υφάνει σκέψεις και ιδέες αποδεσμευμένο πια από τις συνυφασμένες σκέψεις και πρακτικές της στενά καθορισμένης καθημερινότητας. « Πράγματι η εμπειρία είναι υπόθεση της παράδοσης στη συλλογική όπως και στην ιδιωτική ζωή. Σχηματίζεται όχι τόσο από επιμέρους δεδομένα, αυστηρά εντοπισμένα στην ανάμνηση,

64

όσο από συσσωρευμένα, συχνά μη συνειδητά στοιχεία που απορρέουν στη μνήμη.» (Μπένγιαμιν, 2002:125)

65

66

β8. Διαδρομή

Έτος 4679 - 4762 μ.Χ. Εικονοποίηση των πρωταγωνιστών της σειράς επιστημονικών βιβλίων του Isaac Asimov “ Σπηλιές απο Ατσάλι “ “ Γυμνός Ήλιος “ “ Τα Ρομπότ της Αυγής “ “ Ρομπότ και Αυτοκρατορία “

“ A s i m o v‘ s T a l e “ Κολάζ μαρκαδόροι, σινική μελάνη, ακρυλικά, χαρτόνι 30 x 70 εκ.

2020

Ένα άλλο χαρακτηριστικό του πλήθους είναι ή διαδρομή. Μια έκφανση της διαδρομής του τυπικού ανθρώπου στην καθημερινότητα του είναι ο σκοπός πίσω από την μετακίνηση του από ένα σημείο Α στο σημείο Β. Η διάνυση της διαδρομής αυτής πραγματοποιείται ταχύτατα και τυπικότατα με ορισμένη αφετηρία και τερματισμό και αυτό γιατί οι καθημερινές δράσεις και συνεπώς η ζωή κάθε ανθρώπου είναι αρκετά προβλέψιμες. Σε αυτή τη συμπεριφορά αντικατοπτρίζονται οι κυματισμοί της κοινωνίας. Μια άλλη έκφανση της διαδρομής του ανθρώπου είναι αυτή που διανύει όταν ταξιδεύει. Και σε αυτή την περίπτωση μπορούμε να διακρίνουμε ορισμένο μοτίβο, στην περίπτωση που αναφερόμαστε στον τυπικό ταξιδιώτη, ο οποίος παρ’ όλο που βγαίνει από την ρουτίνα του υιοθετεί συμπεριφορές όμοιες με τους άλλους ταξιδιώτες, δημιουργώντας πάλι ελεγχόμενη σχετικά πορεία στο χώρο. Στην κατηγορία του ταξιδιώτη είναι και εκείνος ο οποίος επιλέγει να μην ακολουθήσει τον κοινότυπο τρόπο ανάγνωσης της καινούριας περιοχής, αλλά εναποθέτει τη ροή του ταξιδιού του στα τυχαία γεγονότα με σκοπό να ζήσει αναπάντεχες εμπειρίες ερχόμενος πιο κοντά στην προσωπική και εξέχουσα μορφή του εκάστοτε τόπου και των κατοίκων του. Αυτή η τακτική συμβάλει στην απόκτηση μιας σφαιρικής εικόνας για τον τόπο, που πέρα από την εμπειρία

67

και την πληροφορία που θα δώσει στον ταξιδιώτη το μουσείο και το αξιοθέατο, θα τον βοηθήσει να κατανοήσει έως έναν βαθμό την κουλτούρα, τον τρόπο σκέψης των ντόπιων και την ποιότητα των ηθικών και βιωματικών συνθηκών αυτών. Άλλη κατηγορία διαδρομής είναι αυτή που διανύει ο πρόσφυγας, ο οποίος με κίνητρο τον φόβο διώξεων, διαμαχών, γενικευμένης βίας, ή άλλων καταστάσεων που έχουν διαταράξει σοβαρά την έννομη τάξη αναζητεί καταφύγιο σε κάποια άλλη χώρα. Η διαδρομή του μπορεί να μην είναι καθορισμένη αφού η άφιξη στον προορισμό του σχετίζεται άμεσα με τις συνθήκες της διαδρομής. Παρ’ όλα αυτά ο καταδιωγμός και η πάλη για επιβίωση δεν μπορούν να συγκαταλεχθούν στις έννοιες του στοχασμού και της περιπλάνησης διότι ο παράγοντας φόβος υπερισχύει και επηρεάζει τη ροή κίνησης του πρόσφυγα καταλυτικά. Αναφέροντας και αναλύοντας τους διάφορους τύπους διαδρομών και δράσεων σε αυτές, γίνεται εύλογα κατανοητό ότι η απουσία προορισμού (πρόσφυγας) και η ακούσια περιφορά του σώματος στον χώρο, δεν οδηγεί απαραίτητα στην περιπλάνηση. Για να μπορέσει να χαρακτηριστεί το περπάτημα ως περιπλάνηση πρέπει να συμβαίνουν τα εξής πράγματα ταυτόχρονα: αποπροσανατολισμένη κίνηση, απουσία προορισμού και τερματισμού, εκούσια ενεργοποίηση σκέψης – στοχασμός. Η σκέψη τροφοδοτεί την πορεία κίνησης στον χώρο και η κίνηση αντίστοιχα τροφοδοτεί τη σκέψη.

68

69

70

β9. Περπάτημα και Σκέψη

Το ανθρώπινο μυαλό είναι πολύ πιο περίπλοκο απο αυτό που βιώνουμε καθημερινά. Μέσα απο την συνειδητή αφηρημένη σκέψη μπορεί κανείς να “χαθεί” μέσα σε αυτό και να ανακαλύψει νέες θαυμαστές ιδέες και λύσεις σε προβλήματα

“ B r a i n M a z e“

μαρκαδόροι, σινική μελάνη, ψηφιακό 18 x 13 εκ.

2018

«Η περιπλάνηση είναι η επίτευξη μιας κατάστασης ύπνωσης μέσω του περπατήματος, μια αποπροσανατολιστική απώλεια ελέγχου. Είναι ένα μέσο με το οποίο έρχεσαι σε επαφή με το ασυνείδητο τμήμα του χώρου» (Careri, 2002:83) Το ασυνείδητο τμήμα του χώρου, είναι όλα εκείνα τα στοιχεία του χώρου που δεν είναι άμεσα αναγνώσιμα από τον άνθρωπο και συνεπώς δεν ανάγονται σε τυπικά χαρακτηριστικά όπως αυτά στις νόρμες. Μπορούμε να κάνουμε την υπόθεση ότι μιλάμε για μια πρακτική και νοητική διεργασία η οποία μπορεί να οδηγήσει τον περιπλανώμενο σε ένα πεδίο δράσης εκτός των νορμών. Παρατηρούμε ότι η περιπλάνηση σήμερα αποτελεί μια δυσνόητη έννοια ακριβώς γιατί από τη φύση της δε χρειάζεται τα κοινωνικώς σμιλευμένα εφόδια του ασκούμενου-περιπλανώμενου αλλά βασίζεται στα αισθητηριακά ή αντιληπτικά. Συνεπώς το αστικό πλαίσιο- η πόλη – δεν αποτελεί για αυτόν έναν κάναβο ορισμένης δράσης αλλά έναν παραμετρικά μορφοποιημένο χώρο ο οποίος μεταβάλλεται διαρκώς, με ρυθμό μεταβολής αυτόν των αισθητηριακών παραμέτρων. Για να κατανοήσουμε την πρακτική της περιπλάνησης σήμερα, πρέπει να αποκωδικοποιήσουμε τον σύγχρονο χώρο που αυτή μέλλει να πραγματοποιηθεί. Μέσα στις ρωγμές της πόλης, οι χώροι

71

διέλευσης έχουν αυξηθεί, χώροι οι οποίοι βρίσκονται σε συνεχή μετασχηματισμό μέσα στον χρόνο. Τέτοιους χώρους, σήμερα, μπορούμε να τους αντιληφθούμε απελευθερωμένοι πλέον από τον παλαιό διαχωρισμό μεταξύ νομαδικού και σταθερού χώρου. O νομαδισμός πάντα υπήρχε σε ώσμωση με τον οικισμό και σήμερα η πόλη περιέχει νομαδικούς χώρους (κενά) και καθιστικούς χώρους (συμπαγή) που συνυπάρχουν σε μια λεπτή ισορροπία αμοιβαίας ανταλλαγής. Σήμερα, η νομαδική πόλη ζει μέσα στην πόλη της στάσης, τροφοδοτούμενη από τα αποκόμματα της δεύτερης και προσφέροντας σε αντάλλαγμα τη δική της παρουσία ως μια νέα φύση που μπορεί να διασχιστεί μόνο με την κατοίκηση της. Η περιπλάνηση είναι σαν ασταθές ταξίδι, ένα είδος προ-αρχιτεκτονικής του σύγχρονου τοπίου. Το τοπίο, μπορεί να ερμηνευθεί ως αρχιτεκτονική του ανοιχτού χώρου και είναι μια εφεύρεση του πολιτισμού της περιπλάνησης. Μόνο τα τελευταία δέκα χιλιάδες χρόνια οικιστικής διαβίωσης, περάσαμε από την αρχιτεκτονική του ανοιχτού χώρου στην αρχιτεκτονική του κλειστού χώρου. Σήμερα η αρχιτεκτονική θα μπορούσε να επεκταθεί στο πεδίο της διαδρομής χωρίς να συναντήσει τις παγίδες της αντι-αρχιτεκτονικής. Σ ‘αυτό το χώρο συμπλοκής το περπάτημα είναι χρήσιμο για την αρχιτεκτονική ως ένα γνωστικό και σχεδιαστικό εργαλείο, ως μέσο αναγνώρισης της γεωγραφίας και ως μέσο για να εφεύρει νέους τρόπους παρέμβασης σε δημόσιους μητροπολιτικούς χώρους, εξερευνώντας και προβάλλοντας τους. Στόχος δεν είναι να ενθαρρυνθούν οι

72

αρχιτέκτονες να αφήσουν τον σχεδιασμό, να πάρουν το σακίδιο του νομά, ούτε να θεσπίσουν την έλλειψη μονοπατιών ώστε ο πολίτης να χάνεται. Στόχος είναι να υποδειχθεί το περπάτημα ως αισθητικό εργαλείο ικανό να περιγράψει και να τροποποιήσει αυτούς τους μητροπολιτικούς χώρους που συχνά έχουν μια φύση που ακόμα απαιτεί κατανόηση, να γεμίζουν με νόημα και όχι να σχεδιάζονται και να γεμίζουν με πράγματα. Το περπάτημα αποδεικνύεται ότι είναι ένα εργαλείο το οποίο, ακριβώς λόγω της εγγενούς και ταυτόχρονης ανάγνωσης και γραφής του χώρου, προσφέρεται να παρακολουθεί και να αλληλεπιδρά με τη μεταβλητότητα των χώρων αυτών, με σκοπό να παρεμβαίνει στη συνεχή τους εξέλιξη, στο εδώ και τώρα του μετασχηματισμού τους. Παρ’ όλα αυτά η πρακτική του περπατήματος δεν μπορεί να θεωρηθεί περιπλάνηση αν δεν συνοδεύεται ταυτόχρονα από ουσιαστική σκέψη και στοχασμό τα οποία αποτελούν συστατικό στοιχείο ερμήνευσης του χώρου δράσης. Η σκέψη, όπως γίνεται αντιληπτή κυρίως στις καταναλωτικές κοινωνίες, συνεπάγεται την απουσία πράξης. Είναι δύσκολο όμως να βρίσκεται κάποιος σε κατάσταση πλήρους αδράνειας και αυτός είναι ο λόγος που η κοντινότερη δράση σε αυτήν είναι το περπάτημα, με την ιδιότητα της αυτοματισμένης πράξης. Το περπάτημα πρόκειται για μια εκούσια διαδικασία με την οποία εκφράζεται ο ακούσιος ρυθμός του σώματος, από την αναπνοή μέχρι τους χτύπους της καρδιάς. Επιτυγχάνει μια ευαίσθητη ισορροπία ανάμεσα στην εργασία και την απραγία, στο «υπάρχω» και στο «κάνω». Είναι μία σωματική

διεργασία που παράγει σκέψεις, εμπειρίες και αφίξεις. Ο ρυθμός του περπατήματος δημιουργεί και τον ρυθμό σκέψης και το πέρασμα από έναν χώρο/τοπίο διεγείρει το πέρασμα από μία ακολουθία σκέψεων. Αυτό δημιουργεί μια παράξενη αντιστοιχία ανάμεσα στην εξωτερική/ υλική και στην εσωτερική/νοητική διαδρομή, που υποδηλώνει ότι το μυαλό είναι επίσης ένα είδος τοπίου και ότι το περπάτημα είναι ένας τρόπος για να το διασχίσεις. Μια νέα σκέψη συχνά μοιάζει με ένα χαρακτηριστικό του τοπίου που υπήρχε εξ αρχής και ήρθε σε εμάς, σαν να ταξίδεψε παρά να φτιάχτηκε. Έτσι μια πτυχή της ιστορίας του περπατήματος είναι η ιστορία της σκέψης που παίρνει μορφή οι κινήσεις του νου δεν μπορούν να ανιχνευθούν, αλλά εκείνες των ποδιών μπορούν. Το περπάτημα μπορεί επίσης να χαρακτηριστεί ως μια οπτική δραστηριότητα, κάθε περίπατος μπορεί να εκτελεστεί τόσο αφηρημένα ώστε να δούμε και να σκεφτούμε τον περιβάλλοντα χώρο, να αφομοιώσουμε το νέο στο γνωστό. Ίσως από αυτή την σκοπιά προέρχεται η ιδιαίτερη χρησιμότητα του περπατήματος για τους στοχαστές. Οι εκπλήξεις και οι απελευθερώσεις του ταξιδιού συμβαίνουν είτε περπατώντας γύρω από το οικοδομικό τετράγωνο είτε περπατώντας τον γύρο του κόσμου, καθώς το περπάτημα σε ταξιδεύει τόσο κοντά όσο και μακριά. Ίσως το περπάτημα πρέπει να ονομάζεται κίνηση, όχι ταξίδι, γιατί κάποιος μπορεί να περπατήσει σε κύκλους ή να ταξιδέψει σε όλο τον κόσμο ακινητοποιημένος σε ένα κάθισμα ενώ η περιπλάνηση μπορεί να επιτευχθεί μόνο από τις πράξεις του ίδιου του

σώματος σε κίνηση και όχι αυτές του αυτοκινήτου, του πλοίου ή του αεροπλάνου. Είναι η κίνηση καθώς και τα τοπία που περνούν που φαίνεται να τροφοδοτούν την κίνηση του μυαλού και αυτό κάνει το περπάτημα ασαφές και ατελείωτα γόνιμο: είναι ταυτόχρονα σκοπός και μέσο, ταξίδι και προορισμός. Το περπάτημα πραγματοποιείται έξω, στους δημόσιους χώρους και οι δημόσιοι χώροι έχουν αρχίσει να καταλαμβάνονται από τεχνολογίες και υπηρεσίες που αποτρέπουν όλο και περισσότερο τον άνθρωπο από το να αφήνει το σπίτι του. Αυτοί οι χώροι πλέον αντανακλούν φόβο αφού οι περίεργοι/άγνωστοι χώροι είναι πάντα πιο τρομακτικοί από τους γνωστούς, συνεπώς όσο λιγότερο περιπλανείται κάποιος σε μια πόλη τόσο πιο ανησυχητική αυτή φαίνεται, ενώ στην πραγματικότητα όσο λιγότεροι οι περιπλανώμενοι τόσο πιο απομονωμένη και επικίνδυνη γίνεται. Ταυτόχρονα, σε πολλές περιοχές που σχεδιάζονται οι δημόσιοι χώροι, είτε δε σχεδιάζονται επαρκώς ή προκύπτουν από τα απαραίτητα κενά της δόμησης. Πλέον αυτοί οι χώροι αντικαθίστανται από χώρους στάθμευσης, εμπορικά κέντρα, δρόμους χωρίς πεζοδρόμια, υπόγειες προσβάσεις σε κτίρια και όλη η δόμηση τείνει στο να έχει τοίχους, μπάρες και πόρτες. Ο φόβος έχει δημιουργήσει έναν ολόκληρο τύπο αρχιτεκτονικής και αστικού σχεδιασμού, ώστε ο πεζός να νιώθει εκτεθειμένος όποτε βρίσκεται σε ανοιχτό χώρο. Αν γίνει αναδρομή στην ιστορία της περιπλάνησης η οποία ξεκίνησε με την τοποθέτηση ενός σταθερού αντικειμένου στον χώρο – το μενίρ

73

– διαφαίνεται πως οδεύει προς το τέλος της, με τα σταθερά αντικείμενα να γεμίζουν και να κατακλύζουν τον κενό αδόμητο χώρο και με την συνεχή πλακόστρωση του τοπίου. Σε αυτούς τους χώρους πλέον ο ελεύθερος χρόνος συρρικνώνεται και συνθλίβεται κάτω από το άγχος της παραγωγής, τα σώματα δε βρίσκονται στον ανοιχτό χώρο αλλά περιορίζονται σε κτήρια και οχήματα και η αποθέωση της ταχύτητας κάνει αυτά τα σώματα να φαίνονται αναχρονιστικά και αδύναμα. Σε αυτό το πλαίσιο, το περπάτημα είναι μια ανατρεπτική παράκαμψη, η γραφική διαδρομή μέσα από ένα ημι-περατωμένο τοπίο ιδεών και εμπειριών. Όσο κάποιος «δίνει» τον εαυτό του σε ένα μέρος, τόσο το μέρος του τον ξαναδίνει πίσω. Όσο περισσότερο γνωρίζει κάποιος έναν τόπο, τόσο περισσότερο τον γεμίζει με τους σπόρους της αόρατης καλλιέργειας μνημών και συσχετισμών που θα τον περιμένουν όταν επιστρέψει σε αυτόν, ενώ τα καινούρια μέρη προσφέρουν νέες σκέψεις και νέες δυνατότητες. Η εξερεύνηση του κόσμου είναι ένας από τους καλύτερους τρόπους διερεύνησης του νου και το περπάτημα έρχεται να εξυπηρετήσει και τα δύο «εδάφη».

(Solnit, 2006)

74

75

76

Γ. ΜΕ ΜΙΑ ΚΡΙΤΙΚΗ ΜΑΤΙΑ

Έτος 8043 μ.Χ. Cyborg και εξωγήινοι πολεμούν για την κυριαρχία του γαλαξία. Σε ένα Σύμπαν που χαρακτηρίζεται απο χάος, βίαιη σύγκρουση, καταστροφή και αναγέννηση.

“ C o s m i c C l a s h“

μαρκαδόροι, σινική μελάνη, watercolors 29 x 29 εκ.

2019

γ1. Προσωπικό Βίωμα - Όνειρο

Η εξάσκηση της περιπλάνησης σε προσωπικό επίπεδο ξεκίνησε πρώτα στο φυσικό χώρο, κυρίως σε δασικές περιοχές αλλά και στον αστικό ιστό. Ο κύριος λόγος που οδηγήθηκα στη νοητική περιπλάνηση, ήταν γιατί η συστηματική καθημερινότητα και οι υποχρεώσεις, κατέστησαν τη φυσική περιπλάνηση μη εφικτή. Έχοντας, όμως, βιώσει αυτή τη χειμαρώδη ροή σκέψεων που προέκυπτε κατά τη διάρκεια της φυσικής περιπλάνησης, είτε υπό σκέψη και συνομιλία με τους συνοδοιπόρους μου, είτε στοχαζόμενη μόνη μου, προέκυψε η επιθυμία να βιώνω πιο συχνά αυτό το συναίσθημα. Μην έχοντας αποκρυπτογραφήσει όμως επακριβώς το τι ήταν αυτό που συνέβαινε, προσπάθησα σε πρώτη δοκιμή να επιδιώξω τη νοητική περιπλάνηση μέσα από το σπίτι μου. Οι προσπάθειες όμως αποδείχθηκαν άκαρπες, διότι το μυαλό έμοιαζε να γυρνάει γύρω από ήδη τετελεσμένες σκέψεις και ήμουν σε μια διαρκή εσωτερική αναζήτηση του τί είναι η περιπλάνηση, είναι κίνηση, είναι σκέψη; Έχοντας αυτά τα ερωτήματα να μου τριβελίζουν το μυαλό κάτι περίεργο και θαυμαστό άρχισε να

77

συμβαίνει. Άρχισα να στοχάζομαι, ασυνείδητα στην αρχή, όταν έπεφτα για ύπνο, τη στιγμή εκείνη λίγο πριν χάσω τις αισθήσεις μου και κοιμηθώ. Μόλις κάποια μέρα θυμήθηκα ότι είχα σκεφτεί κάτι θαυμαστό το προηγούμενο βράδυ, κάποια αναπάντεχη λύση σε ένα πρόβλημα και προσπάθησα σιγά σιγά να εκτελώ αυτή τη διαδικασία συνειδητά πια, χωρίς βέβαια να θυμάμαι πάντα την επόμενη μέρα τις σκέψεις μου. Με την εξάσκηση όμως όχι μόνο άρχισα να θυμάμαι, αλλά στοχευμένα πια έπεφτα για ύπνο και ξεκινούσα την περιπλάνηση στο αρχείο του μυαλού μου και έβλεπα συνειδητά τις συνδέσεις. Θα το περιέγραφα σαν αλλόκοτες συνδέσεις και σκέψεις, στοιχείων φαινομενικά ασύνδετων μεταξύ τους, των οποίων όμως καθώς επιδιώκει κάποιος συνειδητά την εμβάθυνση σε αυτές, γεννιούνται καινούρια συμπεράσματα που πέρα από την ωρίμανση του νου, συντελούν στη δημιουργία νέων θαυμαστών ιδεών. Σε δεύτερη ανάλυση κατάλαβα ότι ίσως το οπτικό ερέθισμα που λαμβάνουμε όντας ξύπνιοι στην καθημερινότητα μας, λειτουργεί αποπροσανατολιστικά για τον στοχασμό και οι τρείς διαστάσεις, τα αντικείμενα, οι μορφές και οι νοητικές συνδέσεις με αυτά, στερούν την απελευθέρωση και την χαώδη σύνδεση του νου. Τουλάχιστον αυτό παρατηρήθηκε από την προσωπική εμπειρία.

78

79

80

γ2. Προσωπικό Βίωμα - Τέχνη

Έτος 8043 μ.Χ. Cyborg και εξωγήινοι πολεμούν για την κυριαρχία του γαλαξία. Σε ένα Σύμπαν που χαρακτηρίζεται απο χάος, βίαιη σύγκρουση, καταστροφή και αναγέννηση.

“ C o s m i c C l a s h“

μαρκαδόροι, σινική μελάνη, watercolors 29 x 29 εκ.

2019

Σε ένα δεύτερο επίπεδο όπου εξασκήθηκε η νοητική περιπλάνηση, ήταν σε αυτό της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Στο διάστημα 20192020 αναγνώστηκε μια σειρά λογοτεχνικών έργων του Isaac Asimov, τα οποία είχαν καθοριστική επιρροή έμπνευσης στα έργα που παράχθηκαν ενδιάμεσα. Η λογοτεχνική πλοκή ενός κειμένου μπορεί να δημιουργήσει τη βάση των εικόνων, πάνω στις οποίες ο αναγνώστης, σε συνδυασμό με το προσωπικό του βίωμα και την αφηρημένη σκέψη, μπορεί να χτίσει κόσμους και να οραματιστεί πιθανά σενάρια, στη συγκεκριμένη περίπτωση, του μέλλοντος. Έργα τα οποία ξεκινούσαν με μόνο κανόνα την αναπαράσταση πολύ μελλοντικών συνθηκών και εξελίσσονταν πολύ αισθητηριακά καθώς τραβούσε το χέρι γραμμές στο χαρτί. Με κύριο θέμα την επιστημονική φαντασία δημιουργήθηκε μια ομάδα έργων με την τεχνική της αυτόματης γραφής, αλλά στην εκδοχή του σχεδίου. Αυτή η τακτική έγινε συνειδητά στα πλαίσια συγγραφής της παρούσας ερευνητικής εργασίας με σκοπό να αποτυπωθεί η αφηρημένη σκέψη, η περιπλάνηση του νου. Έχοντας μονίμως στο μυαλό το φουτουριστικό και ονειροπολώντας το μακρινό μέλλον, δημιουργήθηκαν ουτοπίες και δυστοπίες μακρινών κόσμων, εκδηλώνοντας με αυτό τον τρόπο τις προσωπικές φοβίες και επιφυλάξεις για το μέλλον. Σκεπτόμενη τις ηθικές αξίες που εκφυλίζονται, τις κοινές πρακτικές και

81

συμπεριφορές της κοινωνίας που περιστρέφονται γύρω από το άτομο με εμμονικό τρόπο, την υπερκατανάλωση αγαθών και ενέργειας ωσάν οι πόροι της Γης να ήταν αέναοι, δημιουργήθηκαν σενάρια επιστημονικής φαντασίας όπου απεικονίζουν είτε τον εσωτερικό μου φόβο σε περίπτωση επαύξησης των «πληγών» της κοινωνίας, είτε την ελπίδα για την στροφή εξέλιξής της με άλλες τακτικές, όπως είναι ο στοχασμός, η αμφισβήτηση των ιδεών και των πρακτικών με σκοπό το φιλτράρισμα και την νοηματοδότηση, ο σεβασμός του ενός στον άλλον και των όλων στον πλανήτη Γη και η διαβίωση υπό το ευρύτερο πρίσμα της εξέλιξης της ανθρωπότητας και όχι των ατομικών συμφερόντων. Κάποιες από τις εικόνες ερχόντουσαν και στην προαναφερόμενη ονειρική εμπειρία καθώς η σκέψη μονίμως έτρεχε γύρω από την περιπλάνηση, την κοινωνία, το μέλλον, την εξέλιξη και όταν όλοι αυτοί οι προβληματισμοί μπορούν να ανακατευτούν και να βγάλουν ένα απόσταγμα παραγόμενο από το αφηρημένο άδυτο του νου, προκύπτει, στην προκειμένη περίπτωση, αφηρημένη τέχνη (στον τρόπο παραγωγής της), αλλά εξαιρετικά στοχευμένη (στο περιεχόμενό της).

82

83

84

γ3. Συμπεράσματα

Έτος 3020 μ.Χ. Αυτοπροσωπογραφία. Το 2080 μ.Χ. ανακαλύπτεται πως να ψηφιοποιείς την συνείδηση σου. Έτσι και έκανα με την προοπτική οτι θα με επαναφέρουν ξανά σε άλλο σώμα. Μετά τον θάνατο μου όμως προέκυψαν κοινωνικές ανακατατάξεις, πόλεμοι για το νερό και την ενέργεια και η ανθρωπότητα βυθίστηκε σε μια σκοτεινή χιλιετία όπου προσπαθούσε να ανασυγκροτηθεί και να θέσει προτεραιότητες προς την επιβίωση της. Έτσι μετα από σχεδόν χίλια χρόνια καταφέρνει να ανασυσταθεί, έχοντας αποικήσει και γαιοποιήσει πλέον τον Άρη και έτσι επαναβίωσα μέσα απο μηχανικό σώμα και την συνείδηση που είχα χίλια χρόνια πρίν.

“ S l i o k a“

μαρκαδόροι, σινική μελάνη, watercolors, ακρυλικά, ψηφιακό 29,7 x 42 εκ.

2020

Μέσα από την έρευνα για την εν λόγω ερευνητική εργασία κατέληξα στο συμπέρασμα ότι η ανάγκη της περιπλάνησης είναι μία εντυπωμένη έμφυτη διαδικασία, μια νοητική λειτουργία. Ο λόγος που αποτελεί δυσνόητη έννοια σήμερα, είναι γιατί ο σύγχρονος άνθρωπος (του δυτικού ατομοκεντρικού πολιτισμού), βομβαρδίζεται καθημερινά από πληροφορίες, εικόνες, νοήματα, επιθυμίες και ούτε χρόνος, ούτε κίνητρο του δίνεται για να εμβαθύνει στη σκέψη του. Η κοινωνία σήμερα σκιαγραφείται από ταχύτητα και έργο, καθιστώντας τους ανθρώπους καθηλωμένους στις καθημερινές πρακτικές τους. Ελεύθερος χρόνος, αφηρημένη σκέψη, στοχασμός, παιχνίδι, περιπλάνηση, είναι έννοιες που σήμερα ταυτίζονται με νωθρότητα και κωλυσιεργία, αφού οποιαδήποτε διεργασία δεν παράγει έργο θεωρείται ένοχη και κατακριτέα. Βρισκόμαστε στην ακμή της ποσοτικοποίησης, σε σημείο που ό,τι δεν μπορεί να ποσοτικοποιηθεί δεν μπορεί να εκτιμηθεί. Γίνεται αντιληπτό, λοιπόν, ότι ο «προγρμματισμός» της κοινωνίας αυτή τη στιγμή δεν προάγει την κριτική σκέψη, ίσα ίσα λειτουργεί προς υποβάθμισή της. Όλες αυτές οι πρακτικές σχετίζονται με τη νοητική λειτουργία και μπορεί να μην έχουμε πλησιάσει καν στην πλήρη κατανόηση της λειτουργίας του εγκεφάλου, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να θεωρούμε αμελητέα την νοητική διεργασία και τις προοπτικές που κρύβονται εκεί. Έχοντας

85

πειραματιστεί στη διάρκεια αυτής της έρευνας με την περιπλάνηση, φυσική και μετέπειτα νοητική, παρατήρησα ότι τελικά η συνειδητά αφηρημένη σκέψη μπορεί να γίνει ένα εξαιρετικό εργαλείο παραγωγής ιδεών και λύσεων προβλημάτων, όπου στο πέρας της εξάσκησής της ο περιπλανώμενος μαθαίνει να χαλιναγωγεί τη σκέψη του, να είναι ενσυνείδητος και «παρών» στις σκέψεις αλλά και πρακτικές του. Προκειμένου να περιπλανηθεί κανείς χρειάζεται την «κίνηση», είτε αυτή είναι σωματική είτε είναι νοητική, αλλά μπορεί κανείς να περιπλανηθεί και δίχως το περπάτημα διότι εν τέλει η περιπλάνηση είναι μια καθαρά νοητική διεργασία, μία «μηχανή» παρθενογένεσης σκέψεων, που ακόμα και αν πολλές φορές αυτές φαντάζουν αλλόκοτες και άκαρπες, η διαδικασία και μόνο της εσωτερικής ενδοσκόπησης του νου, ικανοποιεί την κραυγάζουσα ανάγκη της κοινωνίας μας για νοητική και συναισθησιακή ανάπτυξη. Προτείνεται, τελικά η περιπλάνηση σαν εργαλείο που έρχεται να δώσει λύση στην ανάγκη της κοινωνίας για κριτική σκέψη. Κοιτώντας αυτήν τη φορά εσωτερικά στον εαυτό του ο καθένας, παρατηρώντας τη σκέψη και ενεργοποιώντας την κρίση του, σαν το πρώτο αναγκαίο βήμα, για να πλησιάσουμε το βιώσιμο μέλλον που η ανθρωπότητα και ο πλανήτης χρειάζονται. Γιατί, η κριτική σκέψη και η ενσυνειδητότητα είναι τα θεμέλια που πάνω θα ανεγερθεί ο μελλοντικός άνθρωπος, απελευθερωμένος πια από την καταναλωτική ατομική δίνη.

86

«Επιστροφή στο σώμα. Οι άνθρωποι σήμερα βιώνουν συναισθήματα απομόνωσης και μοναξιάς. Θα έλεγα ότι το κύριο πρόβλημα δεν είναι ο παγκόσμιος καπιταλισμός. Το κύριο πρόβλημα είναι ότι μέσα στα προηγούμενα εκατοντάδες χρόνια, οι άνθρωποι έχουν γίνει άϋλοι, με την έννοια ότι έχουν αποστασιοποιηθεί από το ίδιο τους το σώμα. Σαν κυνηγός ή ακόμα σαν αγρότης, προκειμένου να επιβιώσει, ο άνθρωπος έπρεπε να είναι διαρκώς σε επαφή με το σώμα και τις αισθήσεις του. Τα τελευταία εκατοντάδες χρόνια ο άνθρωπος έχει χάσει αυτή την επαφή, να ακούει, να μυρίζει, να νιώθει. Όλο και περισσότερο η προσοχή του επικεντρώνεται σε οθόνες, στο τί συμβαίνει αλλού, σε άλλο χρόνο. Αυτός πιστεύω είναι ο αληθινός λόγος για αυτά τα συναισθήματα απομόνωσης και συνεπώς κομμάτι της λύσης, είναι να μην επαναφέρει κάποιο προηγούμενο παγκόσμιο εθνικισμό, αλλά να επανασυνδεθεί με το ίδιο του το σώμα. Και μόλις καταφέρει να επανασυνδεθεί με το σώμα του, θα νιώσει τη σύνδεση και τη σχέση του με τον κόσμο.» Nationalism vs. globalism: the new political divide | Yuval Noah Harari

87

88

γ4. Περιπλάνηση του Μέλλοντος

Έτος 4000 μ.Χ. Δυστοπική πρόταση της Περιπλάνησης του μέλλοντος. Οι άνθρωποι βρίσκονται συνδεδεμένοι στον υπολογιστή της σκέψης, όπου μπορούν να κυκλοφορούν ελέυθεροι ο ένας στη σκέψη του άλλου. Σαν μια κοινή συνείδηση της ανθρωπότητας. Ο εν λόγω υπολογιστής βρίσκεται σε τροχιά γύρω απο τη Γη.

“ W a n d e r i n g M i n d“

μαρκαδόροι, σινική μελάνη, watercolors, ξυλομπογιές, ψηφιακό (πρωτότυπο) 29,7 x 42 εκ.

2020

Παρακολουθώντας τις ραγδαίες εξελίξεις στον τομέα της ανάπτυξης της τεχνολογίας είναι αναμφίβολο ότι η τρίτη δεκαετία ξεκίνησε και αναμένονται πολλές ανακαλύψεις. Ταυτόχρονα οι καινούριες πληροφορίες και η ασταμάτητη παραγωγή υλικών αγαθών, λημμάτων και απορριμμάτων, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι το προσδόκιμο ζωής συνεχώς αυξάνεται και μελλοντικά θα έρθουμε αντιμέτωποι με υπερπληθυσμό, θα οδηγήσουν σε έναν τρόπο πυκνής διαβίωσης των ανθρώπων σε μικρότερες κλίμακες με αυξανόμενα απόβλητα και μεγάλες ανάγκες. Είναι επόμενο και απαραίτητο να συνειδητοποιήσουμε αυτές τις ανάγκες και η εργασία να επιτελεί αυτό το σκοπό. Γιατί είτε η εντυπωμένη περιέργεια του ανθρώπου, είτε η ανικανότητα του πλανήτη μας να μας στεγάσει όλους θα οδηγήσουν την ανθρωπότητα να μεταναστεύσει σε άλλους πλανήτες επεκτείνοντας τις προοπτικές του είδους. Αν μιλάμε για ουτοπία ή δυστοπία το μέλλον θα έρθει και θα το μάθουμε. Το μόνο σίγουρο είναι ότι συνάμα με όλη αυτή την εκθετική ανάπτυξη των τεχνολογιών και των μέσων, η πνευματική ανάπτυξη πραγματοποιείται με πιο αργούς ρυθμούς και είναι ένα ζήτημα που χρήζει προσοχής. Διότι αν ταυτόχρονα δεν διευρύνουμε το πνεύμα μας- και δεν αναφέρομαι απαραίτητα στο γνωσιακό κομμάτι όσο στο ηθικό, περιβαλλοντολογικό, υπαρξιακό - τότε πολύ

89

πιθανό να βρεθούμε αντιμέτωποι με κακόβουλη χρήση των τεχνολογικών μέσων, καταστροφή του περιβάλλοντος και καταστροφικές συνέπειες για τις επόμενες γενιές. Με την ταχύρρυθμη αλλαγή του περιβάλλοντα χώρου που θα διαβιώνουμε, είναι αναπόφευκτο ότι πολλές καθημερινές πρακτικές θα αλλάξουν και θα προσαρμοστούν. Σήμερα η Γη ανταποκρίνεται γοργά στην υπερκατανάλωση πόρων των προηγούμενων αιώνων, με αποτέλεσμα, αν συνεχιστεί η προσκόλληση των ανθρώπων στις παρελθοντικές πρακτικές, είναι σίγουρο ότι το μέλλον θα αποτελέσει μελανό σημείο της ιστορίας της ανθρωπότητας. Για να μπορέσει να αλλάξει την καταστροφική πορεία που οδεύει, η λύση είναι ο άνθρωπος να επαναπροσδιορίσει τις ανάγκες του και να αλλάξει τις πρακτικές του. Για να γίνει αυτό είναι απαραίτητο να εισάγει σε αυτές την κριτική σκέψη και την ενσυνειδητότητα. Αυτό τον ρόλο έρχεται να παίξει η περιπλάνηση του νου, ως λύση για την επίτευξη του εναρμονισμένου μέλλοντος του ανθρώπου με την ανθρωπότητα και της ανθρωπότητας με τον πλανήτη Γη. Έτσι και η περιπλάνηση δεν θα εκλείψει, κυρίως γιατί η ονειροπόληση και η περιέργεια του ανθρώπου για το άγνωστο είναι κάποια από τα συστατικά χαρακτηριστικά της ίδιας. Δεν θα πραγματοποιείται όμως με τον ίδιο τρόπο που γινόταν τον 19ο και 20ο αιώνα. Είναι πλέον πιθανό ότι η περιπλάνηση του μέλλοντος θα κοιτάζει με άγνωστο το Σύμπαν και τις δυνατότητες του. Ένα καινούριο μέλλον της ανθρωπότητας αναμοχλεύεται με κύριους πρωταγωνιστές την επιστήμη και τη βιωσιμότητα. Για να μπορέσουμε

90

όμως να εξασφαλίσουμε ένα όμορφο μέλλον για τις επόμενες γενιές, ο στοχασμός και η συνειδητή γνώση του ποια είναι η θέση της μονάδας στο σύνολο είναι απαραίτητα, με πυρήνα την περιπλάνηση του νου και τη θεώρηση των πραγμάτων και εναποθέτοντας πια τις δυνάμεις μας, δευτερευόντως στην ατομική κατάρτιση και επιτυχία και πρωτίστως στη συλλογική προσπάθεια, με σκοπό να δημιουργήσουμε έναν βιώσιμο πλανήτη με συνειδητοποιημένους και αφυπνισμένους ανθρώπους.

91

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΕΝΓΚΕΛΣ, ΦΡΙΝΤΡΙΧ. Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ ΣΤΗΝ ΑΓΓΛΙΑ (ΠΡΩΤΟΣ ΤΟΜΟΣ). ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ, 1985.

Asimov, Isaac. Ο ΓΥΜΝΟΣ ΗΛΙΟΣ. ΚΑΚΤΟΣ, 1977.

EDGAR-ALLAN, POE. ΤΟ ΠΗΓΑΔΙ ΚΑΙ ΤΟ ΕΚΚΡΕΜΕΣ. ΑΙΓΟΚΕΡΩΣ, 1999.

Asimov, Isaac. ΡΟΜΠΟΤ ΚΑΙ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ. ΚΑΚΤΟΣ, 1987.

POE, EDGAR-ALLAN. ΤΟ ΚΛΕΜΜΕΝΟ ΓΡΑΜΜΑ - Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΤΟΥ ΠΛΗΘΟΥΣ. ΚΟΡΟΝΤΖΗΣ, 2010

Asimov, Isaac. ΣΠΗΛΙΕΣ ΑΠΟ ΑΤΣΑΛΙ. ΚΑΚΤΟΣ, 1961.

Rousseau, Jean-Jacques. Confessions. e-artnow, 2018.

Asimov, Isaac. ΤΑ ΡΟΜΠΟΤ ΤΗΣ ΑΥΓΗΣ. ΚΑΚΤΟΣ, 1985.

ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ. ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΚΟΙΝΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ, ΙΔΡΥΜΑ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗ, 2001.

BENJAMIN, WALTER. ΣΑΡΛ ΜΠΩΝΤΛΑΙΡ, ΕΝΑΣ ΛΥΡΙΚΟΣ ΣΤΗΝ ΑΚΜΗ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ, 2002.

Simmel, Georg. Περιπλάνηση στην νεωτερικότητα: κοινωνιολογικά, φιλοσοφικά και αισθητικά κείμενα. ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ, 2004.

Breton, André. Manifesto of Surrealism. CreateSpace Independent Publishing Platform, 2016.

Smithson, Robert, και Henry Kuttner. ‘A Tour of the Monuments of Passaic, New Jersey’, Artforum, 1967.

Brockelman, Thomas. Zizek and Heidegger: The Question Concerning Techno-Capitalism Continuum Studies in Continental Philosophy, A&C Black, 2011.

92

Evans, Dylan. «Εισαγωγικό λεξικό της Λακανικής Ψυχανάλυσης», μτφ. Γ. Σταυρακάκης, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2005.

Solnit, Rebecca. Wanderlust: A History of Walking. Penguin, 2001.

Careri, Francesco. Walkscapes: Walking as an Aesthetic Practice. Gili, 2002.

Thacker, Eugene. In the Dust of This Planet: Horror of Philosophy Vol. 1. John Hunt Publishing, 2011.

DARWIN, CHARLES. ΤΑΞΙΔΕΥΟΝΤΑΣ ΜΕ ΤΟ ΜΠΙΓΚΛ. ΣΤΟΧΑΣΤΗΣ, 1998.

WERNER, HERZOG. ΟΔΟΙΠΟΡΙΑ ΣΤΟΝ ΠΑΓΟ.

ALLOGLOTTA, 2019.

YALOM, D. IRVIN. ΣΤΟΝ ΚΗΠΟ ΤΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΟΥ. ΑΓΡΑ, 2011.

ΟΠΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ Α. ΜΕΡΟΥΣ

ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

Εικόνα 2 http://www.saintsandstones.net/ stones-merrivale-journey.htm https://instabusters.net/photo-video/B37wRItn9I1

Κεσίσογλου, Γιώργος. ‘Κοινωνικός Κονστρουξιονισμός: τι είναι –’. 17/07/2010. http://www.gkesisoglou.gr/2010/07/17/social-constructionism/. http://stodivanimetolacan.blogspot. com/2012/06/blog-post.html ‘Nationalism vs. Globalism: The New Political Divide | Yuval Noah Harari - YouTube’, 2017. https:// www.youtube.com/watch?v=szt7f5NmE9E.

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Μαρία Σκορδούλη, BENJAMIN WALTER Κατώφλια Περιπλάνησης, Πολυτεχνείο Κρήτης, Σεπτέμβριος 2015 Ελεάνα Μαργαρίτη, Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΠΛΑΝΗΣΗΣ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ (Διδακτορική διατριβή), Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, 2016

Εικόνα 1 https://medium.com/@darredondort/ trazar-sobre-lo-p%C3%BAblico-la-interfaz-colaborativa-224cada47631

Εικόνα 3 https://www.flickr.com/photos/patrickmilan/32169194743 Εικόνα 4 https://diccionariodesimbolos.org/simbolos-egipcios/ Εικόνα 5 https://earth-chronicles.com/histori/ the-mysterious-stone-benben-from-the-templeof-phoenix.html Εικόνα 6 https://slideplayer.gr/slide/14021752/ Εικόνα 7 Walkscapes, walking as an aesthetic practice, Francesco Careri, 2002: 68 Εικόνα 8 http://www.sfu.ca/~ivink/ilya_map.jpg

93

Εικόνα 9 https://publicdelivery.org/richard-longline-made-by-walking/ Εικόνα 10 https://www.vice.com/gr/article/3b5j3b/komp-br-laintbr-deptbr-robert-a-tour-ofthe-monuments-of-salt-lake-citybr-robert-smithson-the-melvins-and-the-mormons Εικόνα 11 https://40.media.tumblr.com/tumblr_ m57fdsJsbw1r70t2xo1_1280.jpg

ΟΠΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ Β. ΚΑΙ Γ. ΜΕΡΟΥΣ Προσωπικά έργα της Στέλλας Λιόκας στο διάστημα έρευνας 2018-2020 .

Peeled, μαρκαδόροι, σινική μελάνη, 29,7x 42 εκ., 2020 Why am I ? , Τρισδιάστατο Κολάζ σε Ξύλινη Επιφάνεια, μαρκαδόροι, σινική μελάνη, watercolours, σύρμα, χαρτόνι,30 x 51 εκ., 2019 I ‘ll send you a postcard from Earth , Τρισδιάστατο Κολάζ, μαρκαδόροι, σινική μελάνη, watercolours, χαρτόνι, 29,7x 42 εκ., 2019 Cosmic Bar , μαρκαδόροι, σινική μελάνη, ακρυλικά, 29,7x 42 εκ., 2020 Colorful Residents , μαρκαδόροι, σινική μελάνη, 29,7x 42 εκ., 2019

Sheena , μαρκαδόροι, σινική μελάνη, 29,7x 21,6 εκ., 2019

The Knowledge Keeper , μαρκαδόροι, σινική μελάνη, watercolors, ψηφιακό, 25 x 23 εκ., 2020

94

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΤΕΥΧΟΥΣ ΚΑΙ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ Asimov’s Tale , Τρισδιάστατο Κολάζ, μαρκαδόροι, σινική μελάνη, ακρυλικά, χαρτόνι, 30 x 70 εκ., 2020

Στέλλα Λιόκα, Ανασύνθεση του έργου Wandering Mind , μαρκαδόροι, σινική μελάνη, watercolors, ξυλομπογιές, ψηφιακό, μέγεθος πρωτοτύπου 29,7 x 42 εκ., 2020

Brain Maze , μαρκαδόροι, σινική μελάνη, ψηφιακό, 18 x 13 εκ., 2018 Cosmic Clash 1/2 , μαρκαδόροι, σινική μελάνη, watercolors, 29 x 29 εκ., 2019 Cosmic Clash 1/2 , μαρκαδόροι, σινική μελάνη, watercolors, 29 x 29 εκ., 2019

Slioka , μαρκαδόροι, σινική μελάνη, watercolors, ακρυλικά, ψηφιακό, 29,7 x 42 εκ., 2020 Wandering Mind , μαρκαδόροι, σινική μελάνη, watercolors, ξυλομπογιές, ψηφιακό, μέγεθος πρωτοτύπου 29,7 x 42 εκ., 2020

95

96

97