Issuu

S T U PA N D E F O S S A R O G K VA S S N AT U R H A R L E I A C R U I S E B ÅTA R I N N F R Å H AV E T, R E I S A N D E O V E R FJ E L L E T O G P L A S S E R T FJ O R D E N PÅ U N E S C O S V E R D S A R V L I S T E . B L I M E D I N N T I L D E N M Ø R K D J U P E FJ O R D E N , D E I H Ø G R E I S T E FJ E L L A , O G M Ø T M E N N E S K A

GEIRANGER

G E I R A N G E R FJ O R D E N H A R I F L E I R E HUNDREÅR LOKKA MENNESKA INN TIL SEG.

GEIR ANGER

I D E N L E VA N D E B Y G D A .

INGEBORG REFSNES

978-82-7959-292-1

9 788279 592921

GEIRANGER

Matvika

Dei sju systre Skageflå Brudesløret Friaren

Mot Eidsdal

Ørnesvingen Storsæterfossen Vesterås

Homlong

Maråk Kyrkja Fjordsenter

Flydalsjuvet Dalsnibba Dalen gård

Mot Grotli

Djupvatnet

INNHALD 11

FORORD

VEGEN INN

H Ø G T S V E VA N D E INGENIØRKUNST

OM MYTEN, SANNINGA OG ROA I E I N N O R S K FJ O R D

KYRKJA

EI BRUD I «KNUTEN»

Å F LY T E U T FJ O R D E N

M E D VA N D R E S TAV T I L STORSÆTERFOSSEN

JAKT OG SAMHALD PÅ T V E R S AV A L D E R

MORGONDAGENS GEIRANGER

Og så å komme fram til starten på nedstiginga, dei krasse Ørnesvingane som sidan 1954 har gjort det mogleg å sno seg skarpt ned mot Geiranger i bil. Før var det båt som gjaldt om du skulle heilt inn til Maråk, sentrum av Geiranger, men no trillar bilane ned fjellsida. Fleire stoppar ei tid, nærmast vippar over fjorden i Ørnesvingane, og ofte, om våren, ei klynge motorsyklistar i klamme skinndressar kvilande der på muren. I sommaren er alt sloppe laust i fjellsidene. Snøen har smelta, fossane dundrar i det fjerne som for å ta imot cruisebåtane som seglar inn i regulert og koordinert rekkefølge. Folk kjenner lukta av sommar. Det er utanlandske skilt på fleire av bilane som køyrer forbi, på bussane. Pulsen av storby, tenker fleire her midt mellom fjell og fjord, før dei slepp seg ned resten av svingane som tek dei ned til flata og inn til Geiranger sentrum.

Geirangerfjorden og Dei sju systrene sett frå Ørnesvingane

Maråk sett frå Flydalsjuvet

ein kan gjere, vegane skal stå som dei er, som eksempel på gamle bygningsteknikkar og tidlegare tiders ingeniørskunst. Når sommardagen ligg open, og vegen kurvar og buktar seg fram, gir turen ein behageleg rytme, ein dans som krev lite av førarane. Frå ein tek laus frå Grotli i aust, rullar forbi Breiddalsvatnet til Langvatnet, køyrer vidare forbi Djupvatnet og ser Geiranger der under, tek det ein halvtime. Skilnaden på kor mange overfartar som skjer her i dei ulike årstidene er stor. Om sommaren kan ein telje over to tusen køyretøy i snitt dagleg. Når hausten kjem krypande i fjellet, minkar trafikken. Få heng ut vindauga for å fange haustfargane og tåka.

Dalsnibba Finst det andre plassar i Europa der du kan køyre på hjul opp til 1500 meters høgde og nyte utsikta frå bilvindauget? Vegen opp til Dalsnibba er eit av dei mest ambisiøse vegprosjekta i Noreg. Å bygge ein veg så svevande i fjellet har vore like spektakulært som utfordrande. Derfor betalar ein også litt for å kunne køyre opp hit til utsikta som ville ha kravd timar med sveitte til beins. Vegen stod ferdig i 1939, like før krigen kom til Noreg. Derfor var det først i 1948 at folk fekk ta seg opp hit og sjå utsikta som har lokka på reisande frå heile verda. No er «Nibbevegen» open berre delar av året. I høgsesongen stengjer vegen om ettermiddagane.

Dalsnibba

Randolf og Mary SkageflĂĽ

S TO LT A RV TA K A R I ein av dei siste svingane ned mot flata som tek deg til sentrum, ligg Solvang. Garden har fått namnet sitt etter alle timane med sol på tunet. Medan det skin og gnistrar i dalen attmed Ørnesvingane, er sola borte i lange haust- og vintermånadar i Maråk. Randolf Skageflå er på tur til barndomsheimen. Han flytta frå Geiranger til byen Ålesund då han var 16 år. Då måtte han ut av bygda for å finne skule og sidan arbeid. Saman med kona Mary er han tilbake i så mange helger og feriar han kan. Skageflå er eit stolt namn her i fjorden, knytt til garden som svevar på ei fjellhylle lenger inne i fjorden der bestefar til Randolf var den siste som dreiv. – Jau, det var vel ikkje så verst å sjå verda der oppe frå, seier Randolf. Han er ein av dei siste attlevande som kan fortelje om tida på garden der oppe. Han vaks ikkje opp der, men minnest likevel alle somrane på Skageflå. Slåtten. Då dei slo graset med nevekraft og alle hjelpte til å få tørka det som måtte sikrast som fôr til dyra. – Vi arbeidde hardt og levde godt, seier Randolf enkelt. Kvart år er han oppom Skageflå og slår. Saman med andre etterkommarar arbeider familien hans på dugnad for å halde graset nede. Men det er Solvang som er heime for Randolf. Far hans kjøpte sin eigen gard, men tok seg arbeid utanfor heimen. Dei tre barna og kona måtte arbeide for å halde alt i stand. Randolf hugsar korleis

K Y R K JA Ei kyrkje å bli døypt i, ei kyrkje å konfirmere seg i, ei kyrkje å bli gift i. Ikkje alle fekk gå alle stega i Geiranger. Det var tøffe levekår, og kyrkjebøkene fortel nådelause fakta om alle dei som tidleg blei borne til grava. Ei historie er særleg gripande, den om ektemannen som gravlegg kone, svigerforeldre og fire barn etter eit stort ras. Når tonn etter tonn med snø fall over menneske og gard var det lite ein kunne gjere eller seie. Kyrkjebøkene fortel vidare at same mann, i si levetid, mista 13 barn, to koner og tre svigerforeldre. Korleis var sorga den gong då døden ramma så ofte? Trefte ho annleis? Sjukdommen fann gardane, sjølv kor vekkgøymde dei var. Naturen sette grenser for ferdsel både etter mat og medisin. Det var ikkje berre på land at snørasa var farlege. Også langs bergveggen fall snøen i fjorden og velta folk og mann, så ektefolk blei att aleine. Fjord og fjell er like vakre som dei kan vere farlege. I alt dette skein kyrkja og ga håp om noko meir. Når det blei spådd om eit evig liv innanfor dei åtte kantane, kan ein tru det var nokon som lytta. Kyrkja i Geiranger har klart seg frå ho blei sett opp i 1842. Snøen har rasa og hauststormane rive, medan kyrkja har stått fast. Kva tenkte arkitekt Hans Klipe da han teikna kyrkja? Klarte han ta innover seg alle menneska som skulle inn dørene her for å gravlegge barnet sitt, kona si, bror sin? Kyrkja er enno viktig og levande. To søndagar i månaden held presten gudsteneste her, til påminning om høgare makter, men òg om menneska sitt behov for dei samlande

rituala. Om du skulle vere i Geiranger ein av desse formiddagane når presten er i bygda, er kyrkjedørene opne for alle som vil benke seg. Elles blir kyrkja mykje brukt av svermande par, både frå bygda og utanfrå. Mange vel å gifte seg her i dei vakre rammene som Geiranger gir.

Geiranger kyrkje

EI BRUD I «KNUTEN» Ein gammal veteranbil skin av nye løfte opp gjennom svingane frå Geiranger sentrum. Linda Johansen er 25 år gammal og har gifta seg i Geiranger kyrkje. Ho er frå tettstaden Stranda, men morsslekta har røtene sine i Geiranger. Ho minnest dagar då ho og morfar rusla langs Maråkelva i Flydalen, få kilometer aust for sentrum, på oppstigninga mot høgfjellet. Morfar fortalde om oldefar hennar som hadde måla taket på kyrkja. Høgt over bygda hang han og gjorde eit arbeid berre dei modigaste kunne våge i ei tid då sikring og tryggleik mest handla om å trø varsamt. Linda har høyrt historiene frå då Geiranger fekk vegane sine. Morfar fortalde om sveitte og handkraft, om stein som blei rulla og flytta, om samhaldet som bana veg for hest, for kjerre, og sidan for bil. No sit ho i ein veteranbil i sin vakraste pryd og flyg over dei same vegane. Sløret fell over skuldrene som fossane bak ho. Kvar sommar har ho kasta stein i elvane og bekkane, klyve i rås og stein og kjent seg som ein del av det heile. Då ho skulle gifte seg, måtte det bli i Geiranger. No rullar ho inn Knuten, vegkonstruksjonen som fekk Europa til å snu seg og sjå mot nord i 1900. Ein sløyfeformasjon som fekk gullmedalje på Paris-utstillinga. Linda kjenner det bruse her bilen svingar seg elegant i Knuten.

Knuten har ei kurve på 270°og blei konstruert for å redusere stigninga

Når ein vel har komme utanfor utløpet av Geirangerfjorden, kan ein snu og sjå seg tilbake. Då ligg fjordopninga stor og brei, fjella verkar dorske, og lite minner om det ein har lagt bak seg av friarar og systrer i fossefall. Lengre framme vil ein skimte Hellesylt, også eit kjært startpunkt for å komme til Geiranger. I høgsesongen fossar ferja åtte gonger frå kai, nær fullasta med passasjerar kvar tur. På nokre av båtturane kan ein på tilbakevegen mot Geiranger sentrum velje å bli sett att langsmed fjærestein i fjorden, attmed Skagehola. Herifrå kan ein då klyve opp fjellet til Skageflå gard og gå stien tilbake til Homlong og vidare tilbake til Geiranger sentrum. Ein dag båten sakkar inn mot Skagehola står Richard og Gerry klar til å gå av båten. Tyskarane har lese om turen opp til Skageflå gard og vil gå fem–seks timar langs stupkantar tilbake til campingplassen kor dei har bilen sin. Dei tek sjansen på å finne vegen sjølve på stien som er godt synleg og merka. Då båten sig vidare ut fjorden er dei letta over at det ikkje er kø for å klatre i stien opp til utsikta. Far og son nyt stilla attmed fjordkanten og tek inn synet. Bjørketre som rammar inn Dei sju systrene på andre sida. Ein kajakk som glid stille forbi, ei som padlar aleine med djupe fjorden under seg. To hundre meter med vatn under den modige kvinna. Gerry og Richard Henshaw reiser saman i ein bil som rommar kroppane deira utstrekt om natta. Ikkje meir. 72 og 29 år gamle, tre veker på fire hjul. Dei lengta seg ut til armslag, rom.

Knivsflåfossen, også kalla «Dei sju systrene»

Steg for steg, stein for stein har nepalarane laga trapp så turistar, men også lokale fjellvandrarar, lettare finn fossen lenger inne. Det kvitrar i fugl og susar i humle. Bak ligg cruiseskipa, hotella, badegjestane, kajakkane, småbåtane, syklistane, turistane som handlar troll. Alt ligg bak denne vesle familien, svingane opp mot Dalsnibba, kyrkjespiret, gravstøttene med alle namna. Det ligg bak dei medan dei sig sakte inn mot fossen. Ein liten time tek det å komme fram hit kor det buldrar. Når ein første gong ser fossen frå sida, gjer han ikkje særleg utav seg. Det er dette å gå trappa ned. Steinen er glatt av alt vatnet som sprutar. Kjettingen heng i lause lufta langsmed stien og hindrar ein i å falle meir enn hundre meter ned i eit djupt juv. Alin og René nøler ikkje med å ta vesle Lilly i bæresele på ryggen. Her er det ingen bein som skjelv medan fossen sprutar og dundrar. Vesle familien der i eit smil mot kamera, medan jenta dinglar på pappas rygg, medan dropane sprutar ho i andletet. – Dette er vakrare enn vi drøymde om, seier Alin, medan lufta dirrar av sommar.

Stien til Storsæterfossen

Under Storsæterfossen

JA K T O G SA M H A L D PÅ T V E R S AV A L D E R Det er søndag i november og stille i Geiranger. Sindre Maraak skal jakte hjort. Han hastar forbi brua kor tusentals turistar har sett kamera på stativ om somrane, rett bortom familieheimen. Fossen buldrar, og besøkande vil fryse vassdropane så det sprutar skarpt på skjermane når dei kjem heim. No heng hausten rustbrun rundt kantane av fossen. Få tek bilete. Sindre sin far sit klar i bilen. Far og son skal jakte saman med fire andre. – Vi får tru det kan bli noko fangst, seier 22-åringen som har vakse opp med barndomsheimen tett innpå ein foss som millionar vil ta bilete av og ha med heim. No er brua tom, ingen sperrar vegen for den unge jegeren. I tankane er Sindre allereie langt oppi dalssida over Ørjasetra. Dei er eit lag på seks. Tre jagar hjorten, om han er der, sender dyret mot jegerane som ligg klare, ventande med pussa sikte. Geiranger vil alltid vere heime, sjølv om Sindre har flytta ut for å gå på skule. – Det var få folk å vekse opp med her inne. Vi som bur her har alltid funne saman, i alle aldrar, det gjer vi framleis, seier Sindre. Her kan han få råd om kva det skulle vere. På tvers av generasjonane er det alltid nokon som veit, som kan hjelpe. Han spring opp mot faren som sit klar med kikkert og ammunisjon i bilen. Laget ventar. Hjorten ventar.

Ein trappesti følger fossen frå Hotel Union og ned til Geiranger sentrum

Fjella speglar seg i Eidsvatnet

Alle bilete er av Ingeborg Refsnes, bortsett frå s. 29: Steve Michael Røyset s. 56: Aida Urkedal Designmal: Noko Lab Grafisk formgjeving: Jouni Kuuva Skrift: Lyon Text og Texta Narrow Papir: Galerie Art Silk 130g Trykk: United Press © SKALD AS 2019 Tlf. 57 65 41 55 e-post: forlag@skald.no www.skald.no ISBN: 978-82-7959-292-1 ISBN: 978-82-7959-295-2 (engelsk utgåve)

GEIRANGER

G E I R A N G E R FJ O R D E N H A R I F L E I R E HUNDREÅR LOKKA MENNESKA INN TIL SEG.

GEIR ANGER

I D E N L E VA N D E B Y G D A .

INGEBORG REFSNES

978-82-7959-292-1

9 788279 592921

Geiranger (norsk)