گۆڤار ( گوڵ سوو ) ژماره‌ 105

‫‪GULL SOO MAGAZINE‬‬ ‫مجله‌یه‌گه‌ مانگانه‌ گشتیی ‌ه له‌الین ده‌زگای روشنهویری‬ ‫وره‌سانن كورد فه‌یلی (شه‌فه‌ق) باڵوئه‌كریه‌ێگ‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫خاوه‌ن ئیمتیاز‬ ‫ده‌زگای رۆشنبیری و راگه‌یاندنی‬ ‫كوردی فه‌یلی (شه‌فه‌ق)‬

‫کەرکوک لە سەردەم جبوری‪..‬‬ ‫کورد و تورکامن دویرەوخستنیان برا بەشەوکەن‬

‫تەسپیح‪ ..‬لە دروسکردن سۆمەریەگانە‬ ‫و کوردەگان داهێنان لە چنینی کردن‬

‫دموکراسی‪،‬‬ ‫هە هن مردگه‌یله‌!‬

‫‪7‬‬

‫‪35‬‬

‫نەسیر شەممە‪..‬‬ ‫ئەو کورد فەیلیە ک وە‬ ‫عوودەگەی سەرسام جهان کرد‬

‫‪17‬‬ ‫‪19‬‬

‫‪22‬‬

‫به‌رێوه‌به‌ر نویسانن‬ ‫ردووس فه‌یلی‬ ‫سكرتێر نویسانن‬ ‫كه‌نعان حاته‌م‬ ‫ده‌سته‌ی نویسه‌ره‌یل‬ ‫ماجد محه‌مه‌د ساڵحان‬ ‫سوندس میرزا‬ ‫په‌یوه‌ندیكردن‬ ‫‪gullso.shafaq@gmail.com‬‬

‫مؤسسة شفق للثقافة‬ ‫واالعالم للكورد الفيليني‬

‫کورد فه‌یلی‪،‬‬ ‫بێ‌سه‌رزه‌مین‌تر له وا‬

‫‪15‬‬

‫‪30‬‬

‫ئەدبیات کوردی منااڵنە‪ ،‬دە ئیالم‪،‬‬ ‫بییەسە جمێشتێ‪ ،‬ئەڕا خوەێ ‪.......‬‬

‫چاڵێنج زوان نامجی و ده‌رس داین وه کوردی ‪......‬‬ ‫وه‌خته کووتایی بدرێ وە ئی کووتائیە‬ ‫دە نامەین فەرهەنگییەیل کورد خوە‌مان ‪......‬‬

‫‪13‬‬

‫داستان دڵداری لەناوبەین‬ ‫فەلوجە و کوردستان‬

‫سه‌ر نویسه‌ر‬ ‫عه‌لی حسێن فه‌یلی‬

‫رقم االعتامد يف نقابة‬ ‫الصحفيني العراق ‪1015‬‬ ‫رقم االيداع يف دار الكتب‬ ‫والوثائق ‪ 892‬يف ‪2006‬‬

‫ئەدەب مئڕوو‪ ..‬ئایندەی نەوەگان ‪....‬‬

‫‪25‬‬ ‫‪25‬‬

‫هه‌واخوازه‌یل گوڵ سوو‬ ‫ئیمـه‌ ناخوازیمــن دە الگــەێ تاریــك و لێخنەگەێ تاریــخ مبینیمن‪.‬‬ ‫رووژگار مەندیــر و چــاوه‌ڕێ كـه‌س نامینــێ و دۆماجــار كوانگ‬ ‫بــاوه‌ت و باســه‌یل‌ نــاو ئارشــیوو كتاوخانه‌ێلــە‪ ،‬لــ ‌ه بــاس‬ ‫كتــاو و به‌ڵگــ ‌ه نویرسیاگــه‌گان كورده‌یــل فه‌یلــی (وه‌تایبــه‌ت‬ ‫بــن‌زوان و بن‌زارەێلەیــان) ســارد و ســڕ و خامووشــەو ئەبــێ‬ ‫ئه‌گــه‌ر خوەمــان ئــەڕا خوەمــان‪ ،‬ته‌قــەال نه‌كه‌یمــن‌‪.‬‬ ‫ئیمــه‌ی كــورد دە هــەر چینێگێــان‪ ،‬هه‌رچــه‌ن هاونه‌ژادیمــن و‬ ‫هــام‌الن و هام‌خوێــن و هاونێشــتامنین ل ـ ‌ه خــاك‪ ،‬هاوڕازیمــن ل ـه‌‬ ‫ن و داخینــە ئەڕامــان‬ ‫ژیــان ‪ ،‬هاوزوانیمــن ل ـ ‌ه قســیه‌ وه‌لــێ ئاخی ـ ‌‬ ‫ک هاوفكــر و هــاوكار نیمــن لــە كارەێلەمــان‪.‬‬ ‫ده‌زگای رووشــنبیری ش ـه‌فه‌ق‪ ،‬یــە ش ـه‌ش ســاڵە وە بیده‌نگیــەو‪،‬‬ ‫ئــی ئومێــد ‌ه ئیــوه‌ت كــرد تــا به‌ڵكــم لــه‌‌ رووژێ نووێــگ‪،‬‬ ‫وه‌رژه‌ س ـه‌ره‌تاته‌یێ لیســك خــوه‌ر‪ ،‬ل ـ ‌ه دامــان گــوڵ ســوو یــەکا‬ ‫بگریمــن‪.‬‬ ‫د ‌ه گشــت ئــه‌و ســاڵه‌یله‌ ک چــگ‪ ،‬ژیامنــان بــێ گــوڵ ســوو‪،‬‬ ‫گوزه‌رانێــگ وە بێ‌خوه‌شــی بــی‪ ،‬مئــڕوو ئــه‌و رووژه‌س ك‬ ‫دووس شــاكامی بــواگ ئــه‌را ده‌رهاتــن گوڤــارێ ك دە نــاو‬ ‫جمێشــت رووژنامه‌وانــی كــوردی نــاو نیشــانێگ بــی ئــەڕا‬ ‫خــوەێ‪.‬‬ ‫و ‌ه بــان ئــەو هەمگــەێ ســاڵە ک گــوڵ‌ســوو ئەڵهــات ‪ ،‬باوجــی‬ ‫هێامنیــش لــە چــاو ئــەو هه‌مگــه‌ی نویســاننه‌ ک وه‌ بن‌زاونەیــل‬ ‫و بن‌زارەیلــێ تــر بــاوەو بییــە ئــی كاره‌ جــوور تکــێ ئــاوە‬ ‫دە نــاو ده‌ریایێــگ گــەپ و واز و واڵ‪ ،‬وه‌ی ئومێــد ‌ه ك نــه‌وه‌ێ‬ ‫نوویێــگ شــان بخاگـ ‌ه ژێــر ئــی بــار گرانـه‌‪ ،‬ئایــا ئــی هاویارییـه‌‬ ‫‌و ‌ه چــاو ئەوینیمــن؟‬ ‫لــ ‌ه بیــرەو ناچــێ‌‪ ،‬وه‌ختێــگ لــه‌ زێده‌مــاڵ فه‌یلیه‌یــل (به‌غــدا)‬ ‫گــوڵ ســوو جــوور زوان حــاڵ و نووچــاو بــن‌زوان كــوردی‬ ‫خواریــن (فه‌یلــی) ‌چــاو وازەو كــرد و مئجــا دۆوای زیاتــر لــه‌‬ ‫‪ 100‬ژمــاره‌ هچــان دا‪ ،‬ســاڵه‌یل فره‌یێــگ هــەر ئــاخ و داخ‬ ‫ده‌منێشــتامن بــی و هیــچ ئاوه‌خــت بهــه‌رز و ره‌نگینــێ نه‌بییــه‌‬ ‫شــوونگرێ‪.‬‬ ‫مئــڕوو ته‌نیــا ئێژیمــن ك هــه‌ر ژمــاره‌ی ئــی گوڤــار‌ه لــ ‌ه بانــان‬ ‫سه‌رگوزه‌ێشــت ژیانێــگ بــاس ئــەکا وه‌لــێ ئــه‌وه‌ ك لــه‌ی‬ ‫گه‌رم ـه‌‌باس ـه‌ هــا پێی ـه‌و تــا کوردانــە جه‌خــت و ‌ه بانــێ بكه‌یمــن‬ ‫ئه‌وه‌ســ ‌ه ک لــ ‌ه بــاوه‌ت سه‌رگوزەێشــته‌مان؛ كــورد‪ ،‬خــوەێ وه‌‬ ‫گشــتی نەزانــێ چــ ‌ه لــه‌ ده‌س داو چــه‌ وه‌ ده‌س هاوردگــه‌؟‌!‬

‫سه‌رباس شامره‌‬

‫زانیمــن‪ ،‬ته‌نیــا ملله‌تێــگ ک ل ـ ‌ه جیــا بویــن وه‌ل هامســایه‌یلەی‬ ‫دڵتنـه‌گ نییـه‌ خــوه‌ی كــورده‌! ئــی برایه‌تییـه‌ پــڕ كاره‌ســات و پــڕ‬ ‫خــه‌رج و خوێنــه‌‪ ،‬دە ئــه‌و جه‌نــگ و تاوانه‌یلــە هــ ‌ه كــورد بــاج‬ ‫داگــە و بــەس!‬ ‫یــه‌ راســه‌ كه‌ســێ لــە ئیمــە ناخــوازێ ک دە جه‌هه‌منــەی‬ ‫ســه‌د ســاڵه‌ی عــراق‌ مبینــێ و د ‌ه واڵتێــگ بژیــێ ك گشــت‬ ‫ده‌ره‌یلــەی روو وه‌ دووزه‌خ وازەو ئەبــن‪ ،‬یــه‌ش راســ ‌ه ك مئــڕوو‬ ‫كــه‌م كه‌مه‌گــه‌ی نزیكــه‌ی یــه‌ك ملیــوون ئنســان كــورد هانــە‬ ‫به‌غــدا ك ل ـه‌ زوان و كه‌لتــوور بیب ـه‌ش كریانــه و په‌یوه‌ندیی ـه‌ل‬ ‫ئورگانیكــی ناونــی چینه‌یلیــان فــر‌ه كــز و خــراو ‌ه و هامــاڵ‬ ‫یه‌كــری ناخــوازن ‪‌.‬چــان خوه‌یــان لــه‌ پرۆژه‌یــل نه‌ته‌وه‌یــی‬ ‫دوورەو نابینــن و ئێقــە ســەر لەیــان شــێویاگە ک نازانــن كــی‬ ‫دووســه‌ و كــێ دوژمــن‪.‬‬ ‫ئیمــه‌ زانیمــن هاونه‌ژاده‌یلەمــان نازانــن هایمنــ ‌ه چ ده‌ورانێــگ‬ ‫و هایمن ـه‌ كامــا‪.‬‬ ‫هاوزوانه‌یلەمــان نازانــن ک لـه‌ی واڵتـ ‌ه داگیــركاری نــاوێ بییـه‌‬ ‫و ‌ه فوتووحــات‪ ،‬جه‌نــگ وه‌ل كــورد نــاوێ نانــە وە جەهــاد‪ ،‬ئــوو‬ ‫کوشــت و بــڕ کــردن نــاوێ نریاگــە ئەنفــاڵ و ‪ . . .‬و ی ـه‌ گونــاێ‬ ‫كــورد نیی ـه‌ ئەگــەر هیــچ كه‌ســێ لەمــان نازانــێ ک چەنــێ لــە‬ ‫میلله‌تەگــەێ وە قوربانــی کریانــە‪.‬‬ ‫ئیمــه‌ لــ ‌ه واڵتێــگ ئەژیییمــن ک هیــچ وه‌خــت بوودجــه‌ی‬ ‫خوه‌نســن و ته‌ندروســتی و ئــاوه‌دان كــردن لــه‌ بوودجــه‌ی‬ ‫جه‌نــگ و ســه‌ربازی فێشــر نه‌بییــه‌! ئنســان فه‌یلــی گشــت‬ ‫ســامان و ســه‌روه‌ته‌یلەی ‪ ،‬ناســنامه‌ و هوویه‌تەگــەی‪ ،‬تــااڵن‬ ‫كریــا وه‌لــێ هێــان جــوور كــورد‌بێ‌تــاوان ئەکوژرێــگ و‬ ‫کەســیش وه‌ شــه‌هید حســاوی نــاكا‪.‬‬ ‫دۆوا قســیه‌ی ئــی باسـ ‌ه ئه‌وه‌سـه‌ ك گۆڤــار گوڵ‌ســوو‪ ،‬ئەخــوازێ‬ ‫زوان حــاڵ ئــه‌و مه‌ردمــه‌ مبینــێ ك وه‌ختێــگ بڕێــگ كــه‌س‬ ‫ئێــژن؛ سـه‌ددام ئەچــی وە بهێشــت! نازانــن رووح قوربانیه‌یلــەی‬ ‫خوەیــان ئــه‌ڕا كــوو ئەچــێ؟ هه‌رچــه‌ن رێ فرەیێــگ هاتیمنــ ‌ه‬ ‫وه‌لــێ فره‌مــان ماگ ـ ‌ه تــا ل ـه‌ ده‌یشــت میركامنــان هه‌واخوازەیــل‬ ‫فره‌تــرێ داشــتووبیمن‪.‬‬ ‫ئی وە یەکەو بیینە وە گشتتان مبارگ و پیرووز بێ‪.‬‬ ‫سه‌ر نویسه‌ر‬

‫‪4‬‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫‪ ..٢٠٢٠‬سەخترتین‬ ‫ساڵەگەی هەزارەی‬ ‫سێیەم لەبان جهان‬

‫گــوڵ ســوو‪ /‬ســاڵ ‪ ٢٠٢٠‬ریفرانــدۆم‬ ‫جهانییــگ نێخوازێــد تــا وە ســەخترتین‬ ‫ســاڵەیل هــەزارەی ســێیەم بناســیەێد‪،‬‬ ‫تــا ئیســە‪ ،‬ڤایــڕۆس کۆڕۆنــا هــەر لــە‬ ‫ســەرتایی ســاڵەگە خــوارد‪ ،‬و چگــە نــاو‬ ‫ووردەکاریەیــل مرۆیــی تــا زاڵــەو بویــە‬ ‫بــان جەنــگ و قەیــران و ملمالنەیلــی‪،‬‬ ‫تەنانــەت لەبــان خــەوەر خوەشــەگانی و‬ ‫دڵتەزنەگانــی وە هەمــان شــیوە‪ ،‬بەڵکــم‬ ‫رازی نــەوی کۆتایــی وەســاڵ ‪٢٠٢٠‬‬ ‫بارێــگ‪ ،‬وەبــی نووەکــردن مەترســیەگانی‬ ‫لەبامنــان وە بنچینەیــگ دڕندەتــر و باڵوتــر‬ ‫لــەو ڤایرۆســە ک ئەوەســا لــە ســاڵ ‪٢٠٢١‬‬ ‫هەمیــش بــوودە هاوڕییــان‪.‬‬ ‫ڤایڕۆســەگە ژیــان مرۆیــی وەگشــتی‬ ‫ئاڵشــتکرد‪ ،‬هــەر لــە دەسســەنین و‬ ‫باوشــگردن و پەیوەندیــە کۆمەاڵیەتیــەگان‪،‬‬ ‫تــا رەســێدە چاالکــی ئابــووری و سیاســی‪،‬‬ ‫ومــردن بویــە هەڕەشــەی مەلیۆنه‌هــا لــە‬ ‫مــەردم‪ ،‬و زیاتــر لــە چــوار ملیــار ئایــم لــە‬ ‫پایتەختەیــل و شــارەیل جووراجــور جهــان‬ ‫ناچــار کەرەنتیــن کــرد‪.‬‬ ‫وەهــەر حــاڵ‪ ،‬ڤایرۆســەگە گورمیچــەی‬

‫ســەختیگ داگــە لــ ‌ه ئابــووری جهانــی‪،‬‬ ‫و هەمیــش مــردن زیاتــر لــە ‪ ١،٥‬مەلیــۆن‬ ‫ئایــەم‪ ،‬و تووشــهاتن ‪٢٠‬ملیۆنەیلیــگ تــر‪،‬‬ ‫و مەزەنــەگان بــاس الت بویــن زیاتــر لــە‬ ‫ســەد مەلیــۆن کــەس کــەن‪.‬‬

‫فــرە کــەس دوینــن ک شکســتهاوردن‬ ‫دۆناڵــد تڕامــپ لــە گرنگرتیــن رووداوەیلــە‬ ‫لــە ســاڵ ‪ ،٢٠٢٠‬ک دویــای هەڵبــژاردن‬ ‫‪٣‬ی تەرشیــن دوویــەم‪ ،‬ســەرکەفنت جــۆ‬ ‫بایــدن ڕکابــەرە دیموکراتیەگــەی ئاشــکرا‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫بــوی‪ ،‬بەڵکــم تڕامــپ رک لــە ســەرکەفنت‬ ‫خــوەی داشــت‪ ،‬و توومــەت وەدەســکاری‬ ‫هەڵبژاردنەگــە کــرد‪ ،‬و کەفتــە جەنــگ‬ ‫دادوەری تــا ســەرکەفتنی بچەســپنێد‪ ،‬ک‬ ‫خــوەی ســیامیگە لــە دەیــان ســاڵ ئەمریــکا‬ ‫لــە شــیوەی نەیــە‪.‬‬ ‫وەرد بڕیــگ لــە هــووکارەگان ک هیشــن‬ ‫تڕامــپ شکســت بارێــد‪ ،‬تــاوان کوشــن‬ ‫جــۆرج فلوێــد هاواڵتییــە ئەمریکــی ســیاگە‪،‬‬ ‫هەنــای لە ژیر زرانــی پۆلیســیگ ئەمریگی‬ ‫گیانــی دەرچــگ‪ ،‬ک بویــە شکســت‬ ‫گەورایــگ لــە دەرفەتەیــل ســەرکەفنت‬ ‫ترامــپ‪ ،‬و هەمیــش بویــە ئاڵووزییــگ‬ ‫لەناوبەیــن چینەیــل کۆمەڵــگای ئەمریکــی‪،‬‬ ‫ک خۆپیشــاندانە گــەوراگان وە دریژایــی‬ ‫چــەن هەفتەیــگ لــە بڕیــگ لــە شــارەیل‬ ‫ئەمریــکا ئاشــکرای ئــەو ئاڵووزیــە کــردن‪.‬‬ ‫رووژ چــوار ئــاب‪ ،‬رووژیــگ كــه‌م وینــه‌‬ ‫بــوی لــە مێــژوو مرۆیــی‪ ،‬ک یەکیــگ‬ ‫لــە گەپرتیــن تەقینەوەیــل بــوی‪ ،‬دویــای‬ ‫ئــەو ك ئاگرێــگ رەســیە ئاماریــگ پــڕ لــە‬ ‫نیتڕەیــل ئەمۆنیــۆم لــە بەنــدەر بەیــروت‪،‬‬ ‫تەقینەوەگــەی بویــە هــووکار كوژیــان‬ ‫زیاتــر لــە ‪ ٢٠٠‬كــه‌س و هــەزاران‬

‫زەخمدارەیــل لــە پایتەختەگــەی لوبنــان‪.‬‬ ‫لــە ‪١٥‬ی ئەیلــوول‪ ،‬ئیــارات و بەحرەیــن‬ ‫لــە رســوومەیلیگ لەنــاو مــاڵ چەرمــگ‪،‬‬ ‫وەچەودیریگــردن تڕامــپ‪ ،‬وە ئامادەبویــن‬ ‫بنیامیــن نەتنیاهــو ســەرۆک حکومــەت‬ ‫ئیرسائیــل و وەزیرەیــل دەرەوەی ئیــارات‬ ‫و بەحرەیــن واژوو لەبــان ســازیان وەرد‬ ‫ئیرسائیــل کــردن‪ .‬ئیجــا لــە ‪٢٣‬ی تەرشیــن‬ ‫یەکــەم شــاند فەرمــی ئیرسائیلــی رەســیە‬ ‫خەرتــووم‪ ،‬و لــە کۆنگرەیــگ تەلەفزیۆنــی‬ ‫وەبەشــداربوین تڕامــپ‪ ،‬ســوودانیش لــەو‬ ‫راگەیاننــە رەســیە کاروانەگــەی ئیــارات و‬ ‫بەحرەیــن لــە ســازیانی وەرد ئیرسائیــل‪.‬‬ ‫ئیجــا لــە دەی کانون یەکــەم‪ ،‬هەنــای ترامپ‬ ‫لەبــان تویتــەر بــاس لــە ســەرکەفتتیگ‬ ‫مێــژووی کــرد‪ ،‬هەنــای نووســان ک دووان‬ ‫لــە گەوراتریــن برادەرەیلــان‪ ،‬ئیرسائیــل و‬ ‫مەغریــب وه‌تــەواوی رێککەفــن لەبــان‬ ‫پەیوەندیەیلیــگ دبلۆماســی‪.‬‬ ‫ســاڵ ‪ ٢٠٢٠‬دەســکردە پــی وە دەرچگــن‬ ‫بەریتانیــا لــە یەکێتــی ئەوروپــا لــە‬ ‫شــەو ‪ ٣١‬کانــون دوویــەم‪ ،‬ئەوەیــش‬ ‫جــوور ئەنجامیــگ لــەو ریفراندۆمــە ک‬ ‫بەریتانیــەگان لــە ســاڵ ‪ ٢٠١٦‬کردنــەی‪.‬‬

‫‪5‬‬

‫لــە بــاوەت جەنــگ ئەفغانســتان‪،‬‬ ‫گەشــەکردن مێژوویــگ بــوی‪ ،‬هەنــای لــە‬ ‫‪٢٩‬ی شــوبات رێککەفتنیــگ لەناوبەیــن‬ ‫ئەمریــکا و بزووتنــەوەی تاڵەبــان راگەیانــن‬ ‫وەگــورەی ئــارەزو ترامــپ وە کیشــانەوەی‬ ‫لــەو جەنگەیلــە ک تەمامــی نێــرن ‪.‬‬ ‫شــایەت مەترســیدارترین جەنگەیــل‬ ‫‪ ،٢٠٢٠‬لــە ناگورنــی قەرەبــاغ بــوی‪،‬‬ ‫ک لــە ‪ ٢٧‬ئەیلــوول‪ ،‬رویوەڕوبینــەگان‬ ‫بوینــە جەنگەیــل فراوانیــگ لــە بــان‬ ‫ئــەو هەرێمــە ک ملمالنــی هالەبانــی‪،‬‬ ‫لەناوبەیــن ئازەربایجــان ک لەالیــەن‬ ‫تورکیــا پشــتگیری کریاگــە‪ ،‬و کەمینــەی‬ ‫ئەرمەنیەگــە ک لەالیــەن ئەرمینیــا‬ ‫پشــتگیری کریاگــە‪ .‬وەهــەر حاڵیــگ‪،‬‬ ‫دویــای زیاتــر لــە ‪ ٥‬هــەزار کوشــیاگ‪ ،‬و‬ ‫لەده‌ســداین زەویەیــل فراوانیــگ لەالیــەن‬ ‫ئەرمینیــا‪ ،‬رووســیا رێککەفتنیــگ دروس‬ ‫کــرد و کۆتایــی وە جەنگەگــە هاوریــا‪.‬‬ ‫هەمیــش لە ئاب ‪ ، ٢٠٢٠‬قەیرانیگ سیاســی‬ ‫کەفتــە بیالروســیا‪ ،‬دویــای ســەرکەفنت‬ ‫ســەرۆک ئەلێکســاندر لوکاچیکــو لــە‬ ‫هەڵبژاردنەگــە‪ ،‬ک ئۆپۆزســیۆنەگە وە‬ ‫دەســکاریکریاگ دانــادەی و گوایــە لــە‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫خوەرئــاوا پاڵپشــتی کریاگــە‪ ،‬تــا چــەن‬ ‫هەفتەیــگ خۆپیشــاندانەگان وەردەوام‬ ‫بویــن‪ ،‬و لوکاچیکــو نوقاڵنە وە دەســوەردان‬ ‫ســەربازی راســتەخۆ لەالیــەن رووســیا دا‪،‬‬ ‫تــا بڕیــگ لــە وەرپرســەیل ئۆپۆزســیۆنەگە‬ ‫وایــن‪ ،‬و بڕیگیــان دەســگیر کریــان‪.‬‬ ‫لــە ســوریا‪ ،‬هەمیــش لــە حوزەیــران‬ ‫وه‌جیوەجیکــردن یاســای‬ ‫دەســکریا‬ ‫قەیســەر ئەمریکــی ک زەرەدەیلیــگ فرەتــر‬ ‫رەســانە ئابــووری ســوریا‪ ،‬و زەرەد وە ژیــان‬ ‫ســووریەگان ک لــە ســەرەتای ســاڵ ‪٢٠٢٠‬‬ ‫ئــەرزش لێرەگــە وەرانــوەر دۆالر داوەزیــن‬ ‫گەورایــگ وەخــوەی دی‪ ،‬ئیجــا ڤایــڕۆس‬ ‫کۆڕۆنــا هــات تــا باریــان زیاتــر ســەنگینەو‬ ‫بکەێــد‪.‬‬ ‫لــە لیبیــا‪ ،‬هەرچــەن دویــای دەســوەردان‬ ‫تورکیــا کۆتایــی وە پەالمارەگــەی لیــوا‬ ‫خەلیفــە حەفتــەر لەبــان ترابلــوس هــات‬ ‫‪ ،‬بەڵکــم بەاڵچــەی جەنگــەگان تــا ئیســە‬ ‫هەڕەشــەی دووارەبویــن دەن‪.‬‬ ‫ئەفریقیــا رووداو گرنگیــگ تــر وەخــوەی‬ ‫دی‪ ،‬هەنــای شــۆڕش ســەربازی ‪١٨‬ی ئــاب‬ ‫دەســکردە پــی ک ئەبوبەکــر کیتا ســەرۆک‬ ‫مالــی رمــان‪ ،‬و حکومەتیــگ وه‌ختــی و‬ ‫گواســتنەوەیی وەرەو هەڵبــژاردن دروس‬ ‫کریــا‪ ،‬تــا وە ســەرۆکایەتی یــاه نــداو لــە‬

‫تەرشیــن یەکــەم حکومڕانــی لەمــاوەی‬ ‫ســاڵ و نیمیــگ ئــەرا مەدەنیــەگان باێــدەو‪.‬‬ ‫هەمیــش رویوەڕوبینەیــل فراوانیــگ لــە‬ ‫هەرێــم تیگــڕای لــە ئەســیوبیا بــوی ک‬ ‫توومــەت بــەرەی ئازادکــردن ملله‌ته‌یــل‬ ‫تیگــڕای کریــا وە پەالمــار کامپەیلیــگ‬ ‫ســەربازی‪ ،‬ک قەیرانەگــە بویــە هــووکار‬ ‫ئاوارەبویــن هــەزاران لــە ئەســیوبیەگان‬ ‫وەرەو ســوودان‪.‬‬ ‫لــە تایالنــد‪ ،‬خۆپیشــاندانەیل فراوانیــگ‬ ‫لەداواکردن دیموکراســی و دەسکیشــانەوەی‬ ‫حکومــەت و نووســین دەســتوور نوویــگ‬ ‫و چاکســازیەیل لــە رژیــم شــاهی بــوی‪.‬‬ ‫ئاگــر لــە دارســتانەیل ئوســرالیا ک زیاتــر‬ ‫لــە ‪ ١٠٠‬هــەزار کێلومەتــر لــە رووبــەر‬ ‫ئوســرالیا فەوتــان‪ ،‬ئەوەیــش لــە ‪٢٠١٩‬‬ ‫هاتــە نــاو ‪ ،٢٠٢٠‬وهەمیــش ئاگرەیــل‬ ‫فراوانیــگ لــە ســنوور ئەرجەنتیــن و‬ ‫باراگــوای و بۆلیڤیــا و باشــوور بەڕازیــل‬ ‫هیــز گــردن‪ ،‬و هەمیــش ئاگرەیــل فــرە‬ ‫فراوانیــگ لــە کاڵیفۆرنیــا و بەشــیگ لــە‬ ‫ناوچەیــل خوەرئــاوای ئەمریــکا لــەوەر‬ ‫بەرزەوبویــن پەیامنەییــگ لــە پلەیــل‬ ‫گەرمــی هیــز گــردن‪.‬‬ ‫لــە چینیــگ تــر؛ راســەوکردن لــە‬ ‫حکومڕانــی لــە چــەن دەوڵەتیــگ بــوی‪،‬‬

‫‪6‬‬

‫لەلیــان عومــان ک ســوڵتانەگەی مــرد‪ ،‬و‬ ‫هەیســەم بــن تــارق ئــال ســەعید لــە کانــون‬ ‫دوویــەم شــوونی گــرد‪ ،‬و لــە ئەیلــوول‬ ‫شــازادەی کوەیــت مــرد‪ ،‬و شــێخ نــەوف‬ ‫ئەحمــەد جابــر ســەالح شــوونەگەی گــرد‪،‬‬ ‫و هەمیــش حکومەتیــگ ســوری نوویــگ‬ ‫وەســەرۆکایەتی حەســەن عەرنــوس لــە ‪٣٠‬‬ ‫ئــاب دروس کریــا‪.‬‬ ‫وهەمیــش جینشــین شــاه بەحرەیــن‪ ،‬شــازادە‬ ‫ســەملان بــن حەمــەد ســەرۆکایەتی وەزیــران‬ ‫لــە شــوون شــازادەی کــۆچ کــردگ وەرگرد‪،‬‬ ‫وهەمیــش لــە ‪١٦‬ی تەرشیــن دوویــەم‬ ‫وەلیــد موعــەمل وەزیــرەر دەرەوەی ســوریا‬ ‫مــرد‪ ،‬و فەیســەڵ موقــداد جیگــر وەزیــر‬ ‫دەرەوە شــوونەگەی گــرد‪.‬‬ ‫لــە ‪ ٢٥‬تەرشیــن دوویــەم‪ ،‬چینــە‬ ‫وەرزشــیەگە وە مــردن ئەفســانەی تووپــان‬ ‫ئەرجەنتیــن دییگــۆ ماڕادۆنــا دڵته‌نــگ و‬ ‫خه‌میــن بــوی‪.‬‬

‫‪7‬‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫کەرکوک لە سەردەم جبوری‪..‬‬

‫کورد و تورکامن‬

‫دویرەوخستنیان برا بەشەوکەن‬

‫گــوڵ ســوو‪ /‬لــە بــاوەت دابەشــکردن‬ ‫پۆســتەیل وەڕیەوبــردن پارێزگاگــە‪ ،‬کــورد‬ ‫و تورکــان لــە کەرکــوک ســاکااڵی‬ ‫دویرەوخســن و وەکناردایــن کــەن‪،‬‬ ‫هەرچــەن مــاف و شایســتەی ژمــاره‌ی‬ ‫دانیشــتوانیانە‪ ،‬وتومەتبــار پێکهاتــە‬ ‫عەرەوەگــە کــەن‪ ،‬وەزاڵبویــن ئاشــکرا لەبان‬ ‫دامەزراوەیــل جیوەجیــکار لــە پارێزگاگــە‪،‬‬ ‫ک دوڵەمــەن نەفتــە‪ ،‬لەوەختیــگ ئەنــدام‬ ‫عەرەویــگ لــە ئەنجومــەن پارێزگاگــە‬ ‫ئامــاژە دەێــد ک ئاڵشــتبویەیل پۆســتەگان‬ ‫دویــای رویداوەیــل ســاڵ ‪ ٢٠١٧‬زیــان‬ ‫وەعــەرەو لــە گشــتی فرەتــر داگــە‪ ،‬چوینکــە‬ ‫لەبنەمــای بەرژەوەنــی کەســایەتی و‬ ‫چینایه‌تیــی دانریــا‪.‬‬ ‫بەڵکــم راکان جبــوری پارێــزگار ک لــە‬ ‫نەتــەوە عەرەوەگــەس رەت ئــەوە کــەرد‪ ،‬و‬ ‫داوای بەڵگەنامەیــگ کــرد ک قســەیلیان‬ ‫بچەســپنێد‪.‬‬ ‫روژ ‪ ١٦‬تەرشیــن یەکــەم ‪ ، ٢٠١٧‬هێزەیــل‬ ‫ئەمنــی عیراقــی وەپشــتگیری حەشــد‬ ‫شــەعبی چینــە نــاو کەرکــوک‪ ،‬لەوەخــت‬ ‫حکومەتەگــەی حەیــدەر عبــادی ســەرۆک‬ ‫وەزیــر وەریــن و دویــای کیشــانەوی‬ ‫هێزەیــل پێشــمەرگە لەلــی‪ ،‬ئــەو‬ ‫رویداوەیلــە بوینــە هــۆکار ئاڵشــتبوینێگ‬

‫سیاســی و وەڕیەوبەرایەتــی گەورایــگ‬ ‫لــە پارێزگاگــە‪ ،‬لەناویــان لــەکارالوردن‬ ‫نه‌جمه‌دیــن كه‌ریــم‪ ،‬پارێــزگار وەریــن‪.‬‬ ‫دەســاتەیل عیــراق بڕیــگ رێوشــوێن‬ ‫وەجیهــاوردن لــە شــیوەی ســزادان کــورد‬ ‫لــە کەرکــوک وناوچــە دابڕیــاگان‪ ،‬دویــای‬ ‫ریفڕانــدۆم ســەروەخوەیی لــە ‪ ، ٢٠١٧‬ئــەو‬ ‫رێوشــوێنەیلە دویرەوخســن کوەردیــل‬ ‫لــە پۆســتەیلیان گــردەو‪ ،‬ودەرکــردن‬ ‫ئەفســەرەیل وهەواڵــە کردنیــان ورەو‬ ‫خانەنیشــینی‪ ،‬بیجگــە دەرکــردن فەرمانەیــل‬ ‫دەسوەســەر کــردن دژ بڕیــگ تریــان‪.‬‬

‫دویرەو خسنت وەڕیەوبەرەیل کورد‬

‫جەمــال شــەکور ئەنــدام وەریــن ئەنجومــەن‬ ‫پارێــزگای کەرکــوک ‪ ،‬ئوشــێد؛ پارێزگاگــە‬ ‫دویــای رویداوەیــل تەرشیــن یەکــەم ‪٢٠١٧‬‬ ‫هەڵمەتیگ وه‌خوه‌ی دی ئەرا دویرەوخســن‬ ‫کــورد لــە فرەیــگ لــە پۆســتەگان‪ ،‬وەبــی‬ ‫تەماشــاکردن لــە ‌شایســتە هەڵبژاردەیلیــان‬ ‫و رێــژه‌ی دانیشــتوەیلیان و نه‌مــان‬ ‫هاوســەنگی لــ ‌ه وەڕیەوبــردن‪ .‬وتیــش؛‬ ‫فرەیــگ لــە وەڕیەوبەرەیــل کــورد لــە‬ ‫پۆســتەیلیان دویرەوخریــان‪ ،‬ودابــەش‬ ‫پۆســتەیلیان کردنــە بــان یــەک پێکهاتــە‪،‬‬ ‫ئەویــش پێکهاتــەی عــەروە‪ ،‬لەبــان‬

‫بەرژەوەنــی پێکهاتــە کوردەگــە تەنانــەت‬ ‫تورکامنەگەیــش‪.‬‬ ‫شــەکور دوینێــد ک رێــژەی نوێنەرایه‌تــی‬ ‫کــورد لــە دامەزراوەیــل کەرکــوک لــە‬ ‫‪ %٣٠‬رەد نیەکێــد‪ ،‬ومه‌زرانــن کوردەیــل‬ ‫لــە ‪ %١٥‬نەچگــە بــان‪ ،‬وتیــش ک‬ ‫رژیمــە وەرینەگــە بیبــەش کوردەیــل‬ ‫کــرد لــە تەعینــەگان کەرکــوک‪ ،‬ودارەی‬ ‫نەتەوەگــەی خوەی(عــه‌ره‌و)‪.‬‬ ‫ئەنــدام ئەنجومــەن پارێزگاگــە دووپــات‬ ‫کەێــد لەبــان جه‌خــت گرنگــی بنەمایــل‬ ‫کــورد ئــەرا پێکــەوە ژیایــن ناوبەیــن گشــت‬ ‫پێکهاتەیــل دویــر لــە زاڵبویــن نەتەوەیــی‪،‬‬ ‫وملمالنەیلیــگ ك زیــان وە یەکێتــی‬ ‫کەرکــوک وپێکهاتەیلــی بیەێــد‪.‬‬

‫تورکامن‪ :‬جبوری ئۆپراسیۆن ئاڵشت‬ ‫کردن وەڕیەوبەرەیل جیوەجی کەێد‬

‫الی خوەییــش قاســم حەمــزە بەیاتــی ئەنــدام‬ ‫وەریــن ئەنجومــەن پارێــزگای کەرکــوک‬ ‫بــاس کــرد؛ ک نوێنەرایەتــی پێکهاتــەی‬ ‫تورکامنــی لــە دەســاتە وەڕیەوبەریەگــەی‬ ‫کەرکــوک لــە ‪ %٢٠‬رەد نیەکێــد‪،‬‬ ‫لەوەختیــگ نوێنەرایەتــی عــەرەو دویــای‬ ‫کارەیــل ئاڵشــتکردن وەڕیەوبەرەیــل لــە‬ ‫‪ %٣٢‬فرەتــرە‪ ،‬وتومەتبــار ســەعید جبــوری‬

‫‪8‬‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫پارێــزگار کــرد وە جیوەجیکــردن ئــەو‬ ‫ئۆپراســیۆنە‪.‬‬ ‫بەیاتــی ئامــاژە دەێــد ک به‌شــێگ لــە‬ ‫فەرمانگەیلــە دریانــە عــەرەو لەبــان‬ ‫بەرژەوەنــی کــورد‪ ،‬ک تورکامنیــش‬ ‫شایســتەی دانیشــتوان وسیاســیان‬ ‫وەدەســیان نەکەفــت لــە وەڕیەوبــردن‬ ‫کەرکــوک‪ ،‬دویــای چەکانــن ئەنجومــەن‬ ‫پارێــزگاگان ‪ ،‬وداوا کــرد ک چارەســەر‬ ‫بــاوه‌ت هاوســەنگی وەڕیەوبــردن‬ ‫لەپارێزگاگــە بکریەێــد‪ ،‬وەل رەتکــردن‬ ‫کەیســەیل ماوەیــل وەریــن‪ ،‬وکارکــردن ئەرا‬ ‫بونیادنــان رێکخریاگیــگ وەڕیەوبــردن‬ ‫هێزداریــگ لــە کەرکــوک‪ ،‬ك شایســتەیل‬ ‫گشــت پێکهاتەیــل دابیــن بکەێــد‪.‬‬

‫عەرەوەیل کەرکوک‪ :‬پۆستەگان‬ ‫سوود ئەرامان نەیاشنت‬

‫لــە الی خوەیــەو رەمڵــە عوبەیــدی ئەنــدام‬ ‫ئەنجومــەن کەرکــوک لــە پێکهاتــە‬ ‫عەرەوەگــە وت؛ ئاڵشــتکردن بەشــیگ‬ ‫لــە پۆســتەگان دویــر بــوی لــە هیــچ‬ ‫ســوودمەنییگ ئــەرا عــەرەو‪ ،‬و لــە‬ ‫قســەیلی ئــەرا گــوڵ ســوو دیــاری کــرد ک‬ ‫پەســەن کــردن وەڕیەوبەرەیــل وەگــورەی‬ ‫بەرژەوەنــی کەســایەتی والیەنه‌یــل هــات‪.‬‬ ‫عوبەیــدی دوینێــد ک لــە ئەنجــام ئاڵشــت‬ ‫کــردن وەڕیەوبەرەیــل گونجیــاگ نــەوی‬ ‫ودویــر بــوی لــە تەمایــل‪ ،‬وئەنجامەگانــی‬ ‫لــە گشــتی فرەتــر زیــان وە پێکهاتــە‬

‫رێــژەی نوێنەرایه‌تــی کــورد لــە دامەزراوەیــل‬ ‫کەرکــوک لــە ‪ %٣٠‬رەد نیەکێــد‪ ،‬ومه‌زرانــن کوردەیــل لــە‬ ‫‪ %١٥‬نەچگــە بــان‪ ،‬رژیمــە وەرینەگــە بیبــەش کوردەیــل‬ ‫کــرد لــە تەعینــەگان کەرکــوک‪ ،‬ودارەی نەتەوەگــەی‬ ‫خوەی(عــه‌ره‌و)‪.‬‬ ‫عەرەوەگــە دا‪ ،‬ودانوســتانەگە ناوبەیــن‬ ‫پێکهاتەیــل‪ ،‬دویــای رویداوەیــل تەرشیــن‬ ‫یەکــەم ‪ ٢٠١٧‬ئەنجامدایــن هاوســەنگی‬ ‫وەگــورەی رێــژەی دانیشــتوان وەشــیوەیگ‬ ‫ناهاوســه‌نگ بــوی‪ ،‬وتەمــا وشایســتەی‬ ‫هویــچ پێکهاتەیــگ وەجــی نەهــاوەرد‪.‬‬ ‫دەربــارەی وەدەســهاوردن پۆســتەیلەگە‬ ‫ئــەرا عــەرەو تەنیــا لەبــان بەرژەوەنــی ئــەو‬ ‫پێکهاتــەگان‪ ،‬وتیــش؛ فــرەی وەڕیەبەریــە‬ ‫ئالشــت بویــه‌گان لــە دەیشــت مەرجەیــل‬ ‫کــەس گونجیــاگ لەشــوین گونجیــاگ‬ ‫دانریــان‪ ،‬وکەســەیل پیشــەیی و وەتوانــا‬

‫ئەرامــان نەهــاورد‪ ،‬مەگــەر وەرێژەیــل‬ ‫کەمیــگ‪.‬‬ ‫وەگــورەی چەودێرەیــل‪ ،‬ئــەو رویداوەیــل‬ ‫پارێــزگای کەرکوکــه‌ دویــای ریفڕانــدۆم‬ ‫ســەروەخوەیی کوردســتان ل ـه‌ ســاڵ ‪٢٠١٧‬‬ ‫‪ ،‬هیشــت ئاڵشــتبوین فرەیــگ لــە گشــت‬ ‫دامــەزراوەگان ئه‌نجــام بدریه‌یــه‌د و‬ ‫هیشــت ئەنجومــەن پارێزگاگــە و دەســات‬ ‫یاســایی پەکیــان بکەفێــد‪ ،‬ویەکالیــی‬ ‫گرفتەیــل نــاو پارێزگاگــە نەکــرد‪.‬‬ ‫الی خوەییــش راکان ســەعید جبــوری‬ ‫پارێزگــەر کەرکــوک تومەتەیــل رەتکــرد‬ ‫لــە دویرەوخســن کــورد و تورکــان‪ ،‬هەنــای‬ ‫وت؛ ژمارە خاســرە لە قســە‪ ،‬وهەرکەســیگ‬ ‫تومــەت لەبامنــان دیرێــد بــا بچەســپنێدەی‪،‬‬ ‫ودووپــات کــرد ک پێکهاتــە کوردەگــە‬ ‫هیــان زاڵــە لەبــان فرەیــگ لــە فەرمانگەیل‬ ‫وه‌تایبــه‌ت فه‌رمانگــه‌ سیاســیەگان‪.‬‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫‪9‬‬

‫شێوەێ تازەیێگ‬ ‫ئەڕا کار سیاسی‬ ‫دە ئێران‬ ‫گــوڵ ســوو‪ /‬پێش ـه‌کی؛ یه‌کــێ لــه کاره‌یــل‬ ‫کاک ره‌حیــم‪ ،‬نه‌هادســازییه‪ ،‬وه‌ختــێ وه‌رد‬ ‫بــڕێ لــه ئه‌فســه‌ره‌یل و ســه‌ربازه‌یلێ ک‬ ‫وه ســنگ ئێعــراز و ئه‌ڵته‌ژیــان ئه‌ڵــه‬ ‫کوشــت و بــڕ کــردن واڵت ده مه‌یــدان ژاڵــه‬ ‫(شــوهه‌دا)ی تێهــران‪ ،‬ده رووژ دیاریــی‬ ‫هڤــدەی شــاریوە‌ر‪ ،‬لــە پادگانەیلــە وایــن‬ ‫تــا چووڵێیان ـە‌و بکــەن‪ ،‬حــزب (ئەفس ـە‌ران‬ ‫ئــازاد) دامەزرانــن‪ ،‬دۆماتــر وه گــه‌رد‬ ‫قه‌یــرێ تــر حــزب کــوردی (خه‌بــات)‬ ‫و دۆمــای ئەوانە‌یــش جامێعــەی کــورد‬ ‫تێهــران وەرد بــڕێ تــر ک بــێ‌ژە کــوو‬ ‫کــردن و کل کــردن خواردەمەنــی و‬ ‫داروو و پووشــەنی ئــەڕا کوردســتانات‪،‬‬ ‫نامجی‌گــری دە نامە‌یــن شــووڕش‌وانە‌یل‬ ‫کــورد و دەوڵــەت ئێــران کــرد ک پــەل‬ ‫کوتــا تــا ببێگــە ســەفیر (هەیئــەت‬ ‫حوســە‌ن نییــەت) ک آیت‌اللــه طالقانــی‪‌،‬‬ ‫ده ســه‌ره‌تای ئنقــاب دامه‌زرانــه‌ێ‬ ‫وه پێشــنێیار و شــوونیگیری جامێعــه‪،‬‬ ‫دامه‌زرانــن حــزب بێ‌ســه‌رئه‌نجام‬ ‫(ئاشــتی و ئــازادی) ک موجــه‌وز وه‌ێ‬ ‫جبهــه‌ی‬ ‫نه‌دریــا و ئاخرســه‌ریش‪،‬‬ ‫موته‌حــد کــورد (بــه‌ره‌ی یه‌کگرتــووی‬ ‫کــورد) ک هه‌مجــا جــه‌واز کار وه‌ێ‬ ‫نه‌دریــا و قســه‌یێگ ک ئــی دۆمادۆمــا‬ ‫کردگــه ک داخــوازێ ئ ـه‌ڕا نایــن حزبێــک‬ ‫نوویــو موجـه‌وزدار و کــوردی ده ئێران‪ ،‬ک‬ ‫هه‌ر‌چــه‌ن خــوه‌ێ خوه‌ش‌بینــه ک جــه‌واز‬ ‫وه‌ێ بــدرێ‪ ،‬باوجــی ئه‌ریــش جــه‌‌واز وه‌ێ‬ ‫نه‌دریــا‪ ،‬هــه ال‌وه‌که‌مــێ قســه‌یێگ بییــه‬ ‫ئــه‌ڕا بانــان و گلییه‌یلــێ ک ده مێــژوو‬ ‫دمینێگ ـه‌ێ‪ ،‬ئه‌ڵب ـه‌ت تیــر و تان ـه‌ و مه‌یــن‬ ‫و منــای دووســه‌یل و یاره‌یــل و کــه‌س و‬

‫ناکــه‌س فره‌یێــگ ک هێامنیــش ک هێامنــه‬ ‫خوه‌یــان ده نــام گێــژاو بێ‌ده‌رئه‌نجــام‬ ‫جــاش و بــاش‪ ،‬فریــز کردنــه‪.‬‬ ‫وه‌ێ هه‌مگــه قســه و خوســه‪ ،‬یه‌کــێ‬ ‫جــوور کاک ره‌حیــم‪ ،‬پــڕ زگ قسه‌ســه‪ ،‬ک‬ ‫ئێســه خــوه‌ێ ریشــگ وه‌رانگــه ده خــاک‬ ‫واڵت و پ ـه‌ل و وه‌چ وه‌شــانگه ده نێشــتامن‪،‬‬ ‫به‌شــکه‌م ده ســاگه‌ی کار مه‌ده‌نــی رێ‬ ‫و ال‌ڕێ هه‌رچــه‌ن کل‌ڕێ و کلمنجــڕ ئــه‌‌و‬ ‫بکــه‌ێ ده وه‌ر پــای گشــت‪.‬‬ ‫ده ئــی به‌شــه دانیشتیمنه‌ســه پــای‬ ‫ده‌منێشــت کاک ره‌حیــم فه‌ره‌همه‌نــد‪،‬‬ ‫به‌رپــرس جبهــه‌ی موته‌حــد کــورد‪.‬‬ ‫ کاک ره‌حیم‪ ،‬خوه‌ش هاتیته‬‫‪ :‬فــره خوه‌شــاڵم ک هامته‌ســه ئــی ماڵگــه‬ ‫ک مــاڵ و مینگـه‌ی کــورد فه‌یلییــه‪ ،‬به‌شــێ‬ ‫لــه جه‌ورکیش‌تریــن هووزه‌یــل دنیــا‪ ،‬ک‬ ‫تــااڵن و تاڕانــن و ته‌عریــب و ئه‌نفــاڵ و‬ ‫هــه‌ر چــێ خــه‌زاو و عــه‌زاو ناهســاوه وه‬ ‫چــاو خوه‌یــان دینــه و ئێس ـه‌یش نــه کــورد‬ ‫هه‌رێــم و نــه عــراق و نــه عــه‌راو شــیعه‬ ‫و نه‌یــش ئێــران وه‌وجــووره ک هه‌قێیانــه‪،‬‬ ‫نه‌دخڕنه‌یــان وه خوه‌یــان‪ ،‬ئاخیــن و‬ ‫داخینمــه ئــه‌ڔا بیــس و دو هــزار شــه‌هید‬ ‫بێ‌ســه‌ر و شــوون ئــی قــه‌وم گــه‌ورا و‬ ‫هه‌میشــه بێکــه‌س کــورده‪.‬‬ ‫‪ -‬ســپاس لــه هام‌خه‌میتــان‪ ،‬گشــتێ‬

‫دزانــن ک دوکتــور ره‌حیــم فه‌رهه‌مه‌نــد‪،‬‬ ‫نامێگــه نارسیــاگ ده جمێشــت کــوردی‪.‬‬ ‫دوکتــور‪ ،‬هــه لــه س ـه‌را‪ ،‬ه ـه‌ر وه‌و چوونــه‬ ‫ال‬ ‫ک عه‌اڵیــق خــوه‌ێ و ‌ه ج ‌مو‌جووله‌یــل ‌‬ ‫و ‌ه خه‌ڵــک ده نــام ئێــران هیشتگه‌ســه‌و‬ ‫ده الی تــره‌وه جگه‌جگــه ره‌نــگ و بــوو‬ ‫کوردایه‌تــی و ئێجتامعــی فره‌تــرێ داگــه‬ ‫وه جمیانه‌یلــه‌ی خــوه‌ێ‪.‬‬ ‫ئێس ـه‌یش ئ ـه‌وی‪ ،‬یــه ســێ چــوار ده‌هه‌ســه‬ ‫ک خــوه‌ی ده‌ربڕییــه لــه بیــر و بیڕگه‌یــل‬ ‫ئیدئولوژیــک و فێشــر وه‌ر کردگــه‬ ‫وه کاره‌یــل ئێجتامعــی و سیاســی وه‌رد‬ ‫یه‌كــری‪ ،‬ئه‌وه‌یــش ئــه‌ڕا کــورد و فره‌تــر‬ ‫لــه گشــتێ بنیات‌نایــن و نه‌هاد‌ســازی‪،‬‬ ‫چ وه بنــه‌ڕا نایــن و چ وه به‌شــداری ده‬ ‫ئه‌وانــه‌ی ک هــه‌ن و بینــه‪.‬‬ ‫ تازه‌ترین کارێ‪ ،‬راسه؟‬‫‪:‬وه‌ر ژه هــه‌ر باســێ‪ ،‬بایه‌ســه ویــرێ‬ ‫بکه‌یمــن لــه موهه‌نــدس ئــه‌ده‌ب نه‌مــر‪،‬‬ ‫لــه بنه‌ڕانه‌ره‌یــل ئــی بــه‌ره‪ ،‬به‌ڵــێ‪ ،‬هــه‌ر‬ ‫چـه‌ن م خــوه‌م عــاده‌ت نییــه ک وه‌زم خــوه‌م‬ ‫بــده‌م و تاریــف لــه خــوه‌م بژنــه‌وم‪ ،‬خاســه‬ ‫بویشــم ک پانــزه ســاڵ وه‌ر ژه یــه‪ ،‬ئیمه ئه‌ڕا‬ ‫یــه ک ئرنژیــان په‌رکه‌نــه نه‌که‌یمنــه مــل‬ ‫چشــته‌یل گــه‌پ گــه‌پ ک تاکمه‌گلــه‌ی‬ ‫له‌ێیانیــش‪ ،‬ده وه‌ره‌قــه‌ت ئیمــه نییــه ک‬ ‫گل و پلێیــان بکه‌یمــن و چوون‌چشــتێ‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫ســان گاورایێگــه ده وه‌ر پــای گشــت‪ ،‬پانــز‌ه‬ ‫ســاڵ پێــش بــاس دامه‌زرانــن جبهــه‌ی‬ ‫موته‌حــد کــورد (بــه‌ره‌ی یه‌کگرتــووی‬ ‫کــورد) کردیمــن و بویشــیمن وه ده‌وڵــه‌ت‬ ‫ئێــران ک جــوور هــه‌ر واڵتوه‌نــد ئێرانــی‪،‬‬ ‫ئیمه‌یــش دخوازیمــن جــوور یــه‌ک‬ ‫نه‌هــاد مه‌ده‌نــی ناســنامه‌دار‪ ،‬به‌شــداری‬ ‫بکه‌یمــن ده پروســه‌ی هه‌ق‌خــوازی گــه‌ل‬ ‫و هووزه‌یــل ئێرانــی و ئســتحقاق یه‌یــش‬ ‫دیریمــن‪ ،‬هـه‌م وه هــووی قانــوون ئه‌ساســی‬ ‫و هــه‌م مــاف مــروڤ‪ ،‬یە‌یــش نــە قســە‌ی‬ ‫ئەاڵجەویێگــە نە‌یــش کارێگــە هه‌ڵــه‌‪،‬‬ ‫یــە‌ هــەق ئنســانی هــەر ئایمێگــە و هــەق‬ ‫ئنســانی هــەر ئێرانــی‪.‬‬ ‫ئێســەیش قســە‌ی تــازە‌ی نەومتــە‪ ،‬ئــی‬ ‫بانگە‌وازییــە هــە لــە شــوون ئــەو کار پانــزە‬ ‫ســاڵ پێشامنەســە باوجــی وە شــێوازێکی‬ ‫نــووی ک دەســهەاڵتدارەیل و کار وە‬ ‫دەس ـە‌یل ئێرانیــش لــە ئــی خوازیارییــە ک‬ ‫داخــواز بەشــێ لــە چاالکەیــل کــوردە ک‬ ‫هــەق قانوونــی خوەێیــان دە چوارچــووەی‬ ‫دو جنــاج ئســاح‌تەڵەب و ئوســووڵگەرا‬ ‫وە‌دی نە‌کردنــە و ئــەو تەمەرکوزگە‌راییــە‬ ‫ک دە دەوڵەمەنــی و دەوڵەمتەنــدی هەســە‬ ‫دە حزبایەتــی کەڵێــن ئێرانــی دبیننــەی‪،‬‬ ‫جــوور چشــتێ دخوازیمــن مودیرییــەت‬ ‫مەحەلــی و یــە‌ک جــوور ناوچەگەرایــی‬ ‫دە کارکــرد دەوڵەتــەو‪ ،‬لــە حزبایەتــی‬ ‫دە‌س وەێ بکەیمــن چــوون وەیجــوورە ک‬ ‫دیــارە هەتــا دۆمــای ئنقاڵبیــش‪ ،‬هێــان‬ ‫ئێــران گیــروودەی بــڕێ لــە روانگایــل‬ ‫تەمەرکوزگەرایانــەی (دەوڵــەت واحــد‬ ‫‪ -‬مللــەت واحــدە) و نەتوانســتگە لــەی‬

‫پەچیــە و هســارە ئەڵفــڕێ و یــەکالی خــوەێ‬ ‫بکــەێ‪.‬‬ ‫ئــەڕا دە چوارچــووە‌ی جبه ـە‌ی موتەحــد‪،‬‬‫شــوونگری کارتــان نەکــەن‬ ‫‪:‬ئــەوە بنیاتێگــە و کار خــوەێ دکــەێ‪،‬‬ ‫مەبەســت م لــە‌ێ کارە تەمــام کــردن ئــەو‬ ‫ئــارزوو پانــزە ســاڵ پێشــانە بــی ک بــڕێ‬ ‫لــە دڵســووزەیل کوردســتانات هاتــن دە‬ ‫تێهــران دە دەور یەکــری جەمــەو بیمــن و‬ ‫وتیمــن حزبێــک وە نــام (حــزب ئاشــتی) و‬ ‫یــا (ئــازادی) بنــەڕا بنیمــن‪ ،‬لــە ســەرەتای‬ ‫ســاڵ ‪ 1380‬هه‌تــاوی یانــێ نزیکــه‌ی‬ ‫بیــس ســاڵ وەر ژە یــە‪ ،‬ئــی پێشــنێیارە‬ ‫دایمــن وزارەت کشــوەر ک هیــچ کامەیــان‬ ‫پەســەنیە نەگرتــن و دانەمــان دە نــام هیــچ‪،‬‬ ‫ئــەڕا چــە؟ خوەمانیــش نەفامســتیمن‪.‬‬ ‫مئجا چە؟‬‫‪ :‬مئجــا چــوار ســاڵ ئــەو دۆمــای ئــەوە‬ ‫زیندە‌یــاد موهەنــدس ئــەدەب دە مەجڵــس‬ ‫شەشــم ئێــران بــی وە نوێنــەر ســنە و‬ ‫کوردســتان و وەختــێ ک ئــەڕا ســەرداین‬ ‫چــگ وە کوردســتان‪ ،‬بــڕێ پێشــنێیار دان‬ ‫وەێ ک ئــەڕا ک ـە‌م کــردن شــکاف نامەیــن‬ ‫دەوڵــەت و مــەردم‪ ،‬فرەتــر خەڵــک کــورد‪،‬‬ ‫حزبــێ کــوردی بنــێ ئەویــش ک پیــاگ‬ ‫کــوردەوارێ بــی ئــی ئیــدە دە بــان هــەوا‬ ‫ئەڵقەپــان و شــوونێ گــرت و بــی وە یــە‬ ‫ک بــڕێ لــە کــورد تێهــران دە دەور خــوەێ‬ ‫گــردەو کــرد دۆمــای جەڵەســەیل فرەیێــگ‬ ‫شــەورای تێهــران ئــەڕا ئــی کارە نریــا و‬ ‫ئەســنامە و چارتێــک دەرهاوردیمنــە دەر‪.‬‬

‫‪10‬‬

‫ یە بی وە جبهە؟‬‫‪:‬ئــا‪ ،‬چــوون وتــن ک حــزب‪ ،‬موجــەوز‬ ‫دخــوازێ و هــادەێ دوارە بکەفیمنــە‬ ‫نــام گیچــەڵ قاقــەزوازی و هیچــان وە‬ ‫هیــچ نەبــێ‪ ،‬وتیمــن چــە بکەیمــن و چــە‬ ‫نەکەیمــن؟ ک ئاخــرێ وتــن دامەزرانــن‬ ‫جبهــە‪ ،‬هیــچ چشــتێ نەدخــوازێ‪ ،‬ئــەڕا یــە‬ ‫نامــێ نایمــن (جبهــە‌ی موتەحــد کــورد)‬ ‫ داهاتــووی ئــی کارتانــه ده بانــان وه چــه‬‫دبینــن؟‬ ‫‪ :‬وه‌یجــووره ک م دیمــه ده ئــی ســاڵه‌یله‬ ‫ئــرژی فره‌یێــگ لــه ئیمــه ته‌ڵه‌فیاگــه‬ ‫وه ول‪ ،‬ئ ـه‌ڕا یــه بویشــیمن ئیمه‌یــش ه ـه‌ق‬ ‫داشــن موجــه‌وز ئــه‌ڔا حزبــێ دیریمــن‪،‬‬ ‫داشــن حزبــێ ناســنامه‌دار‪ ،‬گشــتێ‬ ‫له‌مــان ئه‌وڕه‌ســنێ ک مه‌به‌ســته‌یل‬ ‫ئیمــه‪ ،‬ئارمانجه‌یــل ئیمــه روون و رووشــن‬ ‫ببینــن و دی وه رووی زه‌یــن و زه‌ینییه‌تــی‬ ‫خوه‌ێیــان ده مــل ئیمــه قــزاوه‌ت نه‌کــه‌ن‪،‬‬ ‫هــه یــه دبێگــه چیــن خه‌یــرێ ک‬ ‫ئیمه‌یــش وه هێمنــی و ئاسایێشــت شــوون‬ ‫خزمه‌ته‌یله‌مــان وه گــه‌ل کــورد بگریمــن‪،‬‬ ‫یه‌یــش ئــه‌ڔا ئــه‌وان خاســه چــوون‬ ‫هه‌رچێگــه ببــێ ئاخــرێ کــورد‪ ،‬الوه‌که‌مــێ‬ ‫ده لــه سـه‌د شــاروه‌ند تێهرانــی و بــان بیــس‬ ‫لــه ســه‌د واڵتوه‌نده‌یــل ئێرانییــه و یه‌مــه‬ ‫ک ئیمــه دخوازیمــن جــه‌ور ده‌وڵــه‌ت و‬ ‫بــار ئــه‌وان و پــووک په‌تــی‪ ،‬وه کــووڵ‬ ‫خوه‌مــان بکیشــیمن‪ ،‬بایه‌ســه ئه‌وانیــش‬ ‫بــن باڵــان بگــرن تــا وه قــه‌وڵ فارســه‌یله‬ ‫وتنــی‪:‬‬ ‫دست در دست هم دهیم به مهر‬

‫‪11‬‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫میهن خود را کنیم آباد‬ ‫بیــا به‌شــێ لــه‌ی مه‌ینه‌ته‌یلــه بــرێ وه‬ ‫پــووق مــل ئیمــه‪ ،‬یه‌یــش گ ـه‌ن؟‬ ‫ ئه‌ڕا ئێقه پامل دبن؟‬‫‪ :‬چــوون بــاوڕ دیریمــن وه کار مه‌ده‌نــی‬ ‫و دخوازیمــن وه بــه‌ش خوه‌مــان‪ ،‬به‌شــێ‬ ‫و ده‌ســێگ داشــتووبیمن ده پروســه‌ی‬ ‫مه‌ده‌نــی کــردن ئێــران و تێهــران و ئــی‬ ‫به‌شــه لــه جه‌معییــه‌‌ت تێهرانــه و ئێرانــه‬ ‫بجمنیمــن ده ئــی رێگــه‪.‬‬ ‫قسه‌یل ئاخرسه‌رتان؟‬‫‪ :‬نه‌دزانــم وه چ زوانــێ بابــه‌د بقیڕنیمــن‬ ‫ک بــرا‪ ،‬ک خوه‌شــکه‪ ،‬هــووز‬ ‫ده‌ســهه‌اڵتداره‌یل ئیمــه هه‌ڕه‌شــه و‬ ‫مه‌ترســی ئــه‌ڕا بــرا و خوه‌شــکه‌یل‬ ‫خوه‌مــان نییمــن‪ ،‬هــه و ‌ه زوان ســاده‌ی‬ ‫کوردیاتــی وتــم ک ببێگــه ســه‌نه‌دێ‬ ‫مبینــێ ئــه‌ڕا بانــان‪.‬‬ ‫ئیمــه یــه ئه‌ڵهاتــگ لــه بوروکراســی کاس‬ ‫و وڕ ئــداری دزانیمنــه‌ی‪ ،‬نــه لــه زات‬ ‫ئێرانــی ک دزانیمــن ریشــگ ده شــێعر‬ ‫حافــز و ســه‌عدی و مه‌ولــه‌وی دیــرێ ک‬ ‫ده‌رس ئنســانیه‌ت دانــه و دده‌ن وه گشــت‬ ‫ئایمه‌یــل چ ئێرانــی و چ بغه‌یــران‪ ،‬هــه‌ر‬ ‫چــه‌ن ک بــه‌س و په‌یــوه‌ن ئــه‌وان هــه وه‬ ‫زوانــه و ئه‌وه‌یــش زوان فارســی‪.‬‬ ‫دخــوازم له‌ێیــان ک وه قسـه‌ی ئێــام عه‌لی‪،‬‬ ‫ئایــم س ـه‌رده‌م خوه‌ێیــان بــن‪ ،‬بــاوڕ بک ـه‌ن‬ ‫ک ئیمــه وه‌رد زه‌مانــه گوڕیایمــن ئه‌وانیــش‬ ‫فره‌تــر لــه یــه‪ ،‬دیــدگا و نووڕنســن‬ ‫خوه‌ێیــان بگوڕنــن و وه چــه‌م فه‌رهه‌نگــی‬ ‫و ئێجتامعــی و سیاســی بنــووڕن وه ئیمــه و‬ ‫کاره‌یله‌مــان و رخنــه گرتنه‌یله‌مــان نــه وه‬ ‫چــاو پڕهه‌زینــه‌ی ئه‌منیه‌تــی‪.‬‬ ‫یــه ک ئیمــه وه ده‌م خوه‌مــان دویشــیمن‬ ‫و وه پــای خوه‌مــان هاتیمنــه ک جــه‌‌واز‬ ‫بگریمــن یــه خــۆ خاســه ئـه‌ڔا گشــت‪ ،‬ئیمــه‬ ‫وه‌ی زووه‌یلــه داخــواز جــه‌واز کردنه‌مــان‬ ‫دده‌یمــن وه کومیســیوون مــاده‌ی‬ ‫(‪ )10‬ده ئه‌حــزاب ده وزاره‌ت کشــوه‌ر تــا‬ ‫رێ تــازه‌ی واز بکه‌یمــن و ئاســووه‌یل‬ ‫نوویــێ بچه‌کنیمــن هــه‌م ده وه‌ر ئــه‌و وه‌ر‬ ‫خوه‌مــان و هــه‌م ده‌وڵــه‌ت‪ ،‬هیواداریمــن‬ ‫ئــی کونــای هێمــی و رزگارییــه‪ ،‬که‌ســێ‬ ‫وه ول‪ ،‬نه‌گرێگــه‌ی وه قــوڕ و خــه‌ڔگ و‬ ‫ئــی کووره‌رێیه‌یــش کــووره‌و نه‌کــه‌ێ‪.‬‬ ‫ده حزبــه‪ ،‬ئیمــه چــه‌ن نوێنــه‌ر ئــه‌دوار‬ ‫پارملــان ئێــران دیریمــن و چــه‌ن مودیــر و‬ ‫چاالکــوان ک گشــتێ وه کار مه‌ده‌نــی‬ ‫بــاوڕ دیــرن‪.‬‬

‫ئــی ســاڵه‌یله ئــرژی فره‌یێــگ لــه ئیمــه ته‌ڵه‌فیاگــه وه‬ ‫ول‪ ،‬ئ ـه‌ڕا یــه بویشــیمن ئیمه‌یــش ه ـه‌ق داشــن موج ـه‌وز‬ ‫ئ ـه‌ڔا حزبــێ دیریمــن‪ ،‬داشــن حزبــێ ناســنامه‌دار‪ ،‬گشــتێ‬ ‫له‌مــان ئه‌وڕه‌ســنێ ک مه‌به‌ســته‌یل ئیمــه‪ ،‬ئارمانجه‌یــل‬ ‫ئیمــه روون و رووشــن ببینــن و دی وه رووی زه‌یــن و‬ ‫زه‌ینییه‌تــی خوه‌ێیــان ده مــل ئیمــه قــزاوه‌ت نه‌کــه‌ن‬ ‫له‌ێیــان دخوازیمــن ئــی چشــته‌یله لــه‬ ‫زه‌یــن خوه‌ێیــان بســڕنه‌و‪:‬‬ ‫‪ -١‬هـه‌ر کـه‌س وتگــه کــورد ته‌جزیه‌خــوازه‪،‬‬ ‫نــه کــورد دناســێ و نــه ئێســا و ئه‌وســا‬ ‫لــه یه‌کــه‌و دکــه‌ێ و هێــان گیــر کردگــه‬ ‫ده ده‌وره‌ی رژیــم په‌هڵــه‌وی‪ ،‬ئه‌وانــه‬ ‫خوه‌ێیــان مێــژوو ئێــران نه‌دناســن‪ ،‬چــوون‬ ‫ئـه‌ر هیــردوه ببیمــن لــه تاریــخ ئێــران بایـه‌د‬ ‫بویشــیمن ک هیــچ وه‌ختــێ کــورد ته‌جزیــه‬ ‫ئێــران نه‌کردگــه خــۆ هیــچ‪ ،‬ئیمــه‌ی‬ ‫کــورد تــواێ زوامنــان زڕ ببــێ ک یــه‬ ‫حکوومه‌ته‌یــل بینــه ک ئێــران ته‌جزیــه‬ ‫کردنــه ک کوردســتان ئێرانــی دانانــه و‬ ‫نه‌توانســتنه ئــی خه‌ڵکــه ک هێــان ده‬ ‫عه‌فریــن ســووریه‌یش نــام مه‌یدانــه‌ی‬ ‫دنــێ نــه‌ورووز و موجه‌ســمه‌ی کاوه‌ی‬ ‫ئاســنگه‌ر و ح ـه‌زره‌ت زه‌رتوشــت دنــێ‪ ،‬ده‬ ‫مه‌کته‌بخانه‌یلــه‌ی حه‌ڵــه‌ب ســووریه‬ ‫حافــز و ســه‌عدی و جامــی دخوه‌نــێ و ده‬ ‫خانقایلــه‌ی ســوڵه‌یامنییه جامــی و مه‌والنــا‬ ‫و ‪...‬و ده جزیــره و بوتــان تورکیه‌یــش مه‌الی‬ ‫جزیــری دیــاێ شــێعر حافــز ته‌زمیــن دکـه‌ێ‬ ‫و جگه‌رخوێــن خــوه‌ێ وه کــوڕ روســته‌م‬ ‫و گــوده‌رز دناســنێ و شــوان‌په‌روه‌ر‬ ‫و شــاریبانیش هــاوار یــه دکــه‌ێ‪ ،‬ده‬ ‫مه‌هابــاد هێمــن شــاعر وه ده‌نگــه بــه‌رزه‌ی‬ ‫مه‌ولــه‌وی دقیڕنــێ ک شــیوه‌نه‌گه‌ی‬ ‫شــیوه‌ن ئینســانییه‪ ،‬فــره ســته‌مه ک هــه‌ر‬ ‫چــێ بیاێگــه تــه‌ک بده‌ێگــه نواتــر هــه‬ ‫ده‌ڵه‌کــێ بده‌نــه دۆماتــر‪.‬‬ ‫‪ -٢‬ئیمــه دخوازیمــن ئــی هه‌ڵــه و زه‌عــف‬ ‫خوه‌مانــه البوه‌ێمــن و فره‌تــر و وه‌و جــووره‬ ‫ک هه‌ســیمن خوه‌مــان وه هام‌وه‌ته‌نه‌یــل‬ ‫ئێرانیــان بناســنیمن‬ ‫‪ -٣‬ئــه‌و هه‌ڵه‌په‌ڵــه ره‌فتــار کردنه‌یلــه ک‬ ‫هــن زات ره‌فتــار ئنقاڵبیین‪ ،‬ئێســه ده ده‌هه‌ی‬ ‫چــوارم ئنقــاب نه‌بایــه‌د بگریمنه‌ێیانــه‬ ‫وه‌ر چــاو و رێــکار مئڕووژینــێ نییــن‪،‬‬ ‫له‌ێ‌الویــش نه‌وه‌پوختــه ره‌فتــار کــردن‬ ‫ئیمــه‌ی کوردیــش خــاس نه‌بییــه و ئێســه‬

‫نه‌ما گه‌ســه‌ێ ‪.‬‬ ‫لـه‌ی هســاوه ئێســه هیــوادارن ک جـه‌واز‬‫حزبــێ قانوونــی بســینن؟‬ ‫‪:‬فــره هیــوادارم‪ ،‬چــوون ئیمــه نووڕســتنامن‬ ‫هــا وه‌ر ئــه‌و نــام ئێــران نــه ده‌ره‌وه‌ی‬ ‫واڵت‪ ،‬ئیمــه دخوازیمــن ک کێشــه‌یل‬ ‫و قه‌یڕانه‌یــل کــورد ده نــام ئێــران وه‬ ‫ده‌س ئیمــه‌ز ئێرانــی چاره‌ســه‌ر بکــرێ‪،‬‬ ‫حه‌تــا ئه‌وانــه‌ ک ئه‌وســا کل چه‌مــێ‬ ‫وه ده‌ر داشــن لــه ته‌جروبــه‌ی تیــه‌ڵ و‬ ‫ژیــه‌ر کــورد ده ســووریه و باســه‌یلێ ک‬ ‫ترامــپ و پووتیــن و ئه‌ردوغــان هــاوردن‬ ‫وه پێــش‪ ،‬ده‌رس ئه‌وگرتنــه و ئه‌گــه‌ر‬ ‫ئــی که‌لــه وه روومــان نــه‌وه‌رسێ و‬ ‫خــواز خوه‌مــان لــه رێــگای حزبێــگ‬ ‫جــه‌وازدار تــه‌اڵو بکه‌یمــن‪ ،‬ئیمه‌یــش‬ ‫دبیمنــه مه‌تاڵوداره‌یــل خــاس و راســێ ک‬ ‫نــزاره‌ت کومیســیوون مــاده‌ی ده ئه‌حــزاب‬ ‫قه‌بــووڵ کردیمنــه‪ ،‬یه‌یــش گــه‌ن؟‬ ‫ئیمه‌یــش د ‌هس‌ده‌ماخــر ئه‌ڕاتــان ئــارزوو‬‫جــه‌واز حزبێــک سیاســی ده‌ ئێــران‬ ‫دکه‌یمــن‪ ،‬ئــوو هیواداریمــن ک وه‌ی‬ ‫زووه‌یلــه بتوانیمــن ده ده‌فتــه‌ر حزبێگــێ‬ ‫کــوردی ده تێهــران‪ ،‬وه‌ردتــان وت‌وێــژێ‬ ‫دریــژ داشــتووبیمن‪.‬‬ ‫‪:‬ب ـه‌رده‌وام مبینــن‪ ،‬منیــش هیــوادارم وه‌ر ژه‬ ‫مردنــم ببینــم ک گشــت ئێــران و ئێرانییه‌یــل‬ ‫فره‌تــر لــه یــه وه هام‌دڵــی و هام‌زوانــی‬ ‫وه‌رد یه‌کــری ره‌ســینه و ژیانــێ پڕتــر لــه‬ ‫ئاسایێشــت وه‌ل یــه کا دیــرن‪.‬‬ ‫هــه وه‌یجووه‌ریــش ئــه‌ڔا کــورد فه‌یلــی‬ ‫عــراق ئــارزوو ســه‌ربه‌رزی دیــرم و لــه‬ ‫به‌شــداری کــورد فه‌یلــی ده ئیــام و‬ ‫تێهــران‪ ،‬جــوور هام‌پێشــت و هامیــار و‬ ‫ئه‌ندامه‌یــل بــه‌ره‌ی یه‌کگرتــوو ســپاس‬ ‫فره‌یێــگ دیــرم‪.‬‬

‫‪12‬‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫ئایەندەیێگ تاریک‬

‫تەقەال ئەڕا پەیدا کردن واڵتێگ ئارام‬

‫گــوڵ ســوو‪ /‬ئەحمــەد‪ ،‬ئــەو گەنجــە‬ ‫ک خوازێــد دویــارووژ خاســیگ ئــەڕا‬ ‫مناڵەیلــی دابیــن بکەێــد‪ ،‬زانێــد ئــەوە لــە‬ ‫عــراق وەدەس نیەکەفێــد‪ ،‬تــا ئــی رەوشــەیل‬ ‫سیاســی و ئابووریــە وەردەوامــن لــە‬ ‫خــراوی‪ ،‬هەرچــەن خوەییــش لــە بــه‌ش‬ ‫گورجیــگ جــوور «نەفــت» کار کەێــد‪.‬‬ ‫خــراوی رەوش ئابــووری و سیاســی لــە‬ ‫عــراق هیلێــد فــرە لــە گەنجەیــل عــراق‬ ‫بکەفنــە مینــەی شناســنامەی دەوڵەتیــگ تر‬ ‫و پاســپۆرتیک تــر‪ ،‬تــا دەرفــەت ئومیدیگ‬ ‫بیەێــدە خوەیــان و مناڵەیــان ئــەرا ژیانیــگ‬ ‫خاســر‪.‬‬ ‫ئەحمــەد حەســن‪ ،‬کــوردە لــە خەڵــک‬ ‫هەولێــر‪ ،‬لــە یەکیــگ لــە دامــەزراوەگان‬ ‫کار کەێــد ک خزمەتگوزارییەیلیــگ‬ ‫نەفتــی پێشــکەش کەێــد‪ ،‬و پویــل کەفێــدە‬ ‫دەســی تــا خــوەی و خیزانەگــەی گەشــت‬ ‫ئــەرا دەوڵەتەیــل جهــان بکــەن‪ ،‬بەڵکــم‬ ‫پاســپورتە عراقیەگــە بویەســە ریگریــگ‬ ‫لــە نــوای ک ڤیــزای دەوڵەتــە ئۆڕوپیــەگان‬ ‫و ئەمریــکا و کەنــەدا وە ئاســانی وەپــی‬ ‫نێدریەێــد‪ ،‬ئــەوە ک هیشــت ئەحمــەد و‬ ‫فرەیــگ تــر‪ ،‬مینــەی رییــگ بکــەن تــا‬ ‫ئــازادی هاتــن و چگــن وەپیــان بەێــد لــە‬ ‫هــەر وەختیــگ بخــوازن‪.‬‬ ‫ئەحمــەد ئــەرا گــوڵ ســوو نیــوز‬ ‫ئووشــێد‪ :‬لــە وەرجــە ســاڵیگ زیاتــر‪،‬‬ ‫مینــەی شناســنامەیگ یــا پاســپۆرتیگ‬ ‫تــر کەێــد‪ ،‬دویــای ئــەوەگ لــە ماڵپــەڕە‬ ‫ئەلیکتڕۆنیــەگان پرۆپاگەنــدە ئــەرا ئیجوور‬ ‫چشــتیگ دی‪ ،‬و لەمــاوەی یــەک ســاڵ‬ ‫تەقــەالی ئــی کارە دا‪ ،‬چوونکــە رووژانــە‬ ‫نووڕێــد ک رەوشــەگان خراوتــرەو بــوون‪.‬‬ ‫ئەحمــەد نووڕێــد ک ئەگــەر مناڵەگانــی‬ ‫خوەنســن زانکــۆ لــە دەیشــت عــراق تەواو‬ ‫بکــەن دویارووژیــان رووشــنرتەو بــوود‪،‬‬ ‫چوونکــە بیجگــە لــه‌ خراوبویــن وه‌زع‬ ‫ئابــووری و سیاســی ‪ ،‬ئاســت زانکــۆگان لــە‬ ‫واڵتەگــە خــراوەو بوی ـه‌‪.‬‬ ‫لــە عــراق چــەن کۆمپانیایــگ تــر کار لــە‬ ‫بــان وەرگــردن شناســنامەیگ تــر کــەن‪،‬‬ ‫لــە ری پــڕۆژەی بەرهەمهــاوردن لــەو‬ ‫شناســنامە ک چــەن دەوڵەتیــگ راگەیانــن‬ ‫وەتایبــەت دەوڵەتــە ئۆروپیــەگان‪.‬‬

‫رانیــا عــەواد خامنــە وەڕێۆبــەر هەرێمــی‬ ‫کۆمپانیــای (بلومینــا ) ک بارەگاگــەی‬ ‫هــا لــە کوردســتان‪ ،‬ئووشــێد‪ :‬داواکەرەیــل‬ ‫ئــه‌را شناســنامە و پاســپۆرتیگ تــر‬ ‫فــرەن ک هیشــت نووســینگەیگ تــر لــە‬ ‫هەرێــم بکەنــەوە‪ ،‬و دیاریکــرد ک دوو‬ ‫نووســینگەگە داواکاریــەگان لــە گشــت‬ ‫شــارەیل عــراق وەرگــرن‪.‬‬ ‫عــەواد خــان دیاریکــرد ک فرەتریــن ئــەو‬ ‫دەوڵەتەیلــە ک شناســنامە و پاســپۆرتی‬ ‫دوویــەم دەن جــوور؛ مولودۆفــا‪ ،‬ماڵتــا‪،‬‬

‫خراوی رەوش ئابووری‬ ‫و سیاســی لــە عــراق‬ ‫هیلێــد فــرە لــە گەنجەیــل‬ ‫عــراق بکەفنــە مینــەی‬ ‫شناســنامەی دەوڵەتیــگ‬ ‫تــر و پاســپۆرتیک تــر‪،‬‬ ‫تــا دەرفــەت ئومیدیــگ‬ ‫بیەێــدە خوەیــان و‬ ‫مناڵەیــان ئــەرا ژیانیــگ‬ ‫خاســر‪.‬‬

‫قوبــرس‪ ،‬ئیســپانیا ‪ ،‬پورتــوگال‪ ،‬یونــان لــە‬ ‫ئۆڕوپــا‪ ،‬و دەوڵەتەیــل کاریبــی جــوور‬ ‫ســانت کیتــی و نیڤیــس و دومینیــکان و‬ ‫ئەنتیگــوا و بەربــودا و دەوڵــەت گرینــادا‬ ‫و ســانت لوســیا‪ ،‬و هەمیــش بەرنامەیــل‬ ‫نیشــتەجیبوین و پاســپۆرت دوویــەم لــە‬ ‫تورکیــا‪ ،‬و بەرنامــەی ‪ 50-EB‬لــە ئەمریــکا‪.‬‬ ‫وەڕێۆبــەر هەرێمــی کومپانیــای بلومینــا‬ ‫هەمیــش ئووشــێد؛ عراقیــەگان روی کەنــە‬ ‫بەرنامــەی نیشــتەجیبوین هەمیشــەیی و‬ ‫شناســنامەی دوویــەم‪ ،‬وەتایبــەت لەبــان‬ ‫دوو دەوڵــەت ســانت کیتــی و نیڤیــس‬ ‫ک هالــە ناوچــەی دەریــای کاریبــی‪ ،‬و‬ ‫دەوڵــەت ماڵتــای ئۆڕوپایــی‪ ،‬ئــەرا ئــەو‬

‫ســوودەیلە ئــەو کەســەیلەگ نیشــتەجیبوین‬ ‫و پاســپۆرتیان وەرگــرن‪ ،‬هەمیــش لــەوەر‬ ‫خەرجــە گونجاییــەگان‪ ،‬و ئامــاژە کــرد ک‬ ‫فەرەتریــن ئــەو پارێزگایــل عراقیــە ک روی‬ ‫کەنــە شناســنامە دووه‌م ئــه‌را خوەیــان؛‬ ‫هەولێــر‪ ،‬ســلێامنی و بەغــدادن‪.‬‬ ‫دەربــارەی مــاوەی دەرچگــن شناســنامە یــا‬ ‫پاســپۆرت دوویــەم‪ ،‬عــەواد ئووشــێد؛ هــەر‬ ‫دەوڵەتیــگ و هــەر بەرنامەیــگ مــاوەی‬ ‫دەرچگــن شناســنامەگەی جیــوازە‪ ،‬وەلــی‬ ‫وەشــیوەیگ گشــتی ماوەگــە هالــە ناونــی‬ ‫‪ ٣‬تــا ‪ ٩‬مانــگ لــە وەخــت داواکاریەگــە تــا‬ ‫رەزامەنیەگــە لــە دەوڵەتەگــە دەرچــوود تــا‬ ‫قاقــەزەگان رەوانــە کریــەن‪.‬‬ ‫عــەواد ئامــاژە کەێــده‌ ئه‌گــه‌ر رەتکــردن‬ ‫بەشــیگ لــە داواکاریــەگان‪ ،‬ک ئەگــەر‬ ‫رەتکــردن بــوود ئــەوە کەفێــدە بــان‬ ‫گوزه‌یشــته‌ی ئــەو کەســەگ داواگــە‬ ‫خستیەســە وەردەس‪ ،‬چوونکــە دەوڵەتەگــە‬ ‫وردبینــی و لێکۆڵینــەوەی فراوانیــگ لــە‬ ‫باوەتەگــەی کەێــد‪.‬‬ ‫هەمیشــە ئــەو دەوڵەتــە ک شناســنامەگە‬ ‫دەێــد‪ ،‬لــەڕی پۆلیــس ئەنتەرپــۆل‬ ‫ناودەوڵەتــی راپۆرتــەگان وەرگرێــد‪ ،‬و لــە‬ ‫بــاوەت خــەرج وەرگــردن شناســنامە یــا‬ ‫پاســپۆرتەگە‪ ،‬و ئایــا بایــەدە هاوواڵتییەگــە‬ ‫بڕەســێدە ئــەو واڵتــە یــا پاســپۆرت و‬ ‫شناســنامەگە رەســێدە عــراق‪ ،‬وەڕێوبــەر‬ ‫کۆمپانیاگــە ئووشــێد؛ خــەرج بەرنامــەی‬ ‫شناســنامەی دەوڵەتەیــل ناوچــەی کاریبــی‬ ‫لــە ‪ ١٠٠‬هــەزار دۆالر دەســکەێدە پــی‪ ،‬و‬ ‫خــەرج بەشــیگ لــە بەرنامەیــل دەوڵەتەیــل‬ ‫ئۆڕوپــا رەســێدە ‪ ٢‬مەلیــۆن یــۆرۆ‪.‬‬ ‫دەربــارەی مــەرج گەشــتکردن ئــەرا‬ ‫دەوڵەتەگــە‪ ،‬و رەســین پاســپورتەگە ئــەرا‬ ‫عــراق‪ ،‬عــەواد خــان ئووشــێد‪ ،‬بەڵــی‪،‬‬ ‫پاســپورتەگە رەســێدە خاوەنەگــەی لــە‬ ‫شــوینەگەی خــوەی‪ ،‬و دەوڵەتەیلیــگ‬ ‫هــەس مــەرج رەســین ئــەرا ناویــان دانــەن و‬ ‫قەســەم خــواردن و پەنجەمــوور کــردن ئــەرا‬ ‫دەرکــردن پاســپۆرتەگە و دەوڵەتەیلیــگ‬ ‫هــەس ئــی مەرجەیلــە نەیــرن‪.‬‬

‫‪13‬‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫داستان دڵداری‬ ‫لەناوبەین فەلوجە و کوردستان‬ ‫گــوڵ ســوو‪ /‬لــە وێنــەی بینەزیریــگ‬ ‫لــەو عــراق پــڕ لــە رووداوەیــل زیانــدارە‪،‬‬ ‫ســیامیلیگ رووشــن لەناوبەیــن شــار‬ ‫فەلوجــە و هەرێــم کوردســتان ک وەڕاســی‬ ‫كــورد بــاوه‌ش کــردە هــەزاران لــە ئاوارەیــل‬ ‫« شــار مزگەفتــەگان= فه‌لوجــه‌» فــرە لــە‬ ‫یــاد و دڵســوزی هیشــتە نــاخ ئاواه‌ریــل ‪.‬‬ ‫دویــای میوانیکردنیــان ئــەرا نزیکــەی‬ ‫ســێ ســاڵ لــە شــارەیل هەرێــم کوردســتان‬ ‫وەتایبەت لە ســلێامنی و هەولێر و شــەقاڵوە‪،‬‬ ‫مــاوەی ئاوارییەگــە کاریگەریەیلــی‬ ‫لەبــان خەڵــک شــار فەلوجــە وەیەکجــاری‬ ‫ئاشــکراوە بــوی لــە تابلۆیــل دوکانــە‬ ‫بازرگانیــەگان و خوەراکــەگان و چــەن‬ ‫پیشــەیگ ک وەرد خوەیــان لــە شــارەیل‬ ‫هەرێــم بــردن‪ ،‬وهەمیــش ناوەیــل زاروه‌‬ ‫پەیابویــە نووگانیــان جــوور شــوان و ئاســۆ‬ ‫و شــەهین‪.‬‬ ‫لــە بنچینــەی ‪ ٧٠٠‬هــەزار کــەس‪ ،‬زیاتــر لــە‬ ‫نیــم مەلیــۆن ئــاوارە لــە خەڵــک فەلوجــە‬ ‫نیشــته‌جای شــا‌ره‌یل شــەقاڵوە ‪ ،‬رانیــه‌‬ ‫‪ ،‬حەریــر و ناوچەیلیــگ لــە هەولێــر و‬ ‫ســلێامنی بیــن‪ ،‬و بەشــیگیان مــاڵ ئــەرا‬ ‫خوەیــان کــردن و بەشــیگ لــەو کامپەیلــە‬

‫مه‌زریــان ک هەرێــم وه‌ هــاوکاری‬ ‫رێکخــراوە ناودەوڵەتیــەگان دروســی کــرد‪.‬‬ ‫خەڵــک فەلوجــە دووپــات کــەن ک‬ ‫هەرچــەن ماوەیــل ئاوارەییــان تاڵــی وزیــان‬ ‫لەنــاوی بــوی‪ ،‬بەڵکــم فــرە هەڵوێســت‬ ‫مرۆیــی بــی شــار لــە خەڵــک هەرێــم‬ ‫کوردســتان دیــن‪ ،‬ک بویــە یــاد خوەشــیگ‬ ‫وەرد خوەیــان لــە چگنەوەیــان ئــەرا فلوجــە‬ ‫بــردن‪.‬‬ ‫محمــد دلێمــی ( ‪ ٤٩‬ســااڵن) ک خــوەی‬ ‫ماموســتاس لــە خەڵــک فەلوجــە‪ ،‬لــە‬ ‫دویــای داگیرکــردن فەلوجــە لەالیــەن‬ ‫داعــش کــۆچ ئــەرا شــار شــەقاڵوە بــرد‪،‬‬

‫ئــەرا گــوڵ ســوو ئووشــێد‪ :‬لەمــاوەی دوو‬ ‫ســاڵ شــوونەگەی لــ ‌ه چــەن ماڵیــگ لــە‬ ‫شــەقاڵوە ئاڵشــت کــرد‪ ،‬و بــرادەر کــورد‬ ‫ئــەرا خــوەی و هاوســەرەگەی پەیــا بویــن‪،‬‬ ‫و تــا ئیســە لــە مۆبایــل و لــە پەیوەندیــە‬ ‫کۆمەاڵیەتیــەگان پەیوەنــدی وەگــەردی‬ ‫کــەن‪ ،‬و مکیســیان ئــەرا ســەردان فەلوجــە‬ ‫کــه‌ن‪ ،‬تــا بەشــیگ لــە خاســیەگانیان‬ ‫بەێــدەو‪.‬‬ ‫دلێمــی ئووشــێد‪ :‬هەســت وە بیگانەیــی‬ ‫نەکردیمــن‪ ،‬ئــەو شــارە ک وە گشــت‬ ‫چشــتەگانی خوەشــە‪ ،‬و هویــر‬ ‫کەشــوهەوایه‌یل زمســان و پیــاوە پیــرەگان‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫ک لــە جوانه‌یــل و گەنجــەگان خاســر‬ ‫عــەرەوی زانــن‪ ،‬و ئــەرا دانیشــتنەیل‬ ‫قورئــان لــە مزگەفتــەگان و ئــەو ژنەیلــە ک‬ ‫گشــت جمعەیــگ نــان تەنــک کــەن‪.‬‬ ‫کارەگــە تەنیــا هەســتەیل مرۆیــی نــەوی‪،‬‬ ‫ک محمــد حەمــاد (‪ ٤٩‬ســااڵن) ئــەرا گــوڵ‬ ‫ســوو ئووشــێد‪ :‬دویــای هاتنــەوەی‪ ،‬نــاو‬ ‫دوکانەکــەی ئاڵشــت کــردە «ســەرچنار»‬ ‫جــوور دڵســووزییگ ئــەرا ئــەو خاســیەیلە‬ ‫لەوەخــت ئاوارییەگــەی‪.‬‬ ‫دەربــارەی ئــەو ناوچــە‪ ،‬حەمــاد ئووشــێد‪:‬‬ ‫رووژەیــل خوەشــیگ لــە هەولێــر گــوزه‌ران‬ ‫کردیمــن‪ ،‬هەرچــەن زیــان وەخوەمــان دیایمن‬ ‫هەنــای لــە تەلەفزیــۆن نووڕســتیایمنە ئــەو‬ ‫ویرانیــە ک رەسیەســە شــارەگەمان‪ ،‬بەڵکــم‬ ‫مــەردم ئــەوال جــوور بیگانــە وەردمــان‬ ‫رەفتــار نەکردیــان‪ ،‬وە پێچەوانــەی زیــان‬ ‫ئاوەرەیــل ئــەو ناوچــەگان‪ ،‬ئیمە دەســمیەتی‬ ‫لــە گشــتی دســه‌نیمن‪ ،‬بەڵکــم لــە گشــت‬ ‫چشــتیگ لــە ئاســت توانایــان بەشــدارمان‬ ‫کردیــان‪ ،‬کــورد خــاوەن خاســی گەورایگــن‬ ‫لەبــان خەڵــک فەلوجــە‪ ،‬و ئیمــە ئــەوە‬ ‫هیلیمنــە هویرمــان‪.‬‬ ‫لــەالی خوەییــش قەحتــان محســن ئــەو‬ ‫هاوواڵتــی فەلوجــە ک دوکان چشــتەیل‬ ‫ئاوەدانکــردن دیرێــد‪ ،‬ئووشــێد‪ :‬نــاو‬ ‫«شــەقاڵوە» بڕیمــە بــااڵی دوکانەگــەم‪ ،‬لــە‬ ‫خوەشەویســتیم ئــەرا ئــەو خــاوەن دوکانــە‬ ‫ک لــە هەولێــر لــەالی کار کردیــام‪ ،‬ک‬ ‫خــود ناوەگــە دیرێــد‪ ،‬محســن وتیــش‪ :‬قــەت‬ ‫ئــەوەگ لەوەخــت ئاوارەییەگــە ئــەرام‬ ‫پێشــکەش کردگــە لــە هویــرەو نیــەوەم‪،‬‬ ‫ئــەو بــرای فــرە خاســیگ بــوی‪.‬‬ ‫لەالییــگ تــر‪ ،‬ئــی میوانیکــردن کــوردە‬ ‫ئــەرا برایلیــان لــە عەرەوەیــل فەلوجــە‪،‬‬ ‫بویــە دروســکەر پەیوەندیەیــل خیزانیبــگ‪،‬‬ ‫ک پارێــزەر عومــەر خالیــد ئــەرا گــوڵ‬ ‫ســوو بــاس لــە چــەن هاوســەرگیرییگ‬ ‫لــە هاوواڵتیەیــل لــە کــوڕ و دوێــەت‬ ‫خەڵــک فەلووجــە وەرد کــوردەگان لــە‬ ‫هەرێــم كــرد‪ ،‬ک یەکناســین خیزانــی لــە‬ ‫مــاوەی ئاوارەییەگــە بویــە هــووکار ژن و‬ ‫ژنخوازیــن‪.‬‬ ‫خالیــد ئووشــێد‪ :‬ئــەو ســاڵەیلە ک خەڵــک‬ ‫فەلوجــە لــە هەرێــم گوزه‌رانــی کــردن‪،‬‬ ‫وەخاســی هاتنــەو‪ ،‬وەتایبــەت ک دەور ‪٧٠‬‬

‫لــە ســەد لــە خەڵــک‬ ‫فەلوجــە لــە هەرێــم‬ ‫نیشــتەجی بویــن‪،‬‬ ‫لــە‬ ‫وەتایبــەت‬ ‫هەولێــر و ســلێامنی‪.‬‬ ‫چیرۆکیــگ تــر‬ ‫ک گــوڵ ســوو‬ ‫لەلــی ئــاگادار بــوی‪،‬‬ ‫پەیوەنــدی وە گەنجیــگ‬ ‫دیرێــد وەنــاو هونــەر‪ ،‬ک‬ ‫نارسیاگــە لەنــاو خەڵــک‬ ‫هەولێــر ‪ ،‬هاوســەرگیری‬ ‫وەگــەرد دوێەتیــگ‬ ‫خەڵــک فەلوجــە‬ ‫کــرد‪ ،‬و دویــای‬ ‫کۆ نتڕ ۆ ڵکــر د ن‬ ‫شــار فەلوجــە‬ ‫لەالیــەن هێــزە عراقیــەگان‬ ‫و رزگارکردنــی‪ ،‬وەگــەرد‬ ‫هاوســەرەگەی چــی ئــەرا‬ ‫شــارەگە و لــەوال کار‬ ‫خاســیگ ئــەرا خــوەی‬ ‫پەیــا کــرد‪.‬‬ ‫هونــەر ئــەرا گــوڵ‬ ‫ســوو ئووشــێد‪:‬‬ ‫مــەردم فەلوجــە‬ ‫ســوپاس‬ ‫وە‬ ‫گەورایــگ وەگــەردم رەفتــار‬ ‫کــەن‪ ،‬و ئەوەیــش جــوور وەاڵمیــگ ئــەرا‬ ‫رەفتــارە خاســەگەمان دوینــن ک ئیســە فــرە‬ ‫بــرادەر عــەرەو لــە خەڵــک فەلوجــە دیــرم‪.‬‬ ‫ئــی برایەتــی مرۆییــە لەناوبەیــن کــورد و‬ ‫خەڵــک فەلوجــە وەشــیوەیگ تریش گەشــە‬ ‫کــرد‪ ،‬ک عەلــی دلێمــی نوێنــەر کۆمپانیــای‬ ‫گەشــتیاری (کاکــو) لــە ئەنبــار ئــەرا گــوڵ‬ ‫ســوو ئووشــێد‪ :‬فــرە لــەو گەشــتیارەیل ک‬ ‫لــە ئەنبــار بەمــە هەرێــم کوردســتان لــە‬ ‫خەڵــک فەلوجــەن‪ ،‬و هەنــای رەســنە هەرێم‬ ‫دەســکەنە ســەردان بــرادەرە کوردەگانیــان‬ ‫ک لەوەخــت ئاوارەیــی ناســینەیان‪.‬‬ ‫و ســەدان لــە خەڵــک پارێــزگای ئەنبــار‬ ‫ماڵەیــل خوەیــان فرووشــن و لــە هەرێــم‬ ‫مــاڵ ســەنن‪.‬‬ ‫ئــی چیرۆکەیــل جووراجــورە لەناوبەیــن‬ ‫کــورد و عــەرەو فەلوجــە‪ ،‬واتەیــل ســومبلی‬ ‫رووشــنایی فرەیــگ هەڵگــرن ‪ ،‬لــە واڵتیــگ‬

‫‪14‬‬

‫ک فرەجــار خەورەگانــی‬ ‫خەفــەت و زیانــدارن‪ ،‬وەتایبــەت‬ ‫لــەی پەیوەندیەیــل ئنســانییه‌ ک دروس‬ ‫بویــن‪ ،‬ک لــە تاریکرتیــن رەوش و‬ ‫وه‌خته‌یلیــگ هــات ک هەرێــم کوردســتان‬ ‫و عــراق وەپیــا رەد بــوون‪ ،‬لــە وەردەم ئــەو‬ ‫مــردن فراوانــە و دووچەوەکــی ئاینــی‬ ‫و نەتەوەیــی و مەزهــەوی ک چەتەیــل‬ ‫داعــش هاوردنەیــان‪.‬‬

‫‪15‬‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫کورد‬ ‫فه‌یلی‪،‬‬

‫‌رزه‌مین‌تر له وا‬ ‫بێ‌سه‌رزه‬

‫گــوڵ ســوو‪ /‬وه بوونــه‌ی ســه‌فر کــردن‬ ‫کورده‌یــل فه‌یلــی نیشــتیمنه ده‌منیشــت‬ ‫ســه‌باح که‌ریــم عه‌بداللــه ک ده به‌غــدا‬ ‫هاتگه‌ســه دی و لــه یــه‌وال ئــی ده‌مته‌قــه‬ ‫دخوه‌نــن‪.‬‬ ‫ئیمــه یه‌کجــار ده ســاڵ ‪ 1968‬زایه‌نــی‬ ‫یه‌کجــا ســه‌فر کریایمــن‪ ،‬هاوردنه‌مــان ده‬ ‫جامییــه‌ی کرماشــان‪ ،‬نزیکــه‌ی دو مانــگ‬ ‫هیشــتنه‌مان‪ ،‬مئجــا ده‌وڵــه‌ت ئێــران وت‬ ‫ک هــه‌ر که‌ســێ قــه‌وم و کاره دیــرێ ده‬ ‫ئێــران‪ ،‬ئ ـه‌ر بیــان ببنــه زامنێیــان‪ ،‬دتوانــن‬ ‫بچنــه الیــان‪ ،‬مئجــا باپیــرم ســه‌ر باوگییــم‬ ‫ک ده ئیــام بــی و هــه ده عــراق نه‌بــی‪،‬‬ ‫هاتــه شــوومنان وه کرماشــان و بــی وه‬ ‫زامنــان بره‌مــان وه ئیــام‪ ،‬ده‌وره‌یلــه شـه‌ش‬ ‫هه‌فــت مانــگ ده هــووز باپیرامنــان بیمــن‬ ‫ک ده‌وڵــه‌ت عــراق وت ک کورده‌یــل‬ ‫فه‌یلیــێ ک ته‌ســفیر بینــه دتوانــن بیانــه‬ ‫دۆمــا و ئیمــه چگیمنــه دۆمــا ئ ـه‌ڕا به‌غــدا‪.‬‬

‫باوگــم ماڵه‌گه‌مــان نه‌فرووشــا و دایــه‌ی‬ ‫وه ئه‌مانــه‌ت و باوگــم چــوون خــوه‌ی‬ ‫جنســیه‌ی عراقــی و ه ـه‌ق ماڵکی ـه‌ت مــاڵ‬ ‫نه‌داشــت ماڵه‌گــه کردبیگــه نامــێ یه‌کــێ‬ ‫لـه‌ ناســیاگه‌یله‪ ،‬وه‌ختــێ ک هاتیمنــه دۆمــا‬ ‫وه به‌غــدا یــاروو ک دنــان تێــژ کردبــی‬ ‫ئــه‌ڕا ماڵه‌مــان وه زوور و مه‌یــن و منــا‬ ‫هیشــته‌مانه گــرد وه‌لــێ نامحه‌وشــه‌گه‬ ‫دوکــوت کــرد وه‌ردمــان و کوتــێ بــرد ئ ـه‌ڕا‬ ‫خــوه‌ی‪.‬‬ ‫جــارێ تــر‪ ،‬ئیمــه ده ســاڵ ‪ 1971‬زایه‌نــی‪،‬‬ ‫م ســێزده ســااڶن و کاڵس شه‌شــم ئبتدایــی‬

‫خــاس کردبیــم‪ ،‬ده زمســان‪ ،‬لــه ناکامــه‌و‬ ‫که‌ڵکه‌ڵــه‌ی خســتنه نــام هووزه‌یــل‬ ‫ئیمــه ک ئیــوه ئقامــه دیــرن و جنســیه‌ی‬ ‫عوســانی نه‌یــرن و یــه‌ک هه‌فتــه وه‌خــت‬ ‫دیــرن ک بچــن وه دۆمــا ئــه‌ڕا ئێــران‪.‬‬ ‫باوگــم ده مه‌ڵکشــای ئیــام هات‌بــی وه‬ ‫دی و لــه پانــز‌ه ســااڵنه‌و ئــه‌ڕا کارگــه‌ری‬ ‫لــه ئیــام ســه‌ر ئه‌ڵگرت‌بــی و چگ‌بــی‬ ‫ئــه‌ڕا به‌غــدا‪ ،‬وه‌لــێ داڵگــم ک هه‌مجــا‬ ‫مه‌ڵکشــاین ده به‌غــدا هاتگه‌ســه دی‪.‬‬ ‫باوگــم ده به‌غــدا ده کار شیشــه بــی‪ ،‬ده‬ ‫عه‌گــد جــام‪ ،‬کار دکــرد و ماڵــان ده حــ ‌هی‌‬

‫‪16‬‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫ئیمــه ک ده به‌غــدا هاتیمنــه دی بــڕێ پاپه‌تــی‬ ‫و عونســوری هاتــن زاڕوویــان ســووزان و جــورێ‬ ‫تــه‌پ ئه‌ڵه‌مــان شــێویا ک هالیــان‪ ،‬چیــن ئــه‌ڵ‬ ‫پشــت چیــن‪ ،‬وه رانــه‌ی راس نه‌نیشــتیمنه و‬ ‫نه‌دزانیمــن ک هانــا وه کــێ دتوانیمــن ببه‌یمــن‬ ‫تــا وه فریامــان بڕه‌ســێ و هاناڕه‌ســێ ئــه‌ڕا کــورد‬ ‫فه‌یلــی نه‌دناســیمن‬

‫ئه‌کــراد بــی ده ســه‌وره‪ .‬ماڵه‌گــه هــن‬ ‫خوه‌مــان بــی و خاومنــاڵ بیمــن‪ .‬ئیمــه ده‬ ‫به‌غــدا شــه‌ش کــوڕ و دو دۆت بیمــن ک‬ ‫ده‌وره‌یلــه بــرا گه‌په‌گه‌مــان شانزه‌ســااڵن‬ ‫بــی و بــرا بۆچگه‌گــه‌م یــه‌ک دو ســااڵن‬ ‫بــی‪.‬‬ ‫هــا ویــرم‪ ،‬بــرا بۆچگ ـه‌م ده نــام کووچه‌گــه‬ ‫وه کــوردی قســه کردبــی‪ ،‬به‌قــاڵ‬ ‫ســه‌رکووچه‌گه ک به‌عســی بــی‪،‬‬ ‫قسه‌ڕه‌ســنی کردبــی ک یانــه کــورد فه‌یلــی‬ ‫و خوه‌یــان ئه‌وشــاردنه‪ .‬یه‌کــێ لــه هامســا‬ ‫س ده نــام بــی و‬ ‫عه‌راوه‌یله‌مــان ک ده‌ ‌‬ ‫کار وه ده‌س ده ده‌وڵــه‌ت و هاموشــوومان‬ ‫دکــرد‪ ،‬لــه رووی دڵســووزی وه باوگــم‬ ‫وت‌بــی «تــه‌را دخــوازن ســه‌فرتان بکــه‌ن‪،‬‬ ‫هــه‌ر چــێ دیــرن بفرووشــن تــا ده‌وڵــه‌ت‬ ‫نه‌بردگه‌ســه‌یان» باوگــم وه ئایــم وه ئایــم‪،‬‬ ‫راوفــه نــا و ســێ مانــگ وه‌خــت گــرت تــا‬ ‫گــرد و ورد ببیمــن و هــه‌ر چــێ داشــتیمن‬ ‫ته‌ڕفــرووش کردیمــن تــا پــوول بکه‌فێگــه‬ ‫ده‌ســان و ده‌س په‌تــی نه‌مینیمــن‪.‬‬ ‫دۆمــای ســێ مانــگ‪ ،‬هاتیمنــه خــورسه‌وی‬ ‫مایمــن و جی‌ئه‌ڵ‌جــی ده‌وڵــه‌ت ئێــران بــڕ‬ ‫بڕمــان کرد‪ ،‬بــڕێ ئـه‌ڕا جیروفت و بــڕێ ئه‌ڔا‬ ‫ئــه‌راک کل کریــان‪ .‬ده ئــه‌راک‪ ،‬نزیکــه‌ی‬ ‫یــه‌ک ســاڵێ ده جامییــه‌ی (مه‌ســجدێ)‬ ‫گشــتامن نــان‪ ،‬هــه‌ر دنگه‌یێــگ وه چــادر‬ ‫و پــه‌ڕوو بــه‌ش کــردن ده نامه‌یــن یــه‌ک‬ ‫بنه‌ماڵــه‪ ،‬نزیکــه‌ی ده دوانــزه مــر بــی ک‬ ‫گشــتامن بــان ئــه‌ڵ بــان دخه‌‌فتیمــن‪.‬‬ ‫س و په‌نــج بنه‌ماڵــه بیمــن‪ .‬ده‌وڵــه‌ت‬ ‫بیــ ‌‬ ‫شــا‪ ،‬ئــه‌و جــاره هیــچ وه‌مــان نــه‌دا‪،‬‬

‫وه‌لــێ ئه‌راکییه‌یلــه ده رێ خــودا وه‬ ‫عه‌الکــه و ســه‌وه‌ته‪ ،‬نــان و ته‌ماتــه و‬ ‫خــا و خوارده‌مه‌نــی ئه‌ڕامــان دهــاوردن‬ ‫و ده‌وران فــره ســه‌ختێ داشــتیمن و‬ ‫دی نه‌توانســتیمن وه مه‌دره‌ســه‌یش‬ ‫بچیمــن‪ .‬مئجــا لــه ته‌نگــی گشــتامن‬ ‫کارگــه‌ری دکردیمــن‪ ،‬باوگــم عه‌ره‌بانــه‌ی‬ ‫چــوار چه‌رخــێ ئه‌ڔامــان ســه‌ن و‬ ‫بــار دبردیمــن‪ ،‬دۆمــای قه‌یــرێ م ده‬ ‫به‌سته‌نی‌فرووشــیێگ شــاگردی دکــردم و‬ ‫کــراده‌س دســه‌نم‪.‬‬ ‫ئــه‌و دۆمــای چــه‌ن مانــگ‪ ،‬باوگــم دی‬ ‫ئ ـه‌راک فایــده‌ی نه‌یــرێ‪ ،‬هاورده‌مــان ئ ـه‌ڕا‬ ‫تێهــران‪ ،‬خیــاوان پامنــار‪ ،‬ده الی کووچــه‬ ‫مــه‌روی ک مه‌ڵــوه‌ن کارگــه‌ری کورده‌یــل‬ ‫فه‌یلــی بــی‪ .‬دۆمــای ئــه‌وه وه خاتــر ژاری‬ ‫و نــه‌داری دی وه مه‌دره‌ســه نه‌چگیمــن و‬ ‫هــه ده ئ ـه‌و کاڵس شه‌ش ـه‌ی به‌غــدا مــام و‬ ‫کارگـه‌ری و ئیــگل کار سـه‌نین و فــرووش‬ ‫کااڵ دکردیمــن‪.‬‬ ‫چــوون ژیــان و کار و بــار و زنــه‌ی ده‬ ‫ئێــران ئــه‌ڕا ئیمــه ک تاڕیایمنــه ده عــراق‬ ‫و ده تێهرانیــش هــه وه نــام عه‌راوه‌یلــه‬ ‫دناســینه‌مان‪ ،‬ده ســاڵ ‪ 2003‬ســه‌ر‬ ‫ئه‌‌ڵگرتیمــن و چگیمــن ئــه‌ڕا ئوروپــا ک‬ ‫په‌نابــه‌ر ببیمــن‪ .‬واڵت وه واڵت چگیمنــه‬ ‫ســووئد‪ ،‬ده ســووئد نزیکــه‌ی شــه‌ش‬ ‫ســاڵێ بیمــن و وه‌ داخــه‌وه ده‌وره‌یــش‬ ‫نه‌توانســتیمن عێشــه‌ت بکه‌یمــن و‬ ‫وه خاتــر بیــاری و بــڕێ تــر دووزه‌مــه‬ ‫ک بییه‌ســه بــه‌ش کورده‌یــل فه‌یلــی‪،‬‬ ‫هاتیمنــه دۆمــا‪.‬‬

‫یــه بــان دوانــزه ســاڵه ک دواره هاتیمنه‌ســه‬ ‫ئێــران‪ ،‬هه‌مجــا هــه‌ر ئــه‌و چاره‌نووســه‬ ‫هه‌میشــان بێــکاری و بێ‌ماڵــی و‬ ‫بێ‌ده‌ســهه‌اڵتییه وملــان نه‌کردگــه‪ ،‬چــان‬ ‫نــاوک کــورد فه‌یلــی هــه وه‌رد ژاری و‬ ‫ه ـه‌ژاری بڕیاگــه‪ .‬ئ ـه‌و شــاعره راس وتگــه‬ ‫ک «بـێ‌واڵت تــر لــه بــای» ‪ ،‬ئیمــه‌‌ی کــورد‬ ‫فه‌یلــی ده راســی «بێ‌ســه‌رزه‌من‌تر لــه‬ ‫وا» بیمنــه ده دریــژای تاریــخ‪ .‬ئیمــه چیــن‬ ‫ســووزیاگ و ســوته‌زاریمن و وه ول ســه‌ر‬ ‫له‌مــان شــێواننه ده نامه‌یــن ئێــران و عــراق‬ ‫و که‌ســێ وه خاومنــان نه‌دبــێ‪.‬‬ ‫هێــان هــه‌م زاڕوویــم ده نــام کووچــه‬ ‫و خیاوانه‌یلــه‌ی به‌غــدا‪ ،‬ده نــام‬ ‫و‬ ‫ســه‌رگه‌ردانه‬ ‫مه‌دره‌ســه‌گه‌مان‪،‬‬ ‫حه‌یــران ماگــه و ویــر کــردن لــه‌ی‬ ‫چشــته‌یله ســه‌رمان ته‌زنــێ و نه‌دزانیمــن‬ ‫لــه‌ بــاوه‌ت چــه‪ ،‬ئیمــه ک ده به‌غــدا‬ ‫هاتیمنــه دی بــڕێ پاپه‌تــی و عونســوری‬ ‫هاتــن زاڕوویــان ســووزان و جــورێ‬ ‫تــه‌پ ئه‌ڵه‌مــان شــێویا ک هالیــان‪،‬‬ ‫چیــن ئــه‌ڵ پشــت چیــن‪ ،‬وه رانــه‌ی راس‬ ‫نه‌نیشــتیمنه و نه‌دزانیمــن ک هانــا وه‬ ‫کــێ دتوانیمــن ببه‌یمــن تــا وه فریامــان‬ ‫بڕه‌ســێ و هاناڕه‌ســێ ئــه‌ڕا کــورد فه‌یلــی‬ ‫نه‌دناســیمن‪ ،‬ئاخیــن و داخینامنــه‪.‬‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫دموکراسی‪،‬‬

‫‪17‬‬

‫هە هن مردگه‌یله‌!‬

‫رودوس فه‌یلی (مستە‌فا بەیگی)‬ ‫جــاران‪ ،‬دە نزامەیــل زوونــگ‪ ،‬شــا‪،‬‬ ‫والــی‪ ،‬پاشــا و حاکــم و خــان و کێخــا و‬ ‫کەێخودایــل ک بەشــێ لــە نــزام دیوانــی‬ ‫دنیــا بینــە‪ ،‬یــا پێشــت پــەڵ پێشــت و لــە‬ ‫بــاوگ وە کــوڕ یــا وە بــرازا رەســینە‪ ،‬یــا وە‬ ‫جــوورێ تــرێ دە نــام گەپەیــل شــەوربەینێ‬ ‫کریاگــە و کەســێ چکیاگــە یــا رمیاگــە‪،‬‬

‫یــا یــە ک جــووورێ تــر وە دەســرایی و‬ ‫بەیعــەت کــردن گەپەیلــە‪ ،‬یەکــێ کریاگــە‬ ‫وە ســەرداڵگان و گەپــر گشــتێ‪ ،‬خــوار و‬ ‫بــان کــردن دە ئیجــوور نزامەیلــێ فــرە فــرە‬ ‫کەمــەو بییــە ئەگه‌ریــش بییــە هــادەێ وە‬ ‫ســنگ ژن و ژنخــواز‪ ،‬زامــا یــا چووزانــم‬ ‫دۆت‌ئــەڵ‌زای کەســێ جگــێ ئــی کاســت‬ ‫بەرسیاگــە شــکان‌بی‪ .‬دە ئــی نزامــە (گــەپ‬ ‫و بووچــگ) داشــن خــوەێ یەکجــوور‬ ‫هەرزێشــت و بهــەرزی بییــە‪.‬‬ ‫دەێ نزامــات جەدیــد‪ ،‬وە جی دیوانســااڵری‪،‬‬ ‫بوروکراســی نریاگــە‪ ،‬ئــی سڵســڵە مەراتبــە‬ ‫یــا (خــوار و بانداری)یــە‪ ،‬دە شــوون (گــەپ‬ ‫و بووچــگ داری) بــاوەو بییــە‪ ،‬یانــێ‬ ‫هەرزێشــتەیل جاجیــواز کریانــە و نزامــات‬ ‫ئەومەێنگیــن شــێویانە‪.‬‬ ‫دە نزامــات سیاســی مئــڕوو ژەێ دنیــا‬ ‫ک دموکراســی‪ ،‬جــوور یەکجــوور لــە‬ ‫بوروکراســی بــاوەو بییــە‪ ،‬یــە ســااڵن ســالە‬ ‫ک ئــی دموکراســییە جــوور ئێامم‌زایەیــێ‬ ‫ک رێــز و حورمەتــێ وە گەیێمەێلــەی‬

‫و رێزەوانــی و حورمــەت ‌ئەڵگرتــن‬ ‫گەیێمەێلــەێ خــوەێ وەێ ببــێ‪ ،‬لــە‬ ‫الیــەن حزبەێــل سیاســی ک گەیێــم ئــی‬ ‫ێ دەنــگ و‬ ‫چۆئێامم‌زایــەێ نوویەنــە‪ ،‬وە بــ ‌‬ ‫دوو و بــێ شــەڕ و گــەڕ رێــز لە دموکراســی‬ ‫گیریاگــە‪.‬‬ ‫ترامپ‪ ،‬بنچینەێ ئی رێزەوانییە شێوان وە‬ ‫یەک‌ڕا‪.‬‬ ‫دوناڵــد ترامــپ هــەر چــەن ک وە سیســتمێ‬ ‫حزبــی و لــە الیــەن حــزب ســەقام‌دارێ‬ ‫دە ســەقام‌دارترین دموکراســی حزبــی‬ ‫دنیــا و لــە الیــەن حــزب کۆمارخوازەیــێ‬ ‫هاتــە بــان‪ ،‬باوجــی هــە لــە ســەرەتای‬ ‫هاتنەگــەێ چوارقولــەی دموکراســی لــەران‬ ‫و لەقێیــەو کــرد و ئێســەیش خــۆ دی جــوور‬ ‫زەمیــن‌زەوەردێ یــ ‌ەک‌الێ داخروومانــە‬ ‫یــەکا‪.‬‬ ‫هــەر چــەن بــڕێ لــە جومهووری‌خوازەیلــە‬ ‫یــە خەێلێگــە لــە ترامــپ بڕیانــە باوجــی‬ ‫یــە وە دەســپێچگانێ نەدبــێ ک ســییەم‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫ســەیین رێشــت و داڕێشــت دموکراســی لــە‬ ‫چــەم واڵت نەکەفــێ‪.‬‬ ‫ترامــپ هــە لــە یەکــم رووژەیلــێ ک‬ ‫هاتــە ســەر کارەگــەێ‪ ،‬نیشــان دا ک‬ ‫پیــاگ سیاســەت نییــە و هــە وەو چوونــە‬ ‫ک خــوەێ وە دەم خــوەێ دوت (پیــاگ‬ ‫تجارەتــە) و وە قســە بازرگانــی دکــرد‪ .‬بــێ‬ ‫ژە چــەن جــار ک هەڕەشــەێلەێ هەڕەشــەێ‬ ‫ول نەبیــن‪ ،‬ئــەو دووەێ هەڕەشــەێلەێ‬ ‫هیــچ کامەیــان وە رەســەت نەبــرد و هــە‬ ‫لــە ســەرا یــا فرەێ‌فــرە لــە نیمەقەێیــەو دا‬ ‫وە ژێــر هــەر چــێ ک وت‌بــی و مامڵــەێ‬ ‫دەو نامڕاســە و دەو قــوڵ سیاســەتە کــرد و‬ ‫نیشــان دا ک وەر ژە سیاســەت‪ ،‬هــووک‬ ‫دیــرێ‪.‬‬ ‫خــوەێ هــزار جــار وتگــە ک ئامادەســە تــا‬ ‫وەرد گشــتێ مامڵــە بکــەێ و هیــچ وەەێ‬ ‫جــووور یــەک سیاســەمتەدار راســکانی و‬ ‫وەکار نەوتگــە ک حــازرە تــا وه‌رد گشــتێ‬ ‫موزاکــرە بکــەێ‪ ،‬چــوون موزاکــرە زوان‬ ‫سیاســەتە و مامڵــە زوان تجــارەت و ئــەوی‬ ‫گووشــێ وە سیاســەت مانــا نییــە و پیــاگ‬ ‫مامڵەچیێگــە و تــەواو‪.‬‬ ‫ئــی هووکی‌هووکــی کار کــردن و‬ ‫قســە کردنەێلــە‪ ،‬راس‪ ،‬یەکــێ لــە تەنیــا‬ ‫چشــتەێلێگە ک هــا تیــق ‌ئەو‌تیــق‬ ‫سیاســەت و دە نــواێ دوســێ چــوون‬ ‫سیاســەت یانــێ تەدبیــر کــردن‪ ،‬ویــر‬ ‫کــردن‪ ،‬ســەر پــەت و دەرفــەت‬ ‫قســە کــردن‪ ،‬ئەڵنەتژیــان‪ ،‬و‬ ‫قســەی دوروس وتــن و وە‬ ‫بــن‌دوروس بــردن قســە و‬ ‫کار‪ ،‬نــە هــەر وەختــێ ک‬ ‫کەســێ هووکــێ بجمــێ‪،‬‬ ‫واڵت وە بــەردەێ خــوەێ‬ ‫بزانــێ و قســەێ خــوەێ‬ ‫بڕانــێ ک یــە خــوەێ‬ ‫وە گــرد و گــردواری‬ ‫بێ‌تەدبیــری‬ ‫یانــێ‬ ‫بێ‌سیاســەتی‪،‬‬ ‫و‬ ‫حەتتــا دە نزامــات‬ ‫ئەوســایینیش ک هــەر‬ ‫کــەس ئــەڕا خوەێ‌تــر‬ ‫بینــە‪ ،‬چ بڕەســێ وە‬ ‫نزامــات ئێســایینگین‬ ‫ک دەم لــە شــەفافییەت و‬ ‫مــەردم‌داری و قانــوون‌داری و‬

‫چشــتەیلێ لــەێ‌وا داگــە و ددەێ ک بــەن‬ ‫نانەســە زوان حاکمەیلــە ک وەر ژە یــە‬ ‫ک حوکــم بکــەن‪ ،‬بنــووڕن وە دەم واڵت‪،‬‬ ‫بنــوورن وە قانــوون‪ ،‬بنــووڕن و جارجــارێ‬ ‫قســە قۆتــەو بــدەن‪ ،‬گل‌گلــێ قســە بکــەن‪،‬‬ ‫تاکمــە جــارێ بتووقــن دە مــل واڵت و‬ ‫‪ ...‬باوجــی وە قانــوون‪ ،‬نــە وە دڵخــواز‬ ‫خوەیــان‪ ،‬حاکــم ئێســە بایــەد بزانــێ ک‬ ‫واڵت ئەڵوژاردگەســەێ ک حوکــم نەکــەێ‪،‬‬ ‫چکاننەســەێ ک حوکمــێ رەوا ببــێ نــە‬ ‫خــوەێ ئــەڕا خــوەێ دیکتاتــووری بکــەێ‪،‬‬ ‫ئەوەیــش دە واڵتــێ ک وە نــام گەپرتیــن‬ ‫دموکراســی دنیــا‪ ،‬نــام دەر کردگــە و خــوەێ‬ ‫ئــەڕا خــوەێ‪ ،‬دە هــەر گووشــێ لــە دنیــا‪،‬‬ ‫هــە مل‌چــک‌ مڵ‌چکێیــە و نەهــوە دکــەێ‬ ‫نــەوا کەســێ ئــی رێ و رەوەن دموکراســییە‬ ‫دە جیــێ یــا الجیــێ دە دنیــا بشــێونێ وە‬ ‫یــەکا‪.‬‬ ‫دموکراســی وە مانــاێ ســوار بییــن یەکــێ‬ ‫یــا بــڕێ وە کــووڵ بــڕێ تــر نییــە‪ ،‬دە‬ ‫دموکراســێ گشــتێ وەرد یــەک‬ ‫و چشــت‬ ‫هامــرازن‬ ‫لێخنــێ‬

‫‪18‬‬

‫نەدمینــێ ک کەســێ بخــوازێ وە ئــەوە‬ ‫گــەپ خــوەێ بکــه‌ێ وە ول‪ ،‬یــا ملهــوڕێ‬ ‫دە مــل واڵت بکــەێ‪.‬‬ ‫ترامــپ وە چــەن قســە‪ ،‬شــەق شــەقین‬ ‫ئــی جــام شیشــەوین دموکراســییە‬ ‫کــرد و دماجاريــش شــکانەێ و هیــرد و‬ ‫رێزە‌رێزەێیــەو کــرد‪.‬‬ ‫دە ئــی هەمگــە ســاڵە ک ترامــپ وە‬ ‫سیاســەت تجــارەت دکــرد‪ ،‬نیشــان دا ک‬ ‫یــان دموکراســی هیــچ و پــۆچ بییــە یــان یــە‬ ‫ک سیاســەت‌وانەێل نابەڵەیــە و ناپیــاگ و‬ ‫دز و درووزن و هیــچ دە بــن نەبییــە بینــە یــا‬ ‫نــە؛ دموکراســی هــە قەواخــەێ لــەێ ماگــە‬ ‫و بــەس‪.‬‬ ‫ترامــپ ک هەواخوازەیــل چــڕی‪ ،‬بــڕێ‬ ‫هــە قەشــمەری کــردن و بــەس‪،‬‬ ‫باوجــی ترامــپ دا وە نیشــان‬ ‫ک قەشــمەرجاڕ واڵت نییــە‪ ،‬یــە‬ ‫دموکراســییە ک قەشــمەر کریاگــە‪.‬‬ ‫ترامــپ ئاشــکرا لــە هەواخوازەیلــەێ‬ ‫خواســت تــا بڕشــنە نــام کونگــرە ک‬ ‫دزانیمــن ســەمبوڵ دموکراســییە و وت‬ ‫داگیــرێ بکــەن و کــردن‪ ،‬باوجــی یــە هــە‬ ‫پــەل مــەرگ کوتــان ترامــپ وە تەنیــا‬ ‫نەبــی‪ ،‬یــە مــەرگ دموکراســی بــی‪ ،‬دە نــام‬ ‫چاڵــێ ک یەکــێ لــە گەوراتریــن حزبه‌یــل‬ ‫دنیــا کنییــەێ‪ ،‬ئــا وە راســی خــاون‬ ‫گەپرتیــن دموکراســی دنیــا‪ ،‬گەوراتریــن‬ ‫دموکراســی دنیــا‪ ،‬وەی ئنتخابــەو؛‬ ‫خــوەێ ئاگــر نــا وە پــرچ خــوەێ‪.‬‬ ‫بایــەد بنیشــیمن و بینیمــن ک‬ ‫دموکراســی ک ئــی دۆمالەقــەێ‬ ‫ترامپــە نام‌قەێیــێ بڕییــە و‬ ‫پشــتێ شــکانگە‪ ،‬دە ژێــر ئــی‬ ‫بــار گرانــە ســەر هێــز ددەێ؟ یــا‬ ‫دی خــاس کــرد و چــگ؟‬ ‫مانــای ئــی قســەێ ترامپــە‬ ‫ک وت‪ :‬مردگەیلەیــش هاتنــە‬ ‫دەنــگ و رای دانــە‪ ،‬ئــەڕا‬ ‫خــوەم وەێ‌جــوورە دژنەومــەی‬ ‫(دموکراســی هــە هــن‬ ‫مردگە یلە ســە ‪. .‬‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫‪19‬‬

‫چاڵێنج‬ ‫زوان نامجی‬ ‫و ده‌رس داین‬ ‫وه کوردی‬

‫گــوڵ ســوو‪ /‬وت ووێــژ وه‌ل کامــران‬ ‫ره‌حیمــی ( نویســه‌ر و په‌ژووهشــکار‪،‬‬ ‫لــه ئه‌ندامه‌یــل زانســتی زوان کــوردی‪-‬‬ ‫تێهــران)‬ ‫زوان نامجی کوردی‪ ،‬ئه‌ڔا چه‌مانه؟‬‫‪:‬ئه‌وگرتــن زوان و بـن‌زوان نامجــی‪ ،‬یه‌کــێ‬ ‫لــه تایبه‌مته‌ندییه‌یــل مودڕنیســمه ده ژیــان‬ ‫مئڕووکــه‌ی ئیمــه‪ .‬وه بێ‌شــک هــه‌ر زوان‬ ‫و ئه‌ده‌بیاتێــگ ک ده‌رس وه‌ێ نــه‌درێ‬ ‫جگڵــه جگڵــه لــه نــاوه ئه‌ڵگیــردرێ یه‌یــش‬ ‫نه‌بایــه‌د لــه ویــره‌و ببه‌یمــن ک ئــه‌ڔا‬ ‫ده‌رس داینیــش وه گه‌ره‌کــه ک وه‌رژه ئـه‌وه‬ ‫بتوانیــم بڕه‌ســیمن وه زوانێــگ نامجــی‪.‬‬ ‫یــه ک ئیمــه وه قه‌یــرێ شــێعر ک په‌ســا‬ ‫جــوور گشــتێ دئه‌ڵوه‌ســیمن و چــه‌ن‬ ‫کتــاو شــێعرێ ک چــاپ دکه‌یمــن‪ ،‬یــه‬ ‫دڵخوه‌شــی نه‌دیــرێ تــا وه ئه‌وانــه بتوانیــم‬ ‫ده‌رس بده‌یمــن یــا وه‌ره‌قــه‌ت بیاریمــن‬ ‫ده وه‌ر الفــاوێ جــوور یه‌کسانســازی‪،‬‬ ‫بوســیمن‪.‬‬ ‫ئ ـه‌ڔا چــه هــه زوان کــوردی‪ ،‬فــره بــن زوان‬‫و فــره بنــزاره؟‬ ‫ نــه‪ ،‬وه‌یجــووره نییــه‪ ،‬فــره لــه زوانه‌یــل‬‫زینــگ دنیــا‪ ،‬جووراجــوورێ فره‌یێــگ‬ ‫وه‌رد جیاوازییه‌یلــێ ده نامه‌یــن بــن‌زوان‬

‫و بنزاره‌یلــه‌ی خوه‌یــان دیــرن و یــه‬ ‫تایبه‌مته‌ندێگــه ک ده گشــت زوانــێ‬ ‫هه‌ســه‌ی‪ .‬هــه ئــی زوان فارســییه ک لــه‌‬ ‫ئیم ـه‌ڔا ی ـه‌ک یــا چ ـه‌ن بن‌زوانــه‪ ،‬دوکتــور‬ ‫موحه‌مــه‌د موعیــن وتگــه زوان فارســی‬ ‫ئێســا‪ ،‬بــان په‌نجــا و چــوار بــن‌زوان دیــرێ‪،‬‬ ‫یــا زوان ئنگلیســی‪ ،‬ئــه‌ڕا خــوه‌ی چــه‌ن‬ ‫ســه‌رلق الژۆر‪ ،‬الخــوار و ناوه‌نــدی دیــرێ‬ ‫ک دواره ه ـه‌ر کامه‌یــان ئ ـه‌ڔا خــوه‌ێ پ ـه‌ل‬ ‫و وه‌چ وه‌شــانگه و بنزاره‌یــل فره‌تــرێ‬ ‫دیــرێ ئــوو بــڕێ لــه ئه‌وانــه ئێقــه‌ره‬ ‫جیــاوازن ک هــاده‌ێ زوانه‌واره‌یله‌یــان‪،‬‬ ‫ده تاکمــه ‌قســه و تاکمه‌زارێگــێ‪ ،‬لــه‬ ‫یه‌کــری ئه‌ونه‌ڕه‌ســن‪.‬‬ ‫وه بــان ئــی هه‌مگــه‌وه‪ ،‬خــووه بزانــن‬ ‫ک هــه‌ر میلله‌تــێ ئــه‌ڔا خــوه‌ێ زوان‬ ‫نامجیێــگ دیــاری کردگــه ک زوان‬ ‫فه‌رمــی و فه‌رمانــی‪ ،‬رووژنامه‌وانــی‪،‬‬ ‫ده‌رس دایــن و ئــداری ئه‌وانــه‌ و ده کــه‌ش‬ ‫ئــه‌وه‪ ،‬هه‌رگــز زاراوه‌یــل تــر ســهر زار‬ ‫و زوان خه‌ڵکه‌گه‌یــش مه‌یــن و منــا‬ ‫نه‌کریانــه و وه‌ێ ڕه‌ســییه‪ ،‬جــوورێ ک ده‬ ‫ال و لــوو ئ ـه‌و زوانــه نامجییــه هــه وه کار‬ ‫دبــرن‪.‬‬ ‫ئایــا دبــێ ده نــام ئــی هه‌مگــه زاراوه و‬‫بنــزاره بویشــیمن ک یه‌کــێ له‌یــان ئــه‌و‬ ‫به‌خته‌وه‌رییــه دیــرێ ک هــه ل ـه‌ی‌وا‪ ،‬ئ ـه‌ڕا‬

‫خــوه‌ێ بکرێــگ وه زوان نامجــی؟‬ ‫‪:‬هــ ‌ه لــ ‌هی‌وا ک بــڕێ وه بوونــه‌ی حــه‌ز و‬ ‫نوســتالووژی ئێڵیاتــی بویشــن زوان و‬ ‫شــێوه‌زاره‌ی ئیمــه ئــی تایبه‌مته‌ندییــه‬ ‫دیــرێ خــۆ مه‌پــووڕه‪ ،‬هــ ‌ه وه‌یجــووره‌ی‬ ‫وه‌یجــووره خــۆ هه‌وه‌نتــه نییــه‪ ،‬باوجــی‬ ‫تــواێ ئــه‌ڔا ئــی کاره ئیمــه وه یه‌کجــوور‬ ‫هامدڵــی و هام‌ڕیــێ و عه‌قڵه‌واریــێ‬ ‫بڕه‌ســیمن ک ئــه‌ر وه‌و جییــه بڕه‌ســیمن‬ ‫دیــاره ک وه جــواوێ دڵخــواز و دڵبقــرچ‬ ‫ئــه‌ڔا گشــت پرســیارییه‌یله‌مانیش‬ ‫دڕه‌ســیمن و فــره لــه که‌ڵکه‌ڵه‌یله‌مانیــش‬ ‫لــه ملامنــه‌و دبــن‪ .‬ده کوومه‌ڵناســی زوان‪،‬‬ ‫چــه‌ن تایبه‌مته‌نــدی و هــن‪ ،‬ئــه‌ڕا زوان‬ ‫نامجــی کریاگه‌ســه دی ک ســێیان له‌یــان‬ ‫هــن الختناســی ‌زوانــه و یه‌کێگێیانیــش‬ ‫بغه‌یــران ئه‌وانــه‌ی تــر‪ .‬چشــته‌یلێ جــوور‪:‬‬ ‫یه‌ک ‪ -‬کووم‌ئه‌ڵهاتن زوانه‌واره‌یل‬ ‫دو ‪ -‬فــره بییــن به‌ره ـه‌م و ته‌ولیــد کاره‌یــل‬ ‫فه‌رهه‌نگــی ده گشــت زه‌مینه‌یێگــه‌و‬ ‫ســێ ‪ -‬ئــه‌و رێ خســن ته‌وانائییه‌یــل و‬ ‫پتانســیله‌یل زوانه‌گــه ئــه‌ڔا خــوه‌ێ‪.‬‬ ‫ته‌نیــا فاکتــوورێ ک وه الخت‌ناســی زوان‬ ‫ئه‌ڵنه‌دگــه‌ردێ ک فره‌یــش موهمــر و‬ ‫یه‌کالکه‌رتــره‪ ،‬پشــته‌وانی هــووز ده‌وڵــه‌ت‬ ‫و ده‌ســهه‌اڵتداره‌یل و ده‌ســداره‌یله ک‬ ‫تــا ده‌ســێیان دچــوو پشــته‌وانی دکــه‌ن‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫جــاران‪ ،‬شــاعره‌یل کالســیک‪ ،‬حه‌تتــا شــایه‌ره‌یل کــوردزوان‬ ‫گشــتێیان‪ ،‬یــه گرتنه‌ســه وه‌ر چــاو ک زوان خــوه‌ێ هــه‌م‬ ‫رێگایلــێ ئ ـه‌ڔا به‌زه‌یه‌تــی دچه‌کنــێ‪ ،‬ه ـه‌م تاکمــه رێگ ـه‌ی ئ ـه‌ڔا‬ ‫په‌یوه‌نــی گرتــن‪ .‬ئــه‌ڔا یه‌ســه ک تــا توانســتنه لــه وشــه‌یل‬ ‫ره‌وان و که‌لیمه‌یــل دڵپه‌ســه‌نێ ک ناســینه‪ ،‬گرتنه‌ســه خزمــه‌ت‬ ‫شــێعره‌یله‌یان‪.‬‬ ‫و پــوول و پــاره دڕشــنن و مئکانــات دنــن‬ ‫تــا یــه‌ک زوان ســه‌ر بکــه‌ێ لــه‌و دووه‌ی‬ ‫زوانه‌یلــ ‌ه و ده نــام مه‌دره‌ســه‌یله‌یش‪،‬‬ ‫یــا کــوت دک ـه‌ن ئه‌ڵ ـه‌ واڵت‪ ،‬یــان جــوورێ‬ ‫پرزنــت دک ـه‌ن ک وه هنــز رزامه‌نــدی‪ ،‬وه‌و‬ ‫زوانـه‌وه ده‌رس بــدرێ و گه‌شــه بــدرێ وه‌ێ‬ ‫و ده گشــت ده‌م و ده‌زگایــل خه‌وه‌رڕه‌ســنی‬ ‫و هه‌واڵنێرییه‌یلــه ببێگــه زوان ســه‌ره‌کی‬ ‫واڵت‪.‬‬ ‫ئه‌نــی ئــه‌و بــن‌زوان و بنزاره‌یلــه‪ ،‬توویشــی‬‫ئـه‌وان چــه بکـه‌ن؟ ئایــا بایـه‌د هــه یـه‌ک زوان‬ ‫وه زوور ده‌وڵـه‌ت بکرێگــه ته‌نیــا زوان ده‌رس‬ ‫دایــن و دیوانســاالری؟ یــا دبــێ زوانــێ نامجــی‬ ‫لــه گشــتێیان بده‌راێگــه ده‌ر؟‬ ‫‪:‬ئیمــه‪ ،‬ئاخینمــه ئــه‌ڕا خوه‌مــان ک وه‬ ‫دانایــن نــام‌ده‌ر کردیمنــه ده گشــت کارێ‪،‬‬ ‫یه‌یــش ده بــان گشــتێ‪.‬‬ ‫چ بخوازیمــن و چ نه‌خوازیمــن‪،‬‬ ‫راســییه‌گه‌ی یه‌ســه ک زوان کــوردی‬ ‫خوه‌مــان‪ ،‬ئــه‌و دۆماتــر زوان فارســی‪ ،‬هــا‬ ‫نــوای ئــه‌ودووه‌ی زوانه‌یــل و زاراوه‌یــل‬ ‫ئێرانــی ک ئێســه دیریمــن‪ .‬یــه خــوه‌ش‬ ‫هاتــن و بــه‌د هاتــن نه‌دیــرێ‪ ،‬چــوون ک‬ ‫زوان فارســی یــه چه‌نــێ چ ـه‌ن س ـه‌د ســاڵه‬ ‫ک وه‌ێ دنــوورسێ و ده ملــێ کار فره‌تــرێ‬ ‫بییــه ئه‌وه‌یــش وه مئکانــات ده‌وڵه‌تــی‪.‬‬ ‫مئجــا ئیمــه دۆمــای ئــی هه‌مگ ـه‌ی هه‌پتــه‬

‫کوتــان و ئــی هه‌مگـه‌ی هـه‌پ و هه‌وڵــه ک‬ ‫دایمنــه‪ ،‬تــازه ره‌سیمنه‌ســه جیــێ ک هــه ده‬ ‫چــوار واحــد ده‌رســی ئــازاد‪ ،‬ئه‌وه‌یــش هــه‬ ‫ده رێشــته‌ی ئه‌‌ده‌بیــات و ئه‌وه‌یــش هــه ده‬ ‫ده‌بیرســتان و جــوور ده‌رســێگێ ته‌کمیلــی‬ ‫وه زوان کــوردی‪ ،‬ده‌رس ئه‌ڔامــان نانــه‪،‬‬ ‫بنــووڕن ئه‌وه‌یــش ئـه‌و دۆمــای هــزار زوور‬ ‫مــل و روو زه‌ردی‪ ،‬چوون‌چشــتێ چــان دی‬ ‫فــره نووڕســن وه حاڵــان و الیینامن داشــن‬ ‫و به‌زه‌یێــان هــات ک ده‌فتـه‌ر نووســینگه‌ی‬ ‫کتاوه‌یــل ده‌رســی وزاره‌تخانــه یــه کــرد‬ ‫وه په‌ســه‌نییه‌ی‪ ،‬مئجــا ئیمــه دخوازیمــن‬ ‫چــه بکه‌یمــن؟ وه ئــی ئه‌فــزار و بڵنگــه‌وه‬ ‫وه‌ر ئــه‌و الفــاو یه‌کسانســازی کردنــه‬ ‫بگریمــن؟ دپــووڕێ؟ یــا دخوازیمــن ک ئــی‬ ‫باریکه‌رێیــه ک ئه‌ڔامــان چه‌کیاگــه‪،‬‬ ‫وه جه‌نگڵه‌جنگــی ده نامه‌یــن خوه‌مــان‬ ‫بوه‌ســیمنه‌ی و چــوون چشــتێ بده‌ێمنــه‬ ‫رێ رســق خوه‌مــان لــه ال ده‌رس دایــن وه‬ ‫زوان کوردییــه‌و‪ ،‬ئه‌وه‌یــش وه ملجــه‌ڔی‬ ‫و پاملییه‌یــل و وه‌ر چــه‌م‌ ته‌نگییه‌یلــێ‬ ‫ئێڵخوازانــه و ناوچه‌خــوازی و هـه‌ر کـه‌س‬ ‫ئــه‌ڔا خوه‌یه‌تیێــگ گه‌وجانــه‪.‬‬ ‫تاکمه‌جــارێ کارکارێ دکه‌یمــن و‬ ‫وه کووره‌رێیه‌یلــێ دچیمــن ک هــه‌ر‬ ‫کــه‌س نه‌زانــێ دویشــێ (جه‌مــا ئه‌یانــه‬ ‫کوورایــی گرتگه‌ســه‌یان؟ ک وه‌ی‌چوونــه‬ ‫هــه تــه‌پ و کــوور دکوتــن؟) نه‌دزانــم‬

‫‪20‬‬

‫ئــه‌ڕا چــوون نه‌دفامیمــن ک ده‌رس دایــن‬ ‫وه گشــت بن‌زوانه‌یلــه‌ی کــوردی‪ ،‬نــه‬ ‫عه‌قاڵنییــه‪ ،‬نــه هــه دبــێ ئــی کاره بکــرێ‪،‬‬ ‫نه‌یــش ئــی کاره ئقتســادییه‌یش چــوون‬ ‫ک دزانیمــن زوان نامجــی‪ ،‬خــوه‌ێ ئــه‌ڔا‬ ‫خــوه‌ێ ئــی هنه‌یلــه دیــرێ و ئه‌یانــه هــان‬ ‫ده ئه‌ڵکه‌فــت و رسۆشــت و چووزانــم‬ ‫الختێی ـه‌و‪ .‬یه‌مــه ئیــوه بچــن بننــوڕن ئ ـه‌ر‬ ‫ک دیــن هــه‌ر کام لــه زاراوه‌یــل زوان‬ ‫کــوردی‪ ،‬وه بێ‌ملج ـه‌ڕی و الیینــداری ول‪،‬‬ ‫ئــی چــه‌ن هنــه داشــن خــۆ ئــه‌وه بکه‌نــه‬ ‫زوان نامجــی‪ ،‬بێ‌هه‌ڕه‌کیشــه‌کییه‌یل‬ ‫ول‪ ،‬چــوون بایه‌ســه ک وه ده‌لیــل عه‌قــڵ‬ ‫و عڵــم وه یــه بڕه‌ســیمن و بــه‌س‪ .‬راســی‬ ‫یه‌یــش بویشــم ک وه زوور نییــه‪ ،‬ئــه‌ر‬ ‫هــه نه‌توانســتیمن ک وه زوانــێ نامجــی‬ ‫بڕه‌ســیمن دی هیــچ‪ ،‬بای ـه‌د وه ول ش ـه‌که‌ت‬ ‫و وڵه‌کــه‌ت خوه‌مــان نه‌که‌یمــن و‬ ‫بویشــیمن ک ئــی واده‌یــش نـه‌وه‌واده‌ی بــی‬ ‫و چــگ‪.‬‬ ‫د ‌هێ‌چوونــه وه‌خته‌یلــێ ویــر کــردن وه‬ ‫خــاس‌و‌ڔاس کــردن ئــی گیچه‌ڵــه بایــه‌د‬ ‫بنیمنــه ال ئـه‌ڔا هه‌میشــان و دی واداری ول‬ ‫نه‌که‌یمــن ‪.‬‬ ‫ئــه‌ڔا منوونــه‪ ،‬هــه وه‌وچوونــه ک دزانــن‬ ‫ئیمــه چــوار بنــزار ســه‌رلق ده زاراوه‌ی‬ ‫کــوردی ده کرماشــانی دیریمــن‪( ،‬زه‌نگنــه‬ ‫و که‌ڵهــوڕی)‪( ،‬هه‌ورامــی و گــووران) ‪،‬‬ ‫له‌کــی و جافــی‪.‬‬ ‫دپــووڕێ ک ئیمــه ئــه‌ڔا هــه‌ر کامه‌یــان‬ ‫یه‌کــێ یــه‌ک گلــه کتــاو ده‌رســی‬ ‫بنووســنیمن؟ و چــاپ و بــاوێ بکه‌یمــن؟‬ ‫و ده‌رس وه‌ێ بده‌یمــن؟ ئــه‌ر هــه لــه‬ ‫ال بــوار ئقتســادییه‌وه بنووڕیمــن‌ وه‌ێ‪،‬‬ ‫خوه‌مــان خاســر دزانیمــن ک ئــی کاره‬ ‫هــه لــه‌ بنه‌ڔه‌تــه‌و نه‌بییه‌ســه و هــووچ و‬ ‫پــووچ‪ ،‬کێیــه ک پــوول ئــی کاره بــده‌ێ؟‬ ‫لــه کامــا بیــارن؟ ک ئــه‌ڔا هــه‌ر په‌لــێ‬ ‫لــه‌ی بنزاره‌یلــه ماموســتا و کتــاو و کاڵس‬ ‫بــرێ؟ دووزه‌مــه‌ی دیاری‌تــر ده ئــی‬ ‫باســه‪ ،‬بــاس مخــت دایــن و ئامختــه کــردن‬ ‫ئامووژکاره‌یلێگــه ک ئــه‌ڔا ده‌رس دایــن‬ ‫ه ـه‌ر کتــاوێ دخوازیمــن و خوه‌مــان خــاس‬ ‫دزانیمــن ک یــه هــه وه ده‌م ئاســانه و بـه‌س‪.‬‬ ‫هیــر و ویــر بکـه‌ن هــه لـه‌ی‌وا دتوانــن فــره‬ ‫گیچه‌ڵه‌یلــێ تــر وه رزگــه‌وه ســه‌فته‬ ‫بکــه‌ن و بچــن و هــه بده‌یمنــه نــام هیــچ‪.‬‬

‫ ئ ـه‌ڔا هــه هیچــان وه هیــچ نه‌بییــه ل ـه‌ی‬‫بــاره‌وه؟‬

‫‪:‬ئــه‌ر لــه منــه‪ ،‬چــوون ناکوکیمــن و‬

‫‪21‬‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫مه‌پــووڕ وه‌رد یه‌کرته‌کــی‪ ،‬گشــتێ‬ ‫دزانیمــن ک وه‌گــه‌رد دڵه‌قرچــی کــردن‬ ‫الیینداره‌یــل فه‌رهه‌نــگ‪ ،‬هــام‌ڕێ بییــن‬ ‫ئایمه‌یــل ده‌وڵــه‌ت و ده‌وڵــه‌ت خــ ‌وه‌ێ وه‬ ‫گــرد و گــردواری‪ ،‬رووشــنگه‌ری کــردن‬ ‫رووشــنبیره‌یل و رووژنامه‌وانه‌یــل‪،‬‬ ‫دتوانیمــن سـه‌ر ئاســووه‌یل تــازه و دیاریــێ‬ ‫ئــه‌و بکه‌یمــن ده نــوای رێ خوه‌مانه‌یــل‬ ‫تــا وه به‌رنامه‌ڕشــانن ده بــان زوان‪،‬‬ ‫ئــه‌ودی کــردن تایبه‌مته‌ندیلــێ ک ئــی‬ ‫بن‌زوانه‌یلــه ده ال رێ‌ز‌وان و که‌لیمــه‬ ‫و وشه‌ســازی وه گشــتی دیــرن‪ ،‬ئه‌یانــه‬ ‫دواره ســه‌ر و وه‌ز بگــرن وه خوه‌یــان‪،‬‬ ‫ده‌س دۆماخریــش بای ـه‌د یــه وه‌تــان بویشــم‬ ‫ک ئیمــه خوه‌مانیــش نه‌بایــه‌د کارێ‬ ‫بکه‌یمــن ک لــه ره‌وه‌ن ئه‌ڵگیردریمــن و‬ ‫دموکراســی ده زوان بنیمنــه ال و واز لــه‬ ‫ئــه‌و بن‌زوانه‌یــل و بنزاره‌یلــه وه‌گشــتی‬ ‫بیاریمــن و هــه بچاوســیمنه زوان نامجییه‌و‪.‬‬ ‫خاســه هه‌میشــان ســه‌ره‌وه‌ره‌ی ئه‌وانــه‌ی‬ ‫تریــش بکه‌یمــن و وه ئه‌ده‌‌بیــات تایبه‌تــی‬ ‫ئه‌وانیــش الئه‌ڵبکه‌یمــن و ویــر لــه شــێعر‬ ‫و حه‌تــا ده‌رس دایــن وه‌و زاراوه‌یله‌یــش‬ ‫چه‌نــه چــه‌ن واحــد‪ ،‬نه‌بڕیمــن ک خــاس‬ ‫نییــه‪.‬‬ ‫ئه‌ومــه چــه؟ وه‌مه‌یــش یــه وتنــه ک‬‫به‌رهــه‌م و ته‌ولیــدات ئه‌ده‌بــی فــره‬ ‫موهمــه؟ ده جــاران مه‌به‌ســتمه‬ ‫‪:‬ئه‌وســا ک فره‌یــش لــه‌ی نه‌چگــه‪ ،‬یانــێ‬ ‫په‌نجــا ســاڵ وه‌ر ژه یــه‌‪ ،‬زوان گــووران‪،‬‬ ‫زوان نامجــی گشــت خێــڵ و هووزه‌یــل‬ ‫کــورد فه‌یلــی و که‌ڵهــوڕ و لــه‌ک و‬ ‫گــووران و هه‌ورامــان و گشــت کورده‌یــل‬ ‫الخــوار بییــه‪ ،‬جــوورێ ک دبــێ بویشــمین‬ ‫ئـه‌ر وه سـه‌د ســاڵ پێــش بنووڕیمــن حه‌تتــا‬ ‫یــه‌ک به‌یــت و البه‌یتیــش وه بنزاره‌یلــێ‬ ‫تــر نه‌دتوانیمــن بکه‌یمنــه دی‪.‬‬ ‫وه‌ی خاتــره دپــووڕێ بویشــیمن ک‬ ‫ناوچه‌خــوازی ده شــێعر هــه نه‌بییــه و هـه‌ر‬ ‫چـه‌ن ک ئیمـه‌ی کــورد‪ ،‬هیــچ ده‌وڵه‌تــێ یــا‬ ‫نــزام ئامووزێشــتیێگیش نه‌داشــتیمنه ک‬ ‫سـه‌ر وه خوه‌مــان و هــه هــن زوان کــوردی‬ ‫ببــێ‪ ،‬باوجــی زوان نامجــی داشــتیمنه‪.‬‬ ‫ئــه‌ڕا؟ حه‌تتــا ده مه‌کتبه‌خانه‌یلــه عــراق و‬ ‫تورکیــه و ســووریه‌یش‪ ،‬ده کوردســتانات‪،‬‬ ‫کتاوه‌یلــێ جــوور بووســتان و گوڵســتان و‬ ‫جامــی و ‪ ...‬وه فارســی ده‌رس دریانــه نــه‬ ‫شــێعر و ده‌ق کــوردی‪.‬‬ ‫وه‌ختــێ خــاس هیــرده‌و دبیمــن و دنووڕیمــن‬ ‫وه‌ی ره‌فتــار و کــرداره‪ ،‬ئــوو ئیســفای‬

‫چ بخوازیمــن و چ نه‌خوازیمــن‪ ،‬راســییه‌گه‌ی یه‌ســه ک زوان‬ ‫کــوردی خوه‌مــان‪ ،‬ئــه‌و دۆماتــر زوان فارســی‪ ،‬هــا نــوای‬ ‫ئــه‌ودووه‌ی زوانه‌یــل و زاراوه‌یــل ئێرانــی ک ئێســه دیریمــن‪.‬‬ ‫یــه خــوه‌ش هاتــن و بــه‌د هاتــن نه‌دیــرێ‪ ،‬چــوون ک زوان‬ ‫فارســی یــه چه‌نــێ چـه‌ن سـه‌د ســاڵه ک وه‌ێ دنــوورسێ و ده‬ ‫ملــێ کار فره‌تــرێ بییــه ئه‌وه‌یــش وه مئکانــات ده‌وڵه‌تــی‬ ‫نه‌بییــن مئکانــات ئــه‌ڔا په‌یوه‌نــدی‬ ‫گرتــن وه‌ل یه‌کرته‌کییــا دگریمــن‪ ،‬ئــوو‬ ‫ســیفای ئــه‌و دووه‌ی چشــته‌یلێ ک بــه‌س‬ ‫و په‌یــوه‌ن دیــرن وه‌رد مه‌قووڵه‌یــل‬ ‫زوان‌ناســی‪ ،‬ســه‌ر دچمنیمــن ده وه‌ر ئــه‌و‬ ‫هه‌مگــه عه‌قڵــداری و ده‌رۆندارییــه ک‬ ‫عامــه‌ی واڵتوه‌نده‌یله‌مــان‪ ،‬ده‌و ده‌ورانــه‬ ‫داشــتنه ئــه‌ڔا خوه‌یــان و گشــتێیان یــه‌ک‬ ‫قانــوون نه‌نوورسیــاگ گرتنه‌ســه وه‌ر چ ـه‌م‬ ‫و پــا لــه‌و کــڕه ک خوه‌یــان وه وریایــی و‬ ‫ویرایــی و بێ‌ملجــه‌ڕی کیشانه‌ســه‌ێ‪،‬‬ ‫چه‌فــت نه‌نــن و گشــتێ هــه جــوور یــه‌ک‬ ‫جه‌رخــه‌ی جــه‌م بننــه‌ی وه بــان دیده‌یــان‪.‬‬ ‫یه‌یــش خاســه بزانــن ک جــاران‪ ،‬شــاعره‌یل‬ ‫کالســیک‪ ،‬حه‌تتــا شــایه‌ره‌یل کــورد‬ ‫زوان گشــتێیان‪ ،‬یــه گرتنه‌ســه وه‌ر چــاو‬ ‫ک زوان خــوه‌ێ هــه‌م رێگایلــێ ئــه‌ڔا‬ ‫به‌زه‌یه‌تــی دچه‌کنــێ‪ ،‬ه ـه‌م تاکمــه رێگ ـه‌ی‬

‫ئــه‌ڔا په‌یوه‌نــی گرتــن‪ .‬ئــه‌ڔا یه‌ســه ک تــا‬ ‫توانســتنه لــه وشــه‌یل ره‌وان و که‌لیمه‌یــل‬ ‫دڵپه‌س ـه‌نێ ک ناســینه‪ ،‬گرتنه‌ســه خزم ـه‌ت‬ ‫شــێعره‌یله‌یان‪ ،‬به‌شــکه‌م بتوانــن ک زوان‬ ‫ئه‌ده‌بــی‪ ،‬وه بــه‌ش خوه‌یــان‪ ،‬گامــێ یــا‬ ‫چ ـه‌ن گامــێ تــر بکیشــن وه‌ر ئ ـه‌و نواتــر‪.‬‬ ‫• رودوس فه‌یلــی (مســته‌فا به‌یگــی)‪،‬‬ ‫هامیــار گــوڵ ســوو‪ ،‬ئــی وت‌ووێــژه ک‬ ‫مه‌هــدی مومنــی وه‌رد کامــران ره‌حیمــی‬ ‫کردگــه‪ ،‬لــ ‌ه فارســییه‌و ئه‌ڵگه‌ردانگه‌ســه‬ ‫کــوردی فه‌یلــی‪.‬‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫نەسیر شەممە‪..‬‬

‫ئەو کورد فەیلیە ک‬ ‫وە عوودەگەی سەرسام‬ ‫جهان کرد‬ ‫گــوڵ ســوو‪ /‬كــه‌م کەســیگ ناســیار یــا‬ ‫هونــەری هــەس‪ ،‬ک بــوودە خــاوەن ئــی‬ ‫هەمکــەی رێــز و چاالکیــە‪ ،‬چ لــە عــراق‬ ‫یــا لــە گشــت ناوچەگــە‪ ،‬جــوور ئــەوە ک‬ ‫مۆســیقار کــورد فەیلــی نەســیر شــەممە ک‬ ‫هــەر وەی نزیکــە خــەاڵت نوویــگ وەرگرد‪،‬‬ ‫تــا بکەفێــدە بــان باقــی شــانازیه‌گانی‪.‬‬ ‫فــرە نییــە ئەگــەر بووشــیمن ک نــاو‬ ‫نەســیر شــەممە‪ ،‬خــوەی ئــەرزش و گرانــی‬ ‫دەێــدە هــەر خەاڵتیــگ‪ ،‬یــا پۆســتیگ یــا‬ ‫فیســتیڤاڵیگ‪ ،‬تەنانــەت بەشــداریەگانی‬ ‫لــە بۆنــە مۆســیقاییەگان رەســینە رادەیــگ‬ ‫ک ژمــارە نێکریــەن‪.‬‬ ‫ئــەرا عــراق و لوبنــان و فەلەســتین‪ ،‬و ئــەرا‬ ‫مێــژوو و هونــەر و ئاشــتی و دووســی و‬ ‫ئــاوارەگان و هــەژاران ســاز خــوەی ژەنێــد‪،‬‬ ‫و عــوودە شــازەگەی لــە واڵت تــا واڵت و‬ ‫لــە پایتەختــەگان ‪ ،‬و لــە فیســتیڤاڵیگ‬ ‫عــەرەوی تــا فیســتیڤاڵیگ ئۆروپــی وەرد‬ ‫خوەیــەو هەڵگــرد‪ ،‬تــا پەیامەیــل مۆســیقایی‬ ‫خــوەی پێشــکەش بــكات‪.‬‬ ‫لــە گوزەیشــتە‪ ،‬لــە چەوپێکەفتنیــگ‬ ‫تەلەفزیۆنــی وت‪ :‬مۆســیقا کەشــخەیی‬ ‫نییــە‪ ،‬ک ئەگــەر کەشــخەیی بویاتــاد وەنــە‬ ‫لــە ســەردەمەیل بابــل تــا مئــڕوو لــە کلیســە‬ ‫و پەرســتگایل و لــە گشــت شــوونەیلیگ‬ ‫و مووەشــحە ئاینــی و پەیغەمبەریــەگان‬ ‫نــەوی‪.‬‬ ‫مۆیســقا‪ ،‬لــە الی نەســیر شــەممە‪ ،‬خــوەی‬

‫عه‌شــق و دڵخوازێــگ ئنســانیی ‌ه ‪ ،‬و‬ ‫لــەوەر نەویــن ده‌رس مۆســیقا و هونــەر‬ ‫لــە نــاو مه‌دره‌ســه‌یل عــراق‪ ،‬نــه‌وه‌ی‬ ‫مئــروو گومــا بوینــە‪ ،‬چوونکــە شــانۆ‬ ‫و شــیوەکاری لــە بەرنامەیــل وەزارەت‬ ‫پــەروەردە نەمــەن‪.‬‬ ‫ئــەرا وە‪ ،‬بــاس لــە ئەزمــوون خــوەی‬ ‫کــەێ ک چویــن لــە مه‌دره‌ســه‌ێ‬ ‫بنەڕەتــی هــووکارەی مۆســیقا ژەنیــن بــوی‪،‬‬ ‫و چویــن نه‌خــش کەســایەتی مێــژووی‬ ‫(عوتێــل) لــە قۆنــاغ بنەڕەتــی و ناوەنــدی‬ ‫وازی کــرد‪ ،‬و تیــش؛ بایــەدە ئــەوە گشــتی‬ ‫باێــدەو‪ ،‬بنــووڕ‌ه گورانیــەگان رەســینە‬ ‫چــە! بنــووڕە مۆســیقا و بــی تامیەگــەی‬ ‫لــە عــراق چەنــی داوەزیــا ! بنــووڕە ئاســت‬ ‫قســەگان و ئاســت تۆمــارەگان‪ ،‬ئەیــە‬ ‫مەترســیدارترین چشــتە‪.‬‬ ‫چوونکــە بــاوەڕ وە گرنگــی مۆســیقا لــە‬ ‫ژیــان ملله‌ته‌یــل و گەشــەکردنی دیرێــد‪،‬‬ ‫نەســیر داوای دووارە خاســەوکردن و‬ ‫ئاوەدانکردنــەوەی پەیامنــگای خوەنــەواری‬ ‫ئــاواز لــە بەغــداد کەێــد‪ ،‬و هاتنــەوەی‬ ‫مەکتــەو مۆســیقا و بالێــه كه‌ێــد‬ ‫هەکاتــی ســاڵه‌یل هەفتــاگان لــه‌ ســه‌ده‌ی‬ ‫گوزه‌یشــته‌‪.‬‬ ‫وهەمیــش ئووشــێد‪ :‬وە شــەوو رووژیــگ‬ ‫یــا و پرتــەی چەویــگ کۆمەڵگایــگ بینــا‬ ‫نێکریەێــد‪ ،‬وەلــی لــەالی کەمــەو بایــەدە‬ ‫وەی کارە دەس وەپــی بکەیمــن‪.‬‬

‫‪22‬‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫زانریاگــە ک نەســیر شــەممە‪ ،‬خــوەی‬ ‫کــورد فەیلیــە‪ ،‬لــە ســاڵ ‪ ١٩٦٣‬لــە شــار‬ ‫کــوت لەداڵــگ بویــە‪ ،‬لــە ســاڵ ‪١٩٨٧‬‬ ‫خوەنســن زانکــۆ لــە پەیامنــگای خوەنســن‬ ‫مۆســیقایی لــە بەغــداد تــەواو کردگــە‪ ،‬ئیجا‬ ‫بویــە پســپۆڕ عــوود ژەنیــن‪ ،‬وەلــی خــوەی‬ ‫و عوودەگــەی و تواناگانــی لەدەورگــرد‬ ‫جهــان هەڵگــرد‪ ،‬تــا مۆســیقای عــوود بــاو‬ ‫بکەێــد‪ ،‬و یەکــەم دەرچگنــی لــە ئاســت‬ ‫جهــان لــە ئاهەنگیــگ لــە فەڕەنســا لــە‬ ‫ســاڵ ‪ ١٩٨٥‬بــوی‪ ،‬و یەکــەم ئاهەنــگ‬ ‫عراقــی لــە خــود ســاڵەگە بــوی‪ ،‬و یەکــەم‬ ‫گەردیــن دەیشــتەکیی لــە زەنحیرەیــگ‬

‫لــە ئاهەنگەیــل بــوی‪ ،‬ک وەرد هونەرمــەن‬ ‫گــەورا مونیــر بەشــیر لــە ئەڵامنیــا ئیجــا‬ ‫وەرەو ســویرسا و یونــان بــوی‪.‬‬ ‫شــوون ده‌س داهێنــان پەنجەگانــی چشــت‬ ‫نوویــگ لــە جهــان مۆســیقا دروس کــرد‪.‬‬ ‫بەڵکــم بنیــات و ریشــگ چاالکیەگانــی‬ ‫لــە ســاڵ ‪ ١٩٩٩‬بــوی‪ ،‬هەنــای مــاڵ (عــوود‬ ‫عــەرەوی) لــە میــر دامــەزران‪ ،‬ئیجــا‬ ‫ماڵیــگ هاوشــیوە لــە ئەبــو زەبــی و لــە‬ ‫قوســتەنتینیە لــە جەزائیــر و لــە شــار‬ ‫ئیســکەندەریەی میــری‪ ،‬و لــە جمشــتێگ‬ ‫مۆســیقایی‪ ،‬نەســیر شــەممە خــاوەن شــوون‬ ‫پەنجەیلیــگ ســووفی بــوی‪ ،‬و مۆســیقا‬

‫‪23‬‬

‫نزیــک وە شــعرەو کــرد‪ .‬لــە کارەیــل‬ ‫گــەوراگان جــوور ســەیاب و دەرویــش‬ ‫و دەنقــەل و زەیــدان و توقــان و لەمیعــە‬ ‫عەبــاس و ئۆدنیــس ســوودمەن بــوی‪،‬‬ ‫وهەمیــش لــە یەکیــگ لــە ئاهەنگەیلــی‬ ‫رێزلێنــان لــه‌ شــاعر گــه‌ورا موزەفــەر‬ ‫نــواب کــرد‪.‬‬ ‫بیجگــە بەرهەمــە تایبه‌تەگانــی ک خــوه‌ی‬ ‫ئاوازنــووس و موســیقا ژه‌نیــان بیــه‌‪ ،‬و‬ ‫وەپیــان ناوچەیــل عــەرەوی و ئوروپــا و‬ ‫ئەمریــکا گەردیــە ‪ ،‬هەمیش نەســیر شــەممە‬ ‫ئ ـه‌را بڕیــگ لــە کارەیــل شــانۆ و زەنجیــرە‬ ‫فیلــم دیکۆمینتــی ئــاواز دانــا‪ ،‬و هــاوکاری‬ ‫لــە کارەیــل فرەیــگ کــرد ئــەرا ئێزگەیــل‬ ‫رادیــو و تەلەفزیــۆن چ لــە عــراق یــا لــە‬ ‫دەیشــت‪ ،‬و ئــەو مۆســیقایە ک وەناونشــان‬ ‫«عامریــە» بــوی‪ ،‬دەنــگ گەورایــگ لــە‬ ‫دنیــای مۆســیقاییەگە دارەو‪ ،‬هەنــای لــە‬ ‫گواســتنەوەی وێنەیــگ لــە زیانەیــل‬ ‫عراقیــەگان لــە ژیــر ســزاگان ئــەرا جهــان‬ ‫ســەرکەفت و جەنگەگــەی ســاڵ ‪١٩٩١‬‬ ‫ک ســەدان لــە مەدەنیــەگان لەنــاو شــوون‬ ‫حه‌شــار عامریــە وە گورزیــگ ئەمریکــی‬ ‫کوشــیان‪.‬‬ ‫لوبنــان هەمیشــە لــە یــاد و گرنگــی نەســیر‬ ‫شــەممە بــوی‪ ،‬لــە پەالمــار ئیرسائیــل لــە‬ ‫ســاڵ ‪ ٢٠٠٦‬لەبــان لوبنــان‪ ،‬ئاهەنگیــگ‬ ‫وەناونشــان (لوبنــان بینــا کەێــد و بــەرزەو‬ ‫بــوود) ‪،‬و هەمیــش دویــای تەقینەوەگــەی‬ ‫بەنــدەر بەیــروت لــە ئــاب ‪ ، ٢٠٢٠‬لــە‬ ‫ئاهەنگیــگ «ئۆنالیــن» ئەرا پشــتگیریکردن‬ ‫و هــاوکاری گردەوکــردن ئــەرا رزگارکــرن‬ ‫قوربانیەیــل لوبنــان بەشــدار بــوی‪.‬‬ ‫و لــەو مەوقــە لەبــان ماڵپــەر خــوەی لــە‬ ‫فەیســبووک نووســان‪ :‬جــوور عراقییــگ‬ ‫چــەوەڕی کەێــد واڵتەگــەی لــە ژان و‬ ‫خەفەتەیــل هەڵســێد‪ ،‬هەمیشــە نووڕمــە‬ ‫لوبنــان جــوور بەڵگــەی گەورایــگ‬ ‫ئــەرا ئومیــد‪ ،‬ك گشــت جاریــگ بــاوەش‬ ‫کەێــدە ژانەیلــی و دووارە جــوور عەنقــا‬ ‫زنیــەو بــوود‪ ،‬لوبنــان ک هەمیشــە ئومیــد‬ ‫پەخشــیادە گشــتامن‪ ،‬ئیســە بــاوەش کەیمنــە‬ ‫زەخمەگــەی و دەس دەســمیەتی ئــەرای‬ ‫دریــژەو کەیمــن‪ ،‬و وزەی ژیــان وەپیــان‬ ‫دەێــد و وەیەکــەو وەهێــزەو بویمــن‪ ،‬لوبنــان‪،‬‬ ‫ســاو و شــنه‌ی ســەردی لــە ئیمــە ئــەرا تــو‬ ‫ئــه‌ی واڵت جوانــی‪.‬‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫نەســیر شــەممە خەاڵتەیــل بــی ژمــارە لــە‬ ‫خەاڵتەیــل ڕێزلێنــان ئــەرا کار و بەشــداریە‬ ‫هونەریەگانــی وەرگــرد‪ ،‬هــەر لــە عــراق تــا‬ ‫میــر و مەغریــب و هەمیــش لــە ئۆروپــا‪.‬‬ ‫لــە ســاڵ ‪ ٢٠١٧‬یونیســکۆ پۆســت‬ ‫هونەرمــەن یونســکو ئــەرا ئاشــتی وەپی دا‪،‬‬ ‫ک خــوەی پۆســتیگ شــەرەفیە تەنیــا ئــەرا‬ ‫دوو ســاڵ دریەێــد‪ ،‬بەڵکــم رێکخراوەگــە‬ ‫لــە ســاڵ ‪ ٢٠٢٠‬لــە پەیامنەیــل خــوەی‬ ‫دەرچــگ‪ ،‬ک ئــی پۆســت شــانازیانە‬ ‫ئــەرا دوو ســاڵ تــر نــووەو کــرد‪،‬‬ ‫جــوور رێزگردنیــگ‬ ‫ئەوەیــش‬ ‫ئــەرا پابەندیــی وە پشــتگیریکردن‬ ‫پــەروەردەی مۆســیقایی ئــەرا‬ ‫جاهــل و جوانه‌یــل لــە عــراق‬ ‫و دەوڵەتەیلیــگ تــر‪ ،‬و ئــەو‬ ‫تەقەالیــل فرەیــە ك ئــەرا باڵوکــردن‬ ‫ئاشــتی لــە بوونه‌یــل مۆســیقایی‪،‬‬ ‫و پابەندیــی وە بنەمــا و ئامانجەیــل‬ ‫رێکخراوەگــە دا‪.‬‬ ‫لــە ســاڵیاد شــۆڕش تەرشیــن لــە‬ ‫عــراق‪ ،‬نەســیر شــەممە لەبــان‬ ‫فەیســبووک نووســان‪ :‬گشــت جاریــگ‬ ‫خــوازم تەنیــا لــە بــاوەت مۆســیقا بنووســم‪،‬‬ ‫بەڵکــم نــووڕم ک وەرد خەوەگانــم وەرەو‬ ‫ئــەو چشــتەیلە چــم ک هویــرم بردنــە لــە‬ ‫باوانــم و عراقــم و ئــەوەگ ســەرقاڵیان‬ ‫کردگــە‪ ،‬قــەت هەســت نەکردمــە ک‬ ‫مۆســیقا جیــوازە لــە خەفەتەیــل مــەردم‪،‬‬ ‫ئیســه‌ یەکــەم ســاڵیاد شــۆڕش تەرشیــن‬ ‫عراقــە‪ ،‬ئــی شۆڕشــە ئومیــد بیناکــردن‬ ‫عــراق نوویــگ پێشکەشــان کــرد‪ ،‬و‬ ‫هیشــت هەســت بکەیمــن ک ســوو‬ ‫رەنگینــرە‪ ،‬دڵــان ودەنگــان هانــە گــەرد‬ ‫ئیــوەی گەنجەیــل عــراق‪ ،‬هــەر وە‬

‫‪24‬‬

‫ئاشــتەوایی ونیشــتامنی مینێــد‪.‬‬ ‫جــوور تاجیــگ ئــەرا داهێنانەگانــی‪،‬‬ ‫نەســیر شــەممە ســاڵە نووەگــەی ‪٢٠٢١‬‬ ‫وە خــەاڵت «کەســایەتی مئســاڵ»‬ ‫ک خــاوەن فرەتریــن کاریگەریــە لــە‬ ‫جهــان دەســکردە پــی‪ ،‬ک رێکخــراو‬ ‫ناودەوڵەتــی هۆڵەنــدی ئــەرا ئــازادی‬ ‫ومقەیەتــی مــاف مــرۆڤ و ئاشــتی‬ ‫جهانــی پێشکەشــی كــرد ‪.‬‬ ‫شــەممە‪ ،‬ک جهانەگــە گــەردی‬ ‫و خەاڵتەیلــی وەرگــرد‪ ،‬قــەت‬ ‫بنچینــەی خــوەی لــە هویــرەو نــەورد‪،‬‬ ‫ک نووڕیــدە پــی‪ ،‬دوێەکــە وە دڵنــگ‬ ‫فلکلــۆری نەتەوەیــی خــوەی لــە خانەقیــن‬ ‫و بەرنامەیــگ تایبــەت ئــەرا ئــەو شــارە‬ ‫راگەینێــد ک وەپــی وت‪ :‬باوگــم خانەقینیــە‬ ‫و داڵگــم خەڵــک کوتــە‪ ،‬و لــە بەغــداد‬ ‫گــەورا بویمــە‪ ،‬هەمیــش وەو جــوورە وه‌ت‬ ‫هەنــای دەســکردە ئاهەنگــە گەوراگــەی‬ ‫لـ ‌ه (شــارەیل نێرگــز) لــە قــەاڵی مێژوویــی‬ ‫هەولێــر‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫‪25‬‬

‫ئەدبیات کوردی‬ ‫منااڵنە‪،‬‬

‫دە ئیالم‪ ،‬بییەسە‬ ‫جمێشتێ‪ ،‬ئەڕا خوەێ‬ ‫گــوڵ ســوو‪ /‬مەیســەم خوڕانــی‪ ،‬شــاعر شــێعرەیل زاڕووانەســە‪ .‬کەســێ‬ ‫ک بــەش دیاریــێ دە ســەوز و رەوز کــردن شــێعر و ئەدەبیــات منااڵنــە دە‬ ‫ئیــام داشــتگە‪ ،‬چ جــوور یــەک شــاعر و نویســەر‪ ،‬ئــوو چ جــوور یەکــێ‬ ‫لــە چاالکەیــل وە‌ڕێ‌وە بــردن فســتیواڵ شــێعر منــاڵ‪ ،‬دە شــار ئەیــوان‬ ‫کــە یــە خەلێگــە ئــەڕا خــوەێ بییەســە برنــدێ دە نــام هــووز نویســەر و‬ ‫چاالکەیــل کــورد‪.‬‬

‫گــوڵ ســوو ‪ -‬هــەم خــوەت و هــەم‬ ‫کورپــەی دڵــت‪ ،‬ک هێــان وەخــت‬ ‫نەوەوەخــت دکیشــێگەت و دنیــای پــڕ‬ ‫هەســت شــێعر و ئەدەبیــات‪ ،‬خــوەت دەس‬ ‫بکــە تایــا‪.‬‬ ‫مەیســەم خوڕانــی ‪ :‬م دە ســاڵ ‪۱۳٦٦‬‬ ‫هەتــاوی (‪ )1988‬لــە شــار ئەیــوان‪،‬‬ ‫پارێــزگای ئیــام وە دنیــا هامتــە‪ ،‬فەنــاوەری‬ ‫ئتاڵعــات خوەنســتمە و لــە ســاڵ ‪۱۳٨۷‬‬ ‫هەتاویــەو کار ئەدەبــی کــەم نــۆ گلــە‬ ‫کتــاو بــاو کردمــە دو کتــاو تازەمیــش‬ ‫هــا ژێــر چــاپ کــە وەی زوەیلــە بــاو‬ ‫دبــن‪ .‬قەیــرێ تریــش کتــاو شــعر و مەتــەڵ‬ ‫ئەڵگه‌ردامنەســەو وە کــوردی ک ئامــادە‬ ‫چاپــن هێمێــدارم دەرفەتــێ پێــش بیــاێ وەی‬ ‫نزیکییەیلــە ک بتوانــم چــاپ و باڵوێیــان‬ ‫بکــەم‪.‬‬ ‫گــوڵ ســوو‪ -‬لــە کێیــەو شــێت و شــەیدای‬ ‫ئەدەبیــات بیــت؟‬ ‫مەیســەم خوڕانــی ‪ :‬مــن هــە لــە مناڵیــەو‬ ‫پەیوەنــی فرەیێــگ گــەرد ئەدەبیاتــا‬ ‫داشــتمە‪ ،‬شــێعر هەمیشــە ئــەڕا مــن یــەک‬ ‫کــوروورە بــی‪ ،‬هــا ویــرم لــە دەورەی‬

‫ســەرەتایی مەدرەســە دەفــرێ وە نــام‬ ‫دەفتــەر شــێعر ئــەڕا خــوەم دوروس کــردم‬ ‫کــە فــرە دووســێ داشــتم‪ ،‬جــار وەختیــش‬ ‫لــە نــاو ئنشــایلێ ک لــە مەدرەســە دانــە‬ ‫وەمــان چــەن بەیــت شــێعریش لــە ئاخــر‬ ‫ئنشــاگە دنووســانم ک هەمیشــە دبــی‬ ‫وە بایــس خەنــگ موعــەمل و مناڵەیــل‬ ‫مەدرەســە؛ فــرە تامــازروو ئەیەمــە ک‬ ‫ئــەو دەفتــەرە پەیــدا بکــردام و چشــتەیلێ‬ ‫کــە ئەوســا نووســان‌بیم بخوەنــم باوجــی‬ ‫ئیجــوورە ک دیــارە ئــەو دەفتــەر شــێعرە‬ ‫گــەرد دەوران شــیرین مناڵیــا ئــەڕا هەمیشــە‬ ‫گومــەو بییــە‪ .‬شــایەد ئــەو دەورانــە فکــر‬ ‫نە‌دکــردم ڕووژێ لــە رووژان‪ ،‬ئەدەبیــات‬ ‫و شــێعر ببنــە بــەش فــرە گرنگــێ لــە ژیانــم‪.‬‬ ‫گــوڵ ســوو‪ -‬دنیــا وە قــەوڵ بڕێــگ‪ ،‬دەوران‬ ‫دەورانــە‪ ،‬دەوران مناڵــی چشــتێ تــرە ئــەڕا‬ ‫خــوەێ‪ ،‬هــە؟‬ ‫مەیســەم خوڕانــی ‪ :‬بەختەوەرانــە ئیمــە‬ ‫مناڵەیــل دەورانێگیمــن ک گــەرد الوەالوە‬ ‫و بەیتەیــل شــیرین کوردی‌یــا گــەوراوە‬ ‫بیمنــە‪ ،‬هــە یەیشــە بییەســە چیــن خەیــرێ‬ ‫ک هــە لــە مناڵیامنــا وە شــێعر کــوردی زوان‬

‫بگوشــنیمن‪.‬‬ ‫مــن لــە زەمانێگا ک وە جەختەو دەســکردمە‬ ‫نووســانن‪ ،‬هــەم وە کوردی دنووســانم و هەم‬ ‫وە فارســی‪ ،‬لــە ئــەو ســاڵەیلە یانــێ ئاخرەیل‬ ‫دەهــەی هەشــتا ئەدەبیــات و شــێعر کــوردی‬ ‫لــە ئیــام ئی‌جــوورە کــە یە‌مەســە نەبــی‪،‬‬ ‫خــۆ‪ ،‬نــە کتــاو کوردیێــگ لــە دەسبڕەســان‬ ‫بــی نــە جەریانــێ وە نــام ئەدەبیــات‬ ‫کــوردی لــە ئیــام بــی‪ .‬دە ئیــام شــاعرەیلێ‬ ‫بیــن کــە شــێعر کــوردی دنووســان و دەم وە‬ ‫دەم شــێعرەیلەیان دگــەردی‪ ،‬باوجــی چــوون‬ ‫جــوور ئێســە ڕەســانەیل مەجــازی نەبین ک‬ ‫کارەیلێیــان جــوور ئێســە بــاو بکــەن کار‬ ‫فــرە ســەخت‌ترێ لــە ئیمــە داشــن و ســەر‬ ‫ترووســکەیل شــێعر کــوردی گروەســانن و‬ ‫ئێســە دبینیمــن ک ئــەر شــێعر کــوردی دە‬ ‫ئیــام بلــووزە دکــەێ‪ ،‬هــن گەرمــی وجاخــە‬ ‫ک ئەوســا گریســیاگە‪ ،‬ئێســە ک جگەجگە‬ ‫وە پــەل و وەچ دایــن ئەنجومەنەیــل و‬ ‫چااڵکیەیــل شــاعر و نویســەر ئەدەبیــات‬ ‫کــوردی‪ ،‬شــێعر کــوردی هــەم توانســتگە‬ ‫هنــاس ئەڵبکیشــێگ و وە‌و جیــە کــە‬ ‫القێیــە بڕەســێ‪.‬‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫گــوڵ ســوو ‪ -‬هــە لــە ســەرا‪ ،‬شــێعر‬ ‫زاڕووانــە دوتیــت؟‬ ‫مەیســەم خوڕانــی ‪ :‬لــە ســەرەتای کار‬ ‫ئەدەبیــم تــا چــەن ســاڵ‪ ،‬م هــە شــێعر‬ ‫گەوراســااڵنە و ئەوەیــش لــە قاڵــب شــێعر‬ ‫کاڵســیک و ئــازاد دنووســانم‪ ،‬چــەن‬ ‫کتاویــش لــە فارســییەو وە کــوردی‬ ‫ئەڵگەردانــم‪ ،‬تــا ســاڵ ‪ ۱۳۹۱‬هەتــاوی‬ ‫وەرەو ئیــا ک دەس کردمــە نووســانن ئــەڕا‬ ‫مناڵەیــل و مێرمناڵەیــل و لــە ســاڵ ‪۱۳۹۳‬‬ ‫هەتــاوی یەکمیــن کتاوەیــل شــێعر کــوردی‬ ‫منااڵنــ ‌ە وە نــام (کوورپــە) و (ئــەور‬ ‫و خــوەر) لــە ئیــام بــاو کــردم‪ ،‬جــی‬ ‫خوەشــاڵیە کــە ئێســە ئەدەبیــات منااڵنــەی‬ ‫کــوردی لــە ئیــام بییەســە جمێشــت و‬ ‫جەریــان قــەدردار کــە وە دڵنیایــەو لــە‬ ‫بانــان فرە‌تــر لــەێ ئەژنەویمــن‪.‬‬ ‫گــوڵ ســوو‪ -‬چ تایبەمتەندییەێلــێ دە‬ ‫شــێعرەیلەت دیارییــە؟‬ ‫مەیســەم خوڕانــی ‪ :‬مــن هەمیشــە هامــە‬ ‫شــوون چشــتەیلێ تــازە‪ ،‬لــە ئەدەبیاتیــش‬ ‫هــە‌ر یەمــە‪ ،‬وەختــێ شــێعرێ دنووســم‬ ‫خــوەش دیــرم جیــاواز لــە کارەیلــێ بــوو کــە‬ ‫تــا ئێرەنگــە نووســیانە‪ ،‬ئــەڕا مناڵ نووســانن‬ ‫ئەویــش نووســاننێ ک ئەرزێشــتێ ئەدەبــی‬ ‫و موحتەوایــی داششــتووبێ وە بتوانــێ‬ ‫بەردەنــگ منــاڵ جــەزب خــوەێ بکەێــگ‬ ‫کار ئاســانێ نییــە‪ ،‬نزیکــەو بییــن وە‬ ‫فــەزای فکــری منــاڵ و تەجروبــەی ژیــان‬ ‫وە‌گــەرد منــاڵ ئــەڕا ڕەســین وە ئاســتێ کــە‬ ‫تــو بخــوازێ تەولیــد موحتــەوا ئــەڕا منــاڵ‬ ‫بکەێــد و منــاڵ خوەشــێ لــە یــە بیاێــگ ک‬ ‫ئــەو شــێعر یــا مەتەڵــە گــووش بەێــگ و‬ ‫بخوەنێگــەی هەوەجــە وە هەڵســەنگاننەیل‬ ‫فرەیێــگ دیــرێ‪.‬‬ ‫وەز و وەزیــات مناڵەیــل کــورد‪ ،‬وەزیاتێگــە‬ ‫هــە هــن خوەیــان و تایبــەت وە خوەیــان‪،‬‬ ‫منــاڵ کــورد‪ ،‬دە ئیــام‪ ،‬ئامووژکاریــێ لــە‬ ‫ســەر خوەنیــن و نووســان وە زوان داڵگــی‬ ‫خــوەێ ئــەڕای نەداشــتگە و تەنانــەت‬ ‫بــاوگ و داڵگەیلەیانیــش وەل خوەنیــن و‬ ‫نووســان وە زوان داڵگــی هاتــێ بێگانــە‬ ‫بــن‪ ،‬چــوون لــە یەکــم ڕووژ مەدرەســەیا‬ ‫وە‌داخــەوە‪ ،‬لــە ســەرا هــه وە زوان فارســی‬ ‫خوەنــن و نووســنن‪ ،‬هــە وە ئــی خاتــرە‬ ‫کار نویســەر کــورد چــەن چەنــە ئــەوە‬ ‫ســەختە چــوون وەل بەردەنگێــگا ســەر‬ ‫و کار دیــرێ ک نەدزانــێ وە ئــەو زوانــە‬ ‫ک تــو دیــری شــێعر و مەتــەڵ وە‌ێ ئــەڕای‬

‫دنــوورسێ‪ ،‬بخوەنێــگ و بنووســنێ‪،‬‬ ‫لەیرەســە کــە بایــەد وە خەیــر و بەیــر‬ ‫بــردن لــە تکنیکەیلــێ تــر بتوانــێ‬ ‫جوبــران ئــێ نــاوەژە کــە منــاڵ لــە زوان‬ ‫داڵگــی خــوەێ گرتگــە بکەێــگ؛‬ ‫مــن هەمیشــە تێ‌کووشــامە‬ ‫فــەزای تازەیێــگ ئــەڕا منــاڵ‬ ‫بســازم هەیجــوورە وە ئســتفادە‬ ‫لــە مووســیقی و ریتمەیلــێ ک‬ ‫منــاڵ‪ ،‬خوەشــێ لەیــان دیاێــگ‬ ‫بەیــن شــێعر و منــاڵ بــەس و‬ ‫پەیــوەن بنــم‪ ،‬زوان شــێعری‬ ‫م زوان مووســیقیە‪ ،‬ڕیتمەیلێگیــش‬ ‫ئەڵوژنــم ک هــەر کەســێ شــێعر م‬ ‫بڕەســێگە دەســێ وە ئاســانی بتوانــێ‬ ‫ئــەو ڕیتمــە پەیــدا بکەێــگ و وە زوان‬ ‫مووســیقیایی شــێعرەگە بخوەنــێ‪ ،‬م‬ ‫لــە نــاو شــێعرەیلەم‪ ،‬هــەر وشــەیێگ‬ ‫دبەمــە کار‪ ،‬شــێعرێ ک ئــەڕا منــاڵ‬ ‫هەفت ســااڵنێ دنووســم لە ال وشـە‌و‬ ‫فــرە جیــاوازە وەل شــێعرێ ک ئــەڕا‬ ‫منــاڵ نــۆ ســااڵنێ دنووســنمەێ‪،‬‬ ‫هــە یــە دبێگــە بایــس ئەیــە ک‬ ‫مناڵەیلەیــش زووتــر پەیــام‬ ‫شــێعرەگە بگــرێ و هــەز لــە‬ ‫ئەدەبیــات وە زوان داڵگــی‬ ‫خوەیــان ببــەن‪ .‬ئــەر ک وە ئــی ئاســتە‬ ‫بڕەســی‪ ،‬بزانــی چــوون وەگــەرد منــااڵ دە‬ ‫نــام شــێعر قســیە بکەیــت‪ ،‬منــاڵ هەمیشــە‬ ‫گــووش ئــەڕا ئەژنەویــن شــعرەیلەت دیــرێ‪.‬‬ ‫وە ســەر یانــەوە بایــد بویشــم وە خاتــر‬ ‫یــە کــە هیــچ پشــتەوان یــا ئســپانرسێ‬ ‫نییــە ئــەڕا چــاپ و بــاو کــردن کتــاو و‬ ‫ئیدەیــل تــازە دەســمێیەت ئیمــە بدەێــگ‬ ‫بــەش فرەیێــگ لــە ئیدەیــل و کتاوەیــل‬ ‫و هل‌بەرەیلــەێ منیــش ئــەڕا بــەش‬ ‫ئەدەبیــات منــاڵ هەیجــوورە مەننــە؛ شــایەد‬ ‫ڕووژێ بتوانیمــن جیــا لــە شــێعر و کتــاو‬ ‫هل‌بەرەیــل تریــش بــاو بکەیمــن ک‬ ‫هەوەجــەی دنیــای مئــڕووژ مناڵەیلــن‪.‬‬ ‫گــوڵ ســوو ‪ -‬شــێعر گۆڕیانەیــل فرەیێــگ‬ ‫دیــرێ‪ ،‬تــو ئــی لڕیانەیلــە چــوون دیتــە؟‬ ‫مەیســەم خوڕانــی ‪ :‬زوان و ئەدەبیــات‬ ‫کــوردی هیــچ وەختــێ لــە هیــچ بەشــێگ‬ ‫لــە کوردســتان وەزیــات نورماڵــێ ئــەڕا‬ ‫روشــد و رەور و پێشــکەفنت نەداشــتگە‪،‬‬ ‫هەمیشــان هــە وەی جوورێــگ گیــروودەی‬ ‫کەمــدە‌س کردنەیــل و نامێهرەبانیەیــل‬

‫‪26‬‬

‫دەســهەاڵتدارەیل‬ ‫بییــە‪ .‬جوغرافیــای زوان‬ ‫کــوردی هەمیشــە دە نــام قــوڵ شــەڕ و‬ ‫ئــاوارە بییــن و دۆماکەفتنەیــل فرەیێــگ‬ ‫بییــە؛ چووزانــم چــە بویشــم؟ هاتــێ ئــەر‬ ‫زوان و ئەدەبیــات کــوردی ڕێ و رەوەن‬ ‫رسووشــتیێگ ئــەڕا خــوەێ بگرتــا وە وەر‪،‬‬ ‫بەشــێ داشــت دە نــام بەشــەیل ئەدەبیــات‬ ‫جەهــان‪ ،‬هەرچــەن وە بــان ئــی هەمگــەێ‬ ‫کــوول و کەلەمــەی شــەڕە‪ ،‬وە ســەر ئــی‬ ‫هەمگ ـە‌ێ کارەســاتەو‪ ،‬هەمجــا دبنیمــن ک‬ ‫چــراخ ئەدەبیــات کــوردی ڕووشــنە و هێامن‬ ‫ددرەوشــێگەوە‪ ،‬شــاعرەیل و نویســەرەیلێ‬ ‫دیــرێ کــە کتاوەیلەیــان وە زوانەیلــێ تریش‬ ‫ئەڵگەرداننەســەیان و جــوور ئەوانــەێ‬ ‫تــر دخوەنــرێ و خەاڵتەیــل جەهانیێگیــش‬ ‫دگــرن‪ .‬دە ئێرانیــش وە بوونــەی ئەڵگەردانج‬ ‫کتاوەیــل کــوردی وە زوان فارســی‪،‬‬ ‫ئێرانییەیــل تریــش دیــرن ئەدەبیــات کوردی‬ ‫و نامــڕووک و تــووک و نامتووکەگــەێ‬ ‫دناســێ‪.‬‬ ‫ئەدەبیــات کــوردی دە ئێــران‪ ،‬ئێرەنگــە هــا‬ ‫دە ئاســت فــرە خاســێ‪ ،‬ئەگــەر تەماشــای‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫کتاوخانــەی کــوردی خوەمــان بکەیمــن‪،‬‬ ‫کتاوەیلــێ کــە چــاپ بینــە نیشــان لــە وە‬ ‫رێ کەفــن جەریانــێ فــرە ئەکتیــڤ و‬ ‫لــە بانانــێ ڕووشــن دیــرێ‪ ،‬جــوورێ ک‬ ‫دتوانیمــن بوشــیمن لــە ئاخرەیــل دەهــەی‬ ‫هەشــتا تــا ئێرەنگــە کــە هایمنــە ئاخرەیــل‬ ‫دەهــەی نــەوەد‪ ،‬دەورانــێ زێڕیــن و فــرە‬ ‫تەاڵیــی ئــەڕا ئەدەبیــات کــوردی خواریــن‬ ‫بییــە‪ ،‬لــە ئــی دەهــە فــرە دەســکەفتەیل و‬ ‫جەریانەیــل کــوردی لــە حــەوزەی زوان‬ ‫کــوردی و ئەدەبیــات کــوردی جــوور‬ ‫ئەدەبیــات منــااڵن‪ ،‬مەتــەڵ و ڕومــان‪،‬‬ ‫پەژووهــش و ڕخنــەی ئەەبــی‪ ،‬ئەدەبیــات‬ ‫فولکلــور‪ ،‬ڕووژنامەوانــی کــوردی‪،‬‬ ‫چاپەمەنیەیــل کتــاو کــوردی‬ ‫لەواڵویشــەو‬ ‫‪،‬‬

‫ئەنجومەنەیــل و‬ ‫خەاڵتەیــل و جەشــنوارەیلێ‬ ‫کــە لــە ئــی چــە ‌ن ســاڵە نریاگــە گشــتێ‬ ‫بینەســە بایــس یــە کــە ئەدەبیــات کــوردی‬ ‫خواریــن قســیەیل فەیێــگ ئــەڕا وتــن‬ ‫داشــتووبێ و دەســێ پــڕ ببــێ‪.‬‬ ‫گوڵ سوو ‪ -‬چەنێ کوردەیل فەیلی عراق دناسی؟‬ ‫مەیســەم خوڕانــی ‪ -‬وە بوونــەی یــە ک‬ ‫پەیوەنــدی و هامشــووێ لــە بیــن چااڵکەیل‬ ‫ئەدەبــی کــورد ک ئیســە نیشــتەجای‬ ‫عەراقــن و وە نــام کــورد فەیلــی دنــارسن‪،‬‬ ‫گــەرد چااڵکەیــل بــەش ئەدەبیــات کــوردی‬ ‫خواریــن نییــە یــا الوەکەمــێ وەوجــوورە‬ ‫ک دڵخــوازە ئــی بەس‌وپەیوەنــە نییــە و‬ ‫هیــچ ئەســەرێگیش لــە ئــێ عەزیزەیلــە وە‬ ‫دەس م نەڕەســیە هەیجــوورە ک منــێ کتــاو‬ ‫ئیمە‌یــش‪ ،‬وە‌داخــەوە ندەڕەســێ وە دەس‬ ‫ئەوانیــش‪ ،‬ئەگــەر شــاعێرەیلێگیش لــەورە‬ ‫چااڵکــن ئــەڕا م رەنگــێ نەناســیاگن‪،‬‬ ‫هیــوادارم ک ســنوور‪ ،‬لــە یــە فرەتــر ئــی‬

‫دوورییــە نەخــەێ دە نامنــی ئیمــە ک‬ ‫هــام‌زوان و نــام‌زگ یەکرتەکییمــن‪ ،‬چــوون‬ ‫فەرهەنــگ ســنوور و قەێــت و قوڕتــێ‬ ‫نەدناســێ‪.‬‬ ‫گــوڵ ســوو ‪ -‬ئەنــی؟ رەســانە و رووژنامــە و‬ ‫گوڤــار و چووزانــم شــەواچەیل مەجــازی‪،‬‬ ‫چەنــێ دتوانــن‪ ،‬یــەخ ئــی رچ و رەقییــە‬ ‫بشــکنن؟‬ ‫مەیســەم خوڕانــی ‪ -‬ئــێ پرســیارە هــەم‬ ‫فــرە گرینگــە و هەمیــش کولیــە‪ ،‬وەختــێ‬ ‫دویشــیم ئەدەبیــات کــوردی یانــێ‬ ‫ئەدەبیــات کــوردی وە گشــتێ دە گشــت‬ ‫کوردســتانات ک خــاس دزانیمــن مەپــووڕە‬ ‫ک دە نــام وەت‌ و وێژێــگ چەنــە یــە‪ ،‬ســەر‬ ‫ســاڵفە دە ئــی باوەتــە ببچەکنیمــن و شــی‬ ‫باســەگە بکەیمنــەو‪ ،‬لــە هــەر کام لــە ئــی‬ ‫چــەن کوردســتانە‪ ،‬وەزیــات جیــاوازێ بییە‬ ‫ئــەڕا زوان ئەدەبیــات کــوردی‪،‬‬ ‫ئــەڕا منوونــە لــە‬ ‫باکوور‬

‫قســە کــردن وە‬ ‫کــوردی هــەم‪ ،‬مەیــۆ و منــا‬ ‫کریاگــە‪ ،‬چ بڕەســێگ وە یــە ک ئەدەبیات‬ ‫کــوردی ڕەســانە‌یێگ ئــەڕا خــوەێ‬ ‫داشــتووبێ‪ ،‬ڕاســیەتێ یەســە ئیمــە ئەقەورە‬ ‫ک دە ســەر خاســیەیل ڕەســانە دتوانیمــن‬ ‫قســە بکەیمــن ئەقەوریشــە دتوانیمــن لــە‬ ‫خەســارەیلێ بویشــیمن‪ ،‬ئــێ چشــتە فــرە‬ ‫گرینگــە کــە ئــی ڕەســانە چ ڕەســانەیێگە و‬ ‫هــا دەس کــی؟ ڕەســانە‌ی هــاوکات دتوانــێ‬ ‫هــەم بــاس پێشــکەفنت یــەی جەریــان‬ ‫بکــەێ هــەم وێــران کردنــێ؛ ئەگــەر‬ ‫بخــوازم خواڵســە جــواو ئــێ پرســیارە بــدەم‬ ‫و خــاس هیــردەو ببــم و بنــووڕم وەێ‪ ،‬لــە‬ ‫ســاڵەیل وێیــەردە ڕســانەیل هونــەر و‬ ‫ئەدەبیــات فــرە کــەم بیــن ئــەڕا منوونــە‬ ‫کتــاو‪ ،‬گووڤــار و ڕووژنامەیــل و تلیفزیــان‬

‫‪27‬‬

‫ڕەســانەیل دەوڵەتیــێ بیــن و باوجــی‬ ‫ئەدەبیــات کــوردی بــەش فرەیێگــە دە نــام‬ ‫ئــی ڕەســانەیلە نەداشــتگە یــا دتوانیمــن‬ ‫بویشــیمن ک بێ‌بــەش ماگــە؛ مئجــا‬ ‫دۆمــای ئــەوە وەگــەرد هاتــن ئینرتنــت‬ ‫و الپەڕەیــل مەجــازی‪ ،‬یــە بایــس بــی‬ ‫ک هل‌بــەر شــاعرەیل و نویســەرەیل و‬ ‫هونەرمەندەیــل بێ‌ڕاوفــە و وە ئاســانی‬ ‫بڕەســن وە دەس بەردەنگەیــل و خوێنەرەیــل‬ ‫و دووســخوازەیل خوەیــان‪.‬‬ ‫ئەگــەر ڕەســانەیل مەجــازی نەبوواتــان‪،‬‬ ‫یەمەیــش ئەدەبیــات کــوردی دەرفەتــێ‬ ‫نەداشــت ئــەڕا خــوەێ و وەیجــوورە ک‬ ‫یەمــە هەســەی دە نــام واڵت و دەرەوەی‬ ‫واڵتیــش وە ئــی شــەس‌ دەوە هل‌بەرەیــل‬ ‫خــوەێ بــاو بکەێــگ چــوون رەســانەیلە‬ ‫وە تایبەتــی هــن ئیمــە نەبیــن و ئیمــە لــەی‬ ‫‌باوەتــە کەمــدەس و کــەم‌زوان کریابیمــن و‬ ‫ئەدەبیــات کوردیــش وە بێ‌ڕەســانە‪ ،‬وەرژە‬ ‫فــەزای مەجــازی ئــی بــەس و پەیوەنەیلــە‬ ‫جی‌ئەڵ‌جــی نەدکەفــت لــەی‌وا ک ئەگــەر‬ ‫بووچگرتیــن چااڵکیەیــل هونــەری و‬ ‫ئەدەبــی کــوردی دە هەرشــوونێ‬ ‫لــە دنیــا ئەنجــام‬ ‫بگــرێ‬

‫و‬ ‫وە کەمــر لــە بیســت‬ ‫چــوار ســاعەت خەوەرەگــەی بــاو ببێــگ‬ ‫و وە ڕەوێشــتەیل جوورواجــوورێ ئــەو‬ ‫هل‌بــەرە بڕەســێگه دەس بەردەنــگ‪ ،‬دە‬ ‫راســی یــە نێعمــەت و دەرفــەت گەورایێگە‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫‪28‬‬

‫ئەدەب‬ ‫مئڕوو‪..‬‬ ‫ئایندەی‬ ‫نەوەگان‬

‫كه‌نعــان حاتــه‌م‪ /‬لــە مناڵــی‪ ،‬وەختــا لــە‬ ‫ئاوایەیــل خوەمــان وەدەس بەعــس لــە‬ ‫خانەقیــن دەرکریایمــن‪ ،‬هاتیمنــە بەغــداد‪،‬‬ ‫باپیــرم چوینکــە خــاوەن رییـه‌ن گەورایــگ‬ ‫بــوی‪ ،‬وناچــار بــوی گشــتی وەمفتــی‬ ‫بفروشــێد‪ ،‬لەمــاوەی موڵــەت بارکردنەگــە‪،‬‬ ‫لەبەغدادیــش خوەشــی هــات تەنیــا‬ ‫کاوڕیــگ بیاشــتاد‪ ،‬چــی کاوڕیــگ‬ ‫لەبــازاڕ هــاورد‪ ،‬بەســاگەی قــەی تەنیــا‬ ‫دارەخورماگــەی نــاو ماڵــان‪ ،‬روژیــگ‬ ‫مناڵەیــل بــازی ســەختیگ وەل کاوڕەگ‬ ‫کــردن‪ ،‬تــا باپیــرم هــاوار کــرد؛ ( چــە توایــن‬ ‫لــەی بەســە زوانــە؟)‪ .‬مــن ک مناڵیــگ‬ ‫بیــم‪ ،‬نیشــتم ئــی قســەی باپیرمــە شــیەو‬ ‫کــردم‪ ،‬ئایــا ئەگــەر ئــی کاوڕە بەســەزوان‬ ‫نەویاتــاد‪ ،‬بەڵکــم زوانــدار بویاتــاد چ‬ ‫جیوازییــگ داشــت؟‬ ‫ئــەو مەوقــە زانســتم‪ ،‬زوان هێــز گەورایگە‪،‬‬

‫تەنانــەت ئــەرا کاوڕیگیــش‪ ،‬ک ئەگــەر‬ ‫ئــی کاوڕە زوان بیاشــتاد‪ ،‬کەســیگ لــەی‬ ‫مناڵەیلــە ویــرەی نــەوی زیــان وەپــی‬ ‫بڕەســنێد‪.‬‬ ‫ئەگــەر وەســادەیی بــاس لــە ئــەدەب‬ ‫بکه‌یمــن‪ ،‬ئووشــیمن؛ ئــەدەب هونــەر‬ ‫قســەکردنە‪ ،‬شــایەت ئــی ناســنامە فــرە‬ ‫ئاســان بــوود‪ ،‬وفرەیــش وە ســادەیی‬ ‫بزانیەێــد‪ ،‬وەلــی ئەگــەر یــەک پلەیــر‬ ‫بچیمنــە بــان لــە باســکردنی‪ ،‬شــایەت‬ ‫بزانیمــن ک ئــەدەب بنەمــای ســەرەکیە‬ ‫ئــەرا ژیانیــگ کۆمەاڵیەتــی ســەرکەفتگ‪،‬‬ ‫ک هەڵبــەت ســەرکەفنت کۆمــەڵ وەخاســی‬ ‫تیەێــدو ئــەرا ســەرکەفنت تــاک‪.‬‬ ‫ئەگــەر ئــەدەب هونــەر قســەس‪ ،‬ئایــا کام‬ ‫کارو رەفتــار لــە ژیامنــان وە قســەیگ‬ ‫دەســنێکەێدەپی؟‪ ،‬هەرلیــوا پرســیارەگە‬ ‫بڕانیمــن‪ ،‬کام پڕۆژەی خاســێگ وەقســەیگ‬

‫نێەدامەزریەێــد‪ ،‬هەڵبــەت گشــت پڕۆژەیــل‬ ‫خــراو‪ ،‬هەمیــش وە قســەیگ دامەزریەێــد‪.‬‬ ‫ئەگــەر لیواســە‪ ،‬بنــەڕەت هەرچــە کارو‬ ‫رەفتــارە هــا لەبــان قســەیگ‪ ،‬ئیجــا‪ ،‬کام‬ ‫جــوور لــە قســە؟‪ ،‬چەنــی کێشــەو گرفــت‬ ‫وجەنــگ ومرافــە وە تەنیــا قســەیگ‬ ‫دەســکردەپی‪ ،‬و وەتەنیــا قســەیگ کۆتایــی‬ ‫هــاورد؟‪.‬‬ ‫لەیــاو رەســیمنە ئەنجامیــگ ک قســە‬ ‫بنەمــای ئەنجامــە‪ ،‬ویــەو بایەســە بــاس‬ ‫بکەێمــن لەتــەوەر گرنگــی ئــەدەب‪،‬‬ ‫وبایەســە ئەدەبیــگ گونجیــاگ ئــەرا بانان‬ ‫نــەوە هاتگــەگان بنەیمــن‪ ،‬ک یەکەمیــن‬ ‫مەرجەگانــی زوانــە‪ ،‬وبایەســە دڵســوزی‬ ‫پیشــەیی زیاتــر ئــەرا زوان کــوردی نیشــان‬ ‫بیەیمــن‪ ،‬جــوور زوانیــگ بــوودە رینــا ئەرا‬ ‫نــەوەگان هاتــگ‪ ،‬هیــان زوان کــوردی هــا‬ ‫نــاو بەشبەشــەکی ‪ ،‬ک ئــەرا دەیــان ســاڵە‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫چــوود کــورد کەفتیەســە ئارامییــگ‪،‬‬ ‫ودەرفــەت گونجیاگیــگ ئــەرا دانایــن زوان‬ ‫ئســتاندەر کــوردی‪ ،‬هیــان هــەر الیەنیــگ‬ ‫وهــەر ناوچەیــگ خوازێــد زاراوەگــەی‬ ‫خــوەی بچەســپنێد‪ ،‬جــوور زوانیــگ‬ ‫فەرمــی‪ ،‬نەڕەســیمنە یەکالکردنــەوەی ئــەوە‬ ‫ک لــە هــەر زاراوەیــگ ئــەرا منوونــە ‪%١٥‬‬ ‫قســەگان بچــوودە نــاو زوانیــگ ئســتاندەر‪،‬‬ ‫تــا ئــەرا گشــت زاراوەگان ئاســان و‬ ‫گونجیــاگ بــوود‪ ،‬وهەســتیگ زیاتــر وە‬ ‫یەکێتــی ناوچەیــل کــورد دروس بکەێــد‪.‬‬ ‫لــە راســی ئیمــە کار فرەیــگ هالــە نوامــان‪،‬‬ ‫تــا بڕەســیمنە زوانیــگ ئســتاندەر‪ ،‬هەرچەن‬ ‫ئیمــە خــاوەن نەتەوەیــگ رەســەنیمن لەبــان‬ ‫ئــی زەویــە‪ ،‬وئەگــەر بایمنــەو ئــەرا بــاس‬ ‫گرنگــی ئــەدەب ئــەرا کۆمەڵــگا‪ ،‬وئایەندەی‬ ‫نــەوەگان‪ ،‬هیــان زوان یەکەمیــن پلــەس‬

‫لــەو باســە‪.‬‬ ‫بیجگــە ئــەوە ک خوازیمــن پســپۆڕەیل‬ ‫زوانەوانــی گشــت بەشــەگان کوردســتان‪،‬‬ ‫کۆنگــرە بوەســن وپــان دانــەن‪ ،‬وەبــی‬ ‫هویــچ دەســوەردانیگ لــە الیەنیــگ تــر‪،‬‬ ‫تــا یەکەمیــن گام وەرەو بنەمــای نــەوەگان‬ ‫هاتــگ دانــەن‪ ،‬ک خــوەی زوانــە‪ ،‬و‬ ‫خاســەوکردن لــە فرەیــگ قســەیل ک ئیســە‬ ‫وەکاری تیەرێمــن‪ ،‬تــا بــوودە یەکیــگ لــە‬ ‫بنەمایــل ئــەدەب دویــارووژ‪.‬‬ ‫قســەکردن‪ ،‬بایەســە لــە هەســت و خەیــاڵ‬ ‫ئەویــگ قســەگە ژنەفێــد وینــە درەوس‬ ‫بکەێــد‪ ،‬تــا لەدویــای ئــەوە شــیعر و ئــەو‬ ‫هونــەرەگان ئەدەبــی‪ ،‬وینــەی جمشــت لــە‬ ‫یــاد بژنەفەیــل دروســبکەێد‪ ،‬تــا بــوودە‬ ‫ئەدەبیــگ جموجوڵکــەر‪ ،‬وســه‌ردی‬ ‫رەســینەوە لەلــی نه‌مێنــێ‪.‬‬

‫‪29‬‬

‫شــیوەی نووســانن زوان رەســنێدە جهــان‪،‬‬ ‫ئەگــەر زوانەگــەد رەســیە جهــان‪ ،‬ســکااڵ‬ ‫وداواکاری نەته‌وەگەیــش رەســێدە‬ ‫جهــان‪ ،‬وهــەر رووداویــگ لــە ناوچەیــگ‬ ‫کوردنشــین بــوودە روژەفیــگ جهانــی‪.‬‬ ‫دویــەم پلــە لــە پلــەگان ئــەدەب‪ ،‬خــوەی‬ ‫گواســتنەوەی پیکهاتــەگان ئــەرا هەســتیگ‬ ‫مرۆڤایەتیــه‌‪ ،‬ک هەســت خــوەی ری دڵ و‬ ‫مەغــز ئنســانه‌‪ ،‬ک وەیــەک قســە بڕیــگ لە‬ ‫ئایــەم بوونــە خــاوەن یــەک هەســت‪ ،‬ئــەرا‬ ‫منوونــە‪ ،‬ئەگــەر بووشــیمن (کوردســتان)‪،‬‬ ‫خــود هەســتەگە دروس بــوود لەالی گشــت‬ ‫خوەنەوارەیــل ئــی قســە‪.‬‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫‪30‬‬

‫وه‌خته کووتایی بدرێ وە ئی‬ ‫کووتائیە‬ ‫دە نامەین فەرهەنگییەیل کورد‬ ‫خوە‌مان‬ ‫گــوڵ ســوو‪ /‬ئوســتاد پەروێــز بەنەفشــی‪،‬‬ ‫وە قــەوڵ خــوەێ‪ ،‬کــوڕ شــێرخانە‪ ،‬لــه‬ ‫هــووز مرشــه‌ێ‌وه‌ن‪ ،‬ئێــڵ خــزڵ و لــه ال‬ ‫داڵگییــه‌و لــه ئێــڶ که‌ڵهــوڕ ئه‌یوانــه‪ ،‬و‬ ‫‪ 1945‬زایەنــی)‪،‬‬ ‫دە ســاڵ ‪ 1325‬هەتــاوی ((‪1945‬‬ ‫دە شــار گیەاڵن‌رووژئــاوا دە ال خــوار‬ ‫کرماشــان هاتگەســە دی‪ ،‬و موهه‌ندســی‬ ‫کشــت‌وکاڵ خوه‌نیبــه و ســاڵیان ســاڵ‪ ،‬وه‬ ‫قــه‌وڵ خــوه‌ێ وتنــی وه شــانازییه‌وه ده‬ ‫زێده‌گــه‌ی خــوه‌ێ‪ ،‬گیــه‌اڵن‪ ،‬موعه‌ملــی و‬ ‫ئامووژکارییــش کردگــه‪ ،‬شــارێ ک هــە‬ ‫لــە جــاران چوارڕێیانــێ ئــەڕا یــەکا گرتــن‬ ‫ئێڵوەندەیــڵ خێــان کــورد فەیلــی بییــە‬ ‫و کەڵهــوڕ‪ ،‬خــزڵ‪ ،‬زەڕووش‪ ،‬کاڵوپیــەن‪،‬‬ ‫رێــزەوەن‪ ،‬قەڵخانــی‪ ،‬ســنجاوی‪ ،‬و ‪ ...‬بییــە‪.‬‬ ‫جــی ئەڵوەســیان هــوورە و کــزەی‬ ‫گەرمەســێری و جــی فدراتیڤــێ ک‬ ‫داوودخــان کەڵهــوڕ‪ ،‬بنــەڕای نــا و ور ژە‬ ‫ئەویــش زوڵفەقــار خــان کەڵهــوڕ لــەی‬ ‫واڵت هێــز گــرت و بەغداییــش داگیــر کــرد‪.‬‬ ‫ئێســە ئــی شــارە بییەســە ماڵگــەی شــێعر‬ ‫کــوردی و جەرخــەی گیــەاڵن دە نــام‬ ‫ئەدەبیــات کــوردی خواریــن‪ ،‬چشــت دیــاری‬ ‫و تایبتیێگــە ئــەڕا خــوەێ ک دو تکــەڵ فــرە‬ ‫بەرزتــر لــە گشــت دیــرێ‪:‬‬ ‫ئوســتاد پەروێــز بەنەفشــی ک بێ‌شــەڕ و‬ ‫گــەڕ و قســە و بــاس‪ ،‬منێگــە ئاوباریکەگــە‬

‫ک رێ واز کردگــە دە ئــی هەمگــە ســاڵە‬ ‫دە وەر ئــەو وەر گشــت کیەنــی ئاوەیلــێ‬ ‫ک پەســا گــوڕ گــوڕ دتووقــن و هێامنیــش‬ ‫وســان نەدیــرێ‪.‬‬ ‫ئــەو یەکەگــەی‪ ،‬دوکتــور عەلــی ئوڵفەتییــە‬ ‫ک ســەرچەم زواڵڵ نوخوازییــە دەو دیــارە‬ ‫و شــێعر و کتاوەیــل فــرە ئاســوو چەکنــێ‬ ‫بــاو کردگــە ک هــەر کامەیــان خــوەێ‬ ‫بینەســە دەروەچــێ وەر ئــەو ئاســوو و‬ ‫دیمەنــێ تازەتــر‪ ،‬ئــەوی ک هــە شــاعر‬ ‫نییــە‪ ،‬دو تایبەمتەندیــێ تریــش دیــرێ ک‬ ‫ریشــگ دە ویــر و هــرز پەڕائێڵیاتییەگــەی‬ ‫ئــەو دیــرێ‪ ،‬رخنەگرتــن و دەســێ وە‬ ‫نەقــد ئەدەبــی داشــن‪ ،‬چاالکمەنــدی و‬ ‫جەمــەو کــردن جەرخەیــل ئەدەبــی ئــەڕا‬ ‫ناســانن توامنەندییەیلــەی شــێعر کــوردی‬ ‫وە فارســەیلە و ئــەو دووەی ئێرانییەیــل‪،‬‬ ‫چشــتەیلێ ک کەمــر کەســێ دیرێگەیــان‪.‬‬ ‫یە ئیوە و یەیش دەمتەقەگەمان‪.‬‬ ‫ماموســتا به‌نه‌فشــی رێــزدار‪ ،‬لــە بانانــەو‬‫ده‌س نەکەیمــن وە باســەگە‪ ،‬ئەگــەر ال‬ ‫ئەڵکەیمــن وەر ئــەو پشــت‪ ،‬جــاران شــێعر‬ ‫کــوردی خوەمــان‪ ،‬چــوون دبینیــت؟‬ ‫ئوســتاد به‌نه‌فشــی‪ :‬وەر ژە گشــت‬ ‫چشــتێ وەگەرەکــە بویشــم ک گشــت‬ ‫شــاعرەیل کــورد زوان‪ ،‬بــرا و خوه‌شــکەیل‬ ‫خــاس منــن و گشــتێیان رێــز فرەیێــگ دە‬

‫الی م رەنگــێ دیــرن و هــەر کــەس وە بــەش‬ ‫خــوەێ‪ ،‬گــەورا یــا بووچکەڵــە‪ ،‬گامــێ وەر‬ ‫ئــەو نواتــر بردگەســەمان و م چەپڵــەی‬ ‫یــەک‌ ڕێــز و پــڕ لــە رێــزێ ئــەڕا یــەک وە‬ ‫یەکێیــان دکوتــم‪.‬‬ ‫هــا ویــرم ک ئەوســا دە گیــەاڵن‪ ،‬هــە‬ ‫شــایەری وتــن بــاو بــی‪ ،‬یانــێ فــرە لــە‬ ‫واڵتوەندەیلەمــان‪ ،‬زوانێیــان کەفــت‌ بــی‬ ‫ئەڵــە شــێعر وە وەزن هجایــی و تــوڕە یــا‬ ‫مەســنەوی کوردیاتــی ک فرەتــر وە قەوڵــێ‬ ‫(فــی البداهــە) دئەڵوەرسیــان و یــا دە جــواو‬ ‫کــەس یــا کەســێ‪ ،‬یــا دە بــارەی رووداوێ‪،‬‬ ‫کەســێ شــێعرێ دئەڵوەســی و یــا وە‬ ‫ریشــخەنی کــردن و هەجــو وتنــی‪ ،‬دبردنــەی‬ ‫ئــەو ســەر‪.‬‬ ‫ئەوســا‪ ،‬شــێعر مەکتــووب‪ ،‬بــێ ژە هنەیلــەێ‬ ‫چــەن شــاعر گــەورا ک دە کتاوەیلــێ‬ ‫جــووور نادری‌نامــە‪ ،‬شــانامە‌ی کــوردی‪،‬‬ ‫شــیرین و فەرهــاد‪ ،‬و ‪ ...‬دەرهات‌‌بینــە دەر‪،‬‬ ‫دی ئــەو دووەگانێیــان گشــت شــایەری‬ ‫وتــن بیــن و بــەس‪.‬‬ ‫جگێ فرەتر یە شییەو بکە‪ ،‬ماموستا‬‫ئوســتاد به‌نه‌فشــی‪ :‬ئیمــە دو جــوور شــێعر‬ ‫لــە بنەڕەتــەو دیریمن‪.‬‬ ‫یەکمەگــەێ ک شــایەری‌یە‪ ،‬ک هــە‬ ‫نەزمــە و تاکمەگلــەێ شــێعرییەتێ دیــرێ‪،‬‬ ‫باوجــی گشــتێ هــن کارەیــل روژینەنــە و‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫شــێعر کــوردی خواریــن‪ ،‬ئێســە ئــەڕا خــوەێ‬ ‫ئێــوارە شــێعر و شــەو شــێعر دیــرێ‪ ،‬رووژنامەوانــی‬ ‫ئەدەبــی دیــرێ‪ ،‬شــاعرەیلەی هــەر کــەس وە راس ئــەڕا‬ ‫خوەیــان‪ ،‬شــەواچەیل مەجــازی فرەیێــگ دیــرن و دە‬ ‫ئــی چــەن دەهــە و ئــی دۆمادۆماییــش بییەســە خــاون‬ ‫کتاوخانەیێــگ خــاس و فــرە ئــەو نــوا کەفتــگ ئــەڕا‬ ‫خــوەێ‪ ،‬ئەوســا کــەی‪.‬‬ ‫یەکجــوور رووژنامــە و خەوەرڕەســانی و‬ ‫قەشــمەری کــردن لــە کار یــا لــە کەســێ تــر‬ ‫و ‪ ...‬چــوون شــایەری‪ ،‬وە وەزن و کیشــەی‬ ‫هجائیــە‪ ،‬گشــت کەســێ دتوانــێ وەیجــوورە‬ ‫شــێعر بویشــێ‪ ،‬ئەوســا یــە باوتــر بــی‪.‬‬ ‫ئــەو یەکەگــەێ (شــێعر)ە ک ســەقام‬ ‫فرەتــرێ دیــرێ و شــێعرییەت دیــرێ و‬ ‫ئێســە بــاو تــرەو بییــە‪.‬‬ ‫یانــێ هــەر شــێعرێ ک هجائــی ببــێ‪،‬‬‫شــایەرییە‬ ‫ئوســتاد به‌نه‌فشــی‪ :‬نــە ‪ ،‬م کــەی یــە وتــم؟‬ ‫دە کــوردەواری‪ ،‬چ جــاران و چ ئێســەیش‪،‬‬ ‫شــێعرەیلێ وتریاگــە ک هجائییــن و کەســێ‬ ‫ســوو دەرزنــێ نەدتوانــێ رخنەیێــگ لەێ‌وا‬ ‫لەێیــان بگــرێ ک ئەیانــە شــێعرییەتێیان‬ ‫کەمــە‪ ،‬کیشــە وەگیــر نییــە چــوون وەزن‬ ‫یەکــێ لــە بانتــووک و تووکڵەیــل شــێعرە‪،‬‬ ‫ئــەڕا قــزاوەت کــردن‪ ،‬نامتــووک شــێعر‬ ‫وەگەرەکــە ک خــوەێ ترازیێگــە ئــەڕا‬ ‫هامرتازیــێ دە نامەیــن شــێعر بییــن و شــێعر‬ ‫نەبییــن‪.‬‬ ‫‪:‬ئەڵگەردیمنــە ســەر باســەگەی خوەمــان‪،‬‬ ‫لــە جــاران دوتــی ئەڕامــان‪.‬‬ ‫ئوســتاد به‌نه‌فشــی‪ :‬ئەوســا دش کــردن‬ ‫وە نــام شــێعر و دەرانــەی تــر گوشــانن‪،‬‬ ‫بــازگ و کلگ‌نیشــان ئایــم دکــرد‪ ،‬باوجــی‬ ‫م دەربــەن ئــی قســەیلە نەبیــم و خــوەم‬ ‫وە خــوەم وتــم ک م دخــوازم رەچە‌شــکنی‬ ‫بکــەم و رێچــە و رێ نــووی وازەو بکــەم‬ ‫و شــێعر کــوردی لــە شــایەری و رووژینــە‬ ‫وتــن بدەرارمــە دەر‪ ،‬بەشــکەم بتوانــم‬ ‫مئڕووژینــێ بکــەم چــوون ددیــم ک دیــرێ‬ ‫دمــرێ دە وەر چــاوم و بایەســە کارێ‬ ‫بکــردام‪ ،‬وژدانــم ئەڵنەدگــرت و دتووریــا‬ ‫ئــەر کارێ نەکــرداگام‪.‬‬ ‫‪-‬مئجا چە؟‬

‫ئوســتاد به‌نه‌فشــی‪ :‬م هاتــم شــێعر‬ ‫جدی‌تــرێ وتــم و باڵوێیــان کــردم و‬ ‫ئێســە وە شــانازییەوە دبینــم ک کتاوەیلــێ‬ ‫فرەیێــگ دە نــام ئێڵەگــەی خــوەم‪ ،‬کەڵهــوڕ‪،‬‬ ‫لــە الیــەن منــام و نوومنامەیلــە نوورسیاگــە‬ ‫و منیــش شــانازی دکــەم ک توانســتمە وە‬ ‫بــەش خــوەم و وە توانــای خــوەم‪ ،‬دە ئــی‬ ‫کارە بەشــێگ داشــتووبم‪ ،‬هــەر یەیــش‬ ‫بەســمە‪.‬‬ ‫ ئوو ئێسە چوون دبینیتەێ؟‬‫ئوســتاد به‌نه‌فشــی‪ :‬شــێعر کــوردی‬ ‫خواریــن‪ ،‬ئێســە ئــەڕا خــوەێ ئێــوارە شــێعر‬ ‫و شــەو شــێعر دیــرێ‪ ،‬رووژنامەوانــی‬ ‫ئەدەبــی دیــرێ‪ ،‬شــاعرەیلەی هــەر کــەس‬ ‫وە راس ئــەڕا خوەیــان‪ ،‬شــەواچەیل‬ ‫مەجــازی فرەیێــگ دیــرن و دە ئــی چــەن‬ ‫دەهــە و ئــی دۆمادۆماییــش بییەســە‬ ‫خــاون کتاوخانەیێــگ خــاس و فــرە ئــەو‬ ‫نــوا کەفتــگ ئــەڕا خــوەێ‪ ،‬ئەوســا کــەی‪،‬‬ ‫لــەی‌وا بــی؟‬ ‫ جگــێ لــە بــارەی شــێعرەیلەگەی خــوەت‬‫ئەڕامــان بویــش؟‬ ‫ئوســتاد به‌نه‌فشــی‪ :‬م دە دوبەیتــی‪،‬‬ ‫دە غــەزەڵ و دە مەســنەوی یــا تــوڕە‪ ،‬و‬ ‫بــڕێ قاڵبــێ تــر شــێعر ومتــە‪ .‬شــێعرەیلێ‬ ‫عاشــقانە‪ ،‬عارفانــە‪ ،‬رسۆشــتی و‬ ‫ئامووژیــاری و پــەن و عــرەت گرتــن و‬ ‫‪ ، ...‬باوجــی م خــوەم دە نــام قەفەســێ وە‬ ‫نــام قاڵــب و شــێواز‪ ،‬دە دیــل نەکردمــە تــا‬ ‫هەســت و خیاڵــم پــەڕەوازە ببــێ و مئجــا‬ ‫پــەڕواز بکــەێ تــا وە ئاســووەیلێ نادیــار‪،‬‬ ‫ئــەڕا خــوەێ‪ ،‬شــێعر لــەێ‌وا خوەشــە نــە ک‬ ‫گیــروودەی تەنگییــەری قاڵبەیــل شــێعری‬ ‫مبینــێ‪.‬‬

‫‪31‬‬

‫ لــە کەێیــەو هاتیتــە دنیــای شــێعر و‬‫شــاعری؟‬ ‫ئوســتاد به‌نه‌فشــی‪ :‬م ده ده‌وران ســیکل‬ ‫یه‌کــم‪ ،‬کتاوەیــل شــێعر کاڵســیک کوردیــێ‬ ‫جــوور شــانامەی کــوردی ناســیمەو ئــوو‬ ‫جگە‌جگــە خوەشــم هــات ک بیامــە نــام‬ ‫شــێعر و شــاعری و شــێعر شــێعرێ وتــم‪،‬‬ ‫ئــەڕا خــوەم تــا ســاڵ ‪ 1345‬هه‌تــاوی‬ ‫(‪ )1966‬ک وە جەخــت‪ ،‬دەس کردمــە‬ ‫شــێعر کــوردی وتــن و کار و بــار شــاعری‬ ‫ئەڵبــژاردم‪ ،‬تــا ئــەو دۆمــای ئنقــاب‪ ،‬یانــێ‬ ‫ســاڵ ‪ 1359‬هەتــاوی ک ئه‌نجومــەن‬ ‫شــێعر کــوردی گیــەاڵن دامەزرانیمــن‬ ‫دە نــام ئــدارەی ئامــووزش و پــەروەرش‬ ‫گیــەاڵن‪ ،‬ئەوســا هــە م خــوەم بیــم و دوانــێ‬ ‫تــر لــە رەفێقەیلــەم ک بینــە هام‌ڕێیــم و‬ ‫وە داخــەوە دۆمــای قەیــرێ ئەوانیــش پــا‬ ‫کیشــان‪ ،‬باوجــی م کــوت لــە خــوەم کــردم‬ ‫ک وە تەنیاییــش بییــە تــواێ بــار ئــی کارە‬ ‫وە شــانم بکیشــم و بــاڵ دامــە بــان و بــان‬ ‫گرمتــە وەر تــا ئەوانــەی ک دووســخواز‬ ‫شــێعر کوردییــن و بڵیمەتیــێ لــەێ وا‬ ‫دیــرن بکەمــە دی تــا چــراخ ئەنجومەنەگــە‬ ‫بگریســێ و فرەتــر بدروەشــێ و ئــی وجاخــە‬ ‫نەکــورشێ‪.‬‬ ‫پێشوازی چوون بی؟‬‫ئوســتاد به‌نه‌فشــی‪ :‬خــاس خــاس‪،‬‬ ‫که‌ســەیلێ دە نــام دبیرســتانەیلە کردمــە دی‬ ‫ک بینــە مایــەی دڵگەرمــی و بڵــووزە دایــن‬ ‫وە ئــی ئاگــرە ک ئەوکردیمنــەو‪ ،‬خوەمیــش‬ ‫وە هــەر دەســپێچگانی و هــەر موناســبەتێ‬ ‫شــێعرێ دخوەنســتم دە نــام هــەر گــەل و‬ ‫دە نــام هــەر جه‌رخەیێــگ ک یــە خــوەێ‬ ‫هــەم هەواخوازەیــل شــێعر کــوردی‪،‬‬ ‫فرەتــر دکیشــا وەر ئــەو ئیمــە‪ ،‬مئجــا دیــم‬ ‫کووومــەی شــێعر دیــرم ک بــەش کتــاوێ‬ ‫دکــەن‪ ،‬کووتایــی نەکــردم و کردمەیانــە‬ ‫کتــاوێ‪ .‬کەمــر کەســێ ئەوســا وە بیــر و‬ ‫بیــڕگ دچــگ ک ئــی کوورســووزە رووژێ‬ ‫چوونــە بڵــووزە بکــەێ ک لــەێ‌وا ببێگــە‬ ‫جمێشــتێ ک گیــەاڵن و ئــی شــارە ئــەڕا‬ ‫خــوەێ ببێگــە مەڵــوەن و کتاوخانەیێــگ‬ ‫گــەورا ئــەڕا شــێعر کــوردی‪.‬‬ ‫نام کتاوەگە چە بی؟‬‫ئوســتاد به‌نه‌فشــی‪ :‬ترووســکە‪ ،‬نامــێ‬ ‫نامــە ترووســکە تــا ببێگــە ترووســکەی‬ ‫ئاگــرێ دە وجاخ ســارد و ســڕ کریاگ شــێعر‬ ‫کــوردی‪ ،‬م کتاوەگــەم وە نــام (ترووســکە)‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫دە (دار النــر اســام قــم) چــاپ کــردم ک‬ ‫یــە یەکــم کتــاو بــی وە بنــزار خوەمــان‪،‬‬ ‫ئەوەیــش دە وەختــێ ک دیــم مەردمەگــە‬ ‫تیەنــگ نووســانن و خوەنیــن وە زوان‬ ‫باوانــی یــا وە قەوڵــێ تــر زوان داڵگــی‬ ‫خوەیانــن‪.‬‬ ‫ئاڵنــگ ئــی پێشــوازییە چەنــێ دە بــان‬‫واڵت‪ ،‬دیارییــەو بــی‬ ‫ئوســتاد به‌نه‌فشــی‪ :‬لــە ســەرا دە بــان‬ ‫خــوەم‪ ،‬ئاڵنگەگــەێ دیــم و یەکــم تەئســیرێ‬ ‫یــە بــی ک م دە خوەمــەو دیــم ک دوێیــم‬ ‫گام خــوەم بڵن‌تــر ئەڵبگــرم و هــە دەو ســاڵە‬ ‫کتــاو (مەســڵەتەیل کــوردی) ک چەنــی‬ ‫چــەن ســاڵ بــی کووێیــان کردبیــم چــاپ‬ ‫کــردم و پێشــوازی لــە ئەوەیــش دڵگەرمــی‬ ‫فرە‌تــرێ دا وەم تــا فێشــر لــە ئەوســا‪،‬‬ ‫شــوون کارەیلەگــەم بگــرم‪.‬‬ ‫دی چەن کتاوێ تر چاپەو کردیتە؟‬‫ئوســتاد به‌نه‌فشــی ‪:‬ســێیم کتاوەگــەم‬ ‫وە نــام (شــنەی شــەماڵ) دە ســاڵ ‪1388‬‬ ‫هه‌تــاوی چــاپ و بــاوێ کــردم ک دوجــارە‬ ‫دە ســاڵ ‪ 1391‬دواره‌چاپــێ کــردم ک دیــم‬ ‫پێشــوازی فرەتــرێ لەێیــان کریــا‪.‬‬ ‫چوارمیــن کتاوەمیــش‪( ،‬دەنــگ دڵ)‬ ‫نامگیــرێ کــردم و وەوجــوورە ک رەفێــق‬ ‫خاســم دوکتــور جەلیــل ئاهەنگرنــژاد لــەم‬ ‫خواســت‪ ،‬دە ســاڵ ‪ 1389‬ده باڵوگــەی‬ ‫(نــەی کرماشــان) بــاوێ کــردم ک‬ ‫ئەوەیــش دە ســاڵ ‪ 1390‬هه‌تــاوی‪ ،‬لــه نــوو‬ ‫دوار‌ەچاپێیــەو کریــا‪.‬‬

‫کەسەیلێ تر چە؟‬‫ئوســتاد به‌نه‌فشــی ‪ :‬خــۆ دە ئــی دەورانــە‪،‬‬ ‫بــڕێ تــر لــە ئەندامەیــل ئــەو کــوڕە‬ ‫ئەدەبیامنەیــش‪ ،‬شــێعرەیلە‌یان گــردەو‬ ‫کــردن و چاپێیــان کــردن ک ئەیانــە گشــت‬ ‫جــووور بــەر و میــوەی ئــەو دارە بیــن ک‬ ‫وە دەس پەتــی و وە دەس تەنیــا کاڵیمنــەی‪،‬‬ ‫دار قەوینــێ وە نــام ئەنجومــەن شــێعر‬ ‫کــوردی گیــەاڵن‪ ،‬ئێســەیش فــرە دڵــم وە‬ ‫یــە خوەشــە ک خوەمیــش جــوور گشــتێ‬ ‫نیشــتمە لــە ســای ئــی دارە بــەرزە ک پــەل‬ ‫و پــووێ فــرەوە بییــە و فــرە پــەل وەشــانگە‬ ‫دە ئاســان واڵت و چنــاو ریشــگ وەرانگــە‬ ‫دە بــن زەمیــن واڵت ک لــە تــاو و وەشــت‬ ‫هیــچ وا و کڕیوەییــش نەدکــرێ‪.‬‬ ‫ دە الی خوەمــان‪ ،‬شــێعر کــوردی‪،‬‬‫س ـه‌نگێ گرانس ـە‌نگرتە یــا هونەرەیلــێ تــر؟‬ ‫ئوســتاد به‌نه‌فشــی‪ :‬دە الی ئیمــە‪ ،‬شــێعر‪،‬‬ ‫کومپڵکســێ بییــە لــە گشــت چشــت‪،‬‬ ‫چشــتێ جــوور رووژنامــە‪ ،‬جــوور تاریــخ‬ ‫نووســانن‪ ،‬جــوور کار هونــه‌ری‪ ،‬حەتــا‬ ‫نامــە‌ نووســانن و گلیــە و هەواڵ‌پرســی‪.‬‬ ‫ئــەڕا یەســە ک دبینیمــن‪ ،‬شــێعر کــوردی‪،‬‬ ‫هەمیشــان دە نــام ئێــات ئیمــە جــی خــوەێ‬ ‫وازەو کردگــە و هــا نــوای ئــەو دووەی‬ ‫هونەرەیلــە‪.‬‬ ‫هــەر ئــەو شــایەرییەیش ک وتــم‪ ،‬خــوەێ‬ ‫ئــەڕا خــوەێ مووڵتــی ‌مدیایێگــە ک‬ ‫کارکردەیــل فرەیێــگ داشــتگە‪ .‬یەیــش‬ ‫عــام و خــاص ئەڵنەدگــرێ‪ ،‬دو ماموســتای‬ ‫گــەورای شــێعر کــوردی‪ ،‬بنــووڕن وە‬ ‫پەیوەنــی مەولــەوی کــورد وەرد بێســارانی‪،‬‬

‫‪32‬‬

‫چەنــێ وە زوان شــێعر‪ ،‬نامــە کل کردنــە‬ ‫ئــەڕا یەکرتەکــی‪ ،‬یــا بنــووڕن وە شــاکە‬ ‫و خامنەســوور خوەمــان‪ ،‬لــە هشــارە‬ ‫دایــن ئــەوان وە شــەڕ قەندهــار و شــەڕ‬ ‫ســپای نادرشــا گرتگــە ک هــن تاریــخ‬ ‫وتنــە تــا چەوچــە وتــن ک کار رادیوونــە‬ ‫و تلیفزیــان‪ ،‬ئــوو فــرە که‌ســەیلێ تــر‪،‬‬ ‫جــوور خواڵمڕەزاخــان ئەرکــوازی ک لــە‬ ‫تــان زوڵــم و زوور والییەیلــە وتگــە دە‬ ‫واڵت کــورد فەیلــی یــا دە شــین کوڕەگــەی‬ ‫خــوەێ‪ ،‬شــێعر (باوەیــاڵ) وە ســووز و‬ ‫کــزەی فرەیێــگ ئەڵوەســییە تــا رەســیمن‬ ‫وە (وەلی‌موحەمــەد ئومیــدی) شــاعر خــزڵ‬ ‫ئیــام ک شــەڕ ئێــران و عــراق وە زوان‬ ‫حەماســە وتگــە و لــە نەخــش عەشــایر‬ ‫کــورد و راوســیان ئــەوان دە وەر ئــەو‬ ‫وەر ئەرتــش ســەددام‪ ،‬وە زوان شــێعر و‬ ‫هەڵبەســت ئەڵوەســییە‪ ،‬باســێ ک وەر ژە‬ ‫شــێعرەیلەێ ئــەوی دە هیــچ تاریــخ فەرمــی‬ ‫و دەوڵەتــی نەوتریابــی‪ .‬کەمــر هونــەرێ‬ ‫لــەێ‌وا جامێع‌نــووڕی داشــتگە و دیــرێ‪،‬‬ ‫هەرچــەن دە نــام میللەتەیــل تــر حەتتــا‬ ‫عــەراو و فــارس و تــورک ک هامســامانن‬ ‫و ئــەو دووەی ئێرانییەیلەیــش ک هــەم‬ ‫لــە خوەمانــن و هــەم هام‌نگرەمانــن‪ ،‬هــەم‬ ‫لــەێ‌وا نییــە و شــێعر ئیجــوورە جیگایێــگ‬ ‫نەدیــرێ‪ ،‬ئیمــە وەرد الوالوە ک شــێعرێگە‬ ‫کــوردی دیاێمنــە دی و وەل هــوورە و کــزە‬ ‫ک شــێعر عاشــقانە وتنە دژییمــن و وەگەرد‬ ‫پاوەمــووری و چەمــەری دمریمــن‪ ،‬ئەیانــە‬ ‫گشــت شــێعر وتنــێ (فی‌البداهــە)ن ‪ ،‬دروو‬ ‫نییــە ئــەر بویشــیمن ک ئیمــە‪ ،‬دە دریــژای‬ ‫میــژوو‪ ،‬وەرد شــێعر هاتیمنەســە دی‪ ،‬وەل‬ ‫شــێعرا ژیایمنــە و وەگــەرد شــێعریش‬ ‫مردیمنــە‪ ،‬هێامنیــش هــە لەی‌وایمــن‪،‬‬ ‫ئەڵــوەت ئــەر کورونــا بهیلێگە‌مــان‪.‬‬ ‫خــووە بویشــم ک دوفێشــر خەڵــک‬ ‫گیــەاڵن خوەمــان‪ ،‬هــە وەی‌جوورەنــە‪ .‬ئیمــە‬ ‫هــووزێ دیریمــن وە نــام (هــووز شــێرگە)‬ ‫یــا (شــێرزادی)‪ ،‬ئەیانــە گــەپ و بووچــگ‪،‬‬ ‫رووڵەبجــم‪ ،‬گشــتێ شــاعرن و لــە ال ئــی‬ ‫چشــتە گیــەاڵن‪ ،‬دە نــام کوردســتانات‬ ‫دیارییــە و فرەیــش خوەشــاڵم ک منیــش‬ ‫دە بنــەڕا نایــن ئەنجومــەن شــێعر کــوردی‬ ‫دە گیــەاڵن بەشــێ داشــتمە تــا بتوانــم دە‬ ‫مەکتــووب کــردن ئــی هەمگ ـە‌ێ بڵیمەتــی‬ ‫و ئەڵیمەتییــە‪ ،‬بەشــداری بکــەم‪.‬‬ ‫ئــی جمێشــتە ک کەفتگــە دە گیــەاڵن‪،‬‬‫چــوون دبینیتــەی‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫ئوســتاد به‌نه‌فشــی‪ :‬منامەیلــێ ک‬ ‫ئێســە رەووز کردنــە دە ســای ئــی پیــرەدارە‬ ‫خــاس وشــکییانە‪ ،‬مایــەی شــانازیین و‬ ‫شــانازی‌ترەگەی یەســە ک هــر کامەیــان‬ ‫بینەســە پەلــێ جیــا جیــا‪.‬‬ ‫دوکتــور عەلــی ئوڵفەتــی دە نووخــوازی و‬ ‫رخنەگــری‪ ،‬دوکتــور رزا مەوزوونــی دە ال‬ ‫شــێعر منااڵنــە و فەرهەنــگ کومەاڵیەتــی‪،‬‬ ‫خانــم دوکتــور مەهــوەش ســوڵەیامنپوور‬ ‫دە ال ژنانــە وتــن‪ ،‬دوکتــور جەلیــل‬ ‫ئاهەنگەرنــژاد دە ال کــوو کــردن و شــێعر‬ ‫وتــن و رووژنامە‌وانــی و ئەوانــەی تــر‬ ‫جــوور دوکتــور عەلــی ســەهامی‪ ،‬کاک‬ ‫ســەعید عبادەتیــان ک وە النــام شــاعری‬ ‫بانــان شــێعر دویشــێ‪ ،‬دە هەمەگیــری‬ ‫شــێعرەیلەیان وەرد بــرا و خوەشــکەیلێ تــر‬ ‫ک هــەر کام پەلــێ لــەێ بــارە ئەڵگرتنــە‬ ‫تــا نەکەفــێ‌وە‪ ،‬کەمــر شــارێ لەێ‌واســە‬ ‫ئەوەیــش شــارێ ک نــە مەرک ـه‌ز ئوســتانە‬ ‫و نــە هنــێ دیــرێ ئــەڕا خــوەێ‪.‬‬ ‫گشــتێ وە راس‪ ،‬نــام جنابــت نانــە (بــاوگ‬‫شــێعر کــوردی کەڵهــوڕی)‪ ،‬فــرە خوەشــی‬ ‫دکەیمــن ک هاتیمنەســە دەمنێشــت ئیــوە‪،‬‬ ‫خــوەت بنەتــای قســەیلەت‪ ،‬ئەڕامــان‬ ‫بــوەس‪ ،‬ماموســتا‪.‬‬ ‫ئوســتاد به‌نه‌فشــی‪ :‬بــڕێ وە م لوتــف‬ ‫داشــتنە و ئــەڕام مەراســم رێــزداری نانــە‬ ‫وە خاتــر چــاپ یەکــم کتاوەیــل وە کــوردی‬ ‫کەڵهــوڕی‪ ،‬وە خاتــر نەهادســازی و‬ ‫دامەزرانــن یەکــم بنگــەی شــێعر کــوردی‬ ‫دە گیــەاڵن و ئامــووژکاری دە ئــی رێگــە‪،‬‬ ‫منیــش لــەێ بــرا و خوەشــکەیل ئازیزمــە‪،‬‬ ‫ســپاس دکــەم‪.‬‬ ‫هیــوادارم ک ئەوانیــش بتوانــن ئــارزووی‬ ‫م رەنگــێ ببەنــە رەســەت‪ ،‬بەشــکەم‬ ‫(زوان نامجیــێ) ئــەڕا بنزارەیــل کــوردی‬ ‫خواریــن دە ئیــام و کرماشــان و خانەقیــن و‬ ‫گەرمیــان و بیجــار و بەغــدا بکرێگــە دی تا‬ ‫ئەدەبیــات کــوردی‪ ،‬لــە گشــت الیێگــەو نــە‬ ‫هــە لــە بــوار شــێعر‪ ،‬بتوانــێ بوێشــکێگ و‬ ‫گەشــە وەێ بــدرێ‪.‬‬ ‫ دە ئاخرســەر‪ ،‬بــاس کوردەیــل فەیلــی‬‫عــراق بکەیمــن‪ ،‬چەنــێ وەرد کارەیلەیــان‬ ‫ئاشــنایت؟‬ ‫ئوســتاد به‌نه‌فشــی‪ :‬وە داخــەوە‪ ،‬ئیمــە‪،‬‬ ‫هامشــووێ وەل یەکرتەکــی‌دا نەداشــتیمنە‬ ‫و ئــەر بخــوازم راســییەگەی بویشــم ئــی‬ ‫کووتاییــە لــە ال هــەردوگ المــان بییــە و‬

‫وەیجــوورە ک بــرا و خوەشــکەیل ســورانی‬ ‫و ئەورامــی و کرمانجــان دە ال هــەر دو‬ ‫دیــم ســنوور هاتن‌چگــن داشــتنە وەرد‬ ‫یەکرتەکــی‪ ،‬ئیمــە نەتوانســتیمنە لــەێ‌وا‬ ‫بکەیمــن و دۆمــای دامەزریــان حــزب‬ ‫بەعــس ســەددامی دی پامــان بڕیاگــە لــە‬ ‫ناوچه‌یــل کــوردەواری خوەمــان ئــی دەس‬ ‫و ئــەو دەس‪ ،‬وە خاتــر یەســە ک هــەر‬ ‫دو المــان‪ ،‬دروو نییــە ئــەر بویشــم ک‬ ‫هــە یەکرتەکــی نەدناســیمن‪ .‬وە راســی‪،‬‬ ‫یــە فــرە گەنــە ئــەڕا هــەر دوگ المــان و‬ ‫خاســە کووتایــی بدەیمنــە ئــی کووتایــی‬ ‫کردنەیلــە چــوون هــەر چــێ ببــێ کــوردی‬ ‫فەیلــی‪ ،‬لقێگــە لــە شــێوەزار گەوراتــرێ‬ ‫وە نــام کــوردی خواریــن و نزیکرتیــن‬ ‫لــق وە کــوردی فەیلــی‪ ،‬هــە ئــی کــوردی‬ ‫کەڵهــوڕی و کرماشــانی خوەمانەســە هــەر‬ ‫چــەن ک ئــەوان دە تاکمە‌جیــێ دە ژێــر‬ ‫ئاڵنــگ عــەروای‪ ،‬زوانێیــان گۆڕیاگــە و‬ ‫ئیمەیــش دە ژێــر ئاڵنــگ زوان فارســییەوە‪،‬‬ ‫زوامنــان لڕیاگەســەو‪ ،‬وە بــان یــە‌وە م‬ ‫وەیجــوورە دبێنــم ک زوان ئــەوان کــەم‬ ‫تــا کوتــێ لــە زوان ئیمــە ســاق‌تر ماگــە‬ ‫ی پەتی‌تــرە‪ ،‬خــوەزەو دوارە‬ ‫و کــورد ‌‬ ‫هات‌وچــوو بکەیمــن و ئرنژییەیلەمــان ئــەڵ‬ ‫بــان یەکــری بــرێ تــا ببێگــە ســیرنژیێ‬ ‫خــاس و الفــاوێ ئــی خەشــک و خاشــاک‬ ‫نامەینامنــە ال بوەێگــەێ‪ ،‬هیــوادارم‪ ،‬لــە‬ ‫ئیوەیــش ک ئــی دەرپــادە نانــە و ئــی‬ ‫دەرفەتــە دوروس کردنــە ک وە شــێوازێگ‬ ‫مەجــازی خوەمــان وە یەکرتەکــی بناســنیمن‬ ‫و لــە رێگــەی شــەواچە و ماڵپــەڕ شــەفەق‬ ‫نیــوز ک ماڵگــەی هێمــی و هیــوای‬ ‫گشــتامنە‪ ،‬بــەس و پەیوەنــی بگریمــن وەرد‬ ‫یەکرتەکــی‪ ،‬ســپاس فرەیێــگ دیــرم‪ ،‬لەتــان‪.‬‬ ‫مەچوو‬ ‫ئه‌ێ سه‌وڵ ِ سه‌وز لێو کیه‌نی‬ ‫رێک و ڕه‌نگین چۆ گوڵوه‌نی‬ ‫مه‌هشه‌ر ده‌می وه‌ختێ خه‌نی‬ ‫ده ِ‬ ‫‌سم وه داوانِد مه‌چوو‬ ‫ئه‌ی په‌ڕ ِ قوو‪ ،‬ئه‌ی باڵ ِ به‌ت‬ ‫که‌وک ِ نسار ‪ ،‬ئاهوو هه‌ڵه‌ت‬ ‫قاروون ِ هۆسن و خاڵ و خه‌ت‬ ‫ده ِ‬ ‫‌سم وه داوانِد مه‌چوو‬ ‫ئەی ئاونگ ِ قه‌ی وه‌ڵنگه وه‌ن‬ ‫سه‌ر سه‌وز ِ ناز ِ ناو چه‌مه‌ن‬ ‫له دوورییِد تاقه‌ت نه‌مه‌ن‬ ‫ده ِ‬ ‫‌سم وه داوانِد مه‌چوو‬ ‫چۆزه‌ی چه‌ویر ِ بوو خوه‌شم‬

‫‪33‬‬

‫پرچ ِ به‌ڕه‌زاێ سه‌رکه‌شم‬ ‫‌مام مه‌هوه‌شم‬ ‫ئه‌ی نه‌ونه ِ‬ ‫ِ‬ ‫ده ِ‬ ‫‌سم وه داواند مه‌چوو‬ ‫ئه‌ی شووخ ِ شێوه نازه‌نین‬ ‫لیکه جووان ‪ ،‬قامه‌ت ره‌نگین‬ ‫سه‌خته له بااڵد دڵ که‌نین‬ ‫ده ِ‬ ‫‌سم وه داوانِد مه‌چوو‬ ‫ئه‌ی دڵخوه‌شی رووژ و شه‌وم‬ ‫ئارام که‌رەی له‌رز و ته‌وم‬ ‫که‌ی ناز ِ ده‌نگێ لید ئه‌ژنه‌وم‬ ‫ده ِ‬ ‫‌سم وه داوانِد مه‌چوو‬ ‫ئه‌ی ناز و توور له قایە ڕه‌ێ‬ ‫خاوه‌ن خه‌زانه‌ێ زه‌رده به‌ێ‬ ‫وریاوه پایز ها له په‌ێ‬ ‫ده‌سم وه داواند مه‌چوو‬ ‫هام له په‌ژاره رووژ و شه‌و‬ ‫ناڵم له وه‌شت ِ له‌رز و ته‌و‬ ‫ئه‌ر گیان تووای نه‌م له گه‌ره‌و‬ ‫ده‌سم وه داواند مه‌چوو‬ ‫ئه‌ی باخه‌وان ِ باخ ِ به‌ێ‬ ‫شیرین تره‌ک له شه‌هد ِ نه‌ێ‬ ‫لیموو له مل مێخه‌ک له قه‌ێ‬ ‫ده‌سم وه داواند مه‌چوو‬ ‫به‌س که‪ ،‬شه‌مامه‌ێ خوه‌ش بووِم‬ ‫کووره‌و مه‌که هام و شووِم‬ ‫مه‌ر نیه‌ژنه‌وی هه‌ێمه‌ڕووم‬ ‫ده‌سم وه داواند مه‌چوو‬ ‫چاو کاڵ و هۆل ئه‌بروو که‌وان‬ ‫گوونا گوڵی چوو ئه‌رغه‌وان‬ ‫مه‌ێ خوه‌ش ئه‌نار شاره‌وان‬ ‫ده‌سم وه داواند مه‌چوو‬ ‫نوو ِڕد نیه‌که‌م دۆنیا وو دین‬ ‫پام ها ڕکاو ئه‌سپ و زین‬ ‫هه‌ر جاێ بچی هام له که‌مین‬ ‫ده‌سم وه داواند مه‌چوو‬ ‫دانیش له الم هه یه‌ێ گڕێ‬ ‫یه (سابر)ه ئه‌و تو چڕێ‬ ‫واکه چه‌ود بووم وه خڕێ‬ ‫ده‌سم وه داواند مه‌چوو‬ ‫مه‌یله‌م وه جی سه‌رسان ِ ئێڵ‬ ‫ئه‌ر به‌یده‌مه تاوان ِ ئێڵ‬ ‫ئاهـــم گرێ داوان ِ ئێڵ‬ ‫ده ِ‬ ‫‌سم وه داوانِد مه‌چوو‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫‪34‬‬

‫وه‌ختێ كۆرونا‬ ‫پویل ئاڵشت‬ ‫كه‌ید‌‬ ‫گــوڵ ســوو‪ /‬لــە ســای رەوش ئابــووری‬ ‫جهانــی‪ ،‬وبەرزکــردن پلــەی مەترســی‬ ‫پەتــای کۆرۆنــا لەالیــەن رێکخــراو‬ ‫تەندروســی جهانــی‪ ،‬وهاووخــت وەل‬ ‫داوەزیــن نــرخ نەفــت ‪ ،‬وەرد قەیەغــەی‬ ‫لەالیــەن‬ ‫وکەرەنتینــە‬ ‫هاتوچگــن‬ ‫حکومەتەیــل فرەیــگ لەدەوڵه‌تەیــل‬ ‫جهــان‪ ،‬ئامــاژەی فــرە ئاشــکرایگ بــی‬ ‫ئــەرا ســەرەتای پەککەفــن ســەختیگە لــە‬ ‫ئابــووری‪.‬‬ ‫ئەیــە گشــتی هیلێــد رەوش ئابــووری‬ ‫جهانــی فــرە ئاڵشــت بــوود‪ ،‬بیجگــە ئاماژەیل‬ ‫جەنــگ بازرگانــی ناونــی ئەمریــکا و چیــن‪،‬‬ ‫ک بویــە هۆکاریــگ ئــەرا بەرزەوبویــن‬ ‫پویــل ئەلیکتڕۆنــی ( بیتکــون) وهیشــت‬ ‫وەبەرهاورەیــل رووبکەنــە وەکارهاوردنــی‪،‬‬ ‫لــە مەترســی كه‌فــن ئــەرزش دۆالر یــا‬ ‫یــوان‪ ،‬جــوور پویلیــگ دڵنیاکــەر‪ ،‬ئــەراوە‬ ‫روو کردنــە ئــی پویــل بیتکونــە‪ ،‬وپویلەیــل‬ ‫ئەلیکتڕۆنــی وەشــیوەگ گشــتی‪.‬‬ ‫ئیجــا پویلــە ئەلیکتڕۆنیــەگان جــوور‬ ‫(بیتکــۆن‪ ،‬ئیســیریۆم‪ ،‬الیتکویــن‪ ،‬ریبــڵ)‬ ‫وبڕیــگ تریــش لــەی پویلەیلــە بــازاڕ‬ ‫گەرمیــگ پەیــا کــردن‪ ،‬ک جەنــگ‬ ‫ئابــووری هەڵبەتــە زەمینــەی گونجیاگیــگ‬ ‫ئــەرا ئیجــوور پویلەیلــە ئامادەکــرد تــا‬

‫بڕیــگ لــەی رەوشــە پەنــا ئــەرای بــووەن‪.‬‬ ‫وەرد باڵوبویــن پەتاگــە ورەســینی ئــەرا‬ ‫ئەمریــکا هیشــت ئــی پویلــە ئەلیکرتۆنیــە‬ ‫زیاتــر گەشــە بکەێــد‪ ،‬تــا رادەیــگ‬ ‫بکەێــدەی خــاوەن شــوین وشایســتەی‬ ‫ماڵــداری لــە ئابــووری جهانــی وکار‬ ‫بازرگانــی‪ ،‬و ئیجــوور پویلــە هێــزو ئەرزش‬ ‫جهانــی لــەی رەوش جهانیــە وه‌ده‌س‬ ‫هــاورد؟‪ ،‬وه‌تایبــەت ک باڵوبوینــە فرەگــەی‬ ‫ئــی پویلــە لەوەخــت قەیرانــە جهانیەگــەی‬ ‫ســاڵ ‪ ٢٠٠٨‬دەس وەپــی کــرد‪ ،‬ک پویــل‬ ‫بیتکــۆن دویــای ئــەو قەیرانــە پەیــا بــوی‪.‬‬ ‫ئایــا دۆالر مینێــدە شــوین وئــەرزش‬ ‫خــوەی‪ ،‬هەرچــەن پەتاگــە گەشــە وەپویــل‬ ‫ئەلیکتڕۆنــی دا؟‬ ‫ئایــا ئــەو داوەزینــەگ وە ســه‌ر دۆالر‬ ‫هــات لــە قەیرانەگــەی ‪ ٢٠٠٨‬دووارە بــوود‬ ‫وەرانــوەر فرەیــگ لــە پویلــەگان‪ ،‬هەرچــەن‬ ‫گەشــت دەوڵەتەیــل کارەگــەری کۆڕۆنــا‬ ‫لەبانیــان هــەس؟‬ ‫ئایــا پەیابویــن پویــل ئەلیکتڕۆنــی نوویــگ‬ ‫دوینیمــن ک پشــتگیری بڕیــگ لــە‬ ‫پویلەیــل وەربگرێــد؟‪.‬‬ ‫ئەگــەر دەرفــەت پوشــانن پویــل‬ ‫ئەلیکتڕۆنییــگ وە پشــتگیری وچەودێــری‬ ‫الیەنەیــل حکومەتــی پەیــا بــوی‪ ،‬هیلێــدەی‬

‫بــڕوا وقەبوڵکردن گەورایــگ وەدەس بارێد‪،‬‬ ‫وه‌تایبــەت ک چیــن دویــای کۆنتڕۆڵکــردن‬ ‫پەتاگــە‪ ،‬و وەرجــە ئــەوە خــوەی چەودێــری‬ ‫ئیجــوور پویلــە کردویــد لــەڕی فۆڵدەریــگ‬ ‫ئەلیکتڕۆنــی ئــەرا تاوانەیــل پویــل شــوردن‬ ‫یــا سپۆنســەر تیرۆرســت‪ ،‬ک بــوودە‬ ‫دەرفــەت خاســیگ ئــەرا مقەیەتــی پویــل‬ ‫مــەردم‪ ،‬وشــایەت فۆڵــدەر ئەلیکتڕۆنــی‬ ‫نووێــگ پەیــا بــوود وە شــیوەیگ زیاتــر‬ ‫وەکارهاورەیــل ئــەو پویلــە دڵنیــا وبــڕوا‬ ‫داشــتون‪.‬‬ ‫لــەالی خوەییــش مــارک زۆکریــرگ‬ ‫ســایت‬ ‫جیوەجیکــەر‬ ‫بەڕیەوبــەر‬ ‫فەیســبووک‪ ،‬ئــی دەرفەتــە لــەدەس خــوەی‬ ‫نەیــا‪ ،‬ک دامەزرانــن کومەڵــەی کالبیــڕا‬ ‫وە پویلــە ئەلیکتڕۆنــە تایبەتەگــەی (لیبــڕا)‬ ‫راگەیــان ک بویــە جــی قســەو باســیگ‬ ‫فــر‌ه دویــای راگەیاننەگــە‪ .‬زۆکریــرگ وت؛‬ ‫ئــی پویلــە رییگــە ئــەرا پویلدایــن زیاتــر لــە‬ ‫پویلیــگ ئەلیکڕۆنــی‪ ،‬بەڵکــم توانــا وهێــز‬ ‫پویلەگــە گریەبەســاس وە بڕیــگ پویــل‪ ،‬ک‬ ‫هیلێــد بــوودە خــاوەن جەمــاوەر وبســێن‪.‬‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫ته‌سبیح‪...‬‬ ‫سومه‌ری و‬ ‫داهێنان و چنین‬ ‫كوردی‬

‫‪35‬‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫گــوڵ ســوو‪ /‬لەنزیــک قــای هەولێــر‪ ،‬محمد‬ ‫حەمــە ئەمیــن چینیەیــل تەســپیح جــوورا‬ ‫جــور لەبــان زەوی داناگــە‪ ،‬وچــەوەڕی‬ ‫کڕیارەیلــی کەێــد‪ ،‬ک ژمارەیــان لــەی مــاوە‬ ‫کەمەوبــوی‪ ،‬لــەوەر ئــەو قەیــران ئابووریــە‬ ‫ک هەرێــم کوردســتان وەپیــا رەد بــوود‪،‬‬ ‫وهەمیــش لــەوەر باڵوبویــن ڤایــڕۆس‬ ‫کۆڕۆنــا‪ ،‬ورێــکارە حکومەتیــەگان ک‬ ‫جمشــت و جووڵــەی مەردمەگــە لەبــازاڕ‬ ‫وجــادەگان بڕێــد‪.‬‬ ‫وەرجــە ‪ ٥٠٠٠‬ســاڵ‪ ،‬لــە الی ســۆمەریەگان‬ ‫دروســکردن تەســپیح دەســکریاپی‪،‬‬ ‫ئیجــا چگــە نــاو شارســتانیەگانرت جــوور‬ ‫فرعەونــی وهینــدی و ئیرانــی‪.‬‬ ‫ســەنگە نەختــەگان ک تەســپیح لەلــی‬ ‫دروس کریاگــە‪ ،‬خــاوەن هەمیشــەیین‬ ‫یــا ئەوانــەگ وە ســەختی وتوانایــی‬ ‫نارسیاگــن‪ ،‬وهەمیــش لەســیامی رووحانــی‬

‫‪36‬‬

‫ئووشــێد؛ وەشــیوی ئاشــکرایگ نــرخ‬ ‫تەســپیح داوەزیاگــە‪ ،‬بەڵکــم بازاڕیــش‬ ‫هیــان وســیاگە و جــوور جارانــی خــاس‬ ‫نیــە‪.‬‬ ‫تەســپیح گریەیگــە لــە چــەن میرگیــگ‬ ‫بەسیانەســە بەنیــگ وەنــاو کونایــل‬ ‫میرگــەگان دروس کریەێــد‪ ،‬و بــوودە‬ ‫هەڵقەیــک لــە ســێ بــەش جــوور یــەک‬ ‫بەشــەوبوینە‪ ،‬ک دوو مێــرگ وەپانــی‬ ‫ناوبەنیــان گــرن‪ ،‬ئیجــا هــەردوگ الی‬ ‫بەنەگــە وه‌نــاو میــرگ دریژیگ لە گشــتیان‬ ‫گەوراتــرە رەد بــوون ‪ ،‬ک بــوودە دەســگ‬ ‫ئــەرا تەســپیحەگە‪ ،‬ومەرجیــش نیــە ئــەو‬ ‫میــرگ دریــژە یــا میرگەیــل ناوبەینــەگان‬ ‫هاوشــیوەی یــا هاوڕەنــگ ئــەو میرگــەگان‬ ‫بــوود‪.‬‬ ‫لــە الیــەن ژمــارەگان‪ ،‬تســپیح ســێ بەشــی‬ ‫هــەس‪ ،‬ک لەســی وســێ میرگــە و هەســیش‬ ‫وە نــەوەت و نــۆ میرگــە لــە منــاز وەکاری‬ ‫تیــەرن‪.‬‬ ‫لــە بــاوەت چینەیــل تەســپیح ک بازاڕیــان‬ ‫لــە هەولێــر و کوردســتان گەرمــە‪ ،‬محمــد‬ ‫ئووشــێد؛ ئــەو چینــەگ وەپــی ئووشــن‬ ‫«کەهــرەب» لــەالی مــەردم لــە گشــتیان‬ ‫خاســرە‪.‬‬ ‫کەمیــگ ئەوالتــر لــە محمــد ئەمیــن‪،‬‬ ‫عوســان قاســم نیشــتگە ک ئــەو‬ ‫تســپیحەیل قەســقەوان فرووشــێد‪.‬‬ ‫قاســم ئــەرا گــوڵ ســوو ئووشــێد؛ ئیســە‬ ‫نرخیــان هەمیــش داوەزیــا ‪ ،‬ک خاســرینیان‬ ‫وە ‪ ٢٥‬هــەزار دینــارە‪ ،‬و ئاســاییەگەی وە ‪٥‬‬ ‫هــەزار دینــار‪ .‬جاروباریــش نەقشــەەیلیگ‬ ‫دانەنــە قــەی میرگــەگان تــا دڵ کڕیارەیــل‬ ‫بکرێــد‪.‬‬ ‫و دووپــات کەێــد ک تەســپیح لــە‬ ‫چشــتەیل کەشــخەییە لــە الی پیــاوەگان‪،‬‬ ‫و بەشــیگیش ئــەرا رێکخســن نــزا و‬ ‫ســەڵواتەیلیان لــە پشــت منــاز وەکار‬ ‫تیــەرن‪.‬‬ ‫و ســیحری ک ئایــم هەســت وەپــی کردیــاد‬ ‫هیشــتەی بــوودە ئــەو پێکهاتــەگ شــیوی‬ ‫ئەفســانەیی بیاشــتاد‪ ،‬چ ئــەرا پیــاو یــا ژن‪.‬‬ ‫محمــد حەمــە ئەمیــن ئــەرا (گــوڵ ســوو)‬

‫شامره‌ (‪ )105‬كانوونی دووه‌م (‪)2021‬ی زاینی (‪)2720‬ی كوردی‬

‫‪37‬‬