Issuu

ON A S S I S EDUCAT ION

ΕΡΓΑΛΕΊΑ ΑΠΟΣΥΝΑΡΜΟΛΌΓΗΣΗΣ ΙΙ

Ζάφος Ξαγοράρης

Εργαλεία Αποσυναρμολόγησης ΙΙ ΕΓΚΑΤΑΣΤΆΣΕΙΣ, ΑΝΤΙΚΕΊΜΕΝΑ, ΕΡΓΑΣΤΉΡΙΑ ΚΑΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΙΚΈΣ ΔΡΆΣΕΙΣ ΣΎΛΛΗΨΗ – ΣΧΕΔΙΑΣΜΌΣ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ: ΖΆΦΟΣ ΞΑΓΟΡΆΡΗΣ Εκπαιδευτικό εργαστήριο που πραγματοποιήθηκε ταυτόχρονα σε τρία σχολεία του κέντρου της Αθήνας το διάστημα Νοέμβριος 2018 – Φεβρουάριος 2019, από τη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση. Η Στέγη είναι «παιδί» του Ιδρύματος Ωνάση, ένα σημείο συνάντησης τολμηρών ιδεών, τεχνών και ανθρώπων κι έτσι τολμηρό είναι και το εκπαιδευτικό της πρόγραμμα, που βγαίνει στους δρόμους της πόλης, ενώνει σχολεία και γειτονιές, ενθαρρύνει τη λοξή ματιά στα πράγματα και ανοίγει συζητήσεις, το μυαλό και τις αισθήσεις σε μαθητές και εκπαιδευτικούς.

Εργαλεία Αποσυναρμολόγησης ΙΙ: Τα σχολεία βγαίνουν έξω στη γειτονιά Από το προαύλιο του σχολείου… στους δρόμους και τις πλατείες της πόλης. Μια έξυπνη εργαλειοθήκη φτάνει σε τρία σχολεία του κέντρου της Αθήνας και κρύβει μέσα της εργαλεία για να απελευθερώσουν τη φαντασία και τη δημιουργικότητα μαθητές και εκπαιδευτικοί. Η δημιουργικότητα μαθητών και εκπαιδευτικών δεν μπορεί να μένει άλλο μόνο μέσα στην τάξη. Γι’ αυτό μια «εργαλειοθήκη» για μαθητές και εκπαιδευτικούς, ταξίδεψε σε τρία σχολεία του κέντρου της Αθήνας για να παίξουν με ήχους και να κατασκευάσουν αντικείμενα που «μιλάνε», να χαράξουν το δικό τους αλφάβητο και να βγάλουν την τάξη τους στο προαύλιο. Δημιουργήσαμε τις συνθήκες ώστε το έργο τους να βγει έξω από τα όρια του σχολείου, να επικοινωνηθεί με τη γειτονιά και με όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους. Αλλά ταυτόχρονα αφήσαμε χώρο για να αναδυθεί κάτι νέο. Βρήκαμε τον τρόπο να αποσυναρμολογήσουμε, ώστε να συναρμολογήσουμε έπειτα τα δικά μας έργα. Διότι κάποιες φορές χρειάζεται να ξεμάθουμε για να μάθουμε και, ίσως, να ακολουθήσουμε την αντίστροφη πορεία από αυτήν που συνηθίζουμε στο σχολείο. Παιδιά Ε΄ & ΣΤ΄ Δημοτικού και έφηβοι Α’, Β’ & Γ’ Γυμνασίου από το 64ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών (Μεταξουργείο), το 70ό Δημοτικό Σχολείο Αθηνών (Ακρόπολη) και το 7ο Γυμνάσιο Αθηνών (Παγκράτι), έφτιαξαν τα δικά τους έργα και στέλνουν τα δικά τους μηνύματα έξω στην πόλη.

Εργαστήρια ήχου & εικαστικών, υπαίθριας τυπογραφίας και δημιουργικής γραφής Σε συνέχεια των αντικειμένων, εργαστηρίων και συμμετοχικών δράσεων που πραγματοποιήθηκαν από τον Νοέμβριο του 2017 έως τον Ιανουάριο του 2018, τα «Εργαλεία Αποσυναρμολόγησης II» πραγματοποιήθηκαν σε σχολεία τους αντίστοιχους μήνες του σχολικού έτους 2018-19. Το πρόγραμμα στόχευσε στη δημιουργία αντικειμένων και συνθηκών που ευνοούν μια πιο συστηματική παρουσία των μαθητών και μαθητριών στο αστικό περιβάλλον, καθώς επίσης και στην αύξηση της ορατότητας της εκπαιδευτικής διαδικασίας στη δημόσια σφαίρα. Η παραγωγή των νέων «εργαλείων» επέτρεψε στους μαθητές και τις μαθήτριες να συνειδητοποιήσουν τη διαδικασία μάθησης και τις πιθανές αντιφάσεις της, ενώ παράλληλα, συμπλήρωσαν τις εργαλειοθήκες ενός εικονικού εργαστηρίου, αυξάνοντας την ποικιλία και τον αριθμό των τελικών αποτελεσμάτων που τα παιδιά έχουν δημιουργήσει με τη φαντασία και τα χέρια τους. Ο εμπλουτισμός των αισθητηριακών εμπειριών και δεξιοτήτων, καθώς και η εξοικείωση με τεχνολογικές εφαρμογές που έχουν τη δυνατότητα λειτουργίας στον δημόσιο χώρο αποτέλεσαν στόχους του καλλιτεχνικού εγχειρήματος. Οι Εγγαστρίμυθοι ήταν το εργαστήριο που ασχολήθηκε με ζητήματα επεξεργασίας, καταγραφής και αναμετάδοσης ήχου, τα Θρανία – Γάντζοι χρησιμοποιήθηκαν για την επιτόπια συγγραφή κειμένων, και το Υπαίθριο Τυπογραφείο στόχευσε στη δοκιμή τεχνικών χαρακτικής και την παραγωγή χειροποίητων εντύπων.

Θρανία – Γάντζοι

ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΓΚΡΑΤΙ

ΟΙ ΑΣΤΕΓΟΙ ΚΑΙ Η ΛΕΥΚΑ ΤΩΝ ΕΥΧΩΝ

Αρχικά, τα παιδιά από το 7ο Γυμνάσιο Παγκρατίου μοιράστηκαν στις συναντήσεις μας συμβάντα ή ιστορίες που γνωρίζουν ή έχουν ακούσει από τη γειτονιά τους και περιέγραψαν χαρακτηριστικά πρόσωπα που έχουν προσέξει ή συναντήσει στην καθημερινότητά τους. Στη συνέχεια ψήφισαν ποιές ιστορίες τα ενδιέφεραν περισσότερο, ώστε να τις αναπτύξουμε γραπτά. Οι δύο άστεγοι που «διαμένουν» στην περιοχή του Προφήτη Ηλία και τα άρρωστα δέντρα της οδού Αντήνορος επικράτησαν. «Οι άστεγοι και η λεύκα των ευχών» αποτελεί μια συνεργατική αφήγηση βασισμένη σε πραγματικά γεγονότα. Περιλαμβάνει φανταστικά στοιχεία όπως επίσης τις καίριες ανησυχίες και ευαισθησίες των παιδιών. Στον Προφήτη Ηλία ζουν δύο γνώριμοί μας άστεγοι, ένας άνδρας και μια γυναίκα περίπου 60 ετών. Είναι σαν να έχουν ριζώσει εκεί. Κατοικούν σε δύο διπλανά παγκάκια εδώ και μια δεκαετία περίπου. Τους παρατηρώ από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου. Οι κάτοικοι της περιοχής τους μιλάνε και τους χαιρετάνε για να τους στηρίξουν ψυχολογικά, τους ενισχύουν οικονομικά και τους βοηθάνε με διάφορους τρόπους. Πάνω στα παγκάκια, οι δύο άστεγοι συγκεντρώνουν τα προσωπικά τους αντικείμενα μέσα σε σακούλες του σούπερ-

μαρκετ και κουβέρτες. Όταν είναι βροχερές οι μέρες, προφυλάσσουν τα πράγματά τους με νάιλον. Παρόλο που βρίσκουν τρόπους να ζουν και να προστατεύονται, δεν είναι στην καλύτερη κατάσταση. Υπάρχουν κάποιες διαφορές ανάμεσα στον κύριο και την κυρία που γνωρίσαμε ως άστεγους. Ενώ ξέρουμε ότι και οι δύο βρίσκονται σ’ αυτή την περιοχή, συνήθως η κυρία είναι αόρατη στους περαστικούς. Δεν την βλέπουμε συχνά, σαν να κρύβεται για να μην φανεί ότι είναι άστεγη. Είναι κοντή με μεσαίου μήκους μαλλιά σε ανοιχτό ξανθό χρώμα. Είναι απεριποίητη και ταλαιπωρημένη κι αυτό φαίνεται επίσης από την κουρασμένη της φωνή. Όμως δεν χάνει την ευγένειά της κι αυτό την τιμά ιδιαίτερα. Μία φορά μόνο την άκουσα να μιλάει, όταν με ρώτησε αν έχω έστω και λίγα χρήματα μαζί μου. Στενοχωρήθηκα που δεν είχα μαζί μου χρήματα. Ο κύριος έχει λευκά μαλλιά και θλιμμένη όψη. Αν ήταν περιποιημένος δεν θα ξεχώριζε από το πλήθος. Συνήθως φοράει φαρδιά μπαλωμένα ρούχα. Έχει μια αγριάδα απόλυτα δικαιολογημένη, αν και μπορεί να τρομάξει ένα παιδί. Ο σκύλος τους είναι συνήθως δεμένος, κάτι που προβληματίζει, ενοχλεί ακόμα κι εξοργίζει τους περαστικούς. Η οικογένεια του συμμαθητή μας Μηνά έχει ευαισθητοποιηθεί και οι γονείς του κρατάνε ένα μέρος της τροφής που προορίζεται για τον σκύλο τους, τον Ιντεφίξ, ώστε να το προσφέρουν στον σκύλο των αστέγων. Κι εγώ τώρα σας ρωτώ, «Πιστεύετε ότι είναι φυσικό να θεωρούμε δεδομένο ότι υπάρχουν άστεγοι; Το να αγνοούμε τους

συνανθρώπους μας, ίδια πλάσματα μ’ εμάς, δεν είναι θλιβερό; Δεν είναι απάνθρωπο να ζουν χωρίς να ικανοποιούν τις βασικές τους ανάγκες, ενώ έχουν τα ίδια δικαιώματα μ’ εμάς;» Ένας άστεγος μπορεί να χάσει την αυτοεκτίμησή του, γιατί νομίζει πως είναι υποδεέστερος από τους άλλους ή γιατί αισθάνεται πως οι άλλοι τον θεωρούν κατώτερο. Επειδή έχει χάσει το σπίτι του και τη δουλειά του, μπορεί να νιώθει πως δεν έχει πλέον αξία, πως δεν είναι μέρος της κοινότητάς μας, μιας και ζει στον δρόμο. Κι, εκτός από αυτό, μπορεί επίσης να σκέφτεται πως αφού έφτασε στο σημείο να είναι άστεγος, δεν ήταν ικανός να τα βγάλει πέρα με τη ζωή ή ότι η ζωή του καταστράφηκε και πως τώρα είναι ένα τίποτα και πως δεν αξίζει να βρίσκεται σ’ αυτή τη ζωή. Όταν έχεις μηδενική αυτοεκτίμηση, χρειάζεσαι θάρρος και δύναμη για να την ανακτήσεις… Αν και συνήθως αδιαφορούμε για τους άστεγους, υπάρχουν ανάμεσά μας άνθρωποι που ενδιαφέρονται και προθυμοποιούνται να τους βοηθήσουν όπως μπορούν. Για παράδειγμα, ένα βροχερό απόγευμα με έντονη βροχή, μια κυρία από την πολυκατοικία που βρίσκεται απέναντι από την εκκλησία του Προφήτη Ηλία, προσκάλεσε τον άστεγο κύριο, που ανέφερα πριν, να κοιμηθεί μπροστά από την είσοδο της πολυκατοικίας της για να μην βραχεί. Τον βοήθησε να μεταφέρει τα πράγματά του από το παγκάκι κι εκείνος από τότε τις ημέρες με κακοκαιρία πηγαίνει και κοιμάται εκεί. Περνάω συχνά από τον Προφήτη Ηλία όταν πηγαίνω να παίξω στο γηπεδάκι δίπλα από την εκκλησία ή όταν πάω να επισκεφθώ φίλες ή φίλους μου. Μένω στην οδό Αντήνορος, όπου κάποιο ηλιόλουστο μεσημέρι έπεσε ένα δέντρο, ένα πανύψηλο, εντυπωσιακό, καταπράσινο, αλλά άρρωστο δέντρο. Ήμουν στο δωμάτιό μου και διάβαζα το βιβλίο του Ιούλιου Βερν «Ταξίδι στο κέντρο τη γης». Μου άρεσε πολύ ότι βρίσκει πάντοτε τις κατάλληλες λέξεις για να εκφράσει τις σκέψεις του. Καθώς απολάμβανα το βιβλίο, ακούστηκε ένας παράξενος ήχος, κάτι σαν τρίξιμο. Ταράχτηκα και πετάχτηκα στο μπαλκόνι για να δω τι συμβαίνει. Το αγαπημένο μου δέντρο, κάτω από το οποίο έπαιζα τα καλοκαίρια, είχε γείρει απειλητικά. Ευτυχώς, δεν έπεσε ούτε στο μπαλκό-

νι μου ούτε στον δρόμο αλλά προσγειώθηκε στα καλώδια της ΔΕΗ, οπότε δεν τραυματίστηκε κανείς. Κάτοικοι τις γειτονιάς κάλεσαν την Πυροσβεστική για να το απομακρύνει. Τις επόμενες ημέρες ήρθαν γεωπόνοι του Δήμου για να εξετάσουν τα αίτια της πτώσης του δέντρου και να εκτιμήσουν την κατάσταση των υπόλοιπων. Μετά από δύο-τρεις μήνες, ήρθε συνεργείο του Δήμου, έκοψε τα δέντρα που ήταν επίσης άρρωστα και φύτεψε νέα. Θα μου λείψει το δέντρο μου… Ήταν αιωνόβιο, όπως αιωνόβια είναι η λεύκα όπου, στα κλαδιά και στον κορμό της, τα παιδιά αφήνουν κάρτες με ευχές για τους άστεγους της περιοχής. Πώς ξεκίνησε αυτή η παράδοση; Κάποτε ζούσε ένα παιδί που ήταν πολύ άτυχο και η μοίρα το οδήγησε άστεγο και ταλαιπωρημένο κάτω από τη συγκεκριμένη λεύκα. Εκεί προσπαθούσε να ζήσει με όποιον τρόπο μπορούσε και έγραφε σε κάρτες ευχές και τις άφηνε πάνω στη λεύκα για να του δίνουν θάρρος και πάνω απ’ όλα κουράγιο. Μια μέρα ένας κύριος πέρασε από εκεί και, συγκινημένος, θέλησε να βοηθήσει το μικρό παιδί. Του πρόσφερε τα απαραίτητα και το βοήθησε να ορθοποδήσει. Αυτή η μικρή ιστορία ενέπνευσε τους κατοίκους της περιοχής ν’ αφήνουν κάρτες με ευχές πάνω στη λεύκα για να δείξουν τη συμπαράστασή τους στους άστεγους. Τα τελευταία χρόνια η λεύκα έχει γεμίσει με πάρα πολλές κάρτες, καθώς οι άστεγοι έχουν πληθύνει τρομακτικά. Είναι τρομακτικό να σκέφτεται κανείς ότι μπορεί να βρεθεί στην ίδια θέση, αν η κοινωνία δεν αλλάξει, αν συνεχιστούν οι ταξικές ανισότητες και αν μεγαλώνει συνέχεια το χάσμα ανάμεσα στους πλούσιους και τους φτωχούς. «Δεν τους νοιάζει για μας», σκέφτομαι. «Δεν θέλουν η χώρα να βγει από αυτή την κατάσταση». Κατά τη γνώμη μου, αυτό μπορεί ν’ αντιμετωπιστεί αν μείνουμε εδώ και καταπολεμήσουμε την κατάσταση όπως μπορούμε.

ΕΥΧΕΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΣΤΕΓΟΥΣ - Να έχεις πάντα ψηλά το κεφάλι, γιατί με το κεφάλι σκυμμένο δεν θα δεις ποτέ τ’ αστέρια. - Πίστεψε σ’ εσένα και κάτι μπορεί ν’ αλλάξει. - Μην αφήσεις την τύχη σου στα χέρια των άλλων. - Σου εύχομαι να ξαναπάρεις τη ζωή στα χέρια σου και να ζήσεις όπως θες.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΣΤΕΓΟΥΣ Η ζωή έχει δυσκολίες για τους ανθρώπους. Αλλά αυτός… Αυτός ο άνθρωπος τι μπορεί να πει; Τι μπορεί να πει αυτός ο άνθρωπος που ζει αλλά δεν έχει ζωή; Λένε, «Βάλε χρώμα στη ζωή σου». Αλλά πώς; Το μόνο χρώμα που έχει αυτός… Το μαύρο. Όμως… Αν κάποιος του πάρει το χέρι και αρχίσουν να ζωγραφίζουν μαζί, ο πίνακας της ζωής του θα γίνει ξεχωριστός, όμορφος, μαγευτικός. Αυτός που θα σε βοηθήσει δεν είναι άλλος από την πίστη. Πίστεψε! Πίστεψε και θα δεις στον πίνακά σου τα μαραμένα λουλούδια σου ν’ ανθίζουν, τα λυπημένα πρόσωπα να χαμογελούν και τη συννεφιά να φεύγει. Ο ήλιος ξαναβγαίνει. Το φως φέρνει. Πίστεψε, γιατί μόνο αν πιστέψεις, θα μπορέσεις την καταιγίδα να αντέξεις και το ουράνιο τόξο ν’ απολαύσεις. Εύα Ζωή Γώγου

Υπαίθριο Τυπογραφείο

Δοκιμαστικά χαρακτικά τυπώματα με τη χρήση της γόμας ως επιφάνειας χάραξης. Εισαγωγή στην υψιτυπία.

Σχέδια με μαρκαδόρο. Με αφετηρία μία τυχαία λέξη ο κάθε μαθητής σχεδίασε μεταφέροντας το σχέδιο στον επόμενο και συνεχίζοντας του προηγούμενου.

Δοκιμαστικά τυπώματα. Δημιουργία μακέτας (εικόνα – κείμενο) για τη μελέτη της τελικής μορφής του βιβλίου (τύπος, σχήμα, κλπ)

Χειρόγραφα κείμενα των ιστοριών που γράφτηκαν βάσει των τυπωμένων εικόνων.

Τυπογραφικά κλισέ. Τα χειρόγραφα κείμενα μετατράπηκαν σε τυπογραφικές μεταλλικές μήτρες ώστε να τυπωθούν πολλαπλά με την παραδοσιακή μέθοδο.

Εγγαστρίμυθοι

Εργαλεία Αποκαταπαραδιασυναρμολογούμενης Ποίησης Παιχνίδι με κολάζ εργαλείων με παράλληλες αναφορές στην ποίηση των κινημάτων του dada και του σουρεαλισμού.

Ηχοχρώματα σε film super 8 Παίρνοντας ως αφορμή τις παρτιτούρες του Ιάννη Ξενάκη, οι μαθητές δουλεύουν πάνω στο θέμα του μη αφηγηματικού κινηματογράφου. Τα παιδιά χρωματίζουν ένα film 8mm και ύστερα επενδύουν την ταινία τους με μουσική.

64o ΔΗΜΟΤΙΚΌ ΣΧΟΛΕΊΟ ΑΘΗΝΏΝ

70ό ΔΗΜΟΤΙΚΌ ΣΧΟΛΕΊΟ ΑΘΗΝΏΝ

ΔΙΕΥΘΥΝΤΉΣ Φίλιππος Κέγκος

ΔΙΕΥΘΎΝΤΡΙΑ Αντιόπη Φραντζή

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΌΣ Άννα Κανέλλου

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΌΣ Γιάννης Σίνης

ΜΑΘΗΤΈΣ Χαν-Τσανγκ Γε Έλλη Γιου Λαϊέν Ζενγκ Άγγελος Κοντονής Αριστοτέλης Κωσταράς Μπιν-Γιονγκ Λιου Αντριάνα Μιάλι Ζαχαρούλα Μουτσώκου Αϊάν Μπούρζα Γιώτα Παρασκευοπούλου Νικόλαος Πασσάς Τουγιάλ Ρουστέμ Γεώργιος Σακελλάρης Ντινόις Σαλή Ογλού Ειρήνη Τεπαβιτσάροβα Νίκο Τζι Θέκλα Χατζαπουρίτσε Εμζά Χαουντρί Βαγγέλης Χειρίδης

ΜΑΘΗΤΈΣ Ιάσονας Βοvδικάκης Μάρκος Γράμος Ρέα Γράμου Μελίνα Νικολαΐδη Βασίλεiα Παπαδοπούλου Παπάι Νταφίνα Γιώργος Παυλόπουλος Αντωνέλα Σακκά Γιώργος Σάλλας Στέλλα Σαμψώνη Νεφέλη Σταυρίδη Δημήτρης Τερζάκος Μελίνα Τσόλη Μελίνα Φέγγα Σοφία Φιλιππότη Αλεξάνδρα Φράγκου Δημήτρης Χαρίτος Ιωάννης Χολέβας Κωνσταντίνα Χριστοδουλοπούλου Φανή Χρυσοχόου

7o ΓΥΜΝΆΣΙΟ ΑΘΗΝΏΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΉΣ Αλέξανδρος Μόνιος ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΊ Ευαγγελία Γαληνέα Ελένη Γιαννακοπούλου Λαμπρινή Μηλιώνη ΜΑΘΗΤΈΣ Μηνάς Ευάγγελος Αμπελιώτης Δήμητρα Γιάννη Γιατζί Γουάνγ Γιασί Γουάνγκ Ευανθία Ζωή Γώγου Μαρία Καμάρα Παναγιώτης Κωνσταντίνος Καστανιώτης Αποστολία Νικολέτα Κονδύλη Αχιλλέας Κορκολιός Παρμίντερ Κουμάρ Δημήτριος Κρουσταλάκης Παυλίνα Σουμέλη Λυσσάρη Τζέσικα Ζέφι

ΕΡΓΑΛΕΊΑ ΑΠΟΣΥΝΑΡΜΟΛΌΓΗΣΗΣ ΙΙ ΕΓΚΑΤΑΣΤΆΣΕΙΣ, ΑΝΤΙΚΕΊΜΕΝΑ, ΕΡΓΑΣΤΉΡΙΑ ΚΑΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΙΚΈΣ ΔΡΆΣΕΙΣ

Το πρόγραμμα είναι μια παραγωγή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, στο πλαίσιο των εκπαιδευτικών της προγραμμάτων για την περίοδο 2018-19. Πραγματοποιήθηκε στα σχολεία: 64ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών (Μεταξουργείο), 70ό Δημοτικό Σχολείο Αθηνών (Ακρόπολη) και 7ο Γυμνάσιο Αθηνών (Παγκράτι).

ΣΎΛΛΗΨΗ – ΣΧΕΔΙΑΣΜΌΣ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΛΕΊΩΝ: Ζάφος Ξαγοράρης ΕΙΣΗΓΗΤΈΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΊΩΝ: ΕΓΓΑΣΤΡΊΜΥΘΟΙ Ανδρέας Κασάπης, εικαστικός Νεκτάριος Παππάς, εικαστικός & μουσικός ΘΡΑΝΊΑ – ΓΆΝΤΖΟΙ Δήμητρα Ιωάννου, ποιήτρια/εκδότρια ΥΠΑΊΘΡΙΟ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΊΟ Ευριπίδης Παπαδοπετράκης, εικαστικός ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΌΣ ΠΑΡΑΓΩΓΉΣ ΚΑΙ ΣΧΕΔΙΑΣΜΌΣ ΕΡΓΑΛΕΊΩΝ & ΕΡΓΑΛΕΙΟΘΗΚΏΝ: Κατερίνα Στεφανιδάκη, εικαστικός ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΈΣ ΑΠΌ ΤΗ ΣΤΈΓΗ ΙΔΡΎΜΑΤΟΣ ΩΝΆΣΗ: Μυρτώ Λάβδα, Υπεύθυνη Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων Κωνσταντίνα Σουλιώτη, Οργάνωση Παραγωγής Ελέαννα Σεμιτέλου, Βοηθός Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων Λεωνίδας Παναγόπουλος, Βοηθός Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων ΘΕΡΜΈΣ ΕΥΧΑΡΙΣΤΊΕΣ: Ερρίκος Αρζουμανιάν, Άρης Δρουκόπουλος, Ίννα Σμετάνκο και Κώστας Χατζηγρηγοράκης ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΈΣ ΕΝΤΎΠΟΥ: Επιμέλεια εντύπου: Χριστίνα Κοσμόγλου Σχεδιασμός: Θεόδωρος Κωβαίος Οι φωτογραφίες του εντύπου τραβήχτηκαν από τον Σταύρο Πετρόπουλο κατά τη διάρκεια της παραγωγής των εργαλείων και των εργαστηρίων.

Τυπώθηκε στην Αθήνα το 2019 σε 400 αντίτυπα.

ON A S S I S EDUCAT ION