39ste jaargang - nummer 3 - 2018 43ste jaargang - nummer 2 2022
Biogas als brandstof voor de keramische industrie Domstenen MaterialDistrict Utrecht 2022 Recycling van SiC
COLOFON KGK Onafhankelijk vakblad voor keramiek, glas en minerale materialen. De redactie staat open voor bijdragen van vakgenoten. U kunt hiervoor contact opnemen met de redactie. Redactieraad
INHOUD 8
Ceramitec 2022
18
Biogas als brandstof voor de keramische industrie Niels Bijleveld (Msc), KNB adviseur Klimaat, Energie en Milieu
W. van den Berg A.J.A. Winnubst P.B.M. Schoonebeek E. Brinkman G.J.H. van Nifterik Hoofdredactie G.J.H. van Nifterik gvn@kgkmagazine.nl
15
Expositie Gertjan van der Stelt Piet Augustijn
16
Gave glazen Romeinse schaal opgegraven in Nijmegen Redactie KGK
19
Domsteen Redactie KGK
20
MaterialDistrict Utrecht 2022 Redactie KGK
Redactie SJP Uitgevers Postbus 861 4200 AW Gorinchem tel: + 31 (0)183 66 08 08 info@kgkmagazine.nl Uitgeverij/advertenties SJP Uitgevers Postbus 861 4200 AW Gorinchem tel: + 31 (0)183 66 08 08 sjp@sjp-uitgevers.nl Abonnementen Abonnementsprijs Nederland (2022): € 69,35 (excl. BTW, incl. verzendkosten binnen Nederland) Abonnementsprijs buitenland (2022): € 72,45 (excl. BTW en verzendkosten) Voor leden van KNB en NKV is het abonnementsgeld inbegrepen in de contributie. Abonnementen gelden voor onbepaalde tijd, tenzij schriftelijk/per e-mail wordt opgezegd voor 1 november Website: www.kgkmagazine.nl
RECOSIC: recycling van SiC Fraunhofer IKTS
Druk: Printhuys, Gorinchem Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van herdruk of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
23
BERICHTEN
Expositie Korea: poort tot een rijk verleden water tast gedurende de tentoonstelling de klei aan. waardoor het werk langzaam vergaat. De tentoonstelling voert thematisch langs de lange geschiedenis van de Koreaanse cultuur, waarin keramiek altijd een belangrijke rol heeft gespeeld. Van tijdloze onggi steengoed voorraadpotten, tot luxeobjecten en statussymbolen. Ook wordt uitgebreid aandacht besteed aan de rol van ceremonies en rituelen. Wierookbranders, vazen, dansgewaden en andere rituele voorwerpen tonen een beeld van de vele ceremonies die door de eeuwen een belangrijk onderdeel zijn geweest van de Koreaanse samenleving.
Publicatie Bij de tentoonstelling verschijnt een rijk geïllustreerde publicatie. Hee-Jeong Kim, conservator bij het NMK, draagt bij met een inleiding die een overzicht geeft van de Koreaanse geschiedenis en de rol die keramiek daarin heeft gespeeld. Conservator en inhoudelijke spil van de tentoonstelling Eline van den Berg licht aan de hand van de thema’s een selectie objecten toe die dieper ingaan op de verschillende aspecten van de Koreaanse cultuur. De publicatie verschijnt in het Nederlands en Engels en is verkrijgbaar in de museumwinkel. ‘Korea: poort tot een rijk verleden’ is nog te zien tot 21 augustus 2022 in het Keramiekmuseum Princessehof, Leeuwarden. www.princessehof.nl
Introzaal met werk van Yee Sookyung, Translated Vase Serie, 2019. Collectie Keramiekmuseum Princessehof (Foto door Ruben van Vliet)
Sinds oktober 2021 presenteert Keramiekmuseum Princessehof een uitgebreide expositie over Korea. In de tentoonstelling worden het rijke verleden en de eeuwenoude cultuur van het land ontrafeld aan de hand van thema’s als eetcultuur, schoonheidsidealen en rituelen. Speciaal voor de tentoonstelling zijn topstukken uit het National Museum of Korea in Seoul naar Leeuwarden gebracht; voorwerpen die voor het eerst in Nederland te zien zijn. Van kostbaar jadegroen celadon, puur wit porselein en eeuwenoud aardewerk tot muziekinstrumenten, filmbeelden en kostuums. Ook toont het Princessehof werk van drie hedendaagse Zuid-Koreaanse kunstenaars: Yee Sookyung (1963), Juree Kim (1980) en Kyung-Jin Cho (1987). In de Translated Vase van Yee Sookyung zijn scherven van kapot gegooide werken van hedendaagse keramiekmeesters aan elkaar gelijmd met goudlak volgens de Japanse kintsugi-methode. De installatie Swing Jam van Kyung-Jin Cho zorgt voor een meditatieve totaalervaring dankzij een bal die tussen aardewerken potten zweeft en ze zachtjes aantikt. Juree Kim laat een van klei gemaakte sculptuur van een traditioneel Koreaans gebouw omgeven door water. Het
Kimchipotten, gemaakt door Annejil Suk, lid van de klankbordgroep (Foto door Ruben van Vliet)
2 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
BERICHTEN
Nienke Homan nieuwe voorzitter KNB
450 jaar Koninklijke Tichelaar in Makkum
De leden van de vereniging Koninklijke Nederlandse Bouwkeramiek (KNB) hebben Nienke Homan benoemd tot hun nieuwe voorzitter. Nienke Homan, tot voor kort Gronings Gedeputeerde en verantwoordelijk voor energietransitie, startte per 1 maart 2022 in haar nieuwe functie. Zij volgt Han Noten op die tot eind 2021 het voorzitterschap van KNB vervulde. Zij is de eerste vrouwelijke voorzitter in de geschiedenis van de georganiseerde bouwkeramische industrie.
Op een kaart van Caspar de Robles uit 1572 staat de oudste vermelding van een steenfabriek in Makkum. Exact op het oude terrein van Koninklijke Tichelaar. Deze ‘bricceria’ markeert het begin van meer dan vier eeuwen aardewerk en keramiek van Koninklijke Tichelaar in Makkum.
Koninklijke Tichelaar viert daarom zijn 450-jarig jubileum in de zomer van 2022, samen met bewoners, verenigingen en bedrijven in Makkum. Ook wordt er samengewerkt met het Keramiekmuseum Princessehof in Leeuwarden.
De in Groningen geboren Nienke Homan (1979) was van 2015 tot eind 2021 voor GroenLinks Gedeputeerde in Groningen. Zij was de jongste vrouwelijke en de eerste vloggende Gedeputeerde van Nederland. Met energietransitie, klimaat, water en ICT in portefeuille was zij onder andere namens de provincies (IPO) betrokken bij het Klimaatakkoord Industrie. Mevrouw Homan geldt als duurzaamheidsexpert en is thans bestuurslid van onder meer de in Genève gevestigde Green Hydrogen Organisation en voorzitter van de Sustainable Hydrogen Club. Nienke Homan combineert bestuurlijke ervaring en inhoudelijke gedrevenheid aan affiniteit met het concreet oplossen van maatschappelijke vraagstukken op het gebied van energietransitie en broeikasgasreductie.
Eeuwenlang vonden producten uit Makkum, gemaakt van Friese klei uit de omgeving, hun weg over de hele wereld en tot op vandaag is dat nog het geval. Architecten en ontwerpers uit de hele wereld weten Koninklijke Tichelaar te vinden vanwege zijn kennis en ervaring. Op 12 april gaven Harm van der Ploeg (directeur Koninklijke Tichelaar) en Kris Kallens (Keramiekmuseum Princessehof) het startschot voor de viering van 450 jaar Koninklijke Tichelaar. De directeuren beklonken de samenwerking voor het jubileum met een symbolische duik in de kleibult bij Tichelaar. De gele Makkumer klei is de basis waar het voor het iconische Friese bedrijf is begonnen 450 jaar geleden. Van 4 juni 2022 tot en met 30 oktober 2022 presenteert Keramiekmuseum Princessehof een kleine overzichtstentoonstelling om het jubileum luister bij te zetten.
3 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
BERICHTEN
Bouwkeramische industrie wil sterke impuls geven aan energietransitie, maar infrastructuur ontbreekt Onlangs ontving Minister Jetten van Energie en Klimaat de Cluster Energie Strategie (CES) van ‘Cluster 6’. Dit rapport beschrijft hoe negen regionaal gevestigde, industriële sectoren (waaronder die voor bouwkeramiek) de uitstoot van CO2 verder willen verminderen en wat daarvoor nodig is. Fabrikanten van baksteen, keramische dakpannen en gebakken tegels staan voor de opgave tot verduurzaming, maar de vereiste randvoorwaarden daarvoor sluiten onvoldoende aan op de ambities en behoeften van deze bedrijven. Zo is een forse en tijdige uitbreiding van de benodigde infrastructuur essentieel om een betaalbare en haalbare energietransitie te realiseren. Dit vraagstuk speelt ook bij andere sectoren die niet behoren tot de vijf regionale industrieclusters. Deze sectoren, negen in getal en zeer divers, worden gezamenlijk Cluster 6 genoemd. Het onlangs gepresenteerde CES voor Cluster 6 biedt basis voor het gesprek met provincies en netbeheerders om de uitvoering gezamenlijk vorm te geven. Alleen zo kunnen bedrijven hun innovatiekracht ten volle benutten voor de energietransitie, kan de doelstelling van -55 procent CO2-uitstoot in 2030 worden behaald en blijven bedrijven competitief. ‘Voor het reduceren van de CO2-uitstoot bij het maken van bouwkeramiek zoals dakpannen, bakstenen en tegels, is het essentieel dat fabrikanten concreet weten welke groene infrastructuur zij wanneer kunnen verwachten. Deze eerste CES zet aan tot verdere concretisering, zodat onze fabrikanten zich kunnen voorbereiden’, aldus Nienke Homan, voorzitter van KNB in reactie op de CES voor Cluster 6.
Cluster 6 telt negen zeer diverse sectoren met bedrijven met een CO2-reductieopgave, verspreid door heel Nederland Met het huidige rapport zijn de inzichten van de deelnemende bedrijven in kaart gebracht. Het geeft een goed, eerste beeld van de behoeften en zwakke plekken die er zijn met betrekking tot energie infrastructuur. Met de inbreng van een groeiend aantal deelnemende bedrijven en samen met provincies en netbeheerders zal de dekkingsgraad van deze CES steeds verder worden verhoogd. Er wordt ingezet op het verder inventariseren en zichtbaar maken van de knelpunten en behoeften vanuit Cluster 6 en op het versterken van de Regionale Energie Strategie (RES). De Cluster Energie Strategie is opgesteld met inbreng van alle negen sectoren die deel uitmaken van Cluster 6. Water & Energy Solutions heeft de benodigde data verzameld bij circa 150 productielocaties en verwerkt. De sectoren worden vertegenwoordigd door de volgende brancheorganisaties: FNLI: Voedingsmiddelenindustrie FME en Metaal Nederland: Metaalindustrie KNB: Keramische industrie NLDigital: ICT-sector NOGEPA: Olie- gas exploratie bedrijven Bron: KNB
WE KUNNEN NIET ZONDER NATUUR Word nu lid op natuurmonumenten.nl en ontvang 4 x per jaar het magazine Puur Natuur
4 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
Wij leveren complete installaties voor ontstoffing, luchtreiniging en pneumatisch transport Technieken voor o.a.: - Ontstoffing van productieruimtes (MAC) - Reduceren van geuremissies (NER) - Reduceren van stofemissies (NER) Componenten die wij o.a. kunnen leveren: - Natfilters & Droogfilters - Cyclonen - Gaswassers - Topsteen- / Frogreinigers - Naverbranders
Natfilter met slibtransporteur
Projecten kunnen turn-key worden uitgevoerd Wij garanderen de emissie & grenswaarden Engineering, bouw en onderhoud in eigen beheer
Hoog vacuüm stofzuiginstallatie
Frogreiniger
Full service dienstverlener
Mesys Industrial Air Systems BV Molenstraat 27, 6914AC Herwen
www.mesys.nl
+31 (0) 316 248744
Info@mesys.nl
WINNING EN VERKOOP
Hendrik Bedrijven Brunssum B.V. T +31-45-527 04 56
HENDR 185x124 FC Mag_2018_v2.indd 1
...van zand en grind in diverse gradaties, klei en leisteen
www.mourik.com E pswelsen@mourik.com
12/3/18 2:33 PM
The international exhibition of technologies and supplies for surfaces
ORGANIZED BY
IN COLLABORATION WITH
WITH THE SUPPORT OF
Materiaalkeuze wordt ook voor de GWW steeds belangrijker. In de eerste plaats stellen opdrachtgevers steeds scherpere eisen aan duurzaamheid en milieuprestaties (zoals carbon footprint en cradle to cradle). En daarnaast leggen grote, opdrachtgevende partijen meer en meer verantwoordelijkheid bij de markt. Precies daar liggen kansen. Door te kiezen voor slimme, duurzame innovatieve materialen is het voor marktpartijen steeds beter mogelijk zich te onderscheiden. Innovatieve Materialen kan daarbij helpen. Innovatieve Materialen gaat over materiaalinnovatie in het algemeen, maar is speciaal gericht op de civieltechnische sector, bouw, architectuur en design. Innovatieve Materialen besteedt veel aandacht aan ontwikkelingen op het gebied van duurzame, innovatieve materialen en/of de toepassing daarvan in bijzondere constructies. Maar ook circulariteit, milieufootprint en hergebruik zijn regelmatig terugkerende onderwerpen. Innovatieve Materialen verschijnt zowel in het Nederlands als in de Engelse taal.
Interesse in een gratis en vrijblijvend kennismakingsexemplaar? Stuur een mailtje naar: info@innovatievematerialen.nl
BERICHTEN
Klimaat-Kamerleden bezoeken baksteenindustrie Hoe breng je duurzame en betaalbare energie naar de regionaal gevestigde industrie? En wat hebben deze bedrijven nodig om de transitie te versnellen? Dit en meer kwam aan de orde tijdens het werkbezoek aan de bouwkeramische industrie. KNB-voorzitter Homan bepleitte een Crisis- en Herstelwet-achtige aanpak. Om de praktijk van verduurzaming van niet geclusterde industrieën beter te leren kennen brachten Henri Bontenbal (CDA) en Silvio Erkens (VVD) een bezoek aan steenfabriek Rodruza in het Gelderse Gendt. Zij deden dat op uitnodiging van het 6e industriecluster en van de provincies Gelderland en Overijssel, samenwerkend in ‘Nederland Slim Benutten’. Doel van het werkbezoek op 1 april was uit de eerste hand kennis te nemen van de uitdagingen rond verduurzaming die specifiek de regionaal gevestigde industrie heeft. Waar grote industriële clusters goed aangesloten worden op plannen voor een waterstofbackbone en netverzwaringen is dat niet het geval voor bedrijven elders in het land: het zogenaamde 6e industriecluster. Toch worden ook zij geadresseerd door het Klimaatakkoord. Aan de hand van voorbeelden van Rodruza-directeur tevens gastheer Ivo Würzner werd duidelijk hoe de sector al bezig is met verduurzaming, maar ook wat nodig is om dit te versnellen. Een Gelders voorbeeld daarvan is Brick Valley dat feitelijk is gericht op een decentrale energieoplossing en waarin Rodruza deelneemt. KNB-voorzitter
Nienke Homan bepleitte bij de gelegenheid een regionale aftakking van de waterstofbackbone maar ook differentiatie in het subsidieinstrumentarium en dan met name aan de Crises- en Herstelwet. Beide Kamerleden gaven blijk actief mee te willen denken en werken aan concrete oplossingen. Bron: KNB
Kamerleden Bontenbal (links) en Erkens tijdens hun bezoek aan Rodruza
Eigen mensen en materieel; dat is de kracht van Wetering. Van het vooronderzoek bij kleiwinning tot ondersteuning bij het ontwikkelen van een nieuwe kleireceptuur.
Foto: Kleiwinlocatie Schwerfen, Duitsland Door het bezit van|eigen kleiwinlocaties in zowel Nederland als Duitsland 7 | KGK Jaargang 43 2022 Nummer 2 beschikt Wetering over een ruime voorraad en brede service.
CERAMITEC 2022
21 - 24 juli 2022, München
ceramitec, de ontmoetingsplek voor de internationale keramische industrie Met ruim 600 exposanten uit 38 landen, is ceramitec 2022 het evenement waar de gehele keramische industrie, van fabrikanten tot wetenschappers, samenkomt. Gedurende vier dagen presenteren de exposanten hun producten, van machines, systemen, processen tot aan grondstoffen, aan bezoekers van over de gehele wereld. Daarnaast zijn ook alle takken van de industrie, van klassieke keramiek tot aan poedermetallurgie, vertegenwoordigd. De dreiging van klimaatverandering stimuleert innovatie meer dan ooit tevoren. Daarom zullen exposanten en bezoekers van
ceramitec 2022 innovatieve oplossingen vinden op de beurs. Oplossingen die het milieu beschermen, die tevens niets afdoen aan de kwaliteit, zonder stijgende kosten. Het onderwerp van de energietransitie en het daarbij behorende doel van CO2-neutrale productie, is de focus van de mechanische en
8 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
installatietechniek voor de baksteenindustrie. De industrie houdt zich bezig met geëlektrificeerde productieprocessen die gebruik maken van hernieuwbare energiebronnen van groene stroom tot aan waterstof. Dit brengt ook uitdagingen met zich mee zoals ontkoppelde ovens en drogers, het gebruik van warmtepompen in het droog-
CERAMITEC 2022 proces en in het algemeen, het gebruik van minder materialen of juist meer recyclebare materialen. Tijdens ceramitec zullen deze technologische oplossingen aan de bezoekers worden getoond.
Efficiëntie in productie en toepassing Gevestigde bedrijven maar ook een breed scala aan nieuwe ondernemingen zullen informatie verstrekken over innovaties in keramische materialen, apparaten en technologieën, evenals over de integratie van het materiaal in complexe materiaalsystemen. Efficiënt gebruik van hulpbronnen verenigt ook de thema’s fijne keramiek, vuurvaste keramiek, technische keramiek, additive manufacturing en poedermetallurgie in de C1 hal. Naast een steeds efficiëntere productie, zullen de nieuwste ontwikkelingen van fabrikanten en werktuigbouwkundigen zich concentreren op nieuwe gebieden om dit toe te passen in de keramische industrie. Toepassingen laten zien wat er gebeurt met keramische componenten op het gebied van technische keramiek, bijvoorbeeld op het gebied van isolatie, slijtvastheid, corrosie en temperatuurbestendigheid, thermische geleidbaarheid en maatvastheid.
Fora vol innovatie Daarnaast biedt ceramitec deze editie twee fora (C1 en C3 hal) met presentaties over innovaties. Tijdens het forum in de C1 hal, zal het vooral gaan over de fijnkeramiek die nieuwe gebieden betreedt met additieve fabricage. Tijdens het forum in de C3 hal richt de klei-industrie zich op hulbronnenef-
9 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
ficiëntie door middel van nieuwe innovaties. Om beter aan de wensen van de internationale bezoekers te kunnen voldoen, vinden alle presentaties in het Engels plaats en zijn de presentaties vrij toegankelijk voor alle exposanten. www.ceramitec.com
CERAMITEC 2022 Dimensionics: Introducing world’s first automated density scale From June 21 to 24, 2022, the Dimensionics Density GmbH will be at Ceramitec Expo, in Hall C1 Stand 119, to present its innovation Disionic Density, a metrological system which has been developed for the rapid and highly accurate density determination of various components, combining Archimedean principle with the latest automation technology and laboratory precision scales. The measuring process begins automatically after the samples have been inserted into the component carriers. Monitoring takes place through the integrated measurement and control systems, and numerous environmental factors are also considered, which allows very repeatable results. Additionally, Dimensionics offers a high level of customization to allow a direct integration into customers’ existing processes. With Disionic Density you win more transpa-
rency for your process and better traceability of your results. All these features enable you to save personnel, process, and quality costs. Hall 1, booth 119 For further information please visit our websites: www.dichtewaage.de www.dimensionics.com
• • • •
Density determination with an accuracy of up to 0.001g/cm³ directly on the shop floor Short cycle time Control system for monitoring the environmental parameters Fully automated data processing
100 years Quality made to measure at Clay, Chamotte, Soapstone and Feldspar Since the foundation of the company in 1921, Gottfried has continuously developed as a competent raw material partner for the ceramic industry. The range of raw and ground clays extends from 20 to 43% Al2O3 and firing colours from creamy white to yellow and red. The main customers here are manufacturers of building ceramics and refractory products. With ARGOLITEC, Gottfried now offers a clay mineral product range based on high-purity and extremely fine-grained illite. The nonswellable layer silicates are predestined for plasticising and as binders and sintering aids for high-performance applications. A wide range of chamottes is offered, which are optimised for specific applications. They have proven themselves mainly for refractory products, sanitary fine fire clay, tiles and other building ceramics. Soapstone, raw and calcined, for steatite and cordierite masses as well as crumbled bodies
and contract preparation complete the programme. Pegmatite is mined and ground iron-free by Gottfried Feldspat. The whitefiring potash feldspar sand serves as a basic raw material for porcelain, sanitary ceramics and tiles. Special grain sizes are used in light-coloured clinker masses and as a shor-
tening agent for roof tiles. Combinations of other feldspars or mineral products such as chamotte, quartz and wollastonite can also be ground in the mineral grinding plant. Hall C2, booth 503 www.gottfried.de
ARGOLITEC, clay powder from high-purity and extremely fine-grained illite
10 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
CERAMITEC 2022
With the theme „LINGL 2.022 MORE KNOW-HOW – AS EVER“ the German plant manufacturer will present their extended product portfolio at this year’s ceramitec. The entire international LINGL-team is looking forward to finally welcoming you in person again at a trade fair. Come and join us: Hall C3, Stand 401/502.
CERAMITEC 2022 Munich, Germany 21. - 24.06.2022
Contact BeNeLux: BNL-Keram · Kruiskalsijdestraat 28 · B-8900 Ieper www.bnl-keram.eu Jörg Sabionski Erich Lohner mobile: +32 (493) 522 430 mobile: + 31 (6531) 54540 mail: info@bnl-keram.eu mail: info@erichlohner.eu
www.lingl.com
CERAMITEC 2022 PhoenixTM: Temperature measuring systems PhoenixTM GmbH in Bad Oeynhausen, Germany will be exhibiting at the coming Ceramitec. Beside the reliable temperature measuring systems for tunnel and roller heath kilns PhoenixTM is constantly improving its product range and service. The system runs through the tunnel kiln underneath the kiln car and is able to withstand the temperatures over the complete run of up to several days. The thermal barriers use evaporative water technology to keep the data logger cool and protect against mechanical damage and the dusty environment of a ceramic kiln. In roller heath kilns, the systems travels through the firing zone with the product and can measure both product and air temperatures. To offer a wider and more individual service to our Dutch customers, PhoenixTM has built up a cooperation with Langkamp Technology BV in Wijk bij Duurstede.
Come and visit us at Ceramitec in Munich Booth No. 307 in Hall C3 - 31.
Pollen AM: Additive manufacturing Pollen AM will be exhibiting at Ceramitec 2022 for the first time to present its additive manufacturing systems processing technical ceramics.
Come and meet us and find out how our solutions can be relevant to your specific field of application so that you can benefit fully from additive manufacturing.
Based on pellets extrusion, the systems developed by Pollen AM are open to materials and allow to directly use injection molding feedstock for 3D printing applications. The Pam Series MC is dedicated to ceramic applications and offers complex geometries while preserving the properties of ceramics, whatever the material used. The direct use of pellets with an open system reduces the cost of materials and opens up the possibilities of working with oxide and non-oxide technical ceramics. In addition, the process is user friendly with a real ease for implementation and operation. With pellets, your system can operate in a closed environment without special installation or personal protective equipment.
Hall C1, Booth 518 www.pollen.am
12 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
PhoenixTM GmbH www.phoenixtm.com Langkamp Technology BV www.ltbv.nl
CERAMITEC 2022 Competence in drying Everything from a single source At the ceramitec 2022, the long-established company ROTHO - Robert Thomas will display an overview of its entire range of products and services for the roofing and masonry tile industry. From drying supports, dryer structures and dryer car systems, to ventilation systems and complete process /control engineering solutions, ROTHO ensures the best drying conditions for your bricks and tiles. More relevant than ever: CO2 saving and energy efficient ventilation systems in combination with sophisticated drying support solutions build the heart of every drying system. Take advantage of our experience and modernize your brick drying system with us. Our team is looking forward to your visit. Hall C3, booth 510 www.rotho.de
Sibelco adds new white spray-dried porcelain bodies to its range Sibelco has launched a new white spraydried porcelain body to complement its existing range of crumble and coloured spraydried solutions for soft and hard porcelain. Manufactured at Sibelco’s brand new stateof-the-art KBL facility at Höhr-Grenzhausen, the new white spray-dried porcelain body comes ready-to-use for isostatic pressing and casting. Porcelain manufacturers will benefit as several steps in the production process can be eliminated and products will be manufactured more efficiently.
In addition to its standard range of ceramic bodies, Sibelco offers bespoke solutions to meet customers’ unique specifications - to find out more please call +49 2623 8669910 or email customersupport.de@sibelco.com Hall C2, booth 313 www.silbelco.com
All Sibelco porcelain bodies are made using materials mined from the company’s own mineral deposits, which are amongst the purest in the world. Not only does this guarantee high-quality products that deliver consistent results every time, but it also means less transportation between mine and processing facility, creating a more sustainable solution.
13 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
CERAMITEC 2022 Stafier Holland and De Boer Machines: a powerfull combination Stafier Holland is well-known for their various supports for drying ceramic products like roofing tiles, bricks and pavers. Drying pallets for tiles e.g. come in various models from basic to more complex reversible and stackable pallets. With the Sound Reduced drying pallet, Stafier contributes to the reduction of noise in the brick factory. The new Double Folded Material design increases strength
and stability of the drying pallet. This drying pallet has no sharp edges and is therefore also safer for the operator . Moreover Stafier designs and manufactures metal products for special applications, like drying cars. Everything Stafier makes is custom-made.
De Boer Machines Nederland is active in designing, constructing, erecting and commissioning of customised installations and machinery. This company is the number one supplier worldwide of soft mud presses and additional machinery and installations just in and around the shaping department of a brick factory. These two companies will be present at the Ceramitec in München sharing one stand in order to emphasize their mutual focus on the market. Stafier and De Boer Machines will both present their novelties. You are most welcome to visit their stand and discover what this might be……….. Hall C3, booth 213 www.stafier.com www.deboermachines.com
Full-range supplier for the building materials industry
As one of the global leaders in systems and plant engineering, Lingl Anlagenbau GmbH offers solutions and advanced know-how along the entire value creation chain of the ceramic production as well as in the automation sector. As member of the Schug Group, LINGL sees itself as a full-range supplier for the building materials industry. The company plans and manufactures innovative individual components as well as computer-controlled complete production facilities and realizes trend-setting upgrades using the latest systems and plant engineering for the production of heavy clay products, technical ceramics and sanitaryware as well as refractory products. The engineering services for raw material and processes, the optimization of individual plants and the innovative production concepts provided by
Lingl enable its customers to gain significant advantages over their competitors. LINGL is represented worldwide with branch offices, subsidiary companies, foreign distributors and licensees. With the theme ‘LINGL 2.022 MORE KNOW-HOW – AS EVER’ the German plant manufacturer will present its extended product portfolio at this year’s ceramitec. At this occasion, Lingl will inform about its well-known machines and plants and will also present smooth and energysaving processes as well as innovative solutions for heavy clay ceramics, technical ceramics and sanitaryware as well as refractory products.
14 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
The entire international Lingl-team is looking forward to finally welcoming you in person again at a trade fair – come and join us: Hall C3, booth 401/502 www.lingl.com
CERAMITEC 2022
QUALITY ON TOP June 21-24, 2022 Messe München
VISIT US! HALL C1 BOOTH 119
brick Line by STEPHAN SCHMIDT
Bezoek ons: Ceramitec 2022 Hal C3 / Stand 307
PhoenixTM
comprehensive range of raw materials
Phoenix Temperature Measurement
Temperatuurbewakingssysteem • • • • •
long-term security of supply
Voor industriële ovens en rollenhaardovens Tot 20 meetpunten Thermokoppels type K, N, B, R of S Robuuste hittebeschermingsbox en datalogger Realtime (RF) meetgegevens als optie
consistently high and proven quality of raw materials customized solutions for your specific application personal support and expert advice sustainable extraction of clays
nts !
ce cou n ie r e p x e e r . whe
..
PhoenixTM GmbH
Langkamp Technology B.V.
www.phoenixtm.de info@phoenixtm.de
www.ltbv.nl info@ltbv.nl
Stephan Schmidt KG DE-65599 Langendernbach · Fon +49 6436 609-0 · www.schmidt-tone.de
CERAMITEC 2022 Steinbach: Ceramics in additive manufacturing convincing quality in every detail Manufacturing highly precise components of impeccable quality in every detail has yet been very expensive and therefore uneconomic. The perfect solution for this problem are slurry based additive processes for technical ceramics like the Lithography based Ceramic Manufacturing (LMC). Where conventional methods of manufacturing reach the limit, the additive manufacturing of our 3D technical ceramics shows its predominence. Due to the LCM-technology based processing, we can manufacture smallest components in perfect precision impossible to produce in a conventional way. Moreover, the previous generative methods of manufacturing were only restrictedly suitable for prototyping. Due to the LCM-production method, we can manufacture prototypes that meet large-scale production quality standards as well as small and medium-sized series.
In the last two years a personal on-site visit to the fair has not been possible due to the corona pandemic. For this reason, we are very pleased to announce that we will be exhibiting at Ceramitec 2022 in Munich again this year. While your visit you can talk to our staff
75 years of expertise in clay Stephan Schmidt Group Stephan Schmidt Group, one of the world’s leading producers of special clay and industrial minerals, sells its raw materials to all sectors of ceramic industries as well as for special applications in many other fields under the trade name of ACM® - Advanced Clay Minerals. For many decades, customers from the heavy clay and structural ceramics industry have been reliably supplied with large quantities of red-firing and light-firing clay mixtures in consistent quality. Ranging from specialty products in small tonnages up to the supply of large brickworks with an annual demand of more than 100 000 tons, the raw material producer delivers to a large number of customers in Germany, the Netherlands, Belgium, Denmark and Switzerland. In 2022, Stephan Schmidt Group celebrates its 75th anniversary, the family business is now being run in the third generation by Stephan Schmidt, grandson of the founder.
As a clay-mining company, Stephan Schmidt Group is well aware that its mining activities have a significant impact on nature. Therefore, the preservation of natural resources is an integral part of its corporate policy to ensure a careful and sustainable handling of raw materials and environment. This year, Stephan Schmidt Group will issue its first sustainability report and make it available to the public. As a special campaign in its anniversary program, the company will plant 75 000 indigenous trees, thus making a particular contribution to the protection of the environment and nature in its home region. Hall C2, booth 101/202 www.schmidt-tone.de
at Stand C1.236 and ask for more details and information. We are looking foward to seeing you at the trade fair. Hall C1, booth 236 www.steinbach-ag.de
CERAMITEC 2022
The future of efficient and reliable ceramic drying.
www.rotho.de
Meet us at: 022 Ceramitec 2 C3/510
Technical Ceramics 3D Printing Production of finest components in highest quality down to the smallest detail. • Additive manufacturing using LCM technology
• Precise small components from quantity one to series production • Without tool costs due to quick adaptation to the CAD model • Prototypes in series quality
• Design freedom – complex geometries possible • On-time delivery
• Individual advice and custom-made products Contact us
www.steinbach-ag.de
info-tc@steinbach-ag.de
ENERGIE
Haalbaarheidsstudie
Biogas als brandstof voor de keramische industrie Eind februari 2022 verscheen het rapport ‘Biogas als brandstof voor de keramische industrie’, resultaat van een KNB-onderzoeksopdracht. Het onderzoek laat zien dat in de provincie Gelderland voldoende potentie is om een aanzienlijk deel (circa 10 - 25 procent) van het aardgasgebruik van fabrieken voor bouwkeramiek te vervangen door duurzaam biogas. Bij omarming van deze technologie door de fabrikanten dienen nog wel feitelijke checks gemaakt te worden op een aantal aannames die in het onderzoek zijn gemaakt. Als deze kloppen is biogas een interessante optie voor verduurzaming van de keramische industrie.
Niels Bijleveld (Msc), KNB adviseur Klimaat, Energie en Milieu
KNB verleende vorig jaar onderzoeksbureau CCS Energie Advies opdracht voor het uitvoeren van een haalbaarheidsstudie naar biogas. De opdracht was financieel mede mogelijk door provincie Gelderland. Biogas is een van de kansrijke energie-technologieën uit de KNB Technology Roadmap voor de verduurzaming van de keramische industrie. Volgens nationaal en Europees klimaat-/energiebeleid moet de industrie in 2030 grotendeels van conventioneel aardgasgebruik zijn afgestapt.
Biogasproductie en -inzet Het onderzoek richtte zich op de productie van biogas in de provincie Gelderland door het vergisten van mest zonder calorierijke co-producten als afvalstromen en landbouwproducten. Hiervoor is gekozen omdat de prijs voor deze bijproducten elk jaar stijgt, en omdat de SDE++-subsidie voor de categorie monomestvergisting aantrekkelijker is. Biogas kan op verschillende manieren worden ingezet, zoals door het omzetten van biogas in elektriciteit en warmte met behulp van een warmtekrachtkoppeling. Ook kan het worden opgewaardeerd tot groengas met ‘aardgas Slochteren kwaliteit’. Ten slotte kan het met beperkte voorbehandeling rechtstreeks als biogas worden ingezet in de industrie. In het onderzoek is voor de laatste optie gekozen, er hoeft dan minder geïnvesteerd te worden in aanvullende gas opwaarderingstechniek waardoor deze optie er economisch het beste uitspringt. Door direct warmte te leveren kan de afnemer besparen op energiebelasting en op de Nationale CO2-heffing. Andere inkomsten zijn de SDE++ subsidie.
18 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
Andere voordelen Mestvergisting heeft naast de productie van duurzame energie nog andere milieuvoordelen. De methaan emissies kunnen in de stal bij een boerenbedrijf met 85 procent afnemen, en het heeft een significant positief effect op de uitstoot van stikstofemissies. In het onderzoek is mono-vergisting betrokken omdat vergunningverlening voor kleinschalige mono-mestvergisting relatief eenvoudig is. Voor een grootschalige biogasvergister is dit een stuk ingewikkelder. Bovendien verwachten omwonenden vaak stank en overlast, en tekenen zij daarom dikwijls bezwaar aan.
Twee varianten onderzocht In het onderzoek zijn door CCS Energie Advies twee opties bekeken. De eerste was decentrale mestvergisting, waarbij biogas op meerdere boerderijen wordt geproduceerd en via een leidingnetwerk naar een keramische fabriek wordt getransporteerd. De tweede was grootschalige centrale mestvergisting die biogas produceert uit aangeleverde mest uit een groter gebied. Beide opties zouden economisch haalbaar kunnen zijn. Voor de eerste variant zijn drie zogenaamde ‘biogashubs’ uitgewerkt in gebieden waarin relatief veel grote veehouders gesitueerd zijn nabij productielocaties van bouwkeramiek. Op basis van openbare data is onderzocht bij welke steenfabrieken in de buurt er voldoende melkveebedrijven zijn die biogas zouden kunnen leveren aan deze fabrieken. Uit dit onderzoek is gebleken dat dit waarschijnlijk op drie locaties het geval is ( figuur 1).
Hub A
Hub B
Hub C
Figuur 1
Van de drie hubs is een inschatting gemaakt van de investerings- exploitatiekosten. Hieruit blijkt dat Hub C de beste kansen biedt op een rendement op de eigen investering van meer dan 15 procent. De andere twee hubs kunnen ook rendabel zijn, maar dan is meer aanvullende subsidie nodig. Een belangrijk verschil tussen de drie hubs is de aanleg van het biogasnetwerk die de biogasvergisters verbinden met de fabrieken.
Hub A
Brick Valley Eind vorig jaar is Stichting Brick Valley opgericht waarin vier baksteenfabrikanten met zes fabrieken deelnemen. Deze fabrieken staan in de gemeenten Zevenaar en Lingewaard. Voor dit concentratiegebied is in de studie een businesscase uitgewerkt met externe aanlevering van mest omdat in de directe omgeving van Brick Valley weinig veehouders zijn. De beste locatie voor een centrale vergister is een locatie aan
Hub B
• • •
Hub A: bevat mogelijk 13 veehouders, 28 km leidingwerk, en vervanging van 1,5 miljoen m3 AEq (aardgasequivalenten) Hub B: bevat mogelijk 8 veehouders, 17 km leidingwerk, en vervanging van 1 miljoen m3 AEq Hub C: bevat mogelijk 8 veehouders, 12 km leidingwerk, en vervanging van 1 miljoen m3 AEq
19 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
Hub C
het water, zodat mest en digestaat per schip kunnen worden aan- en afgevoerd.
Grootschalige optie Bij het uitwerken van de grootschalige optie voor Brick Valley is gekeken naar een installatie die 10 miljoen m3 AEq (aardgasequivalent) kan realiseren. Uiteindelijk doel is een groei voor 2030 naar een installatie die 35 miljoen m3 AEq moet kunnen vervangen, goed voor 55 procent van het aardgasverbruik. Door een
Brick Valley; fabrikanten die samenwerken aan een collectief duurzame energievoorziening richting klimaatneutrale productie
mengsel van vaste en vloeibare mest te accepteren, is het mogelijk om met 185.000 ton mest de eerste fase te realiseren. Het ruimtebeslag van deze installatie zal ongeveer twee ha bedragen. Naast de opbrengsten van het biogas zijn er mogelijk ook inkomsten uit de ontvangst van mest en de verkoop van het digestaat, hoewel bij de afzet hiervan ook een kostenpost hoort. De doorgerekende mestvergister blijkt rendabel te kunnen zijn met een terugverdientijd van circa zevenjaar. Het grootste knelpunt is wellicht het verkrijgen van een vergunning.
Resultaten Uit de onderzoeksresultaten blijkt, dat in de provincie Gelderland voldoende potentieel is aan biomassa in de vorm van koeienmest om fabrieken voor bouwkeramiek voor een aanzienlijk deel (soms tot circa 25
Kleinschalige biogasinstallatie
20 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
procent) van hun aardgasverbruik te kunnen voorzien met duurzaam biogas. KNB-leden kunnen nu vervolgstappen nemen om de mogelijkheden hiervoor tot een hoger detail- en zekerheidsniveau in kaart te brengen. Zo zullen uitgangspunten voor de biogashubs en de businesscase nog getoetst moeten worden op feiten en cijfers uit de huidige praktijk, en zal onderzoek nodig zijn naar benodigde aanpassingen van ovens en apparatuur in de baksteen- en dakpanfabrieken. Ook zal de feitelijke bereidwilligheid van lokale veehouders nog moeten worden geïnventariseerd, en zullen er projectplannen en leveringsafspraken moeten worden opgesteld. Pas bij voldoende zekerheid voor alle betrokkenen zullen vervolgstappen genomen worden voor het verzilveren van kansen voor ‘biogas voor bouwkeramiek’ in de provincie Gelderland.
ADVERTORIAL
Energy optimized kiln car designs Energy saving is a very urgent issue, due to rising energy prices and the global fight against environmental pollution. But besides energy consumption, other aspects such as durability, strength and a good thermal shock resistance must also be considered by the kiln car designer. The aim is therefore to optimize the firing result while maximizing economic efficiency and protecting the environment. The choice of materials influences the service life, mechanical strength, weight and thermal shock resistance. With the aim of optimizing these properties, Refratechnik Ceramics offers materials that meet these requirements. High dimensional stability, low weight, low kiln car and assembly costs can also be achieved through continuous improvements in kiln car design. Optimal kiln car designs with lightweight, thin-walled units help minimize energy consumption. The lower the share of border blocks and the higher the share of insulating core, the more energy can be saved. By using BURCOLIGHT® quality, this effect can be further enhanced, as energy consumption is reduced due to the lower weight. Kiln cars with solid insulating cores made of concrete, fireclay or bricks are completely outdated. State-ofthe-art are supports surrounded by highly microporous fillings such as the CO2-neutral insulating material REFRATHERM® Eco (Fig. 1). The ash of the burned rice
Fig 1: REFRATHERM Eco® in the tunnel kiln car core
21 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
husks contains SiO2 (biogenic silica). The microporous structure of the SiO2 is retained during the combustion process. This structure ensures a low bulk density and thus low thermal conductivity. (Fig. 2) An optimized kiln car design, the use of lightweight qualities and the selection of highly efficient insulating materials are the decisive factors in reducing energy consumption. If a brick manufacturer opts for non-optimized solutions in order to reduce plant costs, he must expect higher energy costs for a longer period of time.
Refratechnik Ceramics GmbH Barkhausener Strasse 55 D-49328, Melle T 0049 5427 81 0 F 0049 5427 81 102 E ceramics@refra.com www.refra.com
Fig 2: REFRATHERM Eco® with extreme low thermal conductivity
EXPOSITIE
Gertjan van der Stelt:
Niets gaat verloren, alles laat zijn sporen na
Gertjan van der Stelt, Pollia Fragaria, 2002; aardewerk, kleiplaten; Ø 42 cm
Piet Augustijn Foto’s: Frits van Dijk
In het ACEC gebouw in Apeldoorn is van 21 mei tot en met 26 juni 2022 de tentoonstelling ‘Gertjan van der Stelt - Niets gaat verloren, alles laat zijn sporen na’ te zien. De in 2021 plotseling overleden keramist en redacteur van KLEI keramiek magazine Gertjan van der Stelt (19592021) wordt met deze tentoonstelling geëerd vanwege zijn verdiensten voor de Nederlandse keramiek. De opening van deze bijzondere tentoonstelling is op zondag 22 mei (14.00 uur) waar tevens de aan hem gewijde publicatie vr wordt gepresenteerd. De opening wordt verricht door Netty Vink van Galerie Montana (2001-2011) in Apeldoorn. Gertjan studeerde in 1990 als een van de studenten van de laatste lichting af (de afdeling werd opgeheven) aan de keramiekafdeling van Academie Minerva in Groningen met werk waarin de hang naar de eenvoudige, perfecte vorm en de suggestie van beweging in essentie al aanwezig waren. Die uitgangspunten heeft hij nooit meer verlaten en hebben de uitstraling van zijn hele oeuvre bepaald: de suggestie van een oneindige beweging is het centrale uitgangspunt in zijn werk. Die beweging komt enerzijds voort uit de
22 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
gedraaide vorm en is anderzijds gebaseerd op vormen uit de natuur, zoals de spiralende draaiing van schelpen en slakkenhuizen, de architectuur, zoals gewelven en draaitrappen, en objecten uit de beeldende kunst. Tijdens zijn studie concentreerde Gertjan zich voornamelijk op gedraaide vormen, daartoe gestimuleerd door zijn docent Geert Lap (1951-2017). Problemen met zijn rug dwongen hem er in 1990 toe om een andere techniek te gaan toepassen. Vanaf dat moment werkt hij met platen klei die hij samenvoegt tot
Gertjan van der Stelt, Teken (emerald), 2012; aardewerk, kleiplaten; 31 x 46 x 28 cm
objecten die geen onder-, boven-, voor- en achterkant kennen. De kleur van zijn objecten bereikt hij door ingekleurde engobes, met een beetje fritte om de kleur te versterken, op het biscuitgestookte werk aan te brengen en vervolgens te stoken. Een tweede laag wordt aangebracht en deels weer weggeschuurd en opnieuw gestookt. Dit proces herhaalt zich totdat hij tevreden is. Omdat de onderste lagen vaker gestookt
Gertjan van der Stelt, Horn of Plenty, 2020; aardewerk, kleiplaten; h. 36 x 57 x 35 cm
23 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
zijn dan de bovenste ontstaat de kleurnuance die het object diepte geeft.
Abstracte objecten De abstracte objecten die Van der Stelt maakt, zijn te herleiden tot geometrische vormen. Door losse elementen te snijden uit platen klei en deze vervolgens samen te voegen, ontstaan ruimtelijke objecten. De gebogen vormen van de afzonderlijke elementen zijn tot stand gekomen in een bolvormige mal en met kleislib aan elkaar bevestigd. Zo ontstaan uit eenvoudige, gebogen vlakken ogenschijnlijk complexe ruimtelijke vormen die monochroom gekleurd zijn en bewegingen suggereren. Tijdloos, natuurlijk, een gestolde beweging. Hoewel zijn beeldtaal sterk is beïnvloed door voorgangers in de beeldende kunst, heeft hij die taal ontdaan van dogma’s en er zijn eigen invulling, een combinatie van gevoel en verstand, aan gegeven. ‘Niets gaat verloren, alles laat zijn sporen na. Golven die komen nemen het water weer op van de golven die gaan. De golven zie ik als metafoor voor de generaties. In elke generatie zijn sporen terug te vinden van de voorgaande en liggen de kiemen voor de komende,’ heeft hij meerdere malen over zijn werk gezegd. Als je de objecten van Gertjan van der Stelt bekijkt, lijken ze allemaal uitsneden uit een groter geheel; fragmenten van een oneindige, steeds doorgaande beweging die gestold is in de tijd.
Gertjan van der Stelt, Brancusi Twist (Marakesh), 2016; aardewerk, kleiplaten; h. 27 x 20 x 20 cm
Series De schelpenwereld en daarvan afgeleide vormen nemen naast, de op werken uit de beeldende kunst en architectuur geïnspireerde vormen, de belangrijkste plaats in het oeuvre van Gertjan van der Stelt in. Van identieke of bijna identieke vormen maakt hij reeksen. Zit in de afzonderlijke vormen al beweging of tegenbeweging, in een reeks komt daar een bewegingsdimensie bij waarbij kleur het effect versterkt. Een serie of reeks is nooit een afgerond geheel; vaak wordt de draad van zo’n reeks na enkele jaren weer opgepakt maar op een andere manier uitgewerkt. Meer nog dan vormen uit de natuur is het werk van beeldend kunstenaars uit de geometrisch-abstracte richting van invloed geweest op de vormgeving van zijn werk. Niet dat die invloed direct zichtbaar is, maar het zijn vooral de mentaliteit en de vormentaal van die kunstenaars die hem aanspraken. Jan Dibbets (1941) maakte in de jaren 80 fotocollages met de architectuur als uitgangspunt. Driedimensionale aspecten werden omgezet naar de twee dimensies van de foto, delen uit de architectuur werden gerangschikt in een cirkelvorm en wel zodanig dat in het midden een gat overbleef. Gertjan werkte de tweedimensionale fotobeelden van Dibbets om naar driedimensionaal werk. Door de elementen op verschillende manieren te
24 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
schakelen, ontstonden er steeds andere, monochroom gekleurde beelden zoals te zien is in de serie Octagon.
Brancusi twist In de jaren 2015-2017 creëerde Gertjan van der Stelt volumes die aan elkaar gekoppeld worden of in elkaar schuiven. Hoewel de suggestie van beweging in deze objecten minder duidelijk of nauwelijks meer aanwezig is, blijft de dynamiek behouden. Eindigden alle lijnen van de diverse aan elkaar gemonteerde halfronde kleiplaten voorheen in de ruimte, sommige lijnen van deze stukken lopen eindeloos door in de objecten zelf. Uitgangspunt voor de nieuwe reeks zijn twee piramidevormen. Deze vormen schuift hij als het ware in elkaar na ze eerst ten opzichte van elkaar een slag gedraaid te hebben. Duidelijk is te zien dat deze vormen verwijzen naar de oneindige zuilen van Constantin Brancusi (1876-1957) waarin die rechthoekige volumes met gebogen lijnen gestapeld worden en eindeloos door lijken te gaan. Gertjan van der Stelt: Niets gaat verloren, alles laat zijn sporen na. ACEC Gebouw, Roggestraat 44, NL-7311 CD Apeldoorn, +31 (0)6-30996823. Open: vr t/m zo 12-17 uur. Van 22 mei t/m 26 juni 2022. www.acec.nl
ARCHEOLOGIE
Gave glazen Romeinse schaal opgegraven in Nijmegen
Foto: Gemeente Nijmegen
Redactie KGK
Tijdens archeologisch onderzoek in Nijmegen ontdekten archeologen in januari een tweeduizend jaar oude glazen Romeinse schaal in onbeschadigde conditie, met weinig tot geen sporen van slijtage. Bijzonder, want zulke oude glazen voorwerpen worden zelden intact teruggevonden. De schaal werd gevonden bij opgravingen bij de nieuwe Dukenburgse weg tijdens de voorbereidingen voor een gepland bouwproject van 4.000 woningen de Winkelsteeg, waarvoor binnenkort rioleringen en kabels worden gelegd. Ze stuitten daar op een Bataafse nederzetting uit de eerste of tweede eeuw na Christus. Helemaal toevallig was dat niet, want aan het einde van de vorige eeuw was in hetzelfde gebied al een nederzetting en een grafveld aangetroffen. Bij de recente opgravingen werden grondsporen van een boerderij aangetroffen en bovendien allerlei voorwerpen, waaronder grafgiften, gebruiksaardewerk, kruikjes en kannen. Tussen de sporen van deze nederzetting werd begin januari bovendien de intacte glazen blauwe schaal opgegraven. De projectleider van de opgravingen Pepijn van de Geer noemde de vondst in een interview met De Stentor ‘echt bijzonder’. Volgens hem is de kom van Romeinse makelij wellicht afkomstig uit een grote plaats in Duitsland zoals Xanten of Keulen. Glassmeltovens in het Rijnland zijn al gedocumenteerd voor de eerste eeuw na Christus en vooral Keulen ontwikkelde zich als een belangrijke locatie voor de productie van handgemaakte glas. Naast Keulen
25 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
zijn er ook aanwijzingen voor glasproductielocaties in Bonn en het Hambachwald, waarvoor de nabijheid van de kwartszandafzettingen in de baai van Keulen-Bonn misschien bepalend was. Hoe dan ook, er zijn in de loop der tijd in het Rijnland veel Romeinse glasvondsten gedaan, waarvan een deel is te vinden in het Römer Museum in Xanten. Dat er Romeinse voorwerpen gevonden worden in de buurt van Nijmegen is op zich geen verrassing. Nijmegen begon namelijk als Romeins legerkamp, waarna het uitgroeide tot belangrijk administratief en economisch centrum onder de naam Oppidum Batavorum. De schaal van Nijmegen kan volgens Van de Geer echter ook in Italië zijn gemaakt. Dit soort schalen werden gemaakt door gesmolten glas over een mal te laten afkoelen en uitharden. Terwijl het glas nog vloeibaar was, werd het strepenpatroon erin getrokken. Ten slotte voegde men een kobalt of ‘Egyptisch blauw’ (calciumkopersilicaat) toe aan het glas, waardoor het zijn blauwe kleur kreeg. Bron: De Stentor, www.rheinische-geschichte.lvr.de, Gemeente Nijmegen
CIRCULARITEIT
Domsteen
Dompuin
De Nederlandse circulaire conceptbureaus Brokkenmákers en New Horizon hebben een circulaire baksteen ontwikkeld die is gemaakt van puin van de renovatie van de Domtoren van Utrecht en Nederlandse rivierklei.
Redactie KGK
De Domtoren van Utrecht is de hoogste kerktoren van Nederland als onderdeel van de nooit voltooide SintMartinuskathedraal, ook wel bekend als de Domkerk, die tussen 1321 en 1382 werd gebouwd. Sinds de gedeeltelijke instorting van de kathedraal in 1674 staat de Domtoren los van de kerk. Tussen 2020 en 2024 wordt de Domtoren gerenoveerd. Het puin en gruis dat overblijft wordt zoveel mogelijk hergebruikt. Er was sprake van dat de 600 m3 vrijgekomen steen zou worden vermalen in een puinbreker, waarna de stenen van de monumentale toren zouden worden hergebruikt als fundering bij de aanleg van nieuwe rijkswegen, wat tot enige verontwaardiging in de stad leidde. Dankzij Brokkenmákers (gespecialiseerd in circulaire projecten) en New Horizon (actief op het gebied van urban mining en circulariteit) verdwijnt het materiaal nu niet onder de snelweg, maar wordt meer respectvol en hoogwaardig hergebruikt.
26 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
Samen met baksteenfabrikant Wienerberger werd een bijzondere baksteen van dit restmateriaal ontwikkeld: de Domsteen. De steen helpt sloopafval te voorkomen
Domstenen in cijfers
• • • • •
1.000.000 stenen leverbaar in waalformaat De Domsteen is in vier batches beschikbaar van 250.000 stenen in vier kleuren. Minimale afname betreft 25.000 bakstenen Toe te passen in de regio Utrecht Leverbaar vanaf Q2 2022 De Domsteen wordt op de markt gebracht door New Horizon Material Balance
Van links naar rechts: Hylke Faber, Mirjam Schmull (Brokkenmákers) en Rob van Lith (New Horizon)
en een deel van de opbrengst gaat naar een kunstwerk van licht op de toren (In Lumine Tuo). New Horizon maakt het puin geschikt om in de bakstenen te verwerken. De belangrijkste grondstof is Nederlandse rivierklei , die in ruime mate en lokaal beschikbaar is. Het afvalmateriaal van de Domtoren wordt toegevoegd, waardoor een baksteen ontstaat die volgens de betrokken partijen zowel functioneel als esthetisch is. De stenen zijn verkrijgbaar in verschillende kleuren en kunnen aan het einde van de levenscyclus van de steen worden gerecycled.
27 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
De stenen worden vervaardigd en toegepast in duurzame bouwprojecten in Utrecht, zoals de Merwedekanaalzone en Cartesiusdriehoek. Zo wordt het restmateriaal van een historisch monument gebruikt voor toekomstige, duurzame gebouwen. De Domsteen maakt deel uit van het project ‘Van Dom tot steengoed’ wat als doel heeft het puin van de renovatie een duurzame functie te geven en het lichtkunstproject ‘In Lumine Tuo’ te financieren. Bron: Brokkenmakers/New Horizon
MATERIALEN
MaterialDistrict Utrecht 2022
Werkspoorkathedraal, Utrecht
Redactie KGK
Van dinsdag 5 tot en met donderdag 7 april vond het materiaalinnovatie-evenement voor R&Den designprofessionals plaats: MaterialDistrict Utrecht 2022. Met een uitgebreid programma met 50 lezingen van materiaalexperts en ontwerpers, 135 exposanten en een gecureerde materiaaltentoonstelling van meer dan 250 innovatieve materialen pakte de organisatie de draad weer op waar ze voor de COVID-epidemie was gebleven. Het evenement werd voor het eerst gehouden in de Werkspoorkathedraal in Utrecht, een voormalige fabriekshal voor spoorwegmaterieel met een industriële uitstraling. In de materialententoonstelling presenteerde MaterialDistrict de belangrijkste trends in materiaalontwikkeling: circulariteit, energietransitie en welzijn. Maar liefst 250 materialen werden tentoongesteld, die allemaal pasten in een of meer van de drie thema’s. Ook werd jong talent uitgenodigd om hun nieuwe materialen te presenteren, vaak met een nieuwe visie op oude materialen en afval, hergebruikt op een nieuwe manier. Een greep uit het aanbod.
28 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
Zenith: cementvrije wandtegel Wandtegel Zenith is gemaakt van cementvrij beton. Ondanks het gebrek aan cement heeft het materiaal toch alle voordelen van origineel beton. Het cement wordt vervangen door afvalmaterialen met cementachtige eigenschappen, waardoor het een hoge sterkte en een esthetisch uiterlijk krijgt. Speciaal bedoeld voor wandtegels en wandbekleding, maar voor veel meer is toepassingen geschikt. Zenith is een van de wandtegelontwerpen van Beton-Lab, een bedrijf dat zich toelegt op esthetische producten van cementloos beton. Centraal daarbij staat de toepassing van geopolymeren. Dit zijn cementachtige grondstoffen, die als ze worden geactiveerd, veranderen in een keten van moleculen met cementachtige eigenschappen. Met andere woorden, ze werken en reageren hetzelfde als cement, maar maken betere en sterkere verbindingen. Optisch zie je geen verschil tussen anorganisch polymeerbeton of regulier beton. Geopolymeerbeton ziet er dus hetzelfde uit en is beter en sterker dan gewoon beton, met het voordeel dat de productie van geopolymeren geen hoge CO2-uitstoot veroorzaakt, zoals de productie van conventioneel beton. Geopolymeren worden namelijk gemaakt van lokale grondstoffen zoals klei, rivierslib, maar ook restproducten van de staalindustrie (geen zware metalen) en zelfs van biobased restproducten. Door toepassing van geopolymeer beton zou de CO2footprint in vergelijking met conventioneel beton met 80 procent kunnen afnemen.
Dirty Sand Wereldwijd wordt huishoudelijk afval verbrand. Dat gebeurt in een verbrandingsoven bij ongeveer 1000 °C. In Nederland wordt de warmte van de verbrandingsinstallatie gebruikt om stroom op te wekken. De manier van verbranden levert echter een nieuwe afvalstroom op, restafval dat op de bodem van de verbrandingsinstallatie achterblijft. Dit residu wordt bodemas genoemd. De aanvoer van bodemas blijft elke dag toenemen omdat er nog niet veel praktische toepassingen voor zijn en dus wordt de waarde van het bodemasresidu afgewogen tegen de transportkosten. Dirty Sand (DS) wil het potentieel van dit overgebleven residu van de verbranding van huishoudelijk afval laten zien door bodemas om te zetten in een nieuw glasachtig materiaal; bijvoorbeeld in de vorm van binnentegels. De serie omvat twee verschillende tegels van twee verschillende materialen. DS glas is gemaakt van 80 procent bodemas. DS porselein bevat 35 procent bodemas.
29 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
Bricknic: koken met baksteen Bricknic is geïnspireerd op het eeuwenoude proces van koken in kleipotten. Holle bakstenen kunnen worden gevuld met voedsel en worden gestapeld tot een soort tijdelijke oven. Om ervoor te zorgen dat de producten volgens de hoogste normen worden gemaakt, werkt Bricknic samen met een marktleider met tientallen jaren ervaring: The Original Römertopf Company, in Duitsland. De Bricknic Cooking Brick en de Bricknic BBQ Planet zijn gemaakt van natuurlijke klei en kunnen gebruikt worden op de BBQ, open haard en in de keukenoven. De natuurlijke klei zorgt ervoor dat voedingsstoffen, vitamines en smaken behouden blijven tijdens het kookproces.
New Delft Blue New Delft Blue, een project van het Nederlandse architectenbureau Studio RAP, is een nieuwe interpretatie van het wereldberoemde ontwerp van Delfts Blauw porselein, waarbij 3D-kleiprinten, computationeel ontwerp en ambachtelijke beglazing worden gecombineerd. New Delft Blue hoopt een nieuw architectonisch potentieel van keramische ornamentiek van de 21e eeuw aan te boren. De ornamenten zijn overigens bedoeld voor de poorten van het bouwblok PoortMeesters in Delft. De poorten - vier meter breed, acht meter hoog en twaalf meter diep - zullen worden voorzien van ongeveer 4.000 keramische tegels uit het New Delft Blue project.
Bakkie Trots Bakkie Trots is een keramieklijn gemaakt van lokale klei. De grond zit vol verhalen. Elke plek waar Bakkie Trots klei uit de grond haalt is uniek, en de kopjes die daarvan gebakken worden zijn dat ook. Samen vertellen deze keramische kopjes een trots verhaal over verbinding. Iedereen heeft wel een speciale plek waarmee hij zich verbonden voelt. Bakkie Trots maakt die verbinding tastbaar.
30 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
Remake Ceramics Met Remake Ceramics hergebruikt Fabrique Publique gebroken stukken keramiek en maakt het een grondstof voor nieuwe producten. De eerste experimenten met gerecycled keramiek werden toegepast op een servies dat ‘Future history’ heet. Het servies laat zien wat gerecycled materiaal betekent voor de tactiliteit en uitstraling van de ontwerpen. Het servies zelf is gebaseerd op eenvoudige geometrische vormen en heeft tot doel mensen aan te moedigen om eten te delen. De verschillende borden passen in elkaar, maar kunnen ook los van elkaar gebruikt worden; als bord of als dienblad. De platen bevatten tussen de vijf en tien procent gerecycled materiaal. Er zijn inmiddels ook experimenten gedaan met hogere percentages gerecycled materiaal, met kleinere/ grotere korrelsoorten, specifieke kleuren en met re-recycling.
GLASIO acoustic glass GLASIO is een poreus materiaal gemaakt van thermisch gebonden deeltjes kristalglas, zonder vul- en bindmiddelen. Het materiaal is een Tsjechisch product gemaakt van gerecycled glas. GLASIO is een akoestisch paneel met de maximale akoestische demping bij middenfrequenties waar het absorptievermogen 90 procent van de invallende akoestische energie overschrijdt. Deze frequentiebanden (met name octaafbanden van 500 Hz en 1 kHz) zijn ook belangrijk vanuit het perspectief van spraakverstaanbaarheid. De panelen kunnen in een gebogen vorm worden geproduceerd en zijn verkrijgbaar in verschillende kleuren. Het materiaal is volgens de producent vooral bedoeld voor gebruik in theaters, auditoria, collegezalen, klaslokalen en in een aantal andere binnenruimtes waar akoestiek en interieurontwerp belangrijk zijn.
De website van Innovatieve Materialen is vernieuwd en nu ook tweetalig Kijk op www.innovatievematerialen.nl
31 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
RECYCLING
Recycling van SiC-afval
RECOSIC
Foto: ESK-SIC
Een samenwerkingsverband van ESK-SIC GmbH en Fraunhofer IKTS heeft de afgelopen jaren een nieuw recyclingproces ontwikkeld, waarmee SiC-afval kan worden gerecycled tot nieuw, hoogwaardig, bijna 100 procent SiC. Volgens de betrokken partijen stoot het proces slechts 0,75 ton CO2 per ton SiC uit: een stuk minder dan het traditionele productieproces, dat goed is voor de emissie van 4,2 ton per ton siliciumcarbide. En belangrijk in tijden van oplopende energieprijzen: er is met het nieuwe proces veel minder elektriciteit nodig om SiC uit siliciumcarbide-afval te winnen.
ESK-SIC GmbH werd in 1998 opgericht als een 100 procent dochteronderneming van Elektroschmelzwerk Kempten GmbH binnen de Wacker-Chemie Group. Na een management buy-out opereert het sinds 2001 als zelfstandig bedrijf. Ruw SiC voor industriële toepassingen wordt al meer dan 100 jaar geproduceerd volgens het zeer energie-intensieve Acheson-proces, genoemd naar Edward Goodrich Acheson die het in 1890 per ongeluk ontdekte. Hij probeerde eigenlijk diamant te maken, maar uiteindelijk creëerde hij blauwe kristallen van siliciumcarbide die hij carborundum noemde. Acheson patenteerde de methode voor het maken van siliciumcarbidepoeder in 1893. Hij ontwikkelde ook de elektrische batchoven die de blauwdruk is van de ovens waarmee SiC vandaag de dag nog steeds wordt gemaakt. Granulair siliciumcarbide wordt op commerciële schaal geproduceerd door een reactie bij zeer hoge
32 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
temperatuur. Hoogwaardig silicazand en koolstof (meestal petroleumcokes) worden hiervoor in de juiste verhouding tot reactiemateriaal gemengd. Van dit mengsel wordt een massa opgebouwd (de ‘oven’) met in het centrum een kern van grafiet die als stroomgeleider werkt. Deze grafietkern wordt aangesloten op een spanningsbron. Als gevolg van de weerstand loopt in de kern van de hoop materiaal de temperatuur op tot circa 2700 °C. Bij deze temperatuur reageert het siliciumoxide met koolstof tot siliciumcarbide en CO2. Probleem met het Acheson-proces is dat het enorm energie-intensief is. Er is ongeveer 7,15 MWh elektrische energie nodig om één ton ruw SiC te produceren. Tegelijkertijd wordt ongeveer 4,2 ton CO₂ uitgestoten. 2,4 ton van deze CO₂-uitstoot is puur reactiegerelateerd, de overige 1,8 ton CO₂ ontstaat bij de productie van de energie die nodig is om één ton SiC te maken. Zowel het energiegebruik als de CO2-uitstoot brachten
ESK en IKTS er toe om de productie en de bijbehorende levenscyclus van SiC fundamenteel tegen het licht te houden en zo mogelijk te hervormen. En dat tegen de achtergrond van het streven naar behoud van hulpbronnen en naar een zo duurzaam mogelijke bedrijfsvoering. Punt is dat wat CO2-uitstoot betreft het standaardproces eigenlijk niet significant kan
worden verbeterd. Daarom verzonnen beide partners een ander proces, uitgaande van - via conventionele routes - niet herbruikbaar SiC-afval. Dat leidde tot RECOSIC, een inmiddels gepatenteerde proces dat gebruik maakt van verschillende bijproducten en afvalstoffen die ontstaan tijdens de Acheson-synthese, poederbereiding en daaropvolgende verwerking om SiC-kristallen te produceren. De producten van dit recyclingproces doorlopen de vastgestelde poederverwerkingsprocedures na de materiaalconversie naar technisch hoogwaardig SiC. De zuiverheid is volgens ESK-SIC >98 procent SiC. Volgens het bedrijf zijn alle materiaalparameters identiek of beter in vergelijking met soortgelijke SiC producten. Alleen de CO₂balans voor de productie van het materiaal wordt aanzienlijk verbeterd. Bij materiaalrecycling van één ton SiC wordt minder dan één ton CO₂ uitgestoten. Bovendien is de grondstoffenbalans een stuk beter, omdat het gebruik van primaire grondstoffen vrijwel volledig kan worden vermeden. Het verschil tussen RECOSIC en Acheson-synthese is dus drie ton CO2 per geproduceerde ton siliciumcarbide. Daarmee is de ontwikkeling van RECOSIC is volgens de betrokken partijen een goed voorbeeld van de effectiviteit van CO2-besparende maatregelen. Bronnen: Fraunhofer IKTS www.esk-sic.de, Wikipedia, RIVM
Siliciumcarbide (SiC) Naast diamant en boorcarbide is SiC het derde hardste mineraal ter wereld en heeft het enkele uitzonderlijke eigenschappen. Hoogzuiver siliciumcarbide is kleurloos. Het komt zeer zelden voor als een natuurlijk mineraal in zijn pure vorm en wordt dan moissanite genoemd - het lijkt verwarrend veel op diamanten. Technisch siliciumcarbide is daarentegen zwart of heeft een metaalachtige glans tot groen en neemt met toenemende zuiverheid kleurschakeringen aan tot flessengroen. Vanwege de uitstekende eigenschappen (hardheid, eigenschappen bij hoge temperaturen, chemische weerstand) wordt het veel gebruikt in de industrie en komt voor in producten als vulstoffen, plamuren, pleisters, boetseerklei, metalen oppervlaktebehandelingsproducten, niet-metaal-oppervlaktebehandelingsproducten, metalen, las- en soldeerproducten, was- en reinigingsproducten, kleefstoffen en afdichtmiddelen en coatingproducten. SiC is ook een belangrijk materiaal voor de keramische industrie, zowel als product in gebruik (ovenmeubels, vuurvaste keramiek) als product in productie (technische keramische componenten, ovenmeubilair, enzovoort). Het wordt met name gebruikt als poederstraalmiddel en wordt onder de naam Carborundum gebruikt voor de vervaardiging van bijvoorbeeld spiegels en andere optische componenten. SiC wordt gemaakt in verschillende vormen. De belangrijkste vorm is granulaat. Dit granulaat wordt gemaakt met verschillende deeltjesgrootte. Daarnaast zijn er ook zogenaamde SiC-whiskers: lange dunne vezels die cariogene eigenschappen hebben en als ongewenst bijproduct van granulaat worden gezien.
De website van Innovatieve Materialen is vernieuwd en tweetalig Kijk op www.innovatievematerialen.nl
33 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 2
http://hightechmaterials.4tu.nl
Select key words and find relevant materials scientists or research groups within 4TU.
High-Tech Materials form the key to innovative and sustainable technology
www.4tu.nl/htm @4TU_HTM
4TU.HTM Research Programme New Horizons in Designer Materials | Visibility and accessibility of Materials Science & Engineering | Annual symposium Dutch Materials | 4TU.Joint Materials Science Activities | web application http://hightechmaterials.4tu.nl
AGENDA
Circulaire Xperience by Wienerberger 25 mei 2022, Elst https://newhorizon.nl/evenementen/circulaire-xperience-by-wienerberger-2/
Challenging Glass 8 23 - 24 juni 2022 Gent https://www.challengingglass.com/ ECerS Conference and Exhibition 10 - 14 juli 2022, Krakow https://ecers.org
Gevel 2022 31 mei - 2 juni 2022, Utrecht www.gevel-online.nl/ Glasdag 2022 9 juni 2022, Leusden https://www.glasinbeeld.nl/glasdag/ Ceramic Congress/Cimtec 2021 20 - 29 juni 2022, Perugia http://2022.cimtec-congress.org Ceramitec 21 - 24 juni München https://www.ceramitec.com/en/
Fensterbouw Frontale 12 - 15 juli 2022, Nurnberg https://www.frontale.de/ Bioceramics 32 20 - 23 september 2022, Venetie http://bioceramics32.org Glasstec 22 - 23 september 2022, Messe Düsseldorf www.glasstec-online.com
34 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer 1
Tecna 2022 27th International Exhibition of Technology and Supplies for the Ceramic and Brick Industries 27 - 30 september 2022, Rimini, Italië https://www.tecnaexpo.com/ Colloquium on Refractories 2022 28 -29 september 2022, Aken http://ecref.eu/index.php?id=icr&L=1 AM Ceramics 2022 12 - 13 oktober 2022, Dresden http://www.am-ceramics.dkg.de/
Energy saving refractory products Energy saving refractory products to reduce your carbon footprint.
toEnergy reduce your carbon footprint. saving is a very urgent issue, due to rising energy prices and the global fight against environmental pollution. Besides energy consumption, other such as durability, strength a good thermal shock resistance Theaspects refractory supplier can influence theand energy consumption of tunnel kilns must also be considered by the kiln car designer. The main idea, then, is to optimize by up to 20-30%. As the highest energy loss is measured in the kiln car area, the firing result while maximizing economy. Refratechnik Ceramics Refratechnik Ceramics produces lightweight refractories in order to save offers refractories that meet these requirements. energy via weight reduction. Put simply: The less mass is to be heated up, the more energy is saved.
Ceramitec 21.-24.06.22 Visit REFRA Virtual Booth
Meet us at Clemson Brick Forum Oct 3-5, 2016
Refratechnik Ceramics GmbH Barkhausener Str. 55 49328 Melle Germany www.refra.com USA Representation: Refratechnik Ceramics GmbH MECO www.refra.com Phone +1 513 424 3573 www.refra-innovations.com Info@MecoServices.com https://refra.boothhoster.com www.mecoservices.com
MARKTINF IN MARKT
MARKT INFO Delfstoffen en industriële mineralen
Grondstoffen Algemene Grondstoffen
Rieter Morando s.r.l.
de Beijer Bouwgrondstoffen Betanet Industrial Minerals B.V. d’Artgnanlaan 46 6213 CK Maastricht T (043) 321 45 14 E administratie@betanet.nl www.betanet.nl
Waalbandijk 69 6669 MC Dodewaard T (088) 4006 300 E info@debeijerbv.com www.debeijerbv.com
Strada Rilate 22, 14100 Asti- Italy T +39 0141 417311 F +39 0141 417504 info@rietermorando.com www.rietermorando.com
Grondstoffen Keramische/vuurvaste grondstoffen
Drogerijwagens en droogplaten Delgromij B.V. Goerg & Schneider GmbH u. Co. KG Guterborn 1 D-56412 Boden Duitsland T +49 (0)2602 9273-0 E info(at)goerg-schneider.de www.goerg-schneider.de
Postbus 200 6660 AE Elst T (024) 348 88 44 F (024) 348 88 40 info@delgromij.nl www. delgromij.nl
Stafier Holland bv Postbus 34, 6900 AA Zevenaar Marconistraat 35-37 6902 PC Zevenaar T (0316) 33 27 41 E info@stafier.com www.stafier.com
Gevelstenen
Adolf Gottfried Tonwerke GmbH Gottfried Feldspat GmbH Hendrik Bedrijven Brunssum BV Waubacherweg 20 6442 PW Brunssum T (045) 527 04 56 mobiel: 06 53 39 26 46 E hendrik@mourik.com www.mourik.com
Tonwerkstrasse 3 D-96269 Grossheirath/Coburg T +49 9565 797 0 F +49 9565 79735 E info@gottfried.de www.gottfried.de
Hendrik Bedrijven Brunssum B.V. is een dochtermaatschappij van Joh. Mourik & Co. Holding B.V.
Rodruza BV Sint Canisiussingel 20 6511 TJ Nijmegen T (024) 329 74 50 F (024) 322 27 68 E info@rodruza.nl www.rodruza.nl
Helmut Kreutz Mahlwerke GmbH Helmut-Kreutz-Strasse 35708 Haiger T +49 (0) 02773 9441-0 F +49 (0) 02773 9441-60 E info@kreutz-mahlwerke.de www.kreutz-mahlwerke.de
36 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer2
NFO FO
MARKT INFO Milieu Afzuiginstallaties
Vuurvaste materialen
Saarfeldspatwerke H. Huppert GmbH & Co KG Kobenhüttenweg 43 D-66123 Saarbrücken Duitsland T +49 681 968790 F +49 681 62296 E info@saarfeldspat.de www.saarfeldspat.de
Mesys Industrial Air Systems BV Molenstraat 27 6914 AC Herwen T (0316) 24 87 44 F (0316) 24 85 44 E info@mesys.nl www.mesys.nl
EmcoTherm M. Moutin, P. Schmitz - GbR Nerscheider Weg 74 D-52076 Aken, Duitsland T +49 2408 955 8280 F +49 2408 955 8655 E info@emcotherm.com www.emcotherm.com
Stephan Schmidt Gruppe Bahnhofstraße 92 D-65599 Dornburg T 0049 6436 609 0 F 0049 6436 609 49 E marketing@schmidt-tone.de www.schmidt-tone.de
Wetering Cultuurtechniek b.v.
Insulcon B.V. Hellmich GmbH & Co. KG Holtkampweg 13 32278 Kirchlengern Duitsland info@hellmich.com T +49 5223 75770 F +49 5223 757730 www.hellmich.com
Technische keramiek
Cereslaan West 11 5384 VT Heesch T 0412-451368 E contact@wetering.nl www.wetering.nl
Interesse in vermelding in deze rubriek? Neem contact op met de uitgever: 0183 66 08 08; info@kgkmagazine.nl
Zilverhoek 4 4651 SP Steenbergen T (0167) 56 57 50 F (0167) 56 62 63 E info@insulcon.com www.insulcon.com
Refratechnik Ceramics GmbH Barkhausener Strasse 55 D-49328, Melle T 0049 5427 81 0 F 0049 5427 81 102 E ceramics@refra.com www.refra.com
Gimex technische keramiek Grasbeemd 21 5705 DE Helmond T (0345) 574 255 E info@gimex.nl www.gimex.nl
37 | KGK Jaargang 43 2022 | Nummer2
The big reunion of the ceramics industry. Personal and on site. The international and leading trade fair for the ceramics industry enters the next round: this is where market leaders, decision-makers along the entire value chain exchange information on industry-wide topics for the future and insights. Become part of this world full of innovation. Finally on site in Munich.
Secure your ticket now! ceramitec.com/tickets
Information: van Ekeris Expo service b.v. Tel. +31 23 525 8500, info@vanekeris.nl
June 21– 24, 2022 . Messe München ceramitec.com