Issuu

ØRSTA

M ø r e

S o g n

o g

R o m s d a l

F j o r d a n e

GAUL AR FJ AL E R

GULEN

AUSTRHEI M RADØY L I NDÅS ØYG ARDEN MEL AND OSTE RØY FJ E L L BERGE N SUND

H o r d a l a n d

SAUDA

T e l e m a r k

NISSEDAL

R o g a l a n d HÅ

V e s t A g d e r

FARSUND

I N N H A L D

Føreord

Stein å vera stolt av

Bakkemuren

Steingarden

Vernemuren

Steinløa

119

Jordkjellaren

149

Gardfloren

181

Torvhuset

197

Andre anlegg i stein

219

Korleis byggja tørrmur

283

Boka er utgitt med støtte frå Norsk kulturfond Hordaland fylkeskommune Fylkesmannen i Hordaland Fylkesmannen i Sogn og Fjordane Grafisk design: Silje Nes Font: PS Fournier Pro Papir: 130 g Garda Matt Trykk: GP S Group © S KAL D 2017 e-post: forlag@skald.no www.skald.no ISBN 978-82-7959-258-7

HUSDAL, LINDÅS. Somme

stader kan ferdig kløyvd stein hentast rett ut or berget.

I→ FAUSKE, GAULAR.

FØR EOR D

På veg landet rundt på leit etter løer og låvar til boka Norges låver, såg vi mange fine steinhus. Men ingen stad kunne rikdommen på steinarkitektur måla seg med den vi fann i bygdene nord for Bergen. Då landbruksavdelinga til Fylkesmannen i Hordaland bad oss sjå nærare på løene i dette fylket, føreslo vi heller å dokumentera hus og anlegg som er bygde i stein. Det var opptakten til denne boka, som også har fått både moralsk og økonomisk støtte frå kulturavdelinga ved Hordaland fylkeskommune og eit tilskot frå Fylkesmannen i Sogn og Fjordane. På Hjartås i Meland har Magni Skrede bygd ein moderne bustad inne i ei gammal steinløe. Ho kallar steinhusa for Nordhordland sine

KLAUSAGARDEN, BERGFJORD, LINDÅS. Om arbeidet var hardt, og taka tunge, må han som bygde ha kjent på ei glede over å sjå muren veksa.

pyramidar. Ho meiner den unike steinarkitekturen er altfor lite påakta. Hennar engasjement inspirerte oss til å leita opp og løfta fram mange ulike bygningar i stein i området frå Bergen til Sognefjorden. Med Haakon Aase som døropnar og guide fann vi mange skattar og vart innvigde i kunsten å reisa ein tørrmur, den grunnleggjande kunnskapen om korleis byggja med stein. Steinbygde hus og anlegg er kulturminne og historieforteljarar i kulturlandskapet, dei er identitetsmarkørar i sin region, og dei er i dag ein til dels unytta ressurs. Med auka merksemd og ny bruk kan kanskje desse bygningane bli attraksjonar som løftar fram og skaper ny aktivitet i det historiske kyst- og lyngheilandskapet.

Eva Røyrane og Oddleiv Apneseth

RUTLEDAL, GULEN. Kva skal eg velja, spør fuglen: hus i mur eller fuglebur?

I→ HOLME, MELAND.

HÅRR, HÅ. Den

som har auga for stein og rette handlaget, får endåtil rullesteinen til å liggja i ro i naustveggen.

VELLENE, FJALER. Slett ikkje A4, men ei svært elegant låvebru. Isak Langeland med hunden Peikko.

VED LITLEBERGEN, MELAND.

MJÅTVEIT, MELAND.

I→ SUND; SOTRA.

ØVRE VELAND, LINDÅS. All

æra til sauen som er bonden sin beste dreng i brattbakkar som dette.

I→ ØVRE VELAND, LINDÅS. Bakkemur på bakkemur. Steinen ligg lydig til den dagen fundamentet sviktar.

ST EI NGA R DE N

Langs bøane, gjennom utmarka, over myrane og oppover fjellsidene buktar steingardane seg. Som ein lang, grå strek gjennom landskapet, oftast mjuk og bølgjande, men stundom med kvasse kantar i overgangane der gjerdet må klyva bratt opp og bratt ned. For steingarden skal fram, det må ha vore mottoet for dei som bygde denne markante grensegangen som skulle visa all verda kven som åtte kvar. Dessutan skulle steingarden syta for at dyra til den eine bonden ikkje rota seg over på beitet til naboen. Steingarden var ein svært synleg markør i landbrukslandskapet den gongen dette var i full drift. Ingen lurte på kor steingarden låg den gongen det var stor aktivitet på innmarka i våronna,

KÅLÅS, LINDÅS.

V ER N EM U R E N

Både på Vestlandet og på dei skogfattige øyane vestom Nordsjøen blei mange gardshus frå gammalt liggjande samanbygde i rekkje, som eit langhus med stove, skytje, eldhus, løe og fjøs vegg i vegg. Eldhuset hadde gjerne store heller på golvet og fungerte som kjøken. Slike langhus bygde med veksling mellom grindbygg og lafta tømmerstover, har funnest sidan mellomalderen og hadde ofte ein eller fleire vernemurar i stein. På Boga i Radøy er eit slikt samanbygd hus rekonstruert og teke vare på som museum. Både her hos oss og på Vesterhavsøyane er det også på seinare hustypar brukt vernemurar i stein utanpå dei ytre veggene i våningshusa. Gavlen på stova og/eller skuten, det lågare til-

BREKKE, GULEN. Han stend, seddu, sjølv om løa har gått tapt.

I→ BOTNEN, GULEN. Stein-

gavlen gir vern mot vêret og sparer eigaren for vedlikehald av endeveggen.

113

↑ YTRE OPPEDAL, GULEN.

YTRE OPPEDAL, GULEN.

↑ HJORTLAND, BERGEN.

ASHEIM, GULEN.

↑ STALL, LINDÅS.

HÅLAND, LINDÅS.

117

ST EI N LØA

I Nordhordland er dei steinbygde driftsbygningane så mange at dei set eit visst preg på kulturlandskapet. Dei fleste steinløene har oftast ei blanding av mur- og trekonstruksjonar. Eit unntak er to løer i Hodnesdal i Lindås som begge har alle berande veggene i mur. Ofte er tre av veggene i mur og den fjerde i tre. Mange av dei som bygde ny driftsbygning på 1800-talet, fekk mura eit steinfjøs med gjødselkjellar under løa. Endeveggen var ofte av stein heilt opp. Grindsverksløa bak denne gavlen fekk langvegger i stein eller trekledning. Steinløene varierer i storleik, men på dei største kan steingavlen reisa seg ti–tolv meter over bakken.

LØTVEIT, LINDÅS. Inni

lauvskogen på den gamle lensmannsgarden ligg denne steinløa med romsleg fjøs i underetasjen.

119

RESTAURERTE GAMLELØA Å riva steinløa på Ikeland og erstatta henne med ein meir moderne driftsbygning var utenkjeleg for Sigve Andreas Hopland og Kjersti Linn Bakke Hopland. Dei må spa ut møka etter 50 vinterfôra sauer med handemakt. – Det er litt tungvint, men den trimmen treng vi, seier bonden som kjøpte garden på Ikeland i Lindås med 10 sauer då han var 21 år. Då hadde han vore dreng her sidan han var 13. Dette er ein av dei store, gamle driftsbygningane i stein. Murane frå 1879 er metertjukke på tre av fire vegger. Inntil fjøsveggen i underetasjen ligg møkaskuten, som også er mura i stein. Frå fjøset fører ei innvendig steintrapp opp til løa, som er grindbygd. Eit kjerrehus er mura som ein skut på nordveggen. Her ligg framleis dei gamle villhellene på skråtaket. Resten av løa fekk nytt tak, ny takark og ny låvebru sommaren 2015. Bygningen fekk ny kledning på langveggen mot fjellet og øvst i gavlane. Det blei laga nye dører og vindauge. Bak løa står ein rund, steinmura silo frå 1951. Etter at Kjersti Linn kom til gards er det bygd røykje- og tørkehus for produksjon av gardsmat der dei blant anna nyttar kjøt frå eigne sauer og produserer pølser etter oppskriftene til Magnhild Dyrdal, som Kjersti Linn har fått overta etter den populære produsenten i Masfjorden.

IKELAND, LINDÅS.

143

JOR DK J EL L A R E N

Poteta kom til Nordhordland sist på 1700-talet og blei til velsigning for folket i regionen. Ho gav gode avlingar på dei små bruka, avkastinga var betre i potetåkeren enn i kornåkeren. I 1875 var avlingane i Lindås så store at eit overskot kunne seljast i byen. Med poteta kom jordkjellaren til kystbygdene. Den steinmura kjellaren som var dekt med torv, var perfekt lagringsplass. Her var det kjøleg om sommaren og frostfritt om vinteren. Snart var det minst ein jordkjellar på kvart tun. I tillegg til å vera lagringsplass for poteter og andre rotgrønsaker fungerte kjellaren som kjøleskåp for andre matvarer som treivst i rått klima. Somme plasserte kjellaren nær åkeren, dei fleste prioriterte å ha kort veg

ØVRE BØRNES, SUND. Under krigen søkte folka på garden dekning i denne jordkjellaren medan båtar blei bomba på fjorden like ved. Henriette og Margrete Børnes Myklebust og Oline Grøtan Sælensminde synest kjellaren er ein spanande gøymestad.

149

169

TOFTING, LINDÅS. Opphavleg

var det kyrne som hadde mest glede av sommarfjøs som dette. No kan sauene søkja dekning her når dei kjenner trong for tak over hovudet.

↑ RANDAL, GULEN.

LYGRA, LINDÅS.

189

SAURÅS, BERGEN. Torvhus

som lagra torv frå Åsamyrane.

201

SÅTEMYRA, PLETTEN Det er ikkje lett å få auga på den ein gong så store torvmyra på Pletten i Radøy. Ho er tilvaksen med høg, tett granskog. Men i utkanten av denne myra, som ein gong skaffa brensel til sju–åtte familiar, står torvhusa, nesten endå tettare enn skogen. Sju små mosegrodde steinhus vegg i vegg, med trekledning i gavlen, teglpanner, bølgjeblekk eller torv på taket. Bøndene på Pletten har restaurert husa på dugnad. Dei skaffa materialar frå eigen skog, fekk skore tømmeret, leita fram gamle takpanner og reparerte murane. Tilskotet dei fekk frå det offentlege, gjekk som betaling til det lokale idrettslaget som gjorde snikkarjobben.

PLETTEN, RADØY.

I→ IKELAND, LINDÅS. Sju naboar

hadde torvhus i Breimyra.

205

MYKSVOLL, LINDÅS. Kverna, som

ligg ved vegen opp til Bergås, er restaurert på dugnad av naboar frå bygda. Arbeidet føregjekk i fleire år, både bygningen og sjølve kverna blei fornya, blant anna er det store vasshjulet ein kopi av det gamle. Dette hjulet er tre meter i diameter og kopla til eit litt mindre tannhjul som overfører kraft til kvernsteinane. Berre murane og tømmerveggene er originale, alt anna er bygd opp på nytt. Men materialbruken i tak og vegger er som opprinneleg. Panner, skifer og takheller er brukte om att. Eigaren fekk tilskot frå kommunen til materialkjøp. Demninga like oppom er intakt, og vassrenna derifrå er sett i stand slik at kverna no kan brukast. Kverna vert sett i gang når nokon ber om å få sjå korleis ho fungerer.

229

HJELME, ØYGARDEN. To

meter høg er steingarden som vernar om dei døde på gravplassen ved Hjelme gamle kyrkje. Blant dei som budde i soknet, måtte seks mann stilla på dagleg pliktarbeid etter tur under arbeidet med steingjerdet som var ferdig i 1875. Dei som sluntra unna, måtte betala bot til kyrkjekassen. Det er to opningar i muren, ein mot sjøen og ein mot vegen, med kvitmåla treportar.

253

NØYSEMD VED LEVERSUNDET NESE, GULEN. I

ei fjellskòr, mellom høge knausar ved Leversundet, der Austgulfjorden møter Gulafjorden, har ein nøysam husmann sett uvanlege spor etter seg. Han har utnytta naturressursane maksimalt og skapt eit kulturlandskap vi så vidt skimtar frå bilvegen, om vi løftar blikket før vi er forbi. Jordstykket ligg for seg sjølv i utmarka, inngjerda av ein solid steingard. Einaste vegen fram til den nordvende skòra går gjennom ei oppmura fegate langs ei fjellhylle frå gardstunet eit par hundre meter lenger vest. Store steinar er lagde opp på utsida av stien, det vil seia på kanten av stupet, for å hindra at dyr fall i fjorden. Steinane er sprengde ut or hammaren bak ved hjelp av jarnkilar og vatn. Der den smale gata har passert stupet, er det mura ei steintrapp ned til ei første, lita grasgrodd skòr. Derifrå går stien vidare til den store, inngjerda skòra. På denne vegen har både folk og fe teke seg fram til og frå beite og slåttemark. På hålken om vinteren har dei bore heim høy frå ei utløe lenger unna. No ligg anlegget som eit monument over vestlandsk vilje og evne til å overleva ved hjelp av små ressursar. Denne plassen tilhøyrde garden Nese, og kan ha vore husmannsplass sidan 1500-talet. Dei siste som budde her, hadde to kyr, nokre sauer og geiter. I tillegg til å slå teigar i utmarka, skaffa dei fôr til dyra ved å skjera lyng. Stundom brukte dei også lauv og tang. På det inngjerda jordstykket som er synleg frå vegen, blei det blant anna dyrka poteter. Den vesle garden var i drift til 1952. Opphavleg låg det fire små hus under den bratte hammaren. Våningshuset er modernisert, murane står att etter sauehuset som er mura på skrånande svaberg i bratta.

267

NAUST O G K A I A R BREIVIK, ØYGARDEN.

Sjøbu med gråstein over, under og bakom.

273

HJELME, Ã˜YGARDEN.

275

KOR L EIS BYG GJA TØR R M U R

Skaff nødvendig utstyr: Briller, hørselsvern, vernesko, spett, slegge, eit holsett samt eit piggsett til kløyving. Sjå gjerne i sakene etter bestefar, seier Haakon Aase, der finst kanskje noko av det du har bruk for.

283

Av stein