Fryslân Bouwt Circulair Projectenboek

Fryslân bouwt Circulair

25 20 Projectenboek

Vereniging Circulair

Friesland

Vereniging Circulair Friesland heeft een unieke positie. Meer dan 185 leden, waaronder ruim 120 MKB-bedrijven, alle Friese overheden, onderwijs- en kennisinstellingen (mbo, hbo en universitair) en een aantal maatschappelijke organisaties, werken samen in circulaire ketenprojecten. Zo vormt de vereniging het vliegwiel van de circulaire transitie in Fryslân. Dat valt op: regionaal, landelijk én internationaal. We bouwen met leden en partners aan een toekomstbestendige en gezonde economie in Fryslân. Tegelijk is onze ambitie om in 2030 in onze regio de landelijke klimaatdoelstellingen, gebaseerd op het Parijs-akkoord, te realiseren.

De circulaire transitie is, naast aanpassing van wet- en regelgeving, vooral een kwestie van uitvoeren. Veel kennis is al ontwikkeld. Het komt nu aan op executie. Dat is ook wat onze leden belangrijk vinden en wat de regio nodig heeft. En executie kan het beste op regionale schaal handen en voeten krijgen.

Waarom? De bereidheid om samen te werken is in Fryslân aanwezig, de schaal is hanteerbaar, de sleutelpersonen weten elkaar te vinden en de impact is groot.

Met deze aanpak laten wij zien dat circulariteit niet alleen een ambitie is, maar een concrete praktijk wordt. Samen met onze leden maken we van Fryslân een voorbeeldregio waar de circulaire economie tastbaar wordt en waar innovatie, samenwerking en duurzaamheid hand in hand gaan.

Evert Jan van Nijen

Directeur

Vereniging Circulair Friesland evertjan.vannijen@circulairfriesland.frl

Nick Boersma

Programmamanager

Fryslân bouwt Circulair nick.boersma@circulairfriesland.frl

Fryslân Bouwt Circulair

De (woning)bouwsector biedt enorme kansen op het gebied van circulariteit — van innovaties in bouwmethoden en materialen tot het slim omgaan met grondstoffen en het benutten van CO2-opslag. Onder de noemer Fryslân Bouwt Circulair (FBC) werkt Circulair Friesland samen met tal van ketenpartners aan een concreet, meerjarig uitvoeringsprogramma dat de transitie naar een circulaire economie in Fryslân versnelt.

Binnen FBC zetten we in op de toepassing van circulaire en biobased bouwnormen op praktijkschaal. Dat doen we met een integrale aanpak waarin overheden, ondernemers en onderwijsinstellingen nauw samenwerken. We zetten in op het creëren van zowel Vraag, als Aanbod, en organiseren belangrijke randvoorwaarden (Onderwijs, Wet en Regelgeving en één taal). Binnen de vereniging is een groot deel van de Friese bouwketen vertegenwoordigd, en we werken bovendien samen met diverse landelijke partners. Zo transformeert de Friese bouwsector stap voor stap van grootverbruiker van grondstoffen naar een inspiratiebron voor circulaire innovatie.

Samen kan het

De bouwopgave van vandaag is complexer dan ooit. We moeten in hoog tempo duizenden woningen bouwen. Tegelijkertijd groeit de behoefte aan gezondere, klimaatbestendige en leefbare omgevingen. Dat schuurt. Maar juist in dat spanningsveld ligt vernieuwing verscholen.

In Fryslân geloven we dat snelheid en toekomstbestendigheid elkaar niet uitsluiten, maar elkaar versterken. Mits je het goed organiseert. Binnen de Opdrachtgeversaanpak van het programma Fryslân bouwt Circulair werken gemeenten, woningcorporaties, marktpartijen, boeren en kennisinstellingen samen als één collectief. We spreken dezelfde taal, hanteren gedeelde uitgangspunten en creëren kaders voor de markt.

Die samenwerking werkt. Omdat we investeren in mensen. In vakgenoten die kennis delen, elkaar versterken en gezamenlijk leren. In projectteams die al doende vaardigheden ontwikkelen die nodig zijn om met de complexe uitdagingen van deze tijd om te gaan.

De technische oplossingen zijn er al: we hebben biobased materialen, kunnen conceptueel en fabrieksmatig bouwen, en creëren circulaire ketens. De echte opgave is dan ook om al deze oplossingen samen te brengen, op schaal, in de praktijk. Dat lukt alleen als opdrachtgevers, markt en producenten elkaar vertrouwen en ruimte krijgen om te vernieuwen.

Een mooi voorbeeld daarvan is de Fryske Vezelhennepdeal. Wat begon als een experiment, groeit nu uit tot een regionale bouwketen. Boeren, verwerkers en bouwers werken samen aan biobased materialen die lokaal worden geteeld, industrieel worden verwerkt en toegepast in woningbouw. Zo ontstaat niet alleen een duurzamere bouwsector, maar ook een nieuwe, toekomstbestendige economie.

Met dit boek nodigen we je uit om mee te doen, in ketens en initiatieven als deze. De twintig projecten in deze publicatie laten zien wat er mogelijk is als je samenwerking als uitgangspunt neemt. Wanneer beleid, uitvoering en leren één geheel vormen.

Fryslân is geen pilotregio, maar een ontwikkelplek. Hier vinden we elkaar. Hier staan we naast elkaar. Hier zetten we ons in voor een gemeenschappelijk doel:

Bouwen aan een toekomst waarin mens, materiaal en milieu in balans zijn.

Veel leesplezier!

Erwin Alders

Projectleider Opdrachtgeversaanpak erwin.alders@circulairfriesland.frl

Inhoudsopgave

Bert Koonstra

Wethouder gemeente

Noardeast-Fryslân en ambassadeur

Opdrachtgeversaanpak

Fryslân bouwt Circulair

Opdrachtgevers zorgen voor de voedingsbodem

“De bouwnijverheid is diepgeworteld in Noardeast-Fryslân. Van oudsher vind je in deze regio de beste timmermannen, metselaars en stratenmakers. In de circulaire transitie wordt veel gekeken naar prefab-bouwers en woningfabrieken die we absoluut nodig hebben, maar ook de traditionele bouwers hebben we wat mij betreft keihard nodig. De prefab-bouwers kunnen zorgen voor de grote aantallen, terwijl onze ambachtslieden een grote rol kunnen spelen in de bouw met hergebruikte materialen. Samen kunnen ze circulair bouwen in de regio een grote impuls geven.”

Aan de slag

“Hoewel Noardeast-Fryslân nog geen vastomlijnd beleid heeft op het gebied van circulair bouwen, koesteren we absoluut ambities én willen we wel graag aan de slag. Op dit moment werken we aan onze eerste circulaire bouwprojecten in Kollumerzwaag en Oosternijkerk. Ook in de verbouwing van ons gemeentehuis speelt circulariteit een grote rol. De samenwerking met een projectleider die thuis is in

duurzaam en circulair bouwen heeft ons geholpen om een concrete, realistische uitvraag te formuleren voor deze projecten. Als je zorgt voor een interessante en haalbare uitvraag, zal de markt daar altijd op reageren.”

Pionieren

“De Opdrachtgeversaanpak laat zien dat overheidsorganisaties en andere opdrachtgevers zorgen voor de voedingsbodem waarop de circulaire transitie tot bloei kan komen. Ik vind het bovendien erg inspirerend om via de Opdrachtgeversaanpak een inkijkje te krijgen in de aanpak van andere gemeenten. Circulair bouwen kent uitdagingen. Het is een beetje pionieren. Niet weten wat er vóór je ligt, en er toch op af gaan. Desondanks kijk ik uit naar de eerste circulaire bouwprojecten van Noardeast-Fryslân. Naar wat we zullen leren en ontdekken. Ik heb er vertrouwen in dat we mooie stappen gaan zetten. Met al die ervaren bouwers in onze gemeente moet dat wel goedkomen.”

Hein de Haan

Wethouder gemeente Leeuwarden en ambassadeur

Opdrachtgeversaanpak

Fryslân bouwt Circulair

Maak geen afspraken over het eindresultaat, maar over de samenwerking

“Laatst stond ik op een akker net buiten Stiens. De hennep die op de akker groeide, werd op dat moment geoogst. Niks bijzonders, zou je misschien denken. Maar op die akker verrijzen binnenkort woningen die worden gebouwd met biobased materialen, gemaakt van –precies! – de hennep die we nu in de oogstmachine zagen verdwijnen. Wat mij betreft is dit de toekomst. Met de bouw van betaalbare biobased woningen in een lokale, gesloten keten, gaan we woningnood tegen, beperken we stikstofuitstoot én bieden we boeren een kans om op een andere, toekomstbestendige manier te boeren.”

Materialen zijn leidend

“De gemeente Leeuwarden heeft grote ambities op het gebied van circulair bouwen. We zijn nieuwsgierig naar wat er allemaal mogelijk is en willen graag ontdekken hoe circulair bouwen in zijn werk gaat. De verbouwing van het gemeentehuis, waarbij we onder meer een vloer uit een gymzaal en kerkbanken hergebruikten, leerde ons dat deze manier van bouwen vraagt om een

nieuwe, meer flexibele manier van samenwerken. We merkten dat niet het ontwerp, maar de materialen leidend waren. En dat je dus vooral afspraken moet maken over de samenwerking, en minder over het eindresultaat.”

Ambities delen

“De kennis die we opdoen tijdens trajecten als deze, delen we graag. Zodat anderen van onze ervaringen kunnen leren. Bovendien gebruiken we onze kennis om steeds betere en realistische opdrachten uit te zetten. Als je als opdrachtgever vroeg in het proces je circulaire ambities helder beschrijft, zul je zien dat je marktpartijen aantrekt die jouw ambities delen én kunnen waarmaken. En die zelf met ideeën komen om het project nog beter te maken. Als opdrachtgevers spelen we een grote rol in de circulaire transitie. De Opdrachtgeversaanpak helpt ons om die rol ook te pakken. En om ervoor te zorgen dat circulariteit in de hele keten voorop staat. Want er kan echt heel veel. Dus we moeten het gewoon gaan dóen.”

De zeven duurzaamheidsthema’s

7

Voor toekomstbestendige gebiedsontwikkeling hanteren we zeven duurzaamheidsthema’s die samen de kern vormen voor een integrale, duurzame en gezonde leefomgeving. Deze thema’s bieden handvatten om projecten te beoordelen op hun bijdrage aan klimaatdoelen, leefkwaliteit en langetermijnwaarde. Ze sluiten aan bij bestaande kaders zoals Het Nieuwe Normaal en het Convenant Toekomstbestendig Bouwen.

Materialen

Beperken van milieu-impact door bewuste keuzes in herkomst, type en hoeveelheid materialen, met aandacht voor biobased en hergebruikte materialen, lage CO2-uitstoot en toekomstig hergebruik.

Energie

Energiezuinig bouwen, minimaliseren van fossiel gebruik en benutten van hernieuwbare bronnen, gemeten aan BENG-indicatoren en de TO-juli-eis.

Water

Efficiënt watergebruik en maximaliseren van hergebruik van regen- en grijswater om de robuustheid van de watervoorziening te vergroten.

Klimaatadaptatie

Weerbaar maken van gebieden tegen extreme regen, hitte, droogte, overstromingsrisico’s en bodemdaling, met groene en waterbergende maatregelen die vaak meerdere doelen tegelijk versterken.

Duurzame mobiliteit

Terugdringen van fossiel vervoer en stimuleren van lopen, fietsen, OV en deelmobiliteit, met een positief effect op leefbaarheid, veiligheid en ruimtelijke kwaliteit.

Gezonde leefomgeving

Ontwerpen van gebieden die uitnodigen tot bewegen, ontspanning en contact met natuur, met gezonde materialen, groen, schaduw en een omgeving die stress verlaagt en gezondheid bevordert.

Natuurinclusiviteit & Biodiversiteit

Versterken van natuurwaarden in de gebouwde omgeving door ecologische oplossingen, groenblauwe structuren en hoogwaardige habitats, waardoor steden robuuster, gezonder en aantrekkelijker worden voor mens en dier.

Nieuwbouw Abraham Kuypersstraat

Gemeente Harlingen - Harlingen

Kenmerken

Gebouweigenaar: De Bouwvereniging

Locatie: groenstrook op de hoek van de Abraham Kuyperstraat en de Oosterparkweg in Harlingen

Type object: Sociale woningbouw

Huidige projectfase: Ontwerpfase

Bouworganisatievorm: Bouwteam

Omvang (m² BVO): 725 m2

Aantal verdiepingen: 1

Architect: HJK Architecten

Projectmanagement: De Bouwvereniging

Aannemer: Heijmans Woningbouw Noord

Installateur: Mensonides Installatie

Aan de Abraham Kuyperstraat ontwikkelen de gemeente Harlingen, De Bouwvereniging en Heijmans Woningbouw Noord tien grondgebonden sociale huurwoningen. De betaalbare woningen zijn vooral bedoeld voor kleine gezinnen. Tijdens het ontwerpen bouwproces onderzoeken we telkens de CO2uitstoot, toekomstbestendigheid, gezondheid, bouwtijd en betaalbaarheid van verschillende materialen en bouwwijzen. We willen zoveel mogelijk duurzame maatregelen nemen, maar houden ook ons beschikbare budget in het oog. Daarom gebruiken we het afwegingskader. We kiezen bijvoorbeeld voor de combinatie van kalkzandsteen en biobased isolatiemateriaal (isovlas): dit levert een goede MPGscore en CO2-reductie op. Op dit moment doen we onderzoek naar hergebruik van stenen die zijn vrijgekomen bij een project in Dokkum. We hopen in 2026 te starten met de bouw.

Materialen

• We gebruiken steen van een herstructureringsproject van Thús Wonen als gevelsteen voor deze nieuwe woningen. We testen de stenen om te bepalen of we deze kunnen hergebruiken. Hierna wordt er een nieuwe CE-certificering op de stenen afgegeven. Vervolgens worden de stenen in Dokkum uitgebikt, verpakt en op pallets gestapeld. De stenen zijn dan ‘als nieuw’ en krijgen in Harlingen een tweede leven.

• We onderzoeken of we gebruikt sanitair kunnen toepassen.

Gezonde leefomgeving

• Met dit project zorgen we voor energiezuinige en toegankelijke woningen in de wijk Oosterpark in Harlingen. Ook stimuleren we circulaire bouwontwikkeling.

• We bieden mensen met een laag inkomen kwalitatief goede huisvesting.

• We onderzoeken in dit project verschillende mogelijkheden op het gebied van circulair bouwen. Zo ontwikkelen we onszelf op het gebied van circulair bouwen en kunnen we in de toekomst circulariteit centraal stellen in meer projecten. Dit project geeft bovendien een impuls aan de markt: we laten zien dat er vraag is naar circulaire en biobased oplossingen.

MPG-score

Losmaakbaarheid

Per gebouwonderdeel wordt onderzocht wat binnen het budget de hoogst haalbare score is.

In de circulaire afweging zijn losmaakbaarheid en oogstbaarheid belangrijke aandachtspunten.

Non-virgin / biobased aandeel De doelstelling is om zoveel mogelijk biobased materialen toe te passen, vooral in het isolatiepakket.

CO2-uitstoot (kg CO2-eq / m2 BVO)

Per gebouwonderdeel wordt onderzocht wat binnen het budget de hoogst haalbare score is.

KPI’s

Ambitie

Succesfactoren

• Materialen oogsten uit verouderde sociale huurwoningen om nieuwe woningen te bouwen.

• De integrale benaderingen en het gebruik van afwegingskader leiden tot leerzame inzichten.

• Door ervaring op te doen met de impact van circulaire producten op het proces, worden toekomstige ambities realistischer.

Samenwerking met Thús Wonen

Dit project leidde tot een mooie samenwerking met de Dokkumer woningcorporatie Thús Wonen. We wilden graag onderzoeken of we materialen uit herstructureringsprojecten van collega-corporaties konden hergebruiken. Thús Wonen stelde daarop materialen uit hun sloopprojecten beschikbaar. Zo kunnen we vloerbalken uit woningen van Thús Wonen mogelijk verwerken tot gevelbetimmering en krijgen gebruikte stenen een tweede leven in deze woningen in Harlingen. Hierdoor gaan bruikbare materialen uit woningen die niet meer aan de hedendaagse eisen voldoen en vervangen moeten worden, niet verloren. Ze worden gebruikt om nieuwe, comfortabele en energiezuinige woningen te bouwen.

Veranderende processen

Het toepassen van circulaire materialen vraagt om aanpassingen in het ontwikkelproces. Zo moeten sommige materialen, zoals gevelstenen, al vroeg in het proces worden aangeschaft. Zelfs nog vóór het investeringsbesluit is genomen. Dit leidt tot (financiële) risico’s. Hiervoor moeten we ruimte creëren.

We laten zien dat er vraag is naar circulaire en biobased oplossingen.

Jan Boelens

Jan Boelens

Projectmanager

j.boelens@debouwvereniging.nl 0517 - 43 25 25

Meer weten?

Circulaire sloop Wijnaldum

Gemeente Harlingen - Wijnaldum

Kenmerken

Gebouweigenaar: De Bouwvereniging

Locatie: Wijnaldum

Type object: Circulaire sloop

Type bouw: Seniorenwoning

Huidige projectfase: Nazorg

Bouworganisatievorm: Onderhandse aanbesteding

Omvang (m² BVO): 150m2

Aantal verdiepingen: 1

Projectmanagement: De bouwvereniging

Aannemer: WMR Rinsemageest B.V.

Overige partners: Visser Afvalverwerking, Transport & Recycling

In 2030 wil De Bouwvereniging volledig circulair bouwen. Om die ambitie te realiseren, onderzochten we in deze pilot hoe je materialen die vrijkomen bij de sloop van een woning, zo goed mogelijk kunt hergebruiken?

In Wijnaldum hebben we twee woningen circulair gesloopt. Hiervoor werkten we nauw samen met Visser Afvalverwerking, Transport & Recycling. Samen hebben we onderzocht hoe we onze sloopaanvraag zó konden doen, dat vrijgekomen materialen optimaal zouden kunnen worden hergebruikt. Voor verschillende onderdelen hebben we gevraagd naar een aanbieding voor ‘reguliere’ sloop en afvoer én circulaire sloop en afvoer, zodat we deze met elkaar konden vergelijken. Het was WMR Rinsumageest die uiteindelijk de opdracht kreeg om de woningen op circulaire wijze te slopen. Samen met WMR en Visser onderzochten we duurzame sloopmethoden. Intern ontwikkelden we een afwegingskader dat ons hielp om keuzes te maken in de aangeboden circulaire opties: de R-ladder.

Materialen

• In dit project kozen we bewust voor circulaire sloop. We recycleden materialen niet alleen, maar hergebruikten deze ook zoveel mogelijk met behoud van hun oorspronkelijke of verbeterde functie. Zo is het metselwerksteen schoongebikt, zodat die opnieuw kan worden gebruikt. Ook is het glas gerecycled, het sanitair verzameld en het hout gerecycled tot spaanplaten.

• Door gebruik van de R-ladder als afwegingskader, stuurden we op het vermijden van laagwaardige verwerking zoals verbranden of storten. Het sloopcertificaat BRL SVMS-007 verzekerde ons ervan dat de aannemer circulair werkt en dat vrijkomende materiaalstromen daadwerkelijk opnieuw worden ingezet.

In dit project kozen we bewust voor circulaire sloop.

Jan Boelens

Extra kosten verantwoorden

In dit project leerden we hoe we een goede afweging kunnen maken om materialen op een zo circulair mogelijke wijze te oogsten. We onderzochten ook hoe we de meerkosten die circulair slopen nu nog met zich meebrengt, kunnen verantwoorden. Hiervoor stelden we een afwegingskader op, waarbij we de extra kosten afzetten tegen drie belangrijke vragen: maken we hiermee een extra stap op de R-ladder? Voorkomen we een D, E of F op de R-ladder? Draagt dit bij aan innovatie? Dit afwegingskader helpt ons om makkelijker keuzes te maken en verantwoorden.

Sloopcertificaat als zekerheid

Het afwegingskader is een goede aanzet om de meerwaarde van circulariteit te beoordelen, maar dit moet nog wel geïmplementeerd worden in de aanbesteding als kwaliteitsonderdeel. Nu is het als circulaire optie aangeboden en hebben we sloopcertificaat BRL SVMS-007 als voorwaarde gesteld. Dit certificaat betekent dat de aannemer moet aantonen dat hij werkelijk doet wat hij zegt te doen met vrijkomende materiaalstromen.

Conflicterende eisen

Energetische duurzaamheidseisen conflicteren vaak met circulaire eisen. Hoe hoger de duurzaamheidseis, hoe onlosmakelijker er gebouwd wordt en hoe meer natuurvreemde producten worden toegepast. Voor toekomstige nieuwbouwprojecten is het een grote uitdaging om aan beide eisen te voldoen.

Succesfactoren

• De inzichten uit deze pilot vormen een waardevolle basis voor toekomstige projecten en aanbestedingen.

• We ontwikkelden een basis afwegingskader (R-ladder) waardoor we samen met een team eenvoudig tot goede afwegingen komen.

Jan Boelens

Projectmanager

j.boelens@debouwvereniging.nl 0517 - 43 25 25

Meer weten?

Bolsward-Oost

Gemeente Súdwest-Fryslân - Bolsward

Kenmerken

Locatie: Bolsward

Categorie: Woningbouw, sociale huur, betaalbare woningen, particuliere kavels, projectbouw

Huidige projectfase: Voorbereiding, realisatie

Omvang (m² BVO): 200 woningen

Programma: Gebiedsontwikkeling, Oppervlakte: 14,5 hectare

Status: In het voorjaar van 2026 start de verkoop van de bouwkavels voor fase 1.

Projectmanagement: Intern

Overige partners: Arcadis, Haskoning

Aan de oostkant van de stad komt de komende jaren een compleet nieuwe woonwijk uit de grond: Bolsward-Oost. Een wijk die ruimte biedt aan 200 nieuwe woningen in een groene, waterrijke en toekomstbestendige omgeving. De opzet is kleinschalig en dorps van karakter, met veel aandacht voor duurzaamheid, biodiversiteit en een sterke verbinding met het omliggende landschap. BolswardOost wordt in drie fases gebouwd. De eerste noordelijke fase (De Tuinen en een deel van De Hofjes) bestaat uit ca. 88 woningen. De tweede fase (De Hofjes) bestaat uit 52 woningen, en in de laatste fase (De Akkers) worden 60 woningen gebouwd.

Materialen

• In de aanbesteding voor de bouw van de woningen is circulariteit een selectiecriterium (naast ontwerp en prijs).

• Het gebruik van biobased isolatiematerialen is verplicht in alle woningen.

• De CPO (Collectief Particulier Opdrachtgeverschap) die in het noordelijke deel woningen bouwt, doet dit volledig ecologisch. Water

• In Bolsward-Oost is het water nooit ver weg: de wijk ligt direct aan de boezem. Ook in de wijk creëren we watergangen.

• In de hele wijk wordt regenwater bovengronds afgevoerd. Via de watergangen in de wijk kan het regenwater afstromen naar de boezem.

• Met een speciale subsidieregeling stimuleren we woningkopers om een waterbesparende installatie toe te passen.

Gezonde leefomgeving

• In het noordelijke deel van Bolsward-Oost komt een zogenoemd eco-erf. Dit duurzame woonerf wordt ontwikkeld door een groep particulieren (CPO) die het erf samen ontwerpen en bouwen.

• In het eco-erf staat delen centraal. Zo komen er een stadsakker, voedselbos en een gedeelde kweekkas waarin de bewoners gezamenlijk voedsel telen.

• Met voorzieningen als een buurthuis en deelauto’s wordt delen nog verder gestimuleerd.

Klimaatrobuust op de klei

Bolsward-Oost ligt op (relatief) laaggelegen kleigrond. Van nature is het gebied dan ook relatief nat. Om het geschikt te maken voor bewoning en klimaatrobuust te maken, hebben we veel maatregelen moeten nemen. Ook in het ontwerp hebben we rekening gehouden met deze omstandigheden: zo is het vanwege de kleigrond niet mogelijk om wadi’s aan te leggen. In plaats daarvan creëren we smalle watergangen. Via deze watergangen kan regenwater wegstromen naar de boezem.

Subsidie voor drinkwaterbesparing

Om woningkopers te stimuleren een drinkwaterbesparende installatie in hun woning toe te passen, stelt de gemeente Súdwest-Fryslân een subsidie beschikbaar. Als woningkopers aantonen minimaal 35 procent drinkwater te besparen, ontvangen zij een tegemoetkoming van maximaal € 3150.

Gewijzigde doelgroepen

In Bolsward-Oost bouwen we drie typen woningen: sociale huur, betaalbare koopwoningen en koopwoningen in een hogere prijsklasse. Aanvankelijk zou de wijk vooral uit dit laatste woningtype bestaan, maar met de ingang van de Woondeals hebben we onze doelgroepen moeten aanpassen. Daardoor ontstaat er een meer gevarieerde wijk, maar zijn de opbrengsten wel sterk gedaald. Als gevolg daarvan hebben we een streep moeten zetten door ambities als de aanleg van een warmtenet of grijswatersysteem: de investering voor deze systemen was niet langer in lijn met de opbrengsten.

Succesfactoren

• Zorg dat de doelgroepen van het gebied al vroegtijdig duidelijk zijn en pas ontwerp, plannen en ambities daarop aan.

• Onderzoek vooraf of een gebied past bij je circulaire ambities: als je veel maatregelen moet nemen om een gebied geschikt te maken, wordt de gebiedsontwikkeling snel erg kostbaar.

• Uitgestrekte (plattelands)gebieden zijn (nog) niet geschikt voor collectieve warmte- of grijswatersystemen. In compacte wooneenheden, zoals appartementencomplexen, bieden ze juist wel een meerwaarde.

Het gebruik van biobased isolatiematerialen is verplicht in alle woningen

Theo Cuperus

Theo Cuperus

Projectleider gebiedsontwikkeling wonen

t.cuperus@sudwestfryslan.nl 06 - 11 79 56 97

Meer weten?

Buitendienst Bolsward

Gemeente Súdwest-Fryslân - Bolsward

Kenmerken

Gebouweigenaar: Gemeente Súdwest-Fryslân

Locatie: Bolsward

Type object: Ambtelijke huisvesting, Gemeentewerf, terrein en SmartEnergieHub

Type bouw: Kantoor en industrie

Huidige projectfase: Realisatie

Bouworganisatievorm: In bouwteam is het definitief en technisch ontwerp uitgewerkt. Na afronding prijs- & contractvorming ligt er nu een ondertekende realisatieovereenkomst op basis van een UAVcontract.

Omvang (m² BVO):

Hoofdgebouw (kantoor + werkplaatsen): 5.230 m2

Vorstvrije stalling: 1.545 m2

Overdekte stallingen: 4.105 m2

Aantal verdiepingen: 3

Architect: Van Pelt Architecten en Adviseurs

Projectmanagement: Gemeente Súdwest-Fryslân

i.s.m. RYSE

Aannemer: Bouwgroep Dijkstra Draisma

Installateur: Damstra Installatietechniek B.V.

Maatwerk leverancier: n.t.b.

Overige partners: Ingenieursburo Meijer en Joustra, Innax, CBRA, PLANN.ING, De Waard B.V. , Donker

Design

November 2025

De nieuwe huisvesting van de buitendienst van de gemeente Súdwest-Fryslân wordt een centrale plek, middenin de gemeente. Een ideale plek om de mienskip van dienst te zijn. Er komen vier gebouwen: een hoofdgebouw, een vorstvrije stalling en twee grote overkappingen. We bouwen flexibel, demontabel en met duurzame materialen. Dit doen we in samenwerking met Bouwgroep Dijkstra Draisma. Dit bouwbedrijf heeft, onder andere door de bouw van It Swettehûs in Leeuwarden, ervaring met deze manier van bouwen. Bij het afbreken van de bestaande gebouwen bewaren we materialen om te hergebruiken. Als we nieuwe materialen moeten gebruiken, doen we dat zoveel mogelijk met biobased materialen uit eigen regio. Ook hergebruiken we oude bouwmaterialen zoals koelcelpanelen, vloeren en kozijnen. Zo creëren we een locatie die aan inwoners en ondernemers laat zien dat circulariteit en kwaliteit heel goed samengaan.

KPI’s Tussentijds

MPG-score 0,58

Losmaakbaarheid 56%

Non-virgin / biobased aandeel 20%

CO2-uitstoot (kg CO2-eq / m2 BVO) 244

BCI-score (per m2 BVO) 52

Materialen

• In dit project doen we veel nieuwe en waardevolle kennis op van BCI gebouw, GPR gebouw en MKI terrein.

• We bouwen zoveel mogelijk demontabel.

• Bij de bouw maken we gebruik van materialen die afkomstig zijn uit het bestaande gebouw, aangevuld met hergebruikte bouwmaterialen van andere plekken en biobased materialen uit eigen regio.

• Werken met hergebruikte materialen vraagt om een andere kijk op levensduur en kosten.

Energie

• Door de netcongestie op deze locatie richten we een Smart Energie Hub (SEH) in, zodat we lokaal opgewekte zonne-energie efficiënt kunnen opslaan en verdelen.

• De energie wordt gebufferd in een batterijopslagsysteem van 1.000 kWh, aangestuurd door een geavanceerd Energie Management Systeem dat alle onderdelen slim regelt.

Klimaatadaptie

• Met sedumdaken, een retentiedak en bufferkratten die worden ingegraven in het terrein, zorgen we ervoor dat regenwater volop opgevangen wordt. Het regenwater gebruiken we om onze voer- en werktuigen schoon te maken.

• Dankzij open bestrating blijft de locatie goed bereikbaar per auto, maar kan water ook de bodem in zakken. Zo voorkomen we wateroverlast.

• In het ontwerp is veel aandacht voor groen. We ontwikkelen een locatie die niet alleen goed werkt voor de mens, maar ook bijdraagt aan biodiversiteit.

genoeg materiaal te vinden dat herbruikbaar is en van goede kwaliteit. In dit project hebben we bijvoorbeeld gezocht naar voldoende hergebruikte houten balken voor de verdiepingsvloeren en voldoende basralocus kolommen voor de luifel. We gebruiken puingranulaat uit de sloop van de woonwijk Heechterp in Leeuwarden en systeemwanden uit een gebouw van Firda. Ook passen we hergebruikte kanaalplaatvloeren toe. Daarvoor hebben we veel afstemming met de leverancier en het bouwbedrijf.

gedetailleerde bouwkostenraming te laten opstellen, konden we het totale plan binnen budget krijgen. Bij start van het bouwteam lag er een Voorlopig Ontwerp (VO+) inclusief een bouwkostenraming vanuit de architect (Total Engineeringsteam). De beide ramingen sloten op een aantal onderdelen niet op elkaar aan. Vanaf de start van het bouwteam hebben we diverse optimalisaties aan het ontwerp bekeken, vergeleken en doorgevoerd, zodat het in de verdere uitwerking en optimalisatie van het ontwerp wel goed ging.

We bouwen zoveel mogelijk demontabel.

Richard

Teppema

Succesfactoren

• Bij de start van het ontwerpproces hebben we duurzame- en circulaire ambities op hoofdlijnen omschreven en geprioriteerd. Zowel wij als Bouwgroep Dijkstra Draisma hebben deze vanaf het begin omarmd. Samen hebben we ervoor gezorgd dat we gedurende het proces aandacht bleven houden voor onze ambities. Het is hierbij wel van belang om aan het begin van het project al de benodigde kennis en ervaring al aan boord te hebben.

• Al vroeg in het ontwerpproces hebben we een keuzematrix van hoofd(bouw)elementen opgesteld. Deze gaf ons inzicht in factoren als demonteerbaarheid, circulariteit, klimaatadaptief, comfort en gezondheid, levensduur en kosten. De meest optimaal scorende onderdelen zijn opgenomen in het voorlopig ontwerp en in de kostenraming verwerkt.

• Een bouwteampartner die jouw ambities omarmt, verder brengt en ze meetbaar maakt, is onmisbaar. Hiervoor hebben we bij de aanbesteding van de bouwteampartner al in de uitvraag duidelijk aangeven wat we zochten.

Richard Teppema

Projectleider

r.teppema@sudwestfryslan.nl

Meer weten?

Hof fan Lemmer

Gemeente

De Fryske Marren - Lemmer

Kenmerken

Locatie: Lemmer

Categorie: Gebiedsontwikkeling

Huidige projectfase: Realisatie

Omvang (m² BVO): Maximaal 205 woningen

Programma: Particuliere bouwkavels, projectmatige woningen, projectmatige levensloopbestendige woningen, watervilla’s en appartementen

Oppervlakte: 23 hectare

Status: In het derde kwartaal van 2025 is het woongebied bouwrijp opgeleverd en is de bouw van start gegaan.

Architect: Wind Architecten Adviseurs

Projectmanagement: Wind Groep

Aannemer: De Waard Grondverzet

Overige partners: De Kompanjon B.V. (opdrachtgever) en gemeente De Fryske Marren

In de toekomstgerichte waterwijk Hof fan Lemmer komen duurzaamheid, natuur en wonen samen. In de wijk komen maximaal 205 woningen. Een groot deel van de woningen komt direct aan open vaarwater. De wijk is ontworpen met oog voor groen, water en energie. In Hof fan Lemmer versterken landschap en architectuur elkaar. Bovendien is er volop aandacht voor voor biobased en circulair bouwen en aquathermie en zorgen we voor slimme wateroplossingen, zoals hergebruik van regenwater. In het derde kwartaal van 2020 zijn de gesprekken met de gemeente De Fryske Marren opgestart en in 2024 werd het bestemmingsplan vastgesteld. Een jaar later is het projectgebied bouwrijp opgeleverd. In het derde kwartaal van 2025 is de bouw van de eerste woningen gestart.

In Hof fan Lemmer doen we veel dingen net even anders.

Rik Kooistra

Energie

• In Hof fan Lemmer willen we kopers stimuleren om aquathermie toe te passen. Daarom stellen we aan alle kopers een bijdrage van € 5000,- beschikbaar. Dit geld mogen zij gebruiken voor de aanleg van een aquathermiesysteem.

• Naast het woongebied komt een kleinschalig zonnepark. De zonnepanelen worden in het landschap ingepast. Zo zorgen we rondom het park voor beplanting die de biodiversiteit versterkt. Een deel van het zonnepark levert rechtstreeks energie aan de naastgelegen rioolwaterzuivering, zodat deze helemaal energieneutraal draait.

• De gemeente en betrokken partners hebben de ambitie om het zonnepark in de toekomst verder uit te breiden, zodat het park ook het volledige woongebied van Hof fan Lemmer van stroom kan voorzien.

Water

• In Hof fan Lemmer willen we zoveel mogelijk drinkwater besparen en opvangen. Kopers zijn daarom verplicht om in hun woning een systeem aan te leggen dat opgevangen regenwater of gerecycled grijswater benut. Met projectmatige ontwikkelaars hebben we soortgelijke afspraken gemaakt.

• We voegen ruim 5,5 hectare aan de Friese boezem toe. In Hof fan Lemmer kiezen we niet voor het aanleggen van meer land, maar juist voor het creëren van extra ruimte voor water. Het woongebied voegt extra bergingingscapaciteit toe aan de Friese wateren.

Biodiversiteit & Natuurinclusief

• Groenspecialist Frisia Groep heeft een groenplan ontwerpen voor de hele wijk. Het plan bevat hoogwaardige inheemse beplanting, bomen en wandelpaden. Er komt een royale groenstrook tussen de bestaande wijk en Hof fan Lemmer. Ook komen er zones met extensief beheerd groen, bloemrijk grasland en insectenverblijfplaatsen. Tot slot zorgen we met wadi’s voor tijdelijke waterberging.

• Door particuliere kopers te adviseren over de inrichting van hun tuin, stimuleren we hen bij te dragen aan een groene en biodiverse wijk.

Succesfactoren

• Bundel kennis in een duurzaamheidsambitieplan. In dit plan komen ambities, mogelijkheden en oplossingen bij elkaar. Dit verlaagt de drempel om duurzame keuzes te maken.

• Geloof in vooruitgang door te dóen. Denk in kansen en blijf niet eindeloos praten, maar ga aan de slag.

Duurzaamheids-ambitieplan

Voor Hof fan Lemmer hebben we ambitie, kennis en kunde gebundeld in een duurzaamheidsambitieplan (DAP). Het plan is gebaseerd op de zeven duurzaamheidspijlers. Voor elk van deze pijlers hebben we partners gezocht die kopers kunnen helpen om de ambities in de betreffende pijlers concreet te maken. Zo werken we voor de pijlers ‘biobased bouwen’ samen met vijf bouwers die biobased willen en kunnen bouwen. Hen hebben we via het DAP in contact gebracht met de kopers van de kavels. We hebben het DAP op verschillende manieren gedeeld met kopers en de omgeving. Zo hebben we het plan verwerkt tot een magazine en hebben we een verkoopevent georganiseerd waar onze partners iets vertelden over de duurzaamheidspijlers en de mogelijkheden. Tot slot hebben we een pagina op de website helemaal gewijd aan duurzaamheid.

Anders wonen en anders denken

In Hof fan Lemmer doen we veel dingen net even anders. We pionieren. Daarom is het belangrijk om mensen te enthousiasmeren en activeren om niet alleen te besluiten anders te wónen, maar ook anders te dénken. Met het DAP, stimuleringsbijdragen en concrete duurzaamheidsafspraken zorgen we dat woorden daden worden. Zo zetten we een stap richting de woonwijken van de toekomst.

Rik Kooistra Gebiedsontwikkelaar

r.kooistra@windgroep.nl 06 - 13 05 03 02

Meer weten?

Nieuw Oud-Oost

Gemeente Leeuwarden - Leeuwarden

Kenmerken

Locatie: Oud-Oost, Leeuwarden

Categorie: Gebiedsontwikkeling

Huidige projectfase: Voorbereiding

Omvang (m² BVO): ca. 60.000

Programma: Woningen (60% koopwoningen, 10% particuliere huurwoningen, 30% sociale huur) en utiliteitsbouw

Oppervlakte: 156.000 m2

Status: Voorbereiding bouwfase

Architect: DE UNIE ARCHITECTEN, Achterbosch

Architecten, Alynea Architecten

Projectmanagement: Gemeente Leeuwarden, Leyten

Aannemer: BAM, VolkerWessels

Overige partners: WoonFriesland, Elkien

Met het vertrek van SC Cambuur naar een nieuw stadion komt er op de locatie van het oude stadion ruimte vrij voor herontwikkeling. Op deze plek ontwikkelen we een groene woonwijk met zo’n 550 woningen, aangevuld met extra commerciële en maatschappelijke functies. Een uitgebreid participatietraject heeft ervoor gezorgd dat de cultuur van Cambuur behouden blijft. Het Cambuurplein wordt heringericht met minder parkeerplaatsen, meer groen en extra appartementen boven bestaande functies. Het stadion wordt herontwikkeld tot woningen en een parkeergarage, waarbij materialen uit het oude stadion gedeeltelijk worden hergebruikt. Ook blijven de oude contouren zichtbaar. Het achterliggende gebied wordt ingericht als park met vier woonblokken én ruimte voor groen en water. In vijftig van de woningen, die geselecteerd zijn via een prijsvraag, ligt de focus op circulariteit, natuurinclusiviteit en biodiversiteit.

Materialen

• Binnen Nieuw Oud-Oost wordt ingezet op circulair en biobased materiaal gebruik. Bij de transformatie van het stadion tot woningen en een parkeergarage, worden materialen uit het oude stadion gedeeltelijk hergebruikt. Ook de contouren van het stadion blijven zichtbaar.

• In het deelproject beHagen ligt de focus op circulair en biobased bouwen. De vijftig woningen in dit deelproject worden vooral gemaakt van biobased materialen. Daarbij is extra aandacht voor lokale productie en innovaties. Zo komen er in het deelproject bankjes gemaakt van waddenslib.

Biodiversiteit & Natuurinclusief

• In de ontwikkeling van Nieuw Oud-Oost behouden we zoveel mogelijk bestaand groen en voegen we hoogwaardig nieuw groen toe. De wijk krijgt een centrale groene ader die niet alleen de leefbaarheid in Nieuw Oud-Oost vergroot, maar ook zorgt voor verbinding met omliggende buurten.

• De wijk wordt zó ingericht, dat die vriendelijk is voor dieren als de huismus, egel en vleermuis. We zorgen ervoor dat Nieuw Oud-Oost een fijne leefomgeving wordt voor deze, maar ook andere inheemse soorten. Dat doen we bijvoorbeeld met geveltuintjes, hagen, poreuze afscheidingen en natuurmuren.

• In Nieuw Oud-Oost krijgt water de ruimte. Een duiker verbindt het water in de wijk met watergangen in omliggende wijken. Zo kunnen dieren ongehinderd migreren en is de buurt beter bestand tegen wateroverlast.

De wijk wordt zó ingericht, dat die vriendelijk is voor dieren als de huismus, egel en vleermuis.

Martijn Koekkoek - Projectleider

Gezonde leefomgeving

• Het duurzame en groene ontwerp van Nieuw OudOost stimuleert ontmoeting, recreatie en verbinding tussen bewoners. In Nieuw Oud-Oost zijn alle woningen georiënteerd op de openbare ruimte. Er is veel groen en volop plekken om elkaar te ontmoeten. Open gevels met levendige plinten dragen bij aan een actief straatleven. Er komt een mix van winkels, horeca en maatschappelijke voorzieningen: de sociale cohesie versterken.

• Alle woningen in Nieuw Oud-Oost zijn georiënteerd op de openbare ruimte. Er zijn volop plekken om elkaar te ontmoeten.

• In de wijk komt een mix van winkels, horecagelegenheden en maatschappelijke voorzieningen. Doordat bewoners elkaar hier tegenkomen, versterken deze voorzieningen de sociale cohesie.

Een levend en lerend systeem

Voor de realisatie van een deelproject van vijftig biobased woningen op de plek van het oude Cambuurstadion is een bouwerscompetitie toegepast. Deze openbare selectieprocedure is opgezet door het College van Rijksadviseurs, in samenwerking met WoonFriesland en de Gemeente Leeuwarden. Het doel van de competitie was het selecteren van een bouwteam dat het nieuwbouwproject kan realiseren, met speciale aandacht voor betaalbare sociale huurwoningen, het gebruik van biobased materialen, natuurinclusief ontwerp en een goede aansluiting op de bestaande omgeving. Het plan beHagen heeft gewonnen. Dit plan wordt een levend en lerend systeem: we monitoren en beheren materialen, innovaties en concepten, zodat we deze kunnen blijven verbeteren, opschalen én op andere plekken kunnen toepassen. beHagen is een innovatief, integraal en ambitieus project; een hele nieuwe benadering van gebiedsontwikkeling.

Tijdelijk park

Aan het begin van de bouwfase is op de voormalige velden van VV Leeuwarden, naast het Cambuurstadion, een tijdelijk park gerealiseerd. Dit park bood een eerste indruk van de toekomstige wijk. In het park bevinden zich onder meer een maisdoolhof in de vorm van toekomstige gebouwen, een crossbaan, een moestuin en een sportveld. Zo konden bewoners alvast hun toekomstige leefomgeving ervaren. De reacties waren positief! Dankzij het tijdelijke park voelen nieuwe bewoners zich bovendien sneller thuis in de wijk: zij komen terecht in een prettige groene omgeving, en niet in een bouwplaats.

Succesfactoren

• Toepassing bouwerscompetitie voor de realisatie van innovative en duurzame woningbouw.

• Samenwerking met ontwikkelaar en woningcorporatie aan de voorkant.

• Participatietraject met omwonenden.

Herinnering aan SC Cambuur

In de nieuwe wijk wordt de historie van het oude SC Cambuurstadion op herkenbare wijze verankerd. Dit gebeurt zowel in de contouren van de nieuwbouw als in de inrichting van de openbare ruimte. Straatnamen, straatmeubilair en andere stedelijke accenten verwijzen naar de geschiedenis van de club en het stadion, waardoor een sterke verbinding ontstaat tussen het verleden van de plek en het nieuwe stedelijke leven. Zo wordt de herinnering aan SC Cambuur tastbaar en zichtbaar in het dagelijks gebruik van de wijk.

Amber Beernink

Adviseur Circulair en Biobased Bouwen amber.beernink@leeuwarden.nl

Meer weten?

Heechterp vernieuwt

Gemeente Leeuwarden - Leeuwarden

Kenmerken

Locatie: Heechterp, Leeuwarden

Categorie: Gebiedsontwikkeling (sloop/nieuwbouw)

Huidige projectfase: Voorbereiding

Programma: 80% sociale huur en 20% koop; commerciële en maatschappelijke functies

Oppervlakte: Ca. 59.000 m2

Status: Realisatie van sloop- en nieuwbouw is opgestart en wordt gefaseerd uitgevoerd

Architect: KAW Architecten, Temp.architecture.urbanism

Projectmanagement: Gemeente Leeuwarden, Elkien

Aannemer: Bouwgroep Dijkstra Draisma

Overige partners: HKB Stedenbouwkundigen, Dorenbos Architecte, Betoncentrale Leeuwarden

Heechterp Vernieuwt is een grootschalig sloop- en nieuwbouwproject in Leeuwarden. De komende jaren worden hier zo’n 576 sociale huurwoningen gesloopt en 630 nieuwe woningen (waaronder 100 koopwoningen) gebouwd. Hiermee krijgt de verouderde wijk een nieuwe impuls: Heechterp wordt een duurzame, sociale en klimaatadaptieve wijk. Inwoners van Heechterp hebben meegedacht over het plan. In de openbare ruimte komt meer inheems groen en minder verharding. Ook wordt een collectief warmtenet aangelegd. Lokale ondernemers werken samen aan een gesloten betonketen: het beton uit 72 portiekflats wordt hergebruikt in de nieuwbouw. Een deel van de grondgebonden woningen wordt gebouwd met biobased materialen. De herstructurering wordt in tien jaar tijd gefaseerd uitgevoerd.

Materialen

In Heechterp wordt hoog ingezet op circulair en biobased bouwen. Zowel in de woningen als in de openbare ruimte wordt bewust gekozen voor hergebruik en biobased materialen. Het vrijkomende beton uit de sloop krijgt een tweede leven binnen de wijk, klinkers worden zoveel mogelijk hergebruikt en hout dat vrijkomt uit gekapte bomen keert hoogstwaarschijnlijk terug in nieuwe toepassingen.

Energie

Een warmtebedrijf, opgezet door de Gemeente Leeuwarden en Bouwgroep Dijkstra Draisma, legt het warmtenet in Heechterp aan. Dit warmtenet verwarmt woningen met warm water dat, met behulp van een grote warmtepomp, via leidingen in de grond naar de huizen wordt geleid. Elkien is klant van dit warmtebedrijf. Dat betekent dat zowel huurders als woningbezitters zich bij het bedrijf kunnen aansluiten. Zo heeft in de toekomst niemand in Heechterp meer gas nodig om zijn of haar huis te verwarmen.

Biodiversiteit & Natuurinclusief

De nieuwe wijk wordt zó ontworpen, dat diervriendelijke plekken en structuren geïntegreerd worden in de bebouwing en openbare ruimte. We richten ons hierbij vooral op de huismus, egel, gewone dwergvleermuis, kleine watersalamander, kleine modderkruiper, argusvlinder en het zwartsprietdikkopje. Door geschikte leefomstandigheden te creëren voor deze soorten, zullen ook andere inheemse soorten profiteren.

Doelsoortbenadering voorop

In het ontwerp voor de openbare ruimte staat de doelsoortbenadering centraal. Het ontwerp beschrijft hoe de leefomgeving moet worden ingericht om geschikte leefruimte te bieden aan verschillende diersoorten. Deze aanpak maakte onze ecologische ambities concreet en bood handvatten voor het stedenbouwkundig ontwerp: de vraag aan de stedenbouw was helder, zodat de vertaalslag naar het uiteindelijke plan duidelijk en goed uitvoerbaar was.

Warmtenet

In dit project neemt de gemeente voor het eerst actief deel in de realisatie van een warmtenet. De gemeente Leeuwarden en Bouwgroep Dijkstra Draisma hebben hiervoor samen een warmtebedrijf opgericht. Dit is een uitdagend traject geweest, zowel op het gebied van financiering als uitvoerbaarheid. Dankzij een afnamezekerheid van 70% door Elkien kon de gemeente uiteindelijk de benodigde investering doen. Hoewel deze manier van werken experimenteel en uitdagend was, wil de gemeente Leeuwarden deze graag verder ontwikkelen, zodat we verder komen in de energietransitie.

Voor het eerst namen we als gemeente actief deel aan een warmtenet.

Martijn Koekkoek - Projectleider

Succesfactoren

• Er wordt gewerkt vanuit een gebiedsvisie. Woningbouw en wijkinrichting worden als één geheel benaderd en focussen allebei op duurzaamheid en sociale interactie.

• Een intensieve samenwerking tussen Elkien, Bouwgroep Dijkstra Draisma en de lokale partijen die samen werken aan het sluiten van de betonketen.

• Dankzij de afnamezekerheid van het warmtenet door Elkien kon de gemeente investeren in het warmtebedrijf.

Amber Beernink

Adviseur Circulair en Biobased Bouwen amber.beernink@leeuwarden.nl

Meer weten?

Nieuwbouw Kooi Stadion

Gemeente Leeuwarden - Leeuwarden

Kenmerken

Locatie: Het Elfstedenpark, Leeuwarden

Categorie: Sportaccommodatie

Huidige projectfase: Nazorg

Programma: 100% utiliteitsbouw

Status: Gerealiseerd

Architect: Widdershoven Architecten

Projectmanagement: Van Wijnen

Aannemer: Van Wijnen

Installateur: Pranger & Rosier, P. de Vries, ITBB

Maatwerk leverancier: Betrokkenheid van tientallen maatwerkleveranciers

Overige partners: SC Cambuur, Firda, gemeente Leeuwarden

SC Cambuur heeft een nieuw stadion: het Kooi Stadion. Met de ontwikkeling van dit nieuwe stadion heeft de Leeuwarder club (weer) een moderne en veilige omgeving voor wedstrijden en trainingen van SC Cambuur. Sporters én supporters kunnen er volop genieten van de sport. Naast de sportfaciliteiten huisvest het stadion ook een onderwijsgebouw van Firda en zijn er verschillende commerciële ruimtes. Zo vormt het Kooi Stadion, samen met de gebiedsontwikkeling Elfstedenpark, een plek waar sport, leren, werken en recreëren samenkomen. Bij de bouw van het stadion is ingezet op circulair materiaalgebruik en (drink)waterbesparing.

Materialen

Het Kooi Stadion wordt geïsoleerd met meer dan 3.500 m2 duurzame Friese vezelhennep in de metalstud wanden. Ook wordt in het stadion duurzaam staal (XCarb), biobased binnendeuren en circulaire binnenen glazenwanden toegepast, waarmee het project een breed palet aan circulaire en duurzame materialen benut. Daarnaast wordt met het toepassen van deze grote hoeveelheid aan hennep een slag geslagen in de opschaling van biobased bouwmaterialen.

Water

In het Kooi Stadion is ambitieus ingezet op het gebied van (drink)waterbesparing. Waar wettelijk mogelijk, wordt kraanwater vervangen, hergebruikt of bespaard. Zo hebben we waterloze urinoirs geplaatst, wordt douchewater hergebruikt voor toiletten en wordt het veld besproeid met een combinatie van regenwater en oppervlaktewater uit de Harlingervaart. Dit water wordt gezuiverd via zand- en UV-filters. Hiermee is het kraanwatergebruik met 85% teruggebracht.

Gezonde leefomgeving

Het stadion is onderdeel van de gebiedsontwikkeling Elfstedenpark en combineert sportfaciliteiten met onderwijs en commerciële ruimtes. Deze multifunctionele invulling stimuleert leren, werkgelegenheid en economische activiteit in de wijk en versterkt daarmee de maatschappelijke waarde van de locatie. Daarnaast is het Kooi Stadion ontworpen als een volwaardig voetbalstadion dat past bij de historie en beleving van SC Cambuur. Deze ontwikkeling heeft de kwaliteit van gebied versterkt, functies toegevoegd aan de stad en de herontwikkeling van het gebied rondom het oude stadion en het stationsgebied aangejaagd.

Het kraanwatergebruik is met 85 procent teruggebracht.

Ynze Haitsma - Projectleider

Grote uitdagingen

In het project werken veel verschillende stakeholders samen aan de realisatie van grootse ambities en doelstellingen. Omdat deze ambities binnen relatief beperkte (financiële) kaders moesten worden gerealiseerd, was de uitvoering uitdagend en complex. Door de goede samenwerking en het enthousiasme van stakeholders is het desondanks gelukt om veel ambities te realiseren.

Duurzaamheid aan de voorkant

De nieuwbouw van het Kooi Stadion is voor de gemeente Leeuwarden erg leerzaam geweest. We hebben veel nieuwe kennis opgedaan over duurzaamheid in projectfinanciering. Uit deze ervaring blijkt dat het van groot belang is om duurzaamheidseisen al aan de voorkant van financieringstrajecten mee te nemen. Daardoor kunnen ze beter worden geborgd en onderdeel worden van het gehele proces. Bij de start van dit project waren deze duurzaamheidseisen nog niet duidelijk, zodat het in de uitvoering moeilijker was om deze te realiseren.

Succesfactoren

• Dubbelgebruik van ruimten in het Kooi Stadion.

• Een positieve en ambitieuze insteek vanuit alle betrokken partners heeft, ondanks de beperkte kaders, bijgedragen aan het maximaal benutten van mogelijkheden.

• Een SC Cambuurstadionadviescommissie heeft de opdracht gekregen een ‘nieuw thuis’ te creëren in het Kooi Stadion. Zo kreeg het nieuwe stadion meteen de vertrouwde sfeer van de voetbalclub.

Ruimtes delen

In het ontwerp is optimaal ingezet op het delen van van ruimtes. Zo wordt de zuidtribune ingezet voor onderwijsactiviteiten van Firda, terwijl SC Cambuur de klaslokalen benut als skybox. Hierdoor hoefden we minder vierkante meters te bouwen; daarmee bespaarden we materialen, grondstoffen en energie.

Amber Beernink

Adviseur Circulair en Biobased Bouwen amber.beernink@leeuwarden.nl

Meer weten?

Unia-west

Gemeente Leeuwarden - Leeuwarden

Kenmerken

Locatie: Zuidlanden, Leeuwarden

Categorie: Gebiedsontwikkeling

Huidige projectfase: Voorbereiding

Programma: Gemengd

Oppervlakte: 15 hectare

Status: Gefaseerde bouw en verkoop

Architect: TWA architecten, Achterbosch

Architecten, Mijn schuurwoning, MIX architectuur

Projectmanagement: Gemeente Leeuwarden

Aannemer: Verschilt per woning(type)

Installateur: Verschilt per woning(type)

Maatwerk leverancier: Verschilt per woning(type)

Unia-west is een nieuwe gebiedsontwikkeling binnen

De Zuidlanden in Leeuwarden. In deze nieuwe buurt worden zo’n 200 woningen gebouwd. De openbare ruimte wordt met zorg ingericht. Het plan biedt een gevarieerd woningaanbod, met vrije kavels, rijwoningen en twee-onder-een-kapwoningen. De vrije kavels zijn inmiddels in de verkoop. De kleinschalige buurt sluit op een natuurlijke manier aan bij de Friese omgeving, met haar karakteristieke water, groen en cultuurhistorische waarden. Duurzaamheid, natuurinclusiviteit en sociale cohesie vormen dan ook de uitgangspunten van het plan. Zo wordt in Unia-west veel gebruikgemaakt van biobased materialen, met hout als beeldbepalend element in de gevels. Het groene karakter van het gebied worden versterkt door de aanleg van natuurlijke oevers met flauwe taluds – daarvan profiteert ook de biodiversiteit. Tot slot is er veel aandacht voor een natuurlijke overgang tussen openbaar en privéterrein, zodat ontmoeting en sociale samenhang vanzelf kunnen ontstaan.

Materialen

In Unia-west vormt hout het beeldbepalende materiaal van de woningen. Gevels bestaan voor circa 80 procent uit hout, inclusief kozijnen, boeiboorden en overige gevelelementen. Kozijnen en ramen zijn altijd van hout, goten van hout of metaal. Daken bestaan uit hout, riet of dakpannen en zijn voorzien van geïntegreerde zonnepanelen. Bij het ontwerp van de houten gevels wordt rekening gehouden met het verouderingsproces van hout, bescherming tegen UV-licht en regen, de houtsoort, kleur en kwaliteit van de afwerking. Bergingen zijn altijd van hout, garages zijn onderdeel van het architectonisch ontwerp van de woning.

Biodiversiteit & Natuurinclusief

In Unia-west speelt groen een centrale rol. Zo krijgt het buurtpark, dat samen met bewoners wordt ontworpen, onder meer een wadi, bloemen, grassen en bomen. De openbare ruimte wordt voorzien van hoog gras, bloemrijke mengsels, besrijke heesters en flauwe rietoevers. Elke woning heeft minimaal twee nestkasten. Openbare ruimte en tuinen worden van elkaar gescheiden met brede hagen: daarin vinden vele diersoorten een veilige schuilplaats. Ook aan water is gedacht: bij hevige regenval stroomt er water naar de wadi en omliggende wateren. Grastegels helpen om het water vast te houden voor drogere periodes. Omdat wegen lager liggen dan tuinen, is de kans op wateroverlast voor bewoners klein.

In Unia-west speelt groen een centrale rol.

Harrie Oppewal - Projectleider

Energie

De woningen in Unia-west worden gasloos gebouwd volgens de BENG-normen. De woningen zijn zó geplaatst, dat ze optimaal gebruik kunnen maken van (passieve) zonne-energie. We stimuleren het gebruik van warmtepompen met een bodembron, zodat buitenunits aan de gevel overbodig zijn en woningen efficiënt gekoeld kunnen worden. Het koelen warmt de bodem op voor de winter. Daarnaast stimuleren we dat woningen een deel van hun elektriciteit zelf opwekken, zodat in Unia-west straks zoveel mogelijk Nul Op de Meter-woningen staan. Tot slot is de verkeersstructuur ontworpen om duurzame mobiliteit te stimuleren en wordt autoverkeer in de wijk zoveel mogelijk beperkt.

Innovatieve proeftuin

In het project staat een natuurinclusieve aanpak centraal. Groen en water maken integraal onderdeel uit van de wijk. De woningen zijn zodanig ontworpen dat zij op natuurlijke wijze opgaan in het straatbeeld, waarbij ecologische elementen bijdragen aan biodiversiteit, waterbeheer en de leefkwaliteit van bewoners. Door de toepassing van nieuwe straatbeelden en werkwijzen is Uniawest is een innovatieve proeftuin voor de gemeente Leeuwarden. We verwachten dat dit project waardevolle inzichten zal opleveren voor toekomstige, duurzame stadsontwikkeling.

Richtlijnen voor kopers

De uitgifte van vrije kavels geeft individuele kopers meer vrijheid in de invulling van hun woning en perceel, waardoor de gemeente minder direct kan sturen op specifieke projecten of ontwerpdetails. Om welk enige invloed te behouden, stellen we heldere richtlijnen, bijvoorbeeld op het gebied van architectuur, duurzaam bouwen en natuurinclusieve inrichting. Op deze manier worden kopers aangetrokken die passen binnen het beoogde karakter van Unia-west en die bijdragen aan een samenhangend, natuurinclusief woonmilieu.

Succesfactoren

• Door bij de start van het proces al ambitieuze doelen en richtlijnen te stellen, wordt het later makkelijker deze concreet te maken en uit te voeren.

• Een natuurinclusieve aanpak waarin groen en water integraal onderdeel uitmaken van de wijk.

• Co-creatie van de openbare ruimte met (toekomstige) inwoners.

Amber Beernink

Adviseur Circulair en Biobased Bouwen

amber.beernink@leeuwarden.nl

Meer weten?

Steenslân II

Gemeente Leeuwarden - Stiens

Kenmerken

Locatie: Stiens

Categorie: Gebiedsontwikkeling (nieuwbouw)

Huidige projectfase: Voorbereiding

Omvang (m² BVO): 13.336 m2

Programma: 30% sociale huur, 52% grondgebonden koop, 14% gestapelde koop, 4% vrije ruimte

Oppervlakte: 89.846 m2

Status: Voorbereiding tender

Overige partners: WoonFriesland, GreenInclusive

Steenslân II is een gebiedsontwikkelingsproject in Stiens. Het project bestaat uit zo’n 105 woningen. Daarnaast richten we de openbare ruimte in. Daarvoor hebben we samen met inwoners een ontwerp gemaakt. In Stienslân II richten we ons op circulair en biobased materiaalgebruik, materiaalgebonden CO2-uitstoot, biodiversiteit en welzijn.

Op dit moment wordt het gebied bouwrijp gemaakt en werken we aan de voorbereiding van de tenderstukken voor de kavelverkoop. De woningen worden gebouwd door woningcorporatie WoonFriesland, particuliere kopers en nog te selecteren projectontwikkelaar(s).

Er wordt maximaal ingezet op de toepassing van secundaire en biobased materialen.

Herman van der Maas - Projectleider

Materialen

In Steenslân II passen we zoveel mogelijk secundaire en biobased materialen toe in de woningen en de openbare ruimte. De gemeente Leeuwarden hanteert een maximale materiaalgebonden CO2-uitstoot en vraagt om een hoge losmaakbaarheid van de woningen. Daarnaast onderzoeken we hoe ook de openbare ruimte zo circulair mogelijk kan worden ontwikkeld.

Biodiversiteit & Natuurinclusief

Steenslân II wordt een groene, natuurinclusieve wijk waarin groen, water en bebouwing in elkaar overgaan. Ecologische oevers, inheemse beplanting en kruidenrijke grasvelden versterken de biodiversiteit en bieden leefruimte aan insecten, vogels en vleermuizen. Extensief beheer met bloeiende kruiden, insectenhotels en nestkasten stimuleren een levendig ecosysteem.

Gezonde leefomgeving

Steenslân II stimuleert een gezonde leefstijl: de wijk moedigt mensen aan om elkaar te ontmoeten, bewegen en buiten te zijn. In het groen, aan het water en onder de bomen ontstaan plekken voor ontspanning, sport en spel. De inrichting met circulaire materialen en natuurlijke speelobjecten nodigt uit om creatief en actief met de buitenruimte om te gaan.

Succesfactoren

• Grondige scenarioverkenning en doorrekening van mogelijkheden.

• Een integrale benadering en samenwerking met externe partijen.

• Co-creatie met burgers bij het ontwerp van de openbare ruimte.

Van gewas tot isolatie

Op de plek waar Steenslân II wordt ontwikkeld, groeit nu nog vezelhennep. Na de oogst wordt het gebied bouwrijp gemaakt, terwijl GreenInclusive de vezelhennep tot isolatiematten en binnendeuren. Die worden vervolgens gebruikt in de nieuwbouwwoningen: lokaler kan bijna niet!

Aanleg elektriciteit

De aanleg van elektriciteit in Steenslân II laat op zich wachten. Daardoor kan de bouw naar verwachting pas na 2027 starten.

Amber Beernink

Adviseur Circulair en Biobased Bouwen amber.beernink@leeuwarden.nl

Meer weten?

De Fellingen fase 1

Gemeente Leeuwarden - Leeuwarden

Kenmerken

Locatie: Middelsee, Leeuwarden

Categorie: Gebiedsontwikkeling (nieuwbouw)

Huidige projectfase: Realisatie

Programma: 25% sociaal, 25% middenhuur, 25% middenkoop, 25% vrije sector (‘ongedeelde stad’principe)

Status: Start bouw begin 2026

Architect: Van Tuijn Stedenbouw, Boom Landscape, Werkstatt, Scheepers en Renee & Karres & Brands

Projectmanagement: MWPO

Overige partners: Makelaardij Hoekstra, Makelaardij Friesland, Rabobank, WoonFriesland

De Fellingen is een gebiedsontwikkelingsproject in Leeuwarden. De Fellingen is onderdeel van de stadsuitbreiding Middelsee en wordt in drie fasen uitgevoerd. Het deelgebied is compact en wordt klimaatadaptief, groen en autoluw ingericht, inclusief een centrale mobiliteitshub. Daarnaast leggen we een nieuw park aan: het Redbadpark. Dit park wordt dé centrale groene ruimte van de Fellingen en verbindt wijken en buurten. In fase 1 worden zo’n 224 woningen gebouwd –de helft hiervan wordt gebouwd met biobased materialen. In fases 2 en 3 komen hier nog zo’n 440 woningen bij. Ook hiervan wordt ook de helft biobased opgeleverd. In deze latere fases worden bovendien de circulaire doelen aangescherpt.

Materialen

Bij de bouw van woningen passen we zoveel mogelijk biobased materialen toe. In alle fases wordt minimaal de helft van de woningen gebouwd met biobased materialen. Daarnaast verkennen we hoe we bij de bouw van de mobiliteitshub en de woningen uit fase 2 en 3 nóg meer circulaire ambities kunnen realiseren.

Biodiversiteit & Natuurinclusief

De Fellingen wordt een groene, klimaatadaptieve wijk waarin groen en bebouwing in elkaar overgaan. In de wijk wisselen open grasvelden, struiken, boomrijen en plantvlakken elkaar af. Zo ontstaat een landschap te waarin allerlei verschillende plant- en diersoorten een passende leefomgeving vinden. Het Redbadpark, de binnentuinen, hoven en overige openbare ruimte worden ingericht met inheemse planten en bomen die de lokale flora en fauna bevorderen. Daarnaast creëren we nestmogelijkheden voor diersoorten die in het gebied voorkomen.

Mobiliteit

In De Fellingen komen parkeerplaatsen, oplaadplekken, pakketkluizen en vuilcontainers op centrale locaties. Zo blijft meer ruimte over voor groen, lopen, spelen en ontmoeten. Hierdoor ontstaat een open, groene, toegankelijke omgeving waar bewoners elkaar makkelijk kunnen ontmoeten, samen activiteiten kunnen doen en een gevoel van samenhorigheid groeit.

Dialoogsessies

Tijdens de aanbestedingsprocedure hebben we met de martkpartijen meerdere dialoogsessies georganiseerd. Dankzij deze sessies konden we de ambities uit het plan al vroeg in het proces bespreken en hebben we ze kunnen uitwerken tot maakbare oplosingen.

Succesfactoren

• Dankzij de dialoogsessies is de innovatiekracht van de markt maximaal benut.

• De inzet van interne duurzaamheidsadviseurs in de tenderprocedures heeft geleid tot concrete en haalbare ambities.

• De samenwerking met WoonFriesland al vroeg in het proces en tijdens de beoordelingsfase.

Ongedeelde stad

In De Fellingen wordt het ‘ongedeelde stad’-principe toegepast. Om dit goed te organiseren, heeft WoonFriesland meegedaan aan de tender. De woningcorporatie heeft het Programma van Eisen aangeleverd en was onderdeel van het beoordelingsteam. Daardoor konden we ervoor zorgen dat de sociale woningen optimaal verspreid worden over een beperkt aantal bouwblokken, zodat het beheer effectief uitgevoerd kan worden.

Een uitdagende mobiliteitshub

Aan de rand van De Fellingen ontwikkelen we een mobiliteitshub. Deze hub maakt de wijk autoluw en stimuleert duurzame mobiliteit, maar is voor de gemeente Leeuwarden ook nieuw en nog redelijk onbekend. Deze nieuwe aanpak vraagt dan ook om een goede samenwerking tussen verschillende afdelingen en partijen: een experimenteel en uitdagend proces.

De Fellingen wordt een groene, klimaatadaptieve wijk waarin groen en bebouwing in elkaar overgaan.a

Annika Wedzinga - Projectleider

Amber Beernink

Adviseur Circulair en Biobased Bouwen amber.beernink@leeuwarden.nl

Meer weten?

Verbouw gemeentehuis Smallingerland

Gemeente Smallingerland - Drachten

Kenmerken

Gebouweigenaar: Gemeente Smallingerland

Locatie: Drachten

Type object: Ambtelijke huisvesting

Type bouw: Verbouwing

Huidige projectfase: Realisatie

Bouworganisatievorm: Traditioneel (Bestek)

Omvang (m² BVO): 10.000 m2

Aantal verdiepingen: 4

Architect: Zenber architecten

Projectmanagement: Intern

Aannemer: Van Wijnen

Installateur: Harwig Installatietechniek

Maatwerk leverancier: Zwartwoud

In 2025 ondergaat het gemeentehuis van Smallingerland een ingrijpende renovatie. We hebben bewust gekozen voor hoogwaardige vernieuwing in plaats van nieuwbouw. Hoewel circulariteit pas in een latere fase (Definitief Ontwerp) op de agenda kwam, is er inmiddels stevig ingezet op een duurzame aanpak. Door slim materiaalgebruik, hergebruik waar mogelijk en de inzet van biobased alternatieven, gaan we efficiënt en verantwoordelijk om met grondstoffen. Het resultaat: een toekomstbestendig en aardgasvrij gemeentehuis met energielabel A. Het gebouw biedt straks niet alleen een duurzame en efficiënte werkomgeving voor medewerkers, maar is ook een uithangbord voor de gemeente: het vernieuwde gemeentehuis laat zien hoe circulariteit en duurzaamheid hand in hand gaan met kwaliteit en uitstraling.

KPI’s Tussentijds

MPG-score 0,118

Losmaakbaarheid 70%

Non-virgin / biobased aandeel 29%

CO2-uitstoot (kg CO2-eq / m2 BVO) 55

BCI-score (per m2 BVO) 49%

Materialen

• We ontwikkelen een gebouwenpaspoort met demontagehandleidingen. Waar mogelijk, kiezen we voor losmaakbare verbindingen.

• Materialen uit het bestaande gemeentehuis worden gedemonteerd en waar mogelijk hergebruikt. Bestaande systeemwanden komen bijvoorbeeld terug als roomdevider. Ook bestaand meubilair wordt gerepareerd en opnieuw gebruikt. Wat we niet meer gebruiken, krijgt elders een tweede leven.

• Waar hergebruik niet haalbaar is, kiezen we waar mogelijk voor biobased alternatieven. Het maatwerkinterieur wordt circulair ingekocht en gebouwd met duurzame en hergebruikte materialen.

Energie

• Het gebouw wordt aardgasvrij en krijgt energielabel A.

• Tijdens daluren slaan we energie op in een warmtebuffer, zodat we die tijdens piekuren kunnen gebruiken.

• Met AI-technologie optimaliseren we de techniek; zo verlagen we onze energielasten met zo’n 30 procent. De verlichting past zich straks automatisch aan op de aanwezigheid van mensen, activiteiten en daglicht. Energie en verlichting worden bovendien per zone geregeld: zo branden ze nooit onnodig op volle sterkte.

Water

• Het regenwateropvangsysteem blijft behouden. Met dit water spoelen we de toiletten door.

• De sedumdaken blijven behouden: deze dragen bij aan biodiversiteit, isolatie en waterbuffering.

Concretisering circulaire ambities

Vanaf de definitief ontwerpfase (voorjaar 2024) kreeg circulariteit een prominente rol in het project. De gemeente sloot zich aan bij Circulair Fryslân en de verbouwing werd aangewezen als impactproject. In korte tijd vertaalden we brede ambities naar concrete uitgangspunten. Zo zorgden we ervoor dat alle partijen dezelfde taal spraken en de keuzes snel in het

Definitief Ontwerp terechtkwamen. Met het raamwerk van het nieuwe normaal en een BCI-berekening werd duidelijk waar de meeste impact te behalen viel. We besloten prioriteit te geven aan hergebruik van materialen uit de eigen omgeving, de inzet van donorprojecten en biobased materialen. Het lukte ons om onze ambities in het ontwerp en bijbehorend bestek te verankeren, maar legde wel druk op het proces. Een belangrijke les: in toekomstige projecten circulaire doelen eerder en in gezamenlijkheid vastleggen.

Levend visitekaartje

De gemeente Smallingerland wil van het gemeentehuis een inspirerende werkomgeving maken die tegelijk een subtiele inpassing van duurzaamheid is. Het interieur laat zien dat circulariteit aantrekkelijk én betaalbaar kan zijn. Daarbij richten we ons op drie thema’s: een esthetische en professionele werkomgeving met herkenbare, bij voorkeur lokale materialen; het minimaliseren van milieu-impact via hergebruik, losmaakbaarheid en biobased alternatieven; en het stimuleren van de lokale economie door samenwerking met regionale partners. Zo wordt het gemeentehuis een levend visitekaartje voor circulariteit, dat medewerkers en bezoekers bewust maakt van hun eigen impact.

Een project vraagt om structuur, maar bloeit door innovatie.

Joran Kroes

Ontwerpen met gebruikte materialen

Bij het zoeken naar herbruikbare materialen ontdekten we al snel dat veel sloopbedrijven allang oogsten uit sloopprojecten. Zij zien de waarde van (sloop)afval al jaren. Toch blijkt de koppeling met vragende partijen lastig: materialen zijn er, maar de zichtbaarheid en beschikbaarheid vragen een andere manier van ontwerpen waarin ruimte is voor aanpassingen. De gewenste materialen zijn immers niet altijd of in de gewenste vorm beschikbaar. Deze nieuwe manier van ontwerpen roept nieuwe vragen op: wie is

verantwoordelijk voor esthetische keuzes, kwaliteitscontroles en garanties? Ook het draagvlak onder gebruikers is cruciaal. Hergebruik betekent niet automatisch dat materialen ‘vies’ of minderwaardig zijn: dat besef moet bij iedereen aanwezig zijn. Dat vraagt om een zorgvuldig proces waarin de herkomst en de kwaliteit transparant worden gemaakt. Succesvol werken met hergebruikte materialen betekent dus ook bewust kiezen voor een ontwerpteam dat hiermee kan omgaan. Alleen dan worden ambities omgezet in concrete en haalbare oplossingen.

Succesfactoren

• Maak circulaire ambities vroegtijdig concreet, zodat alle partijen dezelfde taal spreken en keuzes helder zijn.

• Begin tijdig met het oogsten van materialen om de beschikbaarheid en kwaliteit van materialen goed te kunnen borgen.

• Ga vroeg in gesprek met de markt om vraag en aanbod af te stemmen en zo innovatieve oplossingen te stimuleren.

Joran Kroes

Sr. Projectleider

j.kroes@smallingerland.nl

Meer weten?

Suzanne Berends

Jr. Projectleider

s.berends@smallingerland.nl

Tijdelijke huisvesting Smallingerland

Gemeente Smallingerland - Drachten

Kenmerken

Gebouweigenaar: Gemeente Smallingerland

Locatie: Drachten

Type object: Ambtelijke huisvesting

Type bouw: Verbouwing

Huidige projectfase: Nazorg

Bouworganisatievorm: Bouwteam

Omvang (m² BVO): 2 keer ca. 2000 m2

Aantal verdiepingen: 1

Architect: intern i.s.m. Studioos

Projectmanagement: intern

Aannemer: Bouwbedrijf Talsma

Installateur: Hoogendam Installatietechniek

Overige partners: Hoekstra Installatietechniek

De gemeente Smallingerland gaat verbouwen! Tijdens de verbouwing van het gemeentehuis werkt de gemeente vanaf een tijdelijke locatie. Daarvoor hebben we twee geschikte locaties gevonden: de voormalige basisschool De Sjalom en het oude zwembad De Welle. De Sjalom kon met beperkte aanpassingen in gebruik worden genomen. In De Welle zijn de kleedruimtes, verenigingsruimtes en het horecagedeelte omgebouwd tot kantoorruimtes en ontvangstplekken. De zwembaden zelf blijven buiten gebruik. De verbouwing van de tijdelijke huisvesting is zoveel mogelijk met circulaire materialen uitgevoerd.

Materialen

• We hebben een glazen wand geplaatst die gemaakt is van gebruikt glas, afkomstig uit een kantoor in Amsterdam. Het kozijn werd gemaakt van afvalhout van een meubelmaker. En als we het glas weer inleveren, krijgen we statiegeld retour.

• Het tapijt bestaat uit een combinatie van tweedehands tapijttegels en restpartijen. Een deel van de tapijttegels is afkomstig uit het gemeentehuis. Alles is losmaakbaar verlijmd en deels met tacktiles bevestigd.

• De deuren en ramen zijn afkomstig uit een schoolgebouw in Drachten. Samen met een sloper hebben we het pand onderzocht en hebben we materialen geselecteerd die hergebruikt kunnen worden in onze tijdelijke locatie.

• Eén van de bestaande balies is meeverhuisd vanuit het gemeentehuis naar de tijdelijke locatie. De balie van het zwembad hebben we in gebruik genomen als ontvangstbalie.

Ontwerpproces

De realisatie van de tijdelijke huisvesting verliep niet volgens een regulier bouwproces. De doorlooptijd was erg kort: in november 2024 kwam het collegebesluit over de locaties, en in februari 2025 vond de sleuteloverdracht al plaats. Voor de bouwvak moest alles klaar zijn. Daardoor was de tijdsdruk hoog. Hoewel we voorafgaand aan het collegebesluit wel een haalbaarheidsonderzoek hadden uitgevoerd, was er nog geen uitgekristalliseerd ontwerp. Terwijl de aannemer al aan de slag ging, was het ontwerp nog volop in ontwikkeling. Om dit soepel te laten verlopen, hebben we de aannemer

via een regieopdracht aan ons gebonden. In het begin betekende dit dat we letterlijk voor elke wand die definitief was, afzonderlijke opdrachten moesten verstrekken. Toen de tekeningen uiteindelijk waren vastgesteld, bracht dat meer rust en overzicht in het bouwproces. Deze manier van werken vroeg veel flexibiliteit. Dankzij goede samenwerking is het project ondanks de korte tijd succesvol afgerond.

Samenwerking

Om onze ambitie concreet te maken, plaatsten we een oproep op LinkedIn: we waren op zoek naar circulaire bouwmaterialen en partijen die ons daarbij konden helpen. Tot onze verrassing kregen we binnen

korte tijd tientallen reacties, vol tips en interessante voorstellen. Een aantal van deze partijen hebben we uitgenodigd voor een gesprek. Dit leidde tot waardevolle inzichten, die zowel voor de tijdelijke huisvesting als voor de verbouwing van het gemeentehuis werden gebruikt. Dankzij deze samenwerking konden we bijvoorbeeld materialen oogsten uit een oude school en een bijzondere glaswand integreren in het nieuwe gebouw.

Flexibiliteit en samenwerking waren de sleutel om onder hoge druk toch kwaliteit te leveren.

Suzanne Berends

Materiaalgebruik

Bij de materiaalkeuze voor de tijdelijke huisvesting hebben we gewerkt volgens de principes van de R-ladder. Deze methode helpt ons om circulair en duurzaam te bouwen door materialen zo efficiënt mogelijk te gebruiken. Zo hebben we materialen geoogst in het gemeentehuis en tapijt laten diepreinigen om het te kunnen hergebruiken. Ook hebben we ervoor gekozen te werken met houtskeletwanden en nieuwe wanden in werkgebieden niet te stucen. Op het parkeerterrein van Sjalom hebben we hergebruikte betontegels aangevuld met hergebruikte betonstraatstenen.

Succesfactoren

• Zoek contact met de markt: één LinkedIn-post gaf ons een flinke duw in de goede richting.

• Wees flexibel. Pas het ontwerp aan zodra zich kansen voordoen om circulaire oplossingen toe te passen.

• Neem de ruimte om te experimenteren. Onze tijdelijke locatie bood de vrijheid om nieuwe circulaire oplossingen uit te proberen zonder risico’s.

Joran Kroes

Sr. Projectleider

j.kroes@smallingerland.nl

Meer weten?

Suzanne Berends

Jr. Projectleider

s.berends@smallingerland.nl

Vrijburgh Fase 3

Gemeente Smallingerland - Drachten

Kenmerken

Locatie: Drachten

Categorie: Woningbouwontwikkeling

Huidige projectfase: Voorbereiding

Omvang (m² BVO): 150 wooneenheden waarvan 40 sociale huur

Programma: 30% sociaal, 20% CPO, 20% klein wonen, 15% collectief wonen, 15% overige koop (vrijstaandeen patiowoningen)

Oppervlakte: 10,8 hectare

Status: In Q4 van 2025 worden de gronduitgiftes voor bouwenvelop 1 en 2b in de markt gezet. In Q1 van 2026 wordt de grond bouwrijp gemaakt.

Projectmanagement: intern

Overige partners: Gemeente Smallingerland, WoonFriesland, Circulaw, Structural Collective

Met het project Vrijburgh maakt de gemeente Smallingerland zijn duurzame ambities tastbaar. Vrijburgh ging al in 2007 van start. In 2020 voegden we er twee nieuwe fases aan toe. In fase 3, waarin 150 nieuwe woningen worden gebouwd, zetten we in op hergebruik van materialen, opvang van hemelwater, autoluwe zones en een mix van woonvormen – van sociale huur tot tiny houses en generatiewonen. Richtlijnen uit Het Nieuwe Normaal en het Ambitieweb Toekomstbestendig Wonen helpen deze doelen te verankeren. Vrijburgh is een impactprojectn: het laat zien hoe sociale en ecologische waarden samenkomen in een toekomstbestendige leefomgeving.

Materialen

• We zitten in op een Milieuprestatie Gebouwen (MPG) van ≤ 0,45 voor grondgebonden woningen en ≤ 0,50 voor gestapelde woningbouw. Deze waarden worden door Het Nieuwe Normaal aangemerkt als haalbaar én ambitieus.

• Voor de materiaalgebonden CO2-uitstoot zetten we in op een streefwaarde van 167 kg CO2/m2 BVO, in plaats van de 200kg in de DGBC-aanbeveling. Voor materiaalgebonden CO2-opslag geldt geen harde streefwaarde, maar we laten deze wel berekenen. Zo kunnen we inzichtelijk maken of de opslag de uitstoot evenaart.

• We streven ernaar om 45 procent non-virgin en 35 procent biobased materialen te gebruiken.

Energie

• De BENG-woningen verbruiken minder dan 50 kWh per m2 per jaar. De bouwbesluiteis is 55 kWh per m2 per jaar. Tegelijkertijd streven we ernaar om Nul-opde-Meter-woningen te realiseren.

• We bouwen gelijkvloerse woningen met een plat of licht hellend dak, zodat we de zonnepanelen op het dak ten volle kunnen benutten.

• Vanwege de beperkte netcapaciteit doen we onderzoek naar lokale energieopslag.

Biodiversiteit & Natuurinclusief

• In Vrijburgh krijgt groen de ruimte. Platte of licht hellende daken worden groene daken, en ook tegen gevels groeit en bloeit straks van alles. Ook stimuleren we het gebruik van natuurlijke erfafscheidingen, fruitbomen, bloemen en infiltratievoorzieningen. Zo versterkt Vrijburgh klimaat- en natuurwaarden en voorkomen we hittestress.

• We stimuleren de ondergrondse opvang van zo’n 5 kuub regenwater en beperken verharding. Installaties worden voorbereid op het gebruik van regenwater.

• In het ontwerp zijn verblijfsplaatsen voor insecten, vogels en vleermuizen opgenomen.

Buurblok

Buurblok is een vernieuwend woonconcept van Wocozon en Bouwgroep Dijkstra Draisma. In dit concept hoeven woningcorporaties geen woningen meer te kopen, maar kunnen ze cmoplete woonblokken leasen. Daardoor hoeven ze weinig te investeren en kunnen ze toch direct gebruikmaken van nieuwe, moderne en duurzame woningen. De woningen worden volledig geïndustrialiseerd en circulair geproduceerd in de fabriek van Dijkstra Draisma en zijn aardgasvrij, voorzien van

zonnepanelen en aangesloten op een lokaal warmtenet. Alle woningen zijn onderling verbonden via één centrale buurtaccu. Daarin wordt lokaal opgewekte energie slim opgeslagen en gedeeld. Zo wordt de duurzaam opgewekte stroom efficiënt benut en blijven energielasten stabiel. Buurblok zorgt voor wonen, energie, mobiliteit en beheer in één en is daarmee een toekomstbestendige en betaalbare oplossing waarmee corporaties en bewoners samen de energietransitie kunnen versnellen.

In Vrijburgh 3 komen natuur, water en wonen samen in een toekomstgerichte leefomgeving.

Sjors Veenstra

Stimuleren bovenwettelijke ambities

Samen met Circulaw hebben we onze ambities vertaald naar een gedragen tenderstrategie. Op basis van het stappenplan voor toekomstbestendige gronduitgifte hebben we onze ambities concreet gemaakt, thema’s geprioriteerd en gunningscriteria vastgesteld. Tijdens dit traject werd duidelijk dat de ruimte vanuit het Rijk voor bovenwettelijke eisen afneemt, maar dat er juist meer mogelijkheden ontstaan als je uitgaat van andere grondslagen dan alleen duurzaamheid. Door te verwijzen naar thema’s als netcongestie, drinkwaterschaarste en grondstoffenzekerheid kunnen doelen rond circulariteit, energie en klimaat wél juridisch houdbaar en praktisch uitvoerbaar worden gemaakt. Deze bredere benadering

vergroot het handelingsperspectief van overheden en biedt een stevig fundament voor toekomstgerichte gebiedsontwikkeling. De aanpak en voorbeelden hiervan zijn uitgewerkt in de Handleiding Tenderstrategie, die op verzoek beschikbaar is.

Opbrengsten marktconsultatie

Uit een marktconsultatie blijkt dat de ambities van Vrijburgh 3 duidelijk zijn en goed te vertalen naar ontwerp en realisatie. Er is ruime ervaring met duurzame en natuurinclusieve maatregelen, klimaatadaptieve inrichting en het opzetten van beheerstructuren zoals VvE’s. Tot slot is men bereid om te investeren in kwaliteit en duurzaamheid. De verwachting is dat er voldoende marktvraag is naar duurzame woningen en een duurzame leefomgeving.

Succesfactoren

• Neem duurzame ambities vanaf de start mee als leidend principe, zowel in het proces als het ontwerp. Investeer ook al vroeg in het proces welke ambities elkaar verbeteren, en welke juist met elkaar conflicteren. Zo zorg je dat klimaatadaptatie, circulair bouwen en natuurinclusieve inrichting verankerd zijn in het hele proces.

• Bepaal vooraf welke doelen je per bouwenvelop wilt bereiken en pas hier je gunningcriteria op aan.

• Ga met de markt in gesprek. Dit levert waardevolle inzichten op!

Sjors Veenstra

Projectleider sjors.veenstra@smallingerland.nl

Meer weten?

Erwin Alders

Projectleider circulair bouwen e.alders@smallingerland.nl

KC Albertine Agnes

Gemeente Heerenveen - Oranjewoud

Kenmerken

Gebouweigenaar: Ambion (juridisch eigenaar), gemeente Heerenveen (economisch claimrecht)

Locatie: Prins Bernhardweg 33, Oranjewoud

Type object: Onderwijshuisvesting

Type bouw: Sloop en nieuwbouw

Huidige projectfase: Voorbereiding

Bouworganisatievorm: Traditioneel

Omvang (m² BVO): 1.336

Aantal verdiepingen: 1, met kap

Architect: DE UNIE ARCHITECTEN

Projectmanagement: BCN

Aannemer: Gunning loopt

Installateur: Gunning loopt

Overige partners: Ambion, Kinderwoud

Kinderopvang, Okander, INNAX, Goudstikker - de Vries, Alba Concepts, Van der Wal Sloopwerken & Asbestsanering

In Oranjewoud verrijst een slim, circulair en toekomstgericht kindcentrum voor onderwijs (Ambion) en kinderopvang (Kinderwoud). De oude school wordt voor 97 procent hergebruikt en het nieuwe gebouw wordt energieneutraal, biobased en grotendeels losmaakbaar gebouwd. Met natuurlijke materialen, een houten constructie en ontwerp door DE UNIE ARCHITECTEN sluit het aan op het bosrijke, beschermde dorpsgezicht. Leerlingen, ouders en buurtbewoners dachten mee over het ontwerp. Het groene, klimaatbestendige schoolplein met wateropvang en natuurlijke speelplekken wordt een gezonde ontmoetingsplek voor de hele buurt –een plek waar leren, spelen en werken samenkomen in een duurzame en inspirerende omgeving. Het nieuwe kindcentrum is één van de winnaars van de New European Bauhaus (NEB) Boost for small municipalities.

Materialen

• Het oude gebouw is circulair gesloopt. 97 procent van de materialen wordt hergebruikt.

• De circulaire schoonloopmatten zijn gemaakt van hergebruikt kunststof.

• Het circulaire systeemplafond wordt gemaakt van refurbished plafondplaten.

Biodiversiteit & Natuurinclusief

• Het speelplein wordt klimaatadaptief en groen. Kinderen kunnen er spelen en leren in een natuurlijke omgeving.

• Insectenhotels en nestkasten bevorderen de biodiversiteit.

• Afscheidingen in de buitenruimte worden gemaakt met groene hagen. In de hagen vinden vele diersoorten een veilige schuilplaats.

Gezonde leefomgeving

• De biobased gevelbekleding is gemaakt van verduurzaamd loofhout.

• De wand- en dakelementen worden geïsoleerd met biobased isolatiematerialen.

• Het akoestisch plafond bevat isolatie gemaakt van oude spijkerbroeken.

In Albertine Agnes passen we unieke circulaire oplossingen toe, zoals het hergebruik van stro in de bouw.

Lennert Marinus

Uitdagend vergunningstraject

De toepassing van stroisolatie is vrij nieuw. Daardoor was de vergunningverlening uitdagend. Ondanks dat het plan mede is opgesteld door een brandveiligheidsadviseur, moesten we na gesprekken met Veiligheidsregio Fryslân toch besluiten extra materialen toe te voegen. Daarmee zouden we extra nieuwe (niet-hergebruikte) materialen moeten gebruiken met de bijbehorende CO2-uitstoot. Mede om die reden overwegen we nu een ander biobased isolatiemateriaal toe te passen in Kindcentrum Albertine Agnes.

Prijswinnend project

Voor de bouw van Kindcentrum Albertine Agnes ontving de gemeente Heerenveen in september 2025 de New European Bauhaus (NEB) Boost for Small Municipalities prijs. Deze Europese prijs beloont duurzame, inclusieve en mooi vormgegeven projecten in kleinere gemeenten. Uit meer dan 300 inzendingen werd Albertine Agnes als één van de twintig winnaars. De prijs van €30.000 wordt geïnvesteerd in het kindcentrum en/of de omgeving. Hoe precies, dat wordt nog bepaald, maar wél in lijn met de waarden van het New European Bauhaus: duurzaam, inclusief en esthetisch.

Succesfactoren

• Een sterke samenwerking tussen schoolbesturen, kinderopvang en gemeente heeft geleid tot Scholenplan ToekomstWIJS met gedeelde ambities én financiële borging.

• De adviseurs zijn (mede) geselecteerd op hun kennis, kunde en ambitie op het gebied van circulair bouwen en ontwerpen. Dit heeft geleid tot een team dat niet alleen deskundig is, maar ook intrinsiek gemotiveerd om circulariteit verder te brengen.

• Er is draagvlak voor het project bij gebruikers, adviseurs en omwonenden. Dankzij deze betrokkenheid is er ruimte om samen de grenzen op te zoeken, ook al kan dit tot vertraging leiden.

Lennert Marinus

Programmamanager/strategisch

beleidsadviseur maatschappelijke accommodaties

l.marinus@heerenveen.nl

06 - 41 08 80 61

Meer weten?

Bernesintrum Aldeboarn

Gemeente Heerenveen - Aldeboarn

Kenmerken

Gebouweigenaar: Ambion (juridisch eigenaar), gemeente Heerenveen (economisch claimrecht)

Locatie: Jancko Douwemastrjitte 45, Aldeboarn

Type object: Onderwijshuisvesting + gymzaal

Type bouw: Nieuwbouw

Huidige projectfase: Voorbereiding

Bouworganisatievorm: Traditioneel

Omvang (m² BVO): 1.619

Aantal verdiepingen: 1

Architect: VMEZ Architecten

Projectmanagement: LindHorst huisvestingsadviseurs

Aannemer: Aanbestedingsfase

Installateur: Aanbestedingsfase

Overige partners: Ambion, Kinderopvangorganisatie, Okander, INNAX, Goudstikker - de Vries, Alba Concepts, Nijha

Het Bernesintrum Aldeboarn wordt een duurzaam kindcentrum voor kinderen van 0 tot 13 jaar, waarin de dorpsschool, kinderopvang en gymzaal samenkomen. Het gebouw is ontworpen volgens de ‘Heerenveense Lat’ met veel aandacht voor circulariteit, energie en gezondheid. De houten draagconstructie is losmaakbaar en CO2-negatief, de gevel bestaat voor 60 procent uit hergebruikte baksteen en het dak krijgt zonnepanelen. Het gebouw wordt verwarmd en gekoeld met warmte- en koudeopslag (WKO). Het klimaatadaptieve schoolplein met groen, water en hergebruikte materialen bevordert biodiversiteit en biedt een gezonde, beweegvriendelijke speel- en ontmoetingsplek voor kinderen en de buurt.

KPI’s Tussentijds

Losmaakbaarheid 62%

Non-virgin / biobased aandeel 15%

CO2-uitstoot (kg CO2-eq / m2 BVO) 348

BCI-score (per m2 BVO) 47%

Materialen

• Het gebouw wordt energieneutraal (ENG) en gasloos.

• Het gebouw wordt duurzaam verwarmd en gekoeld met warmte- en koudeopslag (WKO) in de bodem.

• Het gebouw wekt met zonnepanelen zijn eigen stroom op.

Energie

• De houten draagconstructie is losmaakbaar, CO2negatief en heeft geen afwerking nodig, zoals bij staal wel het geval is.

• De gevel bestaat voor 60 procent uit hergebruikte baksteen. Niet alleen het hergebruik, ook de levensduur maakt deze bakstenen duurzaam: we weten dat ze goed bestand zijn tegen het Nederlandse klimaat en daardoor vele jaren probleemloos de gevel van Bernesintrum Aldeboarn zullen sieren.

Biodiversiteit & Natuurinclusief

• Het schoolplein en de groene omgeving van het kindcentrum versterken de biodiversiteit en zorgen voor verkoeling, schaduw en regenwaterinfiltratie.

Kinderen vinden er bovendien een gezonde, veilige en uitdagende speel- en ontmoetingsplek.

• Bomen die op het bouwterrein staan worden niet gekapt, maar uitgegraven en elders herplant.

• Er worden nestkasten voor vleermuizen opgehangen aan de gevels. Deze worden expres in het zicht gelaten, zodat ze gebruikt kunnen worden bij natuureducatielessen.

Optimale circulaire keuzes

Alba Concepts is als adviseur circulariteit onderdeel van het ontwerpteam. Dankzij de samenwerking met deze organisatie kunnen we optimale circulaire keuzes maken. Het projectteam wil daarin nog een stap verder gaan en onderzoekt op dit moment de mogelijkheid om grote bouwcomponenten, zoals kanaalplaatvloeren, te hergebruiken. Hiermee kan de CO2-uitstoot nog verder worden verlaagd, al is dit effect nog niet verwerkt in de huidige KPI’s.

Communicatie en participatie

Bij het vernieuwen van een schoolgebouw is participatie en communicatie heel belangrijk. Want een school is méér dan een onderwijslocatie alleen. Het is een centraal punt in een buurt, een plek waar kinderen kunnen spelen, waar mensen elkaar ontmoeten. Daarom vraagt de gemeente Heerenveen de omgeving altijd direct om mee te denken over het project. Zo ontstaat een plan waarin de school écht een meerwaarde wordt voor de wijk.

Voor Aldeboarn gaan we een stap verder: daar willen we werken met tweedehands kanaalplaten.

Bernd Ensing

Succesfactoren

• Alle adviseurs zijn (mede) geselecteerd op basis van hun kennis, kunde en ambitie op het gebied van circulair bouwen en ontwerpen. Dit heeft geleid tot een team dat niet alleen deskundig is, maar ook intrinsiek gemotiveerd om verder te komen in de transitie naar circulariteit.

• Doorlopende betrokkenheid en draagvlak in de gemeente, bij gebruikers en bij de omgeving.

Bernd Ensing Projectleider

B.ensing@heerenveen.nl 06 - 29 448 539

Meer weten?

KC De Buitenkans

Gemeente Heerenveen - Heerenveen

Kenmerken

Gebouweigenaar: Na vernieuwbouw Stichting de Buitenkans (juridisch), op dit moment gemeente

Heerenveen

Locatie: Fluessen 8, Heerenveen

Type object: Onderwijshuisvesting

Type bouw: Vernieuwbouw + uitbreiding

Huidige projectfase: Realisatie

Bouworganisatievorm: Bouwteam

Omvang (m² BVO): 1.671

Aantal verdiepingen: 1, met entresol

Architect: 19 het atelier

Projectmanagement: LindHorst huisvestingsadviseurs

Aannemer: Van Wijnen

Installateur: Pranger-Rosier

Overige partners: KC De Buitenkans, Alba Concepts, INNAX, Alferink van Schieveen

De Buitenkans wordt vernieuwbouwd tot een toekomstbestendig en duurzaam kindcentrum voor kinderen van 2 tot 13 jaar. In het nieuwe gebouw komen onderwijs en kinderopvang samen. De Buitenkans wordt energieneutraal (ENG) en voldoet aan de uitgangspunten van Frisse Scholen. Circulair en biobased bouwen staan centraal in dit project. We hergebruiken zoveel mogelijk materialen, isoleren met vlas en maken de constructie losmaakbaar. Ook het schoolplein wordt aangepakt: tegels maken plaats voor groen, zodat het schoolplein klimaatadaptief wordt en biodiversiteit bevordert. Kinderen kunnen er heerlijk spelen en bewegen in een natuurlijke omgeving – en niet alleen leerlingen van De Buitenkans, ook kinderen uit de buurt zijn van harte welkom op het plein.

Materialen

• Voor de aanbouw is gekozen voor een houtconstructie. Deze houtconstructie wordt geschroefd en de kanaalplaatvloer komt zonder aanhechting op de constructie te liggen, waardoor deze losmaakbaar is.

• Waar hergebruikt kan worden, wordt hergebruikt. Het tapijt, de bestaande houten constructie en het bestaande groen op het schoolplein krijgen allemaal een plekje in de vernieuwde school.

• Er komt circulair glas in de kozijnen. De productie van glas heeft een hoge CO2-uitstoot; door te kiezen voor circulair glas, gemaakt van bestaande ramen, besparen we grondstoffen en CO2

Biodiversiteit & Natuurinclusief

• Het kindcentrum wordt bekleed met biobased gevelbekleding.

• Voor de isolatie van alle gevels maken we gebruik van vlas als isolatiemateriaal.

• Het schoolplein wordt klimaatadaptief. Kinderen kunnen er straks spelen en leren in een natuurlijke, groene omgeving met circulaire zitelementen en groene afscheidingen Na schooltijd is het schoolplein openbaar en toegankelijk voor de buurtkinderen.

Gezonde leefomgeving

• Er is veel draagvlak voor de vernieuwbouw van De Buitenkans. Medewerkers én ouders van leerlingen helpen mee waar ze kunnen. Zo hebben zij bij de herinrichting van het schoolplein veel van het sloopwerk verricht. Dankzij deze helpende handen kan De Buitenkans ambities realiseren die anders misschien niet financieel haalbaar waren geweest. Bovendien leidt de samenwerking tot meer cohesie met en tussen ouders.

• De Buitenkans heeft de ambitie om op het schoolplein een moestuin te creëren. Leerlingen verbouwen hier straks hun eigen groente en fruit. Zo leren zij al op jonge leeftijd over gezonde voeding. Tegelijkertijd versterkt deze moestuin de biodiversiteit.

Combineren school en bouw

Tijdens de vernieuwbouwperiode blijft het bestaande schoolgebouw in gebruik. Een deel van de kinderen gaat naar school in het bestaande gebouw, een deel wordt ondergebracht in tijdelijke units. Om school en bouw naast elkaar te kunnen laten bestaan, heeft de aannemer veel aandacht voor de veiligheid en het voorkomen van (geluids)overlast.

KPI’s

Geen systeemplafonds

In het kindcentrum komen geen systeemplafonds: het plafond wordt niet afgewerkt, zodat alle leidingen en installaties zichtbaar zijn. Een bewuste keuze van de school, die het belangrijk vindt dat leerlingen zien hoe hun schoolgebouw ‘werkt’. Berekeningen tonen aan de de akoestiek ook zonder systeemplafond voldoende zou moeten zijn.

Tussentijds

MPG-score 0,706 Losmaakbaarheid 61%

Non-virgin / biobased aandeel 10% / 7%

CO2-uitstoot (kg CO2-eq / m2 BVO) 208

BCI-score (per m2 BVO) 46%

Waar hergebruikt kan worden, wordt hergebruikt.

Lennert Marinus

Succesfactoren

• Er zijn realistische financiële uitgangspunten en scenario’s opgesteld, waarbij nieuwbouw en vernieuwbouw als gelijkwaardige investeringen werden beschouwd. We hielden rekening met een afschrijvingstermijn van 50 jaar en de bijbehorende financiële restwaarde, pasten het Kwaliteitskader Ruimte OK toe en kozen voor de BDB-index in plaats van de VNG-norm.

• Een sterke samenwerking tussen schoolbesturen, kinderopvang en gemeente leidde tot Scholenplan ToekomstWIJS met gedeelde ambities én financiële borging.

• Er is draagvlak voor het project bij gebruikers, adviseurs en omwonenden. Dankzij deze betrokkenheid is er ruimte om samen de grenzen op te zoeken, ook al kan dit tot vertraging leiden.

Lennert Marinus

Programmamanager/strategisch beleidsadviseur maatschappelijke accommodaties

l.marinus@heerenveen.nl 06 - 41 08 80 61

Meer weten?

KC De Vogelwijk

Gemeente Heerenveen - Heerenveen

Kenmerken

Gebouweigenaar: Ambion en CBO Meilân (kindcentrum) en gemeente Heerenveen (gymzaal)

Locatie: Tureluurstraat 20, Heerenveen

Type object: Onderwijshuisvesting + gymzaal

Type bouw: Sloop en nieuwbouw (kindcentrum) en renovatie (gymzaal)

Huidige projectfase: Realisatie

Bouworganisatievorm: Traditioneel Omvang (m² BVO): 2.196

Aantal verdiepingen: 2

Architect: Wijbenga I Tromp architecten en adviseurs

Projectmanagement: BCN

Aannemer: Jorritsma Bouw

Installateur: Harwig

Overige partners: Ambion, CBO Meilân, Kinderwoud kinderopvang, Okander, Sweco Nederland, Sijperda-Hardy

In de wijk De Vogelwijk in Heerenveen wordt een nieuw kindcentrum gebouwd waar obs Het Vogelnest, cbs De Roerganger en Kinderwoud kinderopvang samenkomen. Het gebouw wordt toekomstbestendig, energieneutraal en volledig aardgasvrij, met veel aandacht voor circulariteit en gezondheid: helemaal volgens de ‘Heerenveense Lat’. De houten, demontabele constructie, biobased materialen en groene gevels dragen bij aan een lage CO2-uitstoot en hoge losmaakbaarheid (64%). Het klimaatadaptieve schoolplein met groen, water en hergebruikte materialen bevordert biodiversiteit en biedt een gezonde, beweegvriendelijke omgeving voor kinderen van 0 tot 13 jaar én de buurt.

KPI’s Tussentijds MPG-score 0,585 Losmaakbaarheid 64%

Non-virgin / biobased aandeel 25% / 11%

CO2-uitstoot (kg CO2-eq / m2 BVO) 213

BCI-score (per m2 BVO) 63%

Materialen

• De constructie wordt gemaakt van hout en is demontabel (het gebouw heeft een losmaakbaarheid van 64%).

• De kozijnen worden gemaakt van 80% gerecycled aluminium.

• De circulaire schoonloopmatten worden gemaakt van gerecyclede visnetten.

Energie

• Het gebouw mag de titel Energie Neutraal Gebouw dragen (ENG).

• Nieuwe installaties zorgen voor een fris en gezond binnenklimaat, conform PvE Frisse Scholen klasse A.

• We verlagen de energiebehoefte van het gebouw. Dat gebeurt onder meer door het gebruik van LEDverlichting op sensoren, zodat lampen nooit onnodig blijven branden. Daarnaast creëren we een overstek.

Deze fungeert in de zomer als natuurlijke zonwering, terwijl de zon er in de winter wel onderdoor kan schijnen.

Biodiversiteit & Natuurinclusief

• Het kindcentrum wordt geïsoleerd met hennep.

• Het gebouw krijgt een groene gevel én een natuurdak, zodat het groen nooit ver weg is.

• De gekozen vloerafwerking is biobased.

Gelijkgestemde partners

De gemeente Heerenveen is ambitieus op het gebied van duurzaamheid en circulariteit. We verzamelen partners en organisaties om ons heen die die ambities delen en dagen hen uit om met innovatieve ideeën te komen. Dit doen we niet alleen in gesprekken, maar ook in aanbestedingen: circulaire oplossingen leiden daar tot een betere score. Die samenwerkingen met gelijkgestemde partners hebben er bij de bouw van KC De Vogelwijk toe geleid dat we holle funderingspalen gebruiken. Voor de productie van deze palen is minder materiaal nodig, waardoor hun CO2uitstoot automatisch lager is.

Gebouwenpaspoort

Losmaakbaar of demontabel bouwen betekent vooruitkijken: hoe zorgen we ervoor dat dit gebouw, dat we nu zo losmaakbaar mogelijk maken, aan het eind van zijn levensduur daadwerkelijk wordt

losgemaakt? En dat de materialen vervolgens worden hergebruikt? De gemeente Heerenveen legt hiervoor gebouwenpaspoorten aan voor alle gebouwen die losmaakbaar zijn. Zo’n paspoort bevat een overzicht van alle materialen die het gebouw bevat. Wordt Kindcentrum De Vogelwijk in de verre toekomst gedemonteerd?

Dan weten we precies welke materialen er vrijkomen én hoe we ze opnieuw kunnen gebruiken.

De Heerenveense Lat

Elke school die in de gemeente Heerenveen gebouwd wordt, moet voldoen aan de Heerenveense Lat. Deze richtlijn zorgt ervoor dat kinderen in de gemeente naar school gaan op plekken die veilig, aantrekkelijk en toekomstbestendig zijn én dat de school ook een positief effect heeft op de wijk en de samenleving. De Heerenveense Lat bevat onder meer afspraken over duurzaamheid en circulariteit, ENG is de norm en de inrichting van het schoolplein.

Alle betrokken partijen staan volledig achter de ambitie om circulair te bouwen.

Bernd Ensing

Succesfactoren

• Een sterke samenwerking tussen schoolbesturen, kinderopvang en gemeente leidde tot Scholenplan ToekomstWIJS met gedeelde ambities én financiële borging.

• Er zijn realistische financiële uitgangspunten en scenario’s opgesteld, waarbij nieuwbouw en vernieuwbouw als gelijkwaardige investeringen werden beschouwd. We hielden rekening met een afschrijvingstermijn van 50 jaar en de bijbehorende financiële restwaarde, pasten het Kwaliteitskader Ruimte OK toe en kozen voor de BDB-index in plaats van de VNG-norm.

• Er is draagvlak voor het project bij gebruikers, adviseurs en omwonenden. Dankzij deze betrokkenheid is er ruimte om samen de grenzen op te zoeken, ook al kan dit tot vertraging leiden.

Bernd Ensing Projectleider

B.ensing@heerenveen.nl 06 - 29 448 539

Meer weten?

KC Ekke de Haan

Gemeente

Heerenveen - Heerenveen

Kenmerken

Gebouweigenaar: Ambion (juridisch eigenaar), gemeente Heerenveen (gymzaal en economisch claimrecht)

Locatie: Zegge 2, Heerenveen

Type object: Onderwijshuisvesting + gymzaal

Type bouw: Vernieuwbouw

Huidige projectfase: Nazorg

Bouworganisatievorm: Bouwteam

Omvang (m² BVO): 1.389 (kindcentrum) + 475 (gymzaal)

Aantal verdiepingen: 1

Architect: DE UNIE ARCHITECTEN

Projectmanagement: LindHorst huisvestingsadviseurs

Aannemer: Hesco Bouw

Installateur: Pranger Rosier

Overige partners: Ambion, Kinderwoud Kinderopvang, Okander, Alba Concepts

Het verouderde schoolgebouw van Ekke de Haan uit 1972 is nu weer fris, energiezuinig en toekomstgericht! De school werd volledig vernieuwbouwd. Om de CO2uitstoot te beperken, behielden we de bestaande constructie en zijn zoveel mogelijk materialen hergebruikt. Het vernieuwde gebouw sluit aan op het onderwijsconcept van Ekke de Haan. Alle groepsruimtes bieden direct toegang tot het groene schoolplein, en ook de naastgelegen gymzaal is volledig gerenoveerd. Zo biedt Ekke de Haan leerlingen weer een gezonde, inspirerende omgeving die niet alleen uitdaagt om te leren, maar ook om volop te spelen en bewegen.

KPI’s Tussentijds

Non-virgin / biobased aandeel 55% / 5% CO2-uitstoot (kg CO2-eq / m2 BVO) 159 BCI-score (per m2 BVO) 32%

Materialen

• 48 procent van de massa van het gebouw is hergebruikt; 2% gerecycled; 5% biobased; 45% nieuw.

• De school kreeg een circulair systeemplafond, gemaakt van van refurbished plafondplaten.

• De schoonloopmatten zijn gemaakt van hergebruikt kunststof en daarmee ook circulair.

Biodiversiteit & Natuurinclusief

• Het vernieuwde speelplein is klimaatadaptief. Bomen zorgen voor schaduw en verminderen daardoor hittestress, en door het vervangen van steen door groen heeft het water bij hevige regenval voldoende ruimte om in de bodem weg te zakken.

• Met insectenhotels en nestkasten bevorderen we de biodiversiteit rondom de school.

• De lokalen geven direct toegang tot het groene schoolplein. Zo stimuleren we buiten leren en natuurlijk spelen.

Gezonde leefomgeving

• Ekke de Haan heeft een gezond binnenklimaat, conform PvE Frisse Scholen klasse A.

• Het schoolgebouw heeft energielabel A. Het gebouw is na de vernieuwbouw volledig gasloos en wekt zijn eigen energie. Daardoor zijn de energielasten van de school sterk gedaald.

• De overstekken op de zonzijde van het gebouw fungeren in de zomer als zonwering, terwijl de laagstaande winterzon er wel onderdoor schijnt. Zo wordt het gebouw ook in de winter door de zon verwarmd.

Duurzaamheid als selectiecriterium

De visie op duurzaamheid en circulair bouwen is in alle aanbestedingen, van architect en adviseurs tot aan aannemer en installateur, als selectiecriterium meegenomen naast prijs en andere kwaliteitscriteria. Het beoordelingsteam, bestaande uit het schoolbestuur, kinderopvang en gemeente, heeft hier steeds op beoordeeld en geselecteerd.

Investeringsruimte dankzij

losmaakbaarheid

Door o.a. de hoge (duurzame en circulaire) ambities van de gemeente Heerenveen en de schoolbesturen bleek dat er bij de aanpak van Ekke de Haan niet meer kon worden gesproken van grootschalige renovatie, maar dat het om een vernieuwbouwproject ging. Omdat vernieuwbouw tot een kwaliteitsniveau leidt dat vergelijkbaar is met nieuwbouw, zijn de financiële middelen voor deze twee projecttypen gelijk. Om onze

duurzame en circulaire ambities te realiseren, heeft de gemeente Heerenveen investeringsruimte vrijgemaakt. Dat hebben we gedaan door voor vernieuwbouw de levensduur te stellen aan nieuwbouw. Bij duurzame circulaire gebouwen gaan we hierbij uit van een levensduur van vijftig jaar. In de afschrijving maken we gebruik van financiële restwaarde. Daarbij is een losmaakbaarheidsindex van minimaal 55% een voorwaarde. Met deze eis verhogen we de restwaarde van het gebouw aanzienlijk, en daarmee ook de investeringsmogelijkheden.

Het gebouw is na de vernieuwbouw volledig gasloos en wekt zijn eigen energie op.

Lennert Marinus

Succesfactoren

• Een sterke samenwerking tussen schoolbesturen, kinderopvang en gemeente leidde tot een integraal huisvestingsplan met gedeelde ambities én financiële borging.

• Een ontwerpteam met gezamenlijke ambitie en een proactieve houding in duurzaam en circulair bouwen.

Lennert Marinus

Programmamanager/strategisch beleidsadviseur maatschappelijke accommodaties

l.marinus@heerenveen.nl 06 - 41 08 80 61

Meer weten?

KC Het Kompas

Gemeente Heerenveen - Heerenveen

Kenmerken

Gebouweigenaar: CBO Meilân (juridisch), Gemeente

Heerenveen (economisch claimrecht)

Locatie: Jol 38, Heerenveen

Type object: Onderwijshuisvesting

Type bouw: Vernieuwbouw

Huidige projectfase: Nazorg

Bouworganisatievorm: Bouwteam

Omvang (m² BVO): 1.359

Aantal verdiepingen: 1

Architect: DE UNIE ARCHITECTEN

Projectmanagement: LindHorst huisvestingsadviseurs

Aannemer: Van Wijnen

Installateur: Pranger Rosier

Overige partners: CBO Meilân, Kinderwoud Kinderopvang, Okander, Alba Concepts

Het verouderde schoolgebouw van cbs Het Kompas (1977) is vernieuwbouwd tot een duurzaam, toekomstbestendig kindcentrum. In dit project stonden hergebruik en duurzaamheid voorop. Door renovatie boven nieuwbouw te verkiezen, bleef het bestaande casco behouden. Zo werd de CO2-uitstoot al sterk beperkt! Bovendien kozen we voor natuurlijke materialen als biobased gevelbekleding van loofhout, HSBdakelementen en vlasisolatie. De vernieuwde indeling versterkt de verbinding tussen binnen en buiten, en het groene plein versterkt de biodiversiteit en leefbaarheid in de wijk.

KPI’s Tussentijds

Non-virgin / biobased aandeel 2% CO2-uitstoot (kg CO2-eq / m2 BVO) 144

BCI-score (per m2 BVO) 36%

Materialen

• 77% van de massa van het vernieuwde gebouw is hergebruikt; 1% gerecycled; en 2% biobased.

• Van materialen die vrijkwamen bij de verbouwing, zijn fraaie zitelementen gemaakt.

• Binnendeuren en kozijnen zijn zoveel mogelijk hergebruikt.

Energie

• Het gebouw heeft energielabel A en wekt zijn eigen energie op.

• De overstekken op de zonzijde van het gebouw fungeren in de zomer als zonwering, terwijl de laagstaande winterzon er wel onderdoor schijnt. Zo wordt het gebouw ook in de winter door de zon verwarmd.

• Het schoolgebouw is volledig gasloos.

Gezonde leefomgeving

• Het groene schoolplein maakt buiten leren en natuurlijk spelen aantrekkelijk en leuk. Alle lokalen hebben toegang tot het plein, zodat docenten makkelijk de natuur in hun les kunnen betrekken.

• De school heeft een gezond binnenklimaat, conform het PvE van Frisse Scholen klasse A.

• Het Kompas staat in een relatief grijze wijk. Het groene schoolplein draagt daardoor bij aan de leefbaarheid in de wijk.

Door in te zetten op vernieuwbouwen voorkomen we onnodig gebruik van nieuwe materialen en verminderen we onze milieubelasting aanzienlijk.

Lennert Marinus

Succesfactoren

• Een sterke samenwerking tussen schoolbesturen, kinderopvang en gemeente leidde tot Scholenplan ToekomstWIJS met gedeelde ambities én financiële borging.

• Er zijn realistische financiële uitgangspunten en scenario’s opgesteld, waarbij nieuwbouw en vernieuwbouw als gelijkwaardige investeringen werden beschouwd. We hielden rekening met een afschrijvingstermijn van 50 jaar en de bijbehorende financiële restwaarde, pasten het Kwaliteitskader Ruimte OK toe en kozen voor de BDB-index in plaats van de VNG-norm.

• Doorlopende betrokkenheid en draagvlak in de gemeente, bij gebruikers en bij de omgeving.

Samenwerkingsovereenkomst

Met alle partijen die betrokken waren bij dit project is een samenwerkingsovereenkomst gesloten. Met het ondertekenen van deze overeenkomst committeren partijen zich aan het circulaire karakter van het project. Door deze afspraken van tevoren te maken, weet iedereen wat er van hem of haar wordt verwacht én wat dit oplevert. Zo wordt het makkelijker om, naarmate het project vordert, de circulaire ambities waar te maken.

Een groen plein

Het schoolplein van Het Kompas is volledig vernieuwd en, in lijn met de rest van het project, sterk vergroend. Het plein nodigt niet alleen uit tot spelen, maar ook tot leren: op Het Kompas worden steeds meer lessen buiten gegeven. Alle lokalen hebben direct toegang tot het plein. Ook omwonenden van de school profiteren van het plein: het groen reduceert hittestress en vermindert de kans op wateroverlast bij hevige regenval.

Lennert Marinus Programmamanager/strategisch beleidsadviseur maatschappelijke accommodaties

l.marinus@heerenveen.nl 06 - 41 08 80 61

Meer weten?

Bundel ambities in een Duurzaamheid Ambitie Plan (DAP)

Maak samen met partners een DAP waarin doelen en oplossingen helder staan beschreven. Deel dit plan met betrokkenen, zoals woningkopers, en verbind mensen direct met aanbieders. Zo wordt duurzaam wonen concreet, zichtbaar en uitvoerbaar.

1 3 2 4 Negen waardevolle inzichten

Maak circulariteit vroeg in het proces juridisch en financieel hard

Leg circulaire eisen en gunningscriteria al bij het definitieve ontwerp vast. Maak circulaire eisen meetbaar door ze aan indicatoren van Het Nieuwe Normaal te koppelen, zoals de R-ladder, KPI’s (MPG, CO2, biobased, losmaakbaarheid) en restwaarde. Dit inzicht verhoogt de boekwaarde, wat leidt tot meer investeringsruimte. Zo wordt vernieuwbouw met hoge financiële ambities haalbaar.

Proces voor hergebruik: oogst eerst, ontwerp daarna

Werken met circulaire materialen vraagt om een andere aanpak waarbij je het ontwerp aanpast op de beschikbare bruikbare materialen, in plaats van andersom. Deze aanpak vergt een flexibele planning en duidelijke afspraken over kwaliteit en uiterlijk. Voor de logistiek en het eventueel bewerken van de materialen is extra ruimte in tijd en budget nodig.

Werk met duidelijke afwegingskaders

Gebruik een eenvoudig, gedeeld besliskader om extra kosten te verantwoorden. Zo kun je laten zien waarom een circulaire keuze zinvol is, ook als die iets duurder is. Hierdoor kun je in projecten sneller kiezen voor circulair slopen, secundaire materialen of biobased alternatieven en deze keuze duidelijk uitleggen en financieel onderbouwen.

Koppel ecologie aan stedenbouw en wijs doelsoorten aan

Vergroot de biodiversiteit door doelsoorten aan te wijzen. Op basis hiervan kies je de nestkasten, natuurdaken, groene hagen, wadi’s, doorlaatbare afscheidingen en waterverbindingen die bij de doelsoorten passen. Zo worden natuur en stedenbouw één geheel.

5 7 9 6 8

Combineer energieen wateropgaven slim

Stimuleer het gebruik van bronnen en besparingen, bijvoorbeeld met aquathermie, warmte- en koudeopslag, ENG/BENG-ontwerp, zonnepanelen, warmtenetten met publieke deelname, regen-/ grijswatersystemen en sportveldof gebouwhergebruik van water. Hiermee bespaar je geld, verklein je risico’s en maak je je project duurzamer en toekomstbestendiger.

Investeer in partnerschappen en marktactivatie

Werk samen met partijen die je ambities op het gebied van circulair bouwen delen. Betrek de markt actief, deel risico’s eerlijk en kies voor lokale leveranciers. Zo ontstaat meer snelheid, draagvlak en kwaliteit in je circulaire projecten.

Maak gebruik van gebouwpaspoorten

Leg vast uit welke materialen een gebouw bestaat en hoe ze zijn bevestigd, zodat je later precies weet welke materialen demonteerbaar zijn en/of hergebruikt kunnen worden. Zo’n ‘gebouwenpaspoort’ voorkomt future waste, maakt de restwaarde inzichtelijk en vereenvoudigt zowel onderhoud als toekomstige projecten.

Gebruik ruimte als leer- en leefinstrument

Tijdelijke parken of proefopstellingen geven gebruikers alvast een voorproefje van hun toekomstige leef- of werkomgeving. Dit helpt hen om de nieuwe situatie sneller te accepteren en biedt ontwikkelaars de kans om vroegtijdig feedback te verzamelen. Door eventuele aanpassingen al vroeg in het proces door te voeren, voorkom je hoge kosten achteraf.

Colofon

Projectenboek Fryslân bouwt Circulair 2025

Het projectenboek Fryslân bouwt Circulair 2025 is samengesteld op basis van informatie en beeldmateriaal van 20 projecten. De gegevens zijn verzameld in samenwerking met de volgende gemeenten:

• De Fryske Marren

• Harlingen

• Heerenveen

• Leeuwarden

• Smallingerland

• Súdwest-Fryslân

Redactie

Eeltsje Bootsma, Erwin Alders, Johan Lakke en Nienke Turkstra

Eindredactie

Maartje Visser (Bureau Binnendijks)

Vormgeving

SLEAN

Fotografie/illustraties

19 het atelier, Apenkoppen Media, Bouwgroep Dijkstra Draisma, Binne Louw Katsma, De Kompanjon, DE UNIE ARCHITECTEN, IMAZZO, KIN Makelaars, Marjoleininhetklein, RK Vrijburgh, Structural, Videobrouwers, VMEZ architecten, Wijbenga I Tromp architecten en adviseurs, WMR

De redactie heeft bij de samenstelling van dit projectenboek zorgvuldig geprobeerd alle rechten voor foto’s en illustraties correct te regelen. Mocht er toch iets ontbreken of onjuist vermeld zijn, neem dan contact met ons op voor een correctie.

Vereniging circulair Friesland

Turfmarkt 11 8911 KS Leeuwarden info@circulairfriesland.frl www.circulairfriesland.frl

Projectenboek 2025