IM
EZ
d oo bl a e y at ife on l -d ave Ku -s . ku see m
ni
A
2
chapta 19
sms
TA
Im m ag if aji in ze ike ina e 5 im tu kw -l 0% ui ev ! Us a ost y M le un io pip ka a w wi nge jw ne es bla ew sh ! a p ip e ow e ut e at ni es ek a.
1
Wgo an
ch
fm
m
! oh
do
4ID 2
ID un ni k at L An wa aka AZI za ele K MA m cti U-V k ap on O am em y TE a a! oyo te !
O
e ak
-m
ku
not for sale
A RA FRI D CA IO Y A OU W T A H RD
N
A O
G
a
iz
ni e ul a sh san ze u itu an im k s M uh kila ys i .i a ion m z co owd cat f n u to ed ard a h uh f
web W ju ale C uk m na hek wa avu Br i s w p ia to or ia n. ri ks wa ya k k Si adh o fa a a!
N
O
H C M
or
st
se vi ad ma a N oa e! oz av b ! i-s iwe be en as am im w ib n ili e io e lif at m ili uc so a ed wa om na uts ! S Ba ay ain m cC M
1 A
Publication
empowering kenyan youth
I
N
comix
niaje DJ B! nime-decide kama wewe kuambia wasee stori yangu ya ku-help mayuts wa kenya!
N I SI KENYA S I J O ! NI S I S I W Y ET U OTE !
UFISADI
V I FO T RI B E
love
mapenzi
YA N G U N I KE NYA M AN Z E!
MANZE NI SISI
M AN ZE SI SI NI WAKENYA JO, ATI T UN AS HO IWA HI I AU ILE KA BI LA NI M ADIN GO AM A WACHAW I, SA SA T U DO NINI? T UWAS AK AN Y IE KENYA YA O?
T UTAMALIZA UTIAJ I YA UKABILA! NA KAMA SI SISI NI NANI?
kenya
up at an iS hi WAAMBIE WACHEKI PAGE YETU YA FACEBOOK: ‘SAFE KENYA’ WA-GET DATES ZETU ZA TOUR. ASANTE DJ B KWA SUPPORT. ENDELEA NA KAZI POA UNA-DO!
k ic h e k o
NI SISI INA-SOUND NOMA JO! NITA-SHOW MAFANS WANGU WOTE. LAKINI WATA-GET AJE INFO yA DATES ZENU ZA TOUR?
WEZI MTAANi!
3
4
5
6
7
aji % ya m ke 0 5 e n i imagi t kabla if ! s ina-lo pipes zetu a kw
Piga simu kwa Water Service Company ya area yenu kama kuna pipes zimesanywa na u-report hiyo issue! Enda kwa website ya water company ya area yenu na utafute: “Contact�. Hapo waandikie email!
Usione pipe imevunjwa uilenge! Mwishowe ni wewe utateseka kwa sababu ni wewe: Uta-buy maji ya mtungi na hiyo ni EXPENSIVE SANA! Ni ku-waste time na ENERGY!
Nairobi City Water &Sewerage Co Ltd Water Services Regulatory Board Athi Water Services Board Malindi Water & Sewerage Co Ltd Coast Water Services Board
Lake Victoria South Water Service Board wa asee na w eleze a g on ku Pia b SNET wa issue KEWA e about mor a maji! z SNET rg KEWA wasnet.o e k @ o 31 f 3 4 in 7 : 8 Email u: 020 3 Sim
8
Lake Victoria North Water Service Board
Nairobi
0735417024
www.nairobiwater.co.ke
Nairobi
020 2733559/61
www.wasreb.go.ke
Nairobi
020 2724292/3/5
www.awsboard.go.ke
Malindi
042 213 10 37
Mombasa
041 2315230 056 30989 056 31506
Kisumu
mawasco@africaonline.co.ke
www.cwsb.go.ke
http://lvswaterboard.20m.com
056 30795 057 2025127
www.lvnwsb.go.ke
057 2024589
Northern Water Services Board
Garissa
046 2103598
Rift Valley Water Services Board
Nakuru
051 2213557 051 2213214
www.rvwsbkenya.org
Tanathi Water Services Board
Kitui
0722 244849
www.tanathi.go.ke
www.nwsb.go.ke
jitambulishe!
Najaribu lakini ni hardest‌ hata naona afadhali ni give-up. Life inakupelekaje Filo?
Filo! Mbona unasema hivyo, nini iliku-happen-ia?!
Ulikuwa leader mpoa zamani lakini una-give up!
Malkia, sio kwa kupenda‌
9
Nikimada seco nilikuwa na morale sana…
Na elections ndio hizi zina-come. Lazima nichukue hatua ni-vote!
Wasee, mimi nafikisha 18 years…
Nani ako na mimi?!
WAZI FILO!
WAZI FILO!
Nilifanya application yangu ya ID vipoa…
10
Hehehe! Si wewe uli-apply 3 months ago? Baaaado! Utangoja tu!
Kijana, naona umerudi kuchukua ID yako? Ndio… iko tayari?
BAADAE KIASI…
Ngoja kabisa!
Sawa.
Tena umerudi? Bado kabisa! Unataka nikuzalie ID ama?...Lakini ungekuwa unaongea vizuri, ungesaidika…
Kwani nafaa kulipa tena…?
Sina dooh… Usirudi hapa kama hauezi kuongea mzuri!
11
Sijui kama hizi dooh zitatosha yule officer, manze lazima ni-vote!
Turn yangu itafika kweli?
12
Orait! Tunafunga. Wengine mtarudi Monday!
Haki wacha tu nichukue yangu, ntashindwa ku-vote!!
Mbona mnaonea mayuts hivi?!
Mafala. Wakae na hizo elections zao!
Nilijam juu sikuona use ya kuwa patriotic any more‌
Vile violence ilitokea, nika-join wasee tukavunja ma-shops.
13
Unacheki Malkia, hakuna haja ya ku-struggle sana…
Usi-give up Filo! Wewe ni m-young na unaweza achieve vitu biggie! Kuna vitu unaweza do kama unakosa kusaidika kwa ofisi za ID. Nitatuma SMS kwa 3008 ndio DJB a-show mafans issue yako tupate solution.
Sawa, sina credo, tutumie simu yako…
ID ni LAZIMA kama unataka KU-VOTE kwa election yoyote! Anza mapema!
Hizi ndio time ya kawaida ye ID kutokelezea kwa areas tofauti Kenya: Nairobi 18 working days (Mon – Fri)
Apply-ia ID kwa District Registration Office (hii office iko kwa kila district). Wataku-show requirements za ku-apply, kumbuka…
Arid & Semi-Arid Lands na Border Districts 38 working days
!
! ni free e c i v r hii se sare!! re!! bwere
Usitumie ma-broker ku-apply ID, ma-officer wa registration wote wako na badge yenye inawatambua as workers wa gava. Usilipe broker, usilipe bribe. Kupata ID ni SARE! 14
Ma-district zingine zote 28 working days a pita, end time ime lace penye ii h r e ft A p yako kwa a uulizie ID ipoipata, na kam s U . ik ly a o h o, uli-app na ID yak ar o b m i w hauele egistr District R bonga na wa hiyo ofisi. ek in Charg
Kama ba do custome una maswali b o r care k wa hii a nga na ddress: National P.O Box Registration Bu 57007 – reau 002 020 272 00, NAIROBI 2526 02 custome 0 2720069 r.care@ identity.g o.ke
DJ B ati bro yako ni fala hadi alienda nursery parallel. - Airim Boaz
DJ B eti ocha kwenu niku hot design mkivuna mei zinatoka maindi choma. - Austine Ochieng
Wewe ni player sana mpaka sms messages zako huenda kwa games. - Pablo Mateo
Ati DJ B ni mzee mpaka birth certificate yake imeandikwa kwa stone tablet. - N McPelah
Ati DJ Boyie ana sura mbaya mpaka akipigwa picha na phone, inaji save kwa tools. - Kelvin Malila Stirer
Bro wako amezoea kula miraa hadi siku mnakula sukuma mama yenyu humkumbusha ameze. - Rubo Mwas
Uko na utoi sana hadi phone yako iko na poti kwa applications.
Simu ya budako kubwa, ikiweka kwa charger stima hupotea area yote.
Eh! Mumenimaliza! Skia show yangu kwa redio upate mchongoano zingine kali!
RY A N O I T C I D HENG
ARY
TION SHENG DIC
Shujaaz(TM) is published by Well Told Story Ltd. , P. O. Box 1700 00502 Nairobi, Kenya. Tel: 02 02603214,www.welltoldstory.co.ke. Printed by Colourprint Limited, P. O. Box 44466 - 00100 Nairobi GPO. Produced in collaboration with: USAID, Safaricom, Twaweza, RIU. Distributed by Saturday Nation and Safaricom.
DJ B ati manzi yako ni fala, aliambwa hujaiva akalala kitchen overnyt. - Kibet Cheruiyot Philoja
Content producer: Audrey Wabwire Content: Paul Peter Kades | Vincent Muthini | David Ouma | Joram Kioko Art Producer: Fatima Aly Jaffer Layout Design: Melisa Allela Art: Daniel Muli | Eric Muthoga | Shin Tuxedo | Salim Busuru | Joe Barasa | Noah Mukono Radio: Eunice Maina | Dominic Oigo Special thanks to Just A Band for their fantastic music on ShujaazFM radio
Ati wee ni mshamba mpaka fon yako iko game ya kulima! - Thomas Masese
Well Told Story © 2011 All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in any retrieval system or be transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical without prior permission of the publishers. Although every effort has been taken to ensure the accuracy of information contained in this publication, in no event shall the publishers be liable for any incidental, indirect, consequential losses or damages of any kind without limitation arising out of or in connection with the use of the information in this publication.
MCHONGOANO
/ Mathree t a M v a J 1. a a ingizi ir M – ) e le b Mtuno- Us . Ale . 8 2 r Anyem to a ic id (V h y S oma / isto / Stor R a b e y 1. Gwan – N R 3. mbea Fala ia h z d li o a T sigye- Kute M . e 9 – b u a K d . a 4 M . 2 lewa ala goro – Gold ututho - Ku F K U . . – 5 i 10 z u n a w 3. D - Mtu wang * z a i w r g a n t u k t a 6. M aa Kusema 11. Doki - D heki natam c u K 4, Kudai – * a r bara 7. Soro ing aro - Bara zee B M . 12 s bovu / Bor k M a iv – * u 5. K u d b bo 8. U ombe 13. Red/Punch - 500 lert / Rada P A / i * e e T r a – g 9. Gan 6. Afko V T – z a ) sirik 14. Mbuluoyttez Juoh Nyambura 7. Jam - Ka
S
(J
15 15
DJ Boyie, asante kwa mawaitha yako. Uko juu tu sana. Endeleya kutupa new ideas za bizna. - Josy Kantai
Chapta 17 imeni-nyc 2xana!! Kwanza pg 14 na Akiba ya Charlie! Sisemi ki2. Nafkiri kuanza ukulima na uchungaji. DJ B Danx kwa kuni-inspire. UKO - Newt Gitari
CHAPAA
TOPS!
Niaje Dj B! Nimeanzisha ka small library ya Shujaaz kwangu ndiyo mtoi wangu akijua kusoma apate full chaptas! - Daniel Naks
Thanks 4 inspirations. Mi hu-keep ma-plastics mzee ama TAKA NI zenye zime-spoil badala ya PATO kutupa halafu naziuza. JO! Inani-boost-ia fare. Pia mi hu-collect chupa za soda. - Racheal, Njiru Nilgundua scare-crow ina scare wanyama ikiwa imesetiwa kwa shamba hawata kusumba tena. - Bill Ochieng
I bought some kuku from my mum. Hi DJ B Zilizaana nika-sell sita na ku-buy dooh m goat. Nauza kuku weekly, najilipia na sas dooh ya colle na pia I buy anything sungura I want. I save 5-10k mnthly. w - Francis, Msa MAKE
KUKU NI CHAPAA!
DJ B! Nachukua ma electronics mbovu halafu napeleka kwa factor ya ma-electronics na napata dooh Saa hii naweza kulipa fees zangu n rent maze. Thanx man & GOD BLESS U. - Havoc Ace
Niaje Dj B! Manze umeni-help tu sana. Nilipata idea ya kufuga kuku kwenye Chapta 15. Nimeanza na kuku tano. Thanx tu sana. - David Mwita, Nkubu. KUWA NA AKIBA – WEKA MIFUGO!
Mifugo yaeza kuku-save sana hasa wakati kumekauka. U can sell upate doo. Nayo mimea kukikauka inakauka hasara tupu. But kama ur able u can try da 2 ndo one Zuia iki-fail u-rely on the other wanyama na lyf goes on. kula Ile story ya ku-keep - Alisha Verjee crops! mambuzi n other animals from Niaje DJ B. Me eating matawi, huwa zinatunime-protect sukuma zangu bother huku home but kwa kuweka fence ya magunia not any more! zenye zimeraruka round ndio - Saada Wairimu Accram kuku wasizikule. 16 - Beva, Kitale
ma kad wa
JINA: FAITH MUKAMI BASE: EMBU | AGE: 21 YRS Peer educator and counsellor
B, mazee nime make mob kwa mabiringanya sa nimeanza kufuga a. Naambia ma-youths wai-try waone. - Gabi, Kwale
Nilizijengea na zina-do poa. Zina-nipatia dooh ya ku-travel around since me huwa volunteer wa NACCADA na sisi huenda kwa mashule kuongea na wanafunzi.
SHULE GANI?
Any gud school is made by students, teachers n parents. So it doesn’t matter the name of school but the discipline of the students. - Lydiah Kimani
Chesamish Boys High coz ina-perform poa kwa academics na games, relationship btwn teachers na students iko poa, learning environment iko conducive & lastly students wako discliplined n self driven. Hii ndio shule poa. - Joseph Wrain Snr
30 s 08
Chuo yetu haina ma-problems. Ina fire extinguishers, iko in good condition na pia huwa ina perform vipoa. I think tunaweza kuingia hii compe‌ Shule poa ni ile mastude wana cooperate na wana discipline ya juu. As in kuna harmony kati ya mastude na mamode. SHULE - Grace Jerry POA NI
Thanks sana DJ B kwa ku-encourage mayuth!
sm
ry h. na
Niaje DJ B! Hii risto ya chicken pen ni real mbaya! Tulikuwa na kuku but ilikuwa hard kuzimanage juu zilikuwa zikipotea sana. But since nisome hii story ya chicken pen, kuku zetu zina-increase badala ya ku-decrease.
afans dhaa a fb!
17
Najua mimi ni orphan, na nime-grow-ia ghetto, lakini siwezi stand story za corruption. Niko ready kwa any challenge!
Sukuma Za Sifa! Kumekauka!
Poa... eh, si tuchekiane baadaye?
Wee! Nini unahepa hivyo?
Niaje Chuxx?
Si u-come u-buy sukuma woshe?
Eh, nina allergy flani ya sukuma siku hizi‌ DOKI daktari alisemaNa si hizo ni sukuma umebeba? Acha game. Una-buy wapi siku hizi?
18
Kwa yule Shosh pale kona. Lakini sina ubaya msuper si unajua?
MARA THAT THAT!
Oh, Maria Kim msichana yangu, nikufungie ya ngapi? Habari ya leo Shosh? Ni kuuza tu?
Ah, hata sinunui. Na hizi sukuma zako ni poa, kwani unazipanda na nini?
Eh, eh, ati unaulizaje?
Si unajua sukuma inamea na maombi tu!
Ai?!
Haiya, basi tutaonana.
Sawa, salimia wengine!
19
Naitwa Maria Kim. Sijakuona mtaani?
Poa! Sema. Niaje?
Niko tu. Naitwa Sifa.
Na sukuma zako ni poa! Ulijuaje hii story ya kupanda kwa gunia?
Kwa Chapta 1 ya comic flani inaitwa Shujaaz.fm. Cheki...
Haiya! Mimi ni fan wa hiyo comic damu! Lakini sukuma zangu hazi-grow poa saa hizi. Unaweza ni-save na tips kiasi?
Wacha ni-come kwenu nizicheki ndio nijue problem iko wapi.
20
Hakuna shida. Nipandishe kwa hii wheelbarrow unisukume.
Lakini, eh, tutafikaje huko na hauwezi…
Sasa hapa… kutapitika kweli?
Cheki, tuzunguke tu na ile baro ndefu.
Oh… na kwa nini hauna wheelchair?
Wee! Nitatoa wapi dooh za kui-buy?
Hata kama ningekuwa nayo, cheki hizi baro zetu, vile zina mitaro na mawe? Itakuwa hardest kuitumia.
Cheki, si yule ni Chuxx pale?
Chuxx, mambo? Nime-get mwenye hu-grow zile sukuma una-buy siku hizi.
21
Ah! Siezi kula hizo sukuma tena. Kumbe ni za kiwete?!
Eish! Sifa ni mlemavu, ni binadamu kama sisi. Usimwite kiwete tena.
Unaezaje ongea hivyo? Nakuonanga wewe ni mpoa uki-come ku-buy sukuma kwa Shosh. Nilidhani tunaeza kuwa mabeste, lakini nishaona vile wewe ni fala sugu! Usi-mind Sifa, Chuxx hajui kitu. Twende, karibu tufike.
KWA SHAMBA YA MARIA KIM‌
Nishacheki! Ma-caterpillar!
Unaona wako hapa chini ya leaves, itabidi uzitoe mwenyewe na mikono. Zinakula leaves na kuharibu sukuma zote.
Toa pia mayai za hao wadudu, ndio zisizaane. Aki thanks Sifa, umeni-save. Nita-do vile umeni-show. Hebu turudi haraka kabla kuwe na giza.
Weee!! Acha story, tuharakishe. Nikichelewa Shosh atajam!
Sifa! Unatoka wapi saa hizi!!
22
Unakaa nje gizani! Hata sikujua umetoka! Na kama ungeumia tungefanya nini sasa?
Shosh, umenificha 18 years! Nina ideas poa za farming, ningependa kuzi-share na wasee. Nipe chance!
Aki Shosh, Sifa ameni-help tu sana. Haiya. Ni sawa. Nimejua Maria Kim ni msichana mzuri. Lakini msirudie kutembea gizani.
Wacha ni-text DJ B hii story kwa 3008 a-show mafans!
wazi!
23
go! n a h Mc
ah, baba charlie, mahindi za hii season imemea mzuri! ...nikupe za ngapi?
ala! ni nini sasa?
nisaidieni!
24
msichana wangu amelazwa hospitali... ...aligongwa na gari!
Kuna nini?
Nimeomba watu wafanye blood donation...
...sasa anahitaji kuongezwa damu, na hakuna damu kwa hiyo hospitali.
pole sana, mathe...
...lakini wapi!
Tuzunguke hapa sokoni tubonge na wasee wa-donate. ...asante sana, kijana...
wawawa! sasa tuanzie wapi?
25
Ati niliskia niki-donate blood nita-test-iwa H.I.V na sitaki kupimwa saa hizi.
lakini si damu yangu itatumiwa kwa uchawi?!!?!?
wah, sindano zinanitisha... unajua, damu yangu hu-coagulate iki-demonstrate hizo ma-substrates, so yenyewe siwezi kukusaidia, pole, msee... aii! hizo ni vaco!
siwezi changanya damu yangu na kabila tofauti!
lakini Sitaki ku-lose weight!
26
aki, mbuyu, hiyo si kweli... lakini sawa, tu, nitauliza uncle wa rosie, haogopangi!
unajua jirani! kabila yangu ni kabila ya mandume?!!?
unasemaje??? ati mimi ni mwoga?!?!
ala! ni nini leo, mwenye baba charlie? anaogopa kila siku stori sindano akule ingin... maembe!
27
ah, mniwache!
...eh?...
baba charlie! ngoja!
sindano haiumizi!
haiya! haiumizi!
jirani, nyamazia hiyo maneno! hata sikuwa naogopa!
28
aki, mbuyu!
charlie, tulitaka kuwashukuru sana, mliokoa mtoto wangu!
hakuna shida! kujeni msalimie babangu, alisaidia sana!
ni wewe ulini-save?
ehm... uhm... nilisaidia, tu...
ni ! ! od lo msee b e a t ku-donatoena ife y lood ni ma -d bl b, e ku-savkeuli k a ara mo fe av ya mse ce! i s s ! m nt, m ku e iwa
Msee akiwa m-sic e ak aaaccid ate Mse k aam n mu don kukiwa na a z w ac i ciduen RH k t, marada b,nawe kwa anahitaji damuk ahitaji omo ea an t yey t ara 5 Adult yeyote anaw dul ez A a donaata m blood hata mara 5 blood h te kwa aka. ak. our 1 h feel we mwaka. u mw b i ta ar mu ke k , na hau hiyo da a t Ina onate place u-d -re rs! Hawa wasee pia wa na info k wili ina 4 hou M in 2 mob juu ya ku-don ate damu: with Bloodlink Foundatio n Tel: (020) 2738418 /26
: Name Age: Group: d Bloo RH
bonga na maper o wako juu ya ku-donate dam u.
Skia risto ya fan wa Shujaaz.FM, Linda Wayua
Sikudhani naweza donate damu, huwa naogopa hata kuicheki! Lakini kuna beshte yangu aliniambia twende nayeye siku moja.
Walinipima kucheki kama niko na damu enough, wakapata niko poa ku-donate. Pia kulikuwa na counselor mwenye alini-encourage. October 2010 ilikuwa my first time ku-donate. Nimeamua ku-donate blood kila 4 months. Sasa I am a proud donor, nime-overcome fears zangu za ku-donate blood!
donate
To:
3008
Text:
Wacha ni-show 29 DJ B hii risto!
Robinson Okoth Huruma
Lawrence Mbugua 12 yrs
John Mutua 9yrs
Pralvin 30
Brian Machogu 15 yrs
Yohaan David 10 yrs
Charlie Ronaldo
Owen Katibi 12 yrs
Shujaaz. FM radio show inapenya kwa hizi station kenya mzima. pata story zote za comic kwa show yangu. cheki time na ukae rada!