Røde Kors-avisa 2/2016

INFORMASJONSAVIS FOR SOGN OG FJORDANE

OPPDRAG:

Finn sakna

RØDE KORS-AVISA NR. 2 2016 ÅRGANG 27

RØDE KORS-AVISA

INFORMASJONSAVIS FOR SOGN OG FJORDANE

OPPDRAG:

RØDE KORS-AVISA NR. 2 2016 ÅRGANG 27

RØDE KORS-AVISA

Finn sakna Røde Kors-avisa Sogn og Fjordane ANSVARLEG UTGJEVAR: Sogn og Fjordane Røde Kors, Langebruvegen 28, 6800 Førde. Tlf. 05003.

REDAKTØR: Dag Hovland. REDAKSJONSSJEF: Henning A. Hellebust.

ANNONSAR: Faktureringsservice Sør AS. FRAMSIDEFOTO: Sogn og Fjordane Røde Kors.

LAYOUT/PRODUKSJON: findriv. TRYKK: Sogn og Fjordane Avistrykk OPPLAG: 42 000.

TAKK TIL ANNONSØRANE I AVISA! Dykkar bidrag gjer at vi når ut til alle husstandar i fylket med informasjon om Røde Kors' humanitære aktivitet.

Vil gjere elevar tryggare RØDE KORS SEKSUALUNDERVISNING VEKTLEGG GRENSESETTING OG RESPEKT FOR ULIKSKAP. DET SKAL TRYGGE ELEVANE TIL Å TA GODE VAL NÅR DEI SKAL HA SEX.

2 2016

– Vi skal ha seksualundervisning, seier sjukepleiarstudent Jim Roger Edvardsen Johansen til 9. klasse på Sandane ungdomsskule. Hatt om det før?

– Nei, lyder det frå klassa.

– Vi såg på fødselsvideo, seier læraren, og innser kanskje at det er litt i den andre enden av det dei skal snakke om i dag.

Dei tre studentane frå Høgskulen i Sogn og Fjordane som står framfor skuleklassa, gjennomfører praksisen sin for Sogn og Fjordane Røde Kors som instruktørar i «Aktivt val». Dei besøker skuleklassar i heile fylket og tek opp seksualitet, grensesetting, forskjellar og ja, dei skal ha kondomstafett.

ØVING 1, ULIKSKAP

Elevane går først saman to og to for å samanlikne hendene sine. Dei slår fort fast at dei har ulike lengd på fingrane, tjukne, blodårer, hudfarge, bøyg på fingrane, negler og så vidare. Hendene er forskjellige.

– Vi skal vere merksame på at alle menneske er ulike. Det gjeld seksualitet også, kjønnsorgana, legning. Det er greitt, det skal vi respektere, seier Jim. Niandeklassingane vert tatt med vidare på denne reisa der dei får utforske eigne og andre sine haldningar.

– Veit de kva sex er, spør Marius Østenstad Tonning.

Klassen svarar etter litt påtrykk at det er penis i vagina, lage ungar, samleie. Så byrjar dei tre studentane å teikne på tavla, teikne kjønnsorgan og andre kroppsdelar, ber elevane snakke om kva som passar i

lag. – Kva skal vi sette strek mellom, kva passar i lag, spør Marius? Klassen er rimeleg still, men knisande.

– Hand og penis, er mitt forslag. Forslag frå dykk? seier den tredje undervisaren, Kjell Arne Aasprang Reite.

Litt stille svarar representantar i klassen at det kan vere penisen og vaginaen, penisen og munnen.

– Og rumpa og pikken, eller penis, som vi seier. Det er fleire samanhengar. Det varierer frå person til person, seier Marius.

Elevane får spørsmål om kva seksualitet er. Seksualitet er jo kjønnslivet og alt som har samband med det. Det er det fysiske, det er kjenslene og det er det sosiale og etiske.

Kva med forelsking? Er det ulikt kva kjønn ein vert forelska i? Kan du styre kven du blir forelska i? Kan ein styre tiltrekking? Viss ein er aseksuell, vil ein då ha ein seksualitet, spør Kjell. Elevane får eit bilde av at seksualitet er eit stort tema, og at kvar og ein av dei må finne eigne svar for seg sjølv.

ØVING 2, FORDOMMAR

Elevane vert bedt om å lukke auga og sitte som ein gut. Så som ei jente. Etterpå som ei lesbisk jente og homofil gut. Avstanden mellom knea, vinkelen i ryggen, handrørsler endrar seg mellom dei ulike oppgåvene.

– Dette handlar om fordommar. Vi gjev ulike grupper ulike eigenskapar, seier Jim. Til dømes vert «homo» brukt som skjellsord fordi det er knytt negative haldningar til det hjå enkelte. Sexisme er det same

– kvinner vert undertrykt på grunn av kjønn. Rasisme er det same, ein gjev per-sonar eller grupper rare eigenskapar basert på fordommar.

ØVING 3, GRENSESETTING

Elevane stiller seg på to rekker mot kvarandre. Dei på den eine rekka blir bedt om å gå mot dei andre, og stoppe når dei andre seier stopp. Nokon får gå til dei stoppar i kvarandre, nokon må stoppe på ei armlengdes avstand.

– Kva med ein framand, er det vanskeleg å seie stopp? Kva om han ikkje stoppar? spør Jim. – Springe vekk, rope etter hjelp, rygge bak, vise fingeren, svarar elevane.

– Det er mange måtar å seie stopp på, men korleis veit du kva som er for nært?

Når er det til dømes greitt å debutere seksuelt? Marius meiner det er når hovudet og kroppen og den andre er klar.

ØVING 4, KONDOM

Kondomar er det einaste prevensjonsmiddelet som verkar mot både graviditet og kjønnssjukdomar. Difor får elevane ei ekstra god innføring i kondombruk. Sjekke dato, sjekke at pakningen ikkje er punktert, opne utan å skade kondomen, halde att litt rom øvst før ein trer kondomen på, træ han på plass med rullen på utsida.

– No skal vi ha stafett, fem og fem på lag, der oppgåva er å træ kondomar rett på desse dildoane. Eg kjem til å passe på at de sjekkar datoen, og at alt vert rett, seier Kjell.

Feriedraumen

10

Beste fylke

14–15

Gutta på tur

23–25

INSTRUKTØRAR: Jim Roger Edvardsen Johansen, Kjell Arne Aasprang Reite og Marius Østenstad Tonning har, saman med fleire andre sjukepleiarstudentar, gjeve seksualundervisning til over 400 elevar våren 2016.

MARIUS TEIKNAR: Kva kroppsdel som heng seksuelt saman med ein annan kroppsdel, kjem an på kven du spør, forklarer Marius Østenstad Tonning.

Elevane gyv laus på oppgåva med stor iver og knising. Studentane rettleiar slik at alt vert rett. Og dei som vil, får prøve fleire gonger. Alle får med seg nokon ekstra som «premie».

ØVING 5, ANONYME SPØRSMÅL

Studentane avsluttar økta med det dei kallar dagens høgdepunkt, svare på anonyme spørsmål som elevane har skrive ned på gule lappar.

– Vi har fått masse rare, gode og interessante spørsmål. Det første eg vil ta, er spørsmål om kva som er vanleg debutalder.

For gutar er det 17,1 år, for jenter er det 17,9. Men ikkje heng dykk opp i det, ein debuterer, når de og den de vil debutere med er klar, seier Jim. «Er det vanleg å barbere seg på kjønnsorganet?»

– Kjønnshår er naturleg og har sin funksjon, seier Marius.

«Er det jenta eller guten som tek med kondom?»

– Det er eit felles ansvar, svarar Jim. «Kva er gjennomsnittleg penislengde?»

– Dildoane er ganske gjennomsnittlege, men alle storleikar er jo normale – tynn, tjukk, i ulik vinkel eller ulik lengde, seier Kjell.

«Kva er symptom på kjønnsjukdommar?»

– Er du usikker, gå til ei helsesøster, dei kan sjekke deg, oftast med urinprøve.

Symptom kan vere smerte ved vasslating, blemmer på kjønnsorgan, blod i urinen, svarar Marius.

3 2016

KONDOMDEMONSTRASJON: Kjell Arne Aasprang Reite viser korleis kondomar skal brukast.

KONDOMØVING II: Elevane får prøve seg i bruken av det viktigaste prevensjonsmiddelet.

Ville gjere ein forskjell

I 2017 skal Aktivt val på ny turne i veke 21 og 22.

Informasjon blir sendt ut til ungdoms- og vidaregåande skular i desse dagar.

SJUKEPLEIESTUDENTANE VILLE GJERE EIN FORSKJELL MED SEKSUALUNDERVISNINGA. DET TRUR DEI DEI HAR OPPNÅDD.

4 2016

Kvifor valde de Røde Kors og seksualundervisning i praksisen?

– Vi ønskte å prøve ut den pedagogiske delen av yrket. Eg har høyrt at det er god læring i denne praksisen, og vi får mykje her som vi ikkje får andre stader i utdanninga.

Og så får vi jobbe med elevar som målgruppe, ein heilt anna type type praksis enn vi er vande med, seier Jim Roger Edvardsen Johansen.

– Eg valde dette fordi eg har lyst å gå vidare på pedagogikk, og då er det greitt å prøve seg. Det er spennande med ein praksis der eg får gjere ein forskjell, og lære andre litt om eit tabu tema, seier Kjell Arne Asprang Reite.

– Eg trur ikkje eg får ei slik mogelegheit seinare i utdanninga. Eg har tenkt å bli helsesøster, og dette er ein fin intro til det.

Det å få utfordre seg sjølv som lærar er

spennande, seier Marius Østenstad Tonning.

Kva opplæring har de fått?

– Røde Kors hadde to gode kurshaldarar, der den pedagogiske sida var veldig bra. Vi fekk gode forslag, som vi fekk god bruk for seinare, seier Jim. – Det er mykje nytt, vi har leika og hatt diskusjon og refleksjon som vi tek med vidare, seier Kjell.

– Vi har sjølv fått velje kva vi vil vektlegge, som aktiv deltaking. Eg kjenner meg tryggare til å ha ordet no, seier Marius.

Har forventningane innfridd?

– Elevane var veldig aktive og interesserte.

Det var ofte lett å stå der framme, så dette var ei positiv oppleving, seier Marius.

– Eg kjenner meg meir trygg på å ha undervisning. Vi har hatt ei bratt læringskurve, og mot slutten har det gått veldig greitt.

Kva har elevane fått ut av det?

– Det varierer, nokon trur eg blir meir observant, men vi har begge delar. Vi opplever generelt at elevane har hatt det kjekt, dei har fått nokon tankevekkarar. Til dømes i den øvinga der dei skulle sitte med augene lukka og førestille ulike kjønn og legningar, vart det synleggjort at mange har fordommar mot dei ulike legningane, seier Jim. – Nokon klassar kan mykje, andre klassar der ingen kunne noko. Fleirtalet av elevane kunne ikkje så mykje, så dette er eit godt tiltak. Vi opplever at vi har gjort ein forskjell.

Nokon av timane kom elevane bort og sa at dette var bra, seier Kjell.

– Det er store sprang mellom elevane, men eg sit att med at når det gjeld grensesetting og haldningar, er det små forskjellar, der fekk dei fleste seg ei openbaring, der trur eg vi har gjort ein forskjell.

TUSEN TAKK FOR DI STØTTE TIL TV-AKSJONEN Montasje Foto: Olav A. Saltbones, Røde Kors

DISTRIKTSTILLITSVALDE I SOGN OG FJORDANE RØDE KORS

LEIAR

LEIAR: SYNØVE SANDE

SYNØVE SANDE

Svelgen 907 26 012 sysande@enivest.net

Distriktsleiar i Sogn og Fjordane Røde Kors

NESTLEIAR: ARVE SANDAL Førde 48167060 arve.sandal@enivest.net

TUSEN TAKK!

HARALD ENGEVIK Florø 911 77 347 harald.engevik@gmail.com

TV-aksjonen i år viste nok ein gong at folk i Sogn og Fjordane stiller opp for kvarandre. Mange stilte som bøsseberarar og sikra at alle hus fekk besøk.

Godvêret førte til at ein del ikkje var heime då bøsseberarane kom. Sluttresultatet viser likevel at Sogn og Fjordane samla inn mest per innbyggar.

I dette talet ligg mange bidrag frå kvar av oss – store som små. Dette er pengar som er øyremerkte spesielle prosjekt i ni utvalde land, og som vil bli nytta på aller beste måte i nært samarbeid med dei lokale Røde Kors og Røde Halvmåneeiningane i desse landa.

ANNE BRIT SANDE Førde 92243428 anne.brit.sande@sfj.no

SIGURD STRAND Olden 915 97 871 sigurd.strand@enivest.net

MERETE MINDRESUNDE

Gloppen 473 03 240 mmindresunde@gmail.com

Tusen takk også til deg som gjer ein innsats dei andre dagane av året – for at andre får oppleve kvardagen litt lysare, litt rikare og litt betre. Å møte eit blikk, nikke og seie hei. Å gå på tur, på kafé, eller heim til nokon – og bruke tid saman med dei.

Uansett store eller små bidrag – eg er sikker på at det berre kan føre til noko godt.

MARIANNE LOFTESNES Sogndal 416 33 016 mloftesnes@gmail.com

DISTRIKTSRÅDSLEIAR OMSORG: BERIT FLÆTHE ARNTSEN

Eg vil nytte høvet til å ynskje dykk alle ei god og fredeleg førjulstid!

Lavik 481 28 842 berit.arntsen@gmail.com

DISTRIKTSRÅDSLEIAR HJELPEKORPS: STIAN ANTONSEN Florø 915 89 866 sti.ant@frisurf.no

TILSETTE VED DISTRIKTSKONTORET

DAG HOVLAND Dagleg leiar 57 72 31 32 908 94 974 dag.hovland@ redcross.no

LIS MARIA MUNKVOLD Opplæring 57 72 31 33 904 74 445 lismun@ redcross.no

THOR ERLEND MEHAMMER Ungdom 57 72 31 35 971 48 908 thor.mehammer@ redcross.no

HENRIETTE SOLHEIM Omsorg 57 72 31 36 915 99 415 hensol@ redcross.no

BRITT TJØNNELAND Hjelpekorps 57 72 31 37 916 62 513 britt.tjonneland@ redcross.no

HENNING A. HELLEBUST Kommunikasjon 57 72 31 38 900 58 669 henhel@redcross.no

PÅL DAHL Lokalforeining, beredskap 57 72 31 34 907 26 095 pal.andreas. dahl@ redcross.no

VEBRJØN STURE Medlem, frivilligheit 57 72 31 46 924 16 527 vebjorn.sture@ redcross.no

ANNE MARIT SØLVBERG RYGG Migrasjon 57 72 31 47 958 25 538 anne.rygg@ redcross.no

5 2016

Når nokon ikkje vil bli funnen HJELPEKORPSA FÅR OFTE I OPPDRAG Å LEITE ETTER PERSONAR DER PSYKISK HELSE KAN VERE MEDVERKANDE TIL FORSVINNINGA. BLI MED FØRDE PÅ ØVING.

6 2016

Ein etter ein møter dei opp på Førde Røde Kors Hjelpekorps sitt depot. Smil og små kommentarar vert delte, men medlemmene set målretta i gang med kveldens oppgåver.

Det er øving. Hjelpekorpset er sosialt og kjekt, men det ein skal bli god på, det er alvor.

– Så snart kvar enkelt av oss er klare med personleg utrusting – mat, drikke, varme klede og anna personleg utstyr – byrjar vi å pakke lagsutstyr, seier korpsleiar Pål Dahl til dei frammøtte i Førde Røde Kors Hjelpekorps.

Det er ein kald haustkveld. Det blir snart mørkt. Dei pakkar ein Jerven-duk dersom dei finn sakna som er nedkjølt. Mykje lys, hovudlykter og supersterke søkelykter. Dei pakkar radio, stiller inn på rett kanal. GPS. Kart. Kartmapper.

– De må berre ta ansvar for det de treng av utstyr sjølv, gå inn og plukk med det de må ha. De treng ikkje spørje. Eg er ikkje sjef for sjokoladen heller, seier Dahl.

UT MED TO SØKELAG

Snart er to ettersøkingslag klar til å rykke ut. Dei set seg i mannskapsbilane og køyrer til Moskog, der «politiet» i øvinga skal møte dei. Alt materiellet er klart, men dei veit ikkje kva som ventar dei. Er det ein turgåar, er det eit barn, er det nokon som ikkje vil bli funnen, er det ein dement oldefar?

Hjelpekorpsarane veit at ettersøkinga vil leggast opp etter kva bakgrunn den sakna har. Og dei veit at det snart vert mørkt og kanskje frost. Dei må vere effektive.

– Vi har fått inn ei saknamelding om at «Per» ikkje kom heim frå jobb, seier «politiet».

Mannskapet finn fram notatblokker og noterer ned det viktigaste. At ein er engsteleg for «Per» fordi han har vore litt lei seg i det siste, grunna eit brot med ein kjærast.

Han har ikkje fått den jobben han hadde jobba for, og har hatt såpass mykje motbakke at han har vore i kontakt med helsevesenet om si psykiske helse.

– Kva er signalementet på han? spør Torbjørn Ryland Steinholm.

– Han er lys i huda, lyst hår, grilldress.

Cirka 170 høg, seier «politiet». – Dette er eit område han likar godt, han er godt kjent her. Så vi søker i området ned mot elva. Lag ein tek den øvste delen opp mot E39, lag to tek den nedste, seier «politiet», og deler ut ei kartskisse over området.

TIDA TEL

Laga vurderer korleis dei raskast råd skal komme seg fram til tildelt søketeig frå gamlekiosken på Moskog. No veit dei at søket er etter ein person som kanskje ikkje ønskjer å bli funnen. Kanskje er suicidal.

– Vi følgjer stien ned til krysset der, og derifrå kan vi jobbe oss til huset på kartet som avgrensar søket. Vi gjer eit grovsøk med to personar til vi får nærmare instruksar til kvar vedkommande kan vere, seier Marie Nygård.

Dette er første året hennar i Hjelpekorpset. Ho har møtt opp på fleire redningsaksjonar, men kvar gong har det ordna seg før dei fekk sett i gong med eit søk. Difor gjev korpsøvinga verdifull erfaring.

– Førde 2.1., dette er Førde 2.2. Vi er no framme ved søketeigen og startar søket, seier Christine Hjertholm Granberg over radioen.

MØNSTER HJÅ SAKNA

Dei beveger seg langs ein traktorveg ved Mo jordbruksskule. Diskuterer å ta ein avstikkar til ei jakthytte, men bestemmer seg for å ta han på returen. Så kjem det ei melding frå korpsleiar om at dei i hovudsak søker sti og veg med 20 meter flanke på sidene.

Det er ikkje tilfeldig. Redningsstatistikk syner at 90 prosent av dei suicidale vert funne innanfor 50 meter frå veg eller sti.

Det som er typisk for denne gruppa at dei reiser litt vekk, men ikkje ut i øydemarka.

Dei vel gjerne ein stad med godt utsyn. Der dei er i fred og ro.

Søkelaget har gått ut i terrenget. Hovudlyktene har komt på, det er tussmørke. No skal dei ta seg opp ein åskam som er planta til med tett granskog. Dei passar på at dei held ein slik avstand at dei ikkje går forbi nokon.

PAKKING: Christine Hjertholm Granberg, Marie Nygård og Torbjørn Ryland Steinholm pakkar det siste nødvendige utstyret før dei rykker ut på oppdrag. Førstehjelpsutstyr, sterke lykter, radio, GPS, Jerven-duk, kart og kompass.

STUDERE KART: Korpsleiar Pål Dahl, Christine Hjertholm Granberg, Marie Nygård, Malene Westervik og Torbjørn Ryland Steinholm studerer kartet og fordeler søketeigar.

SØK GRANSKOG TETT: Mørkt, ulendt, tett i tett med tre. Ein krevjande søketeig for Marie Nygård og Christine Hjertholm Granberg.

FUNN: Malene Westervik har funne den sakna, ei markørdukke, inne i granskogen.

FØRDE RØDE KORS HJELPEKORPS 75 ÅR ■ Ein novemberdag i 1941 hadde Førde Røde Kors sitt første medlemsmøte. På den tida var det stor uvisse om sivile ville få nødvendig helsehjelp i akutte situasjonar.

Hjelpekorpset skulle vere eit supplement til styresmaktene. Ein trong helsepersonell til å drive opplæring av mannskap. Legestanden var alt overbelasta. Neste på lista var tannlegar. I Førde tok tannlege Olav Betten på seg oppgåva med å drive Hjelpekorpset, og var leiar i mange år.

7

■ På det første førstehjelpskurset var distriktslege Bydal instruktør, og det skjedde på Solvang folkehøgskule.

Helsesøster Marthea assisterte 2016 under kurset, og søster Stina ved Førde gamleheim var sensor på prøva. Etter krigen fekk ein tilført ein del utstyr som er standard i dag, kanskje med unntak av skjerebrennar.

■ Korpset var tidleg med å berge skiløparar, og var med i redningsarbeidet etter ulykker og forlis.

I 1950 fekk korpset sin første ambulansebil. Ambulansedrifta var ein betydeleg del av korpset sin aktivitet til helseføretaket tok over.

Kjelde: Førde Røde Kors 1924-1974 jubileumsskrift

– Her er eit lite hus, døra er ulåst, skal vi sjå der, spør Marie Nygård over sambandet.

– Berre gå inn og sjekk.

Søkelaget bankar hardt på døra, ropar om det er nokon der, opnar døra og lyser inn.

Tomt. Så kjem det ei ny melding på radioen, om at alle må flytte seg til ein kartreferanse.

399 156.

– Vi plottar det inn på GPS’en, seier Nygård, før dei hastar vidare til neste mål.

– Vi har fått ein vitneobservasjon frå bebuarane på andre sida av vegen. Siste sikre observasjon er her på denne vegen.

Vi fordeler oss bortover vegen og tek eit grovsøk ned gjennom skogen her, med 20 meter avstand, seier korpsleiar.

FUNN!

Så let dei seg sluke av det mørke villniset.

Let hovudlyktene sveipe fram og tilbake.

Utanom kvistar som knekk, er det heilt stille nokre minutt.

– Funn! FUNN!! ropar Malene Westervik, før ho melder det inn på radioen.

– Eg ser ein person som sit lent mot eit tre, seier ho. Ho får snart avklart at her er

det ikkje noko ho kan gjere. Markørdokka førestiller ein død person.

Hjelpekorpsarane samlar seg rundt dokka.

Det er stille, berre ein fjern dur frå E39 høyrest.

– Han her kom vi litt for seint til. Han er av desse som vi kallar motlause. Statistisk sett finn vi dei nær veg med godt utsyn slik som her, seier korpsleiaren.

Dei står der i ein sirkel og veit at den evalueringa dei gjer no, kan bidra til at neste gong, når det verkeleg gjeld, kan dei kanskje klare å vere ute i tide.

8

Samla unge som vil hjelpe 30 UNGDOMMAR I RØDE KORS SAMLA FOR Å UTVIKLE HUMANITÆR AKTIVITET.

2016

Ein vegg med konvoluttar, kvar med eitt av deltakarane sine namn på. Sara Marie Endreson og Astri Marie Fretheim skriv frenetisk på lappar som dei puttar opp i.

Dei har nett fortalt Røde Kors ungdomsleir på Skilbrei om sine år som ungdomsdelegatar i Lesotho og Colombia, men brukar pausen på å skryte av andre.

– Vi gjev tilbakemeldingar til den enkelte.

Når vi kjem heim, har vi alle ein konvolutt med spennande beskjedar frå dei vi har delt helga med, seier dei.

JOBBAR MOT MOBBING

Det er dei fire leirdeltakarane frå samarbeidsdistriktet Brˇcko i Bosnia som har foreslått det miljøskapande tiltaket. I ei verd der mobbing og verbal vald på nett, i skulegarden og andre stader er eit samfunnsproblem, er skriftleg framsnakking ein gåvepakke. Øve seg på å sjå det gode i folk og gje dei tilbakemelding på det. Bygge kvarandre opp med velretta ord.

Aktivitetsmenyen strekker seg frå orientering og førstehjelp til seksuell helse og sosiale møteplassar. Eit spesielt viktig område er mobbing. Med sitt Stopp valdenprogram dreg Røde Kors ut på ungdomsskular og aktiviserer elevane rundt problemstillingar knytt til mobbing, utestenging, grensesetting, tryggleik og grunnleggande behov.

På leiren har ein diskutert teknikkar for å

utvikle tiltaket både her heime og i til dømes Bosnia. Eit kjenneteikn på Røde Kors' ungdomsleirar er mangfald. Med bakgrunn frå dei åtte nasjonalitetane Bosnia, Eritrea, Syria, Afghanistan, Storbritannia, Armenia, Tadsjikistan og Norge, og felterfaring frå Lesotho og Colombia, vert det mykje å spele på. Dei 30 deltakarane er frå 15–29 år og representerer også åtte lokalforeiningar i Sogn og Fjordane.

MANGFALD GJEV NYE SVAR

– Det er ei oppleving å vere med folk frå andre land og kulturar og oppleve korleis dei kommuniserer og organiserer. Og eg har høyrt nye dialektar, til dømes Johanne sin bærumsdialekt. Den er lett å forstå, humrar Milad Dean.

– Røde Kors er ein bra organisasjon, men eg har ikkje skjønt heilt korleis dei jobbar lokalt. Her får vi eit godt bilde. Det er veldig interessant kor likt det er, sjølv om det er mange kulturar blanda her. Eg håpar å bli meir involvert i Røde Kors også etter UWC. For meg er Røde Kors på ein måte ei slags forlenging av speidaren, kanskje med meir samfunnsengasjement, seier Sina Tenold, som til dagleg er elev ved UWC i Flekke.

Dei som har reist lengst for å delta på leiren, er dei fire frå Bosnia. Dei står for pausemat.

– Vi skal lage tradisjonell bosnisk pai, pita sirnica, seier Azra Pezerovic.

Saman med Eldin Fazlovic og Ajisa Omercic har ho laga fire leivar. No skal ho fylle dei med ei blanding av ferskost og egg.

Så blir det rulla i pølser og steikt slik at det ser ut som pirogar.

– Dette er ein svært venleg stad. Vi har alt fått mange vener her, seier Azra medan ho fordeler røra på deigen. Dei ser fram til å bruke erfaringar her frå leiren når dei returnerer til heimlandet.

– Spesielt innan Stopp valden har de ein veldig bra metode. De samlar folk og involverer dei og brukar erfaringar. Det kan vi utvikle vidare i Brˇcko, seier Azra.

PRØVE SEG I RØDE KORS

Fleire av deltakarane er med på eit Røde Kors-arrangement for første gong. Ungdomsleiren er ei uforpliktande mogelegheit til å bli kjent med organisasjonen.

– Det har vore ei utruleg kjekk helg. Eg har lyst å melde meg inn i Røde Kors etter å ha vore med her, seier Karoline Thingnes.

KUNNE DU TENKE DEG Å TESTE UT RØDE KORS SJØLV? Ta kontakt med di lokalforeining eller ring Sogn og Fjordane Røde Kors på 05003.

Kontakt di lokalforeining om du ønskjer å bli med på neste ungdomsleir, som vert utpå vinteren.

VIL DU ENGASJERE DEG LOKALT? TA KONTAKT!

PATRICIA DIANE SEGLEM LÆGREID Årdal Røde Kors 91879729 patriciasl1951@gmail. com

MARGRETHE SKÅDEN Gulen Røde Kors 481 20 586 margresk@online.no

SIGURD STRAND Olden Raude Kross 915 97 871 sigurd.strand@ enivest.net

LINDA KARIN SOLHEIM Askvoll Røde Kors 975 92 327 l-ka-sol@online.no

LIV JORUNN VESTREIM Aurland Røde Kors 909 56 511 livjvest@outlook.com

EINAR MÅLSNES SYNØVE SANDE Balestrand Røde Kors Svelgen-Bremanger 906 60 283 Røde Kors einar.malsnes@online.no 907 26 012 sysande@enivest.net

JOFRED ÅSNES Fjaler Røde Kors 911 72 164 joaasnes@online.no

KRISTI MULDSVOR Hornindal Røde Kors 991 68 595 kristi.muldsvor@ hotmail.com

ARNE DALE Hyllestad Røde Kors 950 39 740 g-da@online.no

RANDI RUSTI Høyanger Røde Kors 975 02 921 randirusti@hotmail.com

BRITT OPTUN Luster Røde Kors 995 14 197 britt@optun.no

ODD RUNE VIKHEIM Sogndal Røde Kors 908 91 217 odd.rune.vikheim@ nortura.no

PER EILERT OMMEDAL Stryn Røde Kors 900 68 647 post@essostryn.no

DARIUSZ HAUDEROWICZ Vik Røde Kors 411 04 713 post@rkvik.no

ANN-HELEN LUNDAL Jølster Røde Kors 415 88 941 ah.lundal@yahoo.no

JARLE AABERG Vikane Røde Kors 91891461 jarle@fagmobler.no

ELI BLÅLID Vågsøy Røde Kors 996 14 481 vagsoyrk@gmail.com

ARNT HARRY HELLEVANG Flora Røde Kors 90961940 ahhelle@gmail.com

EVA MARIE HALVORSEN Førde Røde Kors 415 61 466 eva.halvorsen@hisf.no

LEIF BELL Gaular Røde Kors 917 17 741 leifbell@hotmail.com

MONIKA LYSNE Lærdal Røde kors 905 16 686 monika.lysne@ laerdal.kommune.no

STÅLE FIMLAND Naustdal Røde Kors 90619708 sfim@online.no

BERGE BJØRKEDAL Eid Røde Kors 919 19 160 bergeb@online.no

MERETE MINDRESUNDE Gloppen Røde Kors 473 03 240 mmindresunde@ gmail.com

SISSEL ESPE Leikanger Røde Kors 48152638 sisselespe@gmail.com

ARNE HELGE SELJEN Selje Røde Kors Hjelpekorps 975 41 398 ahseljen@enivest.net

9 Askovoll Veterinærkontor 6980 ASKVOLL 6868 Gaupne - Tlf. 57 68 10 55 - Mob. 951 67 540

Tlf. 481 27 075

www.ovrebofargehandel.no - post@ovrebofargehandel.no

Sygna Transport AS 6973 SANDE I SUNNFJORD Tlf. 57 71 64 32 - Fax. 57 71 65 10 Mobil 970 53 000

2016

Frivillig ferievert Torleif Reksten gjer det klart kva som skal til for å få fisk.

Snart skal desse ungane for første gong merke forskjellen på gyngande grunn og fast dekke. Frivillige ferievertar Sølvi Jane Andersen og Heidi Eriksrød (frivillig frå Caverion) hjelper dei.

Ferie for absolutt alle 10 2016

BARNEKONVENSJONEN SEIER AT ALLE BARN HAR RETT TIL LEIK, FRITID OG KVILE. OMSET VI DETTE TIL FERIE, ER DET NOKRE FAMILIAR BLANT OSS SOM IKKJE STREKK TIL. «FERIE FOR ALLE» ER FOR DESSE.

Han snille med det kvite skjegget, Torleif, står og sorterer fiskestenger. Heidi prøver å vase opp ei klynge med hoppe-tau. Asbjørn har pakka ekstra niste til alle for turen i Kvernsteinparken. Katrin gjer alt klart til kubbespel. Dei 14 frivillige ferievertane legg seg i selen for at 81 spente deltakarar skal få sommarens høgdepunkt på Ferie for alle (FFA) i Fjaler.

Det var i juni. Rundt årsskiftet får kommunale tenester som Nav og helsestasjon invitasjonar for 2017. Det er desse som veit kva familiar som har svak økonomi og størst behov for tilbodet. Dei prioriterer og melder på frå sin kommune.

VERKSEMDER BIDREG

I 2016 fekk vi hjelp av verksemdene Caverion og Melin Medical på frivillig-sida.

Dei har sett tre tilsette til disposisjon som ferievertar i ei veke kvar.

– I staden for julegåver til dei tilsette, har verksemda nasjonalt gitt 20 veker frivilligheit til Røde Kors. Eg var ein av dei som søkte på å få gjere det. Eg likar godt å vere med ungar. Dette blir min måte å bidra på, seier Heidi Eriksrød frå Bygstad og Caverion, som kan vente seg «arbeidsdagar» frå soloppgang til etter solnedgang ei veke til endes.

– Ungane sitra då dei kom. For dei er dette som leirskule, eit veldig bra tiltak. Det vesle avbrekket gjev ungane ei oppleving, også til å ta med tilbake til skulen etter

ferien, seier Eriksrød, som anbefaler andre å gjere det same om dei får høve.

1650 HAR NYTTA TILBODET

På tolv år har vel 200 personar delteke som frivillige ferievertar på dei 20 familieleirane Røde Kors i fylket har arrangert i samarbeid med UWC Red Cross Nordic på Haugland.

Til saman har vel 1650 personar fått tilbodet, som har vore fullbooka med venteliste dei fleste åra.

– Har du fiska før? spør Torleif Reksten, ein av dei frivillige «veteranane». Med bestemt ro får han med seg ein liten gjeng ivrige hender, munnar og føter om bord i det nye tilskotet til FFA sin flåte, færingen «Espen». Dei ror utpå vågen med splitter nye fiskestenger for å finne ut om torsken bit. Både fiskestengene og færingen er gåver.

Bortanfor står ferievert Sølvi Jane Andersen og held den andre farkosten, «Asbjørn», stabil ved brygga. Uvande føter skal over ei robåtripe for første gong.

– Uææh, skrik ei av jentene då det piplar fram noko vått under tilja.

– Det er berre vatn, ropar Andersen, og får plassert tre ungar med kvar si fiskestang med blenkande sluk på kvar si tofte. Andersen løyser frå, før ho let årene skuve den blikstille fjorden.

HOBBYHIMMEL

Dei som er att på land, har hobbyverkstad.

Måle t-skjorter, lage perlekjeder i metervis

og girlander til fredagens bursdagsfest, då Ferie for alle har 15-årsjubileum i Norge.

Ute står eit par familiar og kappast om å treffe kvarandre sine kubbar. Då spelet er slutt og familiane har trekt vidare til andre aktivitetar, ryddar ferievertane Katrin Eldevik og Håvar Horstad saman.

– No veit eg ikkje kva eg skal gjere, seier Håvar.

– Det tyder vel på at folk har det fint, seier Katrin.

Då er det berre å sjå fram til kvelden: kano med innlagt velting, såpesklie og fotball dersom det blir regn.

DELTAKAR I 2017?

■ Neste sommar blir det nye ferietilbod på Haugland og Barmen. Dersom dykkar familie opplever å vere i målgruppa, kontakt næraste Nav, barnevernskontor eller helsestasjon. Dei set opp ei prioriteringsliste og melder på frå dykkar kommune.

■ Personar som ønskjer å vere frivillige ferievertar, tek kontakt med distriktskontoret i Sogn og Fjordane Røde Kors på tlf. 05003.

Flora Vidaregående Skule 6900 FLORØ Tlf. 57 63 76 00

Fjordingen AS

ARKI arkitektar AS

Mini Maskin AS

Myrane 7 6783 STRYN

Mobil: 907 82 527

Bøavegen 37 E 6783 STRYN

www.arki.no

Tlf. 57 87 17 07 Mobil: 996 69 692

Tlf. 57 87 45 00

ANONYM STØTTE

Nærbutikken Hellevik Hellevik 6967 HELLEVIK I FJALER

Luster Rekneskapslag Pyramiden 6868 GAUPNE Tlf. 57 68 27 70 Fax. 57 68 27 71

Maskinentreprenør

Kåre Haaland A/S Håland 6963 DALE I SUNNFJORD Tlf. 57 73 66 06

Aase Landbruk AS Steia 3 6973 SANDE I SUNNFJORD

Tlf. 57 71 64 40

Salg og service av traktorer og landbruksmaskiner siden 1974

Ta kontakt!

Jølster Rekneskapslag 6843 SKEI I JØLSTER Tlf. 57 72 78 50

Bygstad Taxi 6977 BYGSTAD Tlf. 57 71 72 01

- Maxitaxi - Handicap-drosje - Førde Lufthavn

Byggtorget Stryn Trelast A/S Grandev. 4, 6783 STRYN Tlf. 57 87 16 80 www.btkjeden.no

Tlf. 57 73 53 47

Nesholmen Drift AS Nesholmen 6829 HYEN

Stiftinga KRISESENTERET i Sogn og Fjordane

Tlf. 57 86 96 54 Mobil: 909 24 500

Retura NoMil AS Eidsmona 6823 SANDANE Tlf. 57 00 94 07 postreturanomil@retura.no

- Døgnopne bu- og støttetilbod til kvinner utsett for mishandling/voldtekt.

- Du kan ta med barn på senteret.

- Du kan nytte vår gratis advokatteneste - Råd og rettleiing på telefon heile døgnet tlf.

57 74 36 00

Retura - et miljø i balanse

www.krisesenteret.sf.no

Accountor Hafs Hope Rekneskapskontor A/S

Røyrleggaren AS Maskinentreprenør

Magne Hafstad AS Hafstad 6800 FØRDE Tlf. 57 82 40 30 Mobil 913 95 900

Halbrendsøyra 4 6800 FØRDE Alt innen røyrleggararbeid!

Nybygg/rehabilitering Baderom Varmeanlegg Servicearbeid Per Tore Meier Mobil: 415 05 600

Brødrene Dahl A/S

Dale, 6963 DALE I SUNNFJORD - Tlf. 57 73 99 00 - www.accountor.no

Flov 3 6800 FØRDE

Gamle Innvik ullvarefabrikk Galleri Plysen

Tlf. 57 82 99 40

6797 UTVIK

E-mail: per.tore@royrleggaren.no

Byggsenteret Audun Hundere A/S

Reint AS Onstadvegen 25 5745 AURLAND

6851 SOGNDAL

Tlf. 907 49 388

Tlf. 57 62 79 79

E-post: post@reintas.no www.reintas.no

6871 JOSTEDAL Tlf. 57 68 31 11

Innvandrarsenteret i Flora KF Professor Gjelsvikv. 6900 FØRDE

Tlf. 57 75 66 00 - Fax. 57 75 66 61

Bruland Pallefabrikk

www.bfl.no post@bfl.no

6800 FØRDE Tlf. 57 72 22 30 - Fax. 57 72 22 31

Hotel Loenfjord AS 6789 LOEN Tlf. 57 87 57 00 www.loenfjord.no

Maskinsenteret A/S avd. Sogndal 6851 SOGNDAL Tlf. 57 67 16 22

avd. Førde

Fjærev 15, 6800 FØRDE Tlf. 57 83 70 90

Einar Dalaker 6854 KAUPANGER Tlf. 57 67 86 72 Mobil: 926 66 314

11 2016

RØDE KORS UTFORDRAR SKULEUNGDOM TIL Å TA STILLING MOT MOBBING.

Vil ha slutt på mob 12 2016

– Kva er mobbing, spør Thor Erlend Mehammer i Røde Kors. Elevane i 9. klasse ved Svelgen skule samlar seg i grupper for å leve seg inn i omgrepet mobbing. Dei skal skrive sine svar ned på gule lappar. Det tek ikkje mange minutta før gruppene har skrive ned 15–20 ulike måtar å oppføre seg dårleg mot andre på.

– Vi meiner mobbing er å plage nokon over lengre tid, melder den eine gruppa.

– Utestenging, til dømes om nokon ikkje blir invitert på ein fest, seier ei gruppe.

– Meiner du at ein alltid skal invitere alle i klassen på fest?

– Nei, men viss det alltid er den same som ikkje blir bedt, då er det utestenging og mobbing.

DEFINISJON. CHECK.

Spreie rykte, baksnakke og lure folk. Skrive stygt om folk på sosiale medium. True, erte, terge og bruke negative kallenamn er også ein del av klassen si forståing av mobbing.

Det same er å snakke stygt til folk og vere valdelege mot dei.

Når alle har fått det klart føre seg kva mobbing er, vert klassen utfordra til å ta stilling til nokre handlingar. Vise for heile klassen kva dei faktisk meiner.

– Den som er einig i at det er greitt at ein alltid vert valt sist på laget, stiller seg ved Jan, dei som meiner nei, stiller seg ved Jon, og dei som meiner kanskje, kjem bort til meg, seier Thor Erlend.

EKSKLUDERING. CHECK.

Alle i klassen stiller seg straks rundt Jon – dei syner slik måte å velje lag på, er utestenging og mobbing. På spørsmål om ein skal godta eit klask på rumpa, er svaret litt mindre eintydig. Fleirtalet går til Thor Erlend, kanskje. Dei meiner det kjem an på kven som gjer det. Nokre går til nei: – Med mindre du har sagt ja på førehand, er det ikkje greitt.

Så gjev Thor Erlend Jan eit dunk på

skuldra. Og kallar han Jan banan. Og ler.

– Vi er jo vener, så eg tykkjer dette må vere greitt, seier Thor Erlend, men får motstand frå klassen.

– Dette er ikkje snilt. Det må du slutte med! seier elevane.

– Eg er eigentleg einig, eg likar det ikkje, seier Jan.

GRENSESETTING. CHECK.

I mellomtida har Jon Atle Rise teikna ein illustrasjon på tavla, ein snirklete strek som illustrerer grensene til folk.

– Grensen vil variere, seier han.

– Situasjon, venskap og mange andre ting gjer at grensene vil variere, seier Jan. – Ja, vi er alle forskjellige. Det er svært viktig at vi respekterer denne ulikskapen, elles kjem vi til å slite i liva våre, seier Thor Erlend.

Så kjem ei ny tekning på tavla, av Maslows behovspyramide.

– Mobbing kan gjere slik at ein ikkje kjenner seg trygg. Når ein ikkje får dekt det grunnleggande behovet tryggleik, øydelegg ein mogelegheita for å få dekt dei andre behova i livet.

TRYGGLEIK. CHECK.

Kjenner vi oss utrygge, vert det vanskeleg å vere sosial, få seg kjæraste, gjere noko vi kan bli respekterte for, realisere våre draumar. Det er grunnen til at mobbing kan vere verkeleg farleg også på lang sikt, seier Thor Erlend.

– Den einaste måten vi kan skape gode liv på, er å ta vare på kvarandre og ta avstand frå vald og mobbing. Kven er det her som tek avstand frå vald, spør Jan Arne.

Etter tre kvarter med refleksjonar og diskusjonar om vald i klasserommet, ser det ut til at elevane har bestemt seg. Dei rettar handa i veret.

TA AVSTAND FRÅ VALD. CHECK.

bbinga – Klart behov for slik undervisning LÆRAR INGRID LEITE BUEIE ER LÆRAR TIL KLASSEN SOM NYTTA SEG AV RØDE KORS GRATISTILBOD TIL UNGDOMSSKULEKLASSAR. – Eg tenkjer at temaet de tok opp er høgaktuelt. Vi arbeider mykje med det langs med, der det passar i pensum og som tema. Likevel, å få innputt frå utanforståande og unge folk er veldig bra. Det vi «masar» om, kan gjerne for nokon flyge rett forbi. Så dette har vi behov for, seier Bueie.

Ho trur skuletimen, der frivillige ungdomar frå Røde Kors kjem inn og utfordrar elevane, var inspirerande, og gjorde kanskje til at nokon vart meir bevisste. Røde Kors tilbyr Stopp valden til ungdoms- og vidaregåande skular. Ta kontakt med dykkar lokalforeining eller Sogn og Fjordane Røde Kors på 05003 for å gjere avtale.

Pedagogikken som blir brukt, er ung til ung-prinsippet. Frivillig ungdom møter opp med nokre problemsstillingar, der elevane vert utfordra til å tenkje, samhandle og ta val gjennom ulike øvingar.

GRUPPEARBEID: Det er mange typar dårleg framferd elevane karakteriserer som mobbing.

13 2016

14 2016

Korleis nokre minutt i di DET SOM FOR DEI FLESTE AV OSS UTGJORDE EIT AVBREKK I GANGDØRA, SIKRA 220 MILLIONAR KRONER TIL Å HJELPE USKULDIGE OFFER FOR KRIG OG KONFLIKT. Det ringer på døra. Du ser på klokka. «Åja, det kan vere TV-aksjonen.» Du har fått med deg at det er i dag bøsseberarane kjem.

Tykkjer det er for ei god sak og triv med deg ein peng på veg ut.

– Vil du støtte TV-aksjonen?

– Ja, sjølvsagt. Du smiler, brettar og stappar ein setel nedi sprekken. Takk og ver så god.

Så er TV-aksjonen over for deg. Det tok to minutt. Arbeidstida du la ned for pengane du gav, kjem vi tilbake til sist i artikkelen.

La oss først spole eit par år tilbake i tid. Norges Røde Kors samarbeider med søsterforeiningar over heile verda. Jobbar med humanitære katastrofar, avdekker nye behov. Kvar dag erfarer Røde Kors at altfor mange står utan grunnleggande helsehjelp, mat og reint vatn. Dei dør som følgje av krig og konflikt, som følgje av flukt.

Det krevst meir ressursar. Inntektene frå ein TV-aksjon kan betre livsgrunnlaget til

mange av desse. Ut frå kva område som er verst, lagar Røde Kors ein søknad til Innsamlingsrådet for TV-aksjonen. Rådet tilrår mottakar til Kringskastingssjefen.

SILT OG VEGE

3. juni 2015 avgjer kringkastingssjef Thor Gjermund Eriksen at Røde Kors skal få TVaksjonen, i konkurranse med mange andre gode organisasjonar og prosjekt. Snart byrjar eit apparat å ta form. Eit viktig spørsmål er: «Korleis skal vi mobilisere organisasjonen, slik at vi klarar å hjelpe så mange som mogeleg?»

Den 7. januar 2016 er det avspark for arbeidet i Sogn og Fjordane Røde Kors. Eit femtitals valde frivillige leiarar frå Røde Kors i bygd og by møtest på leiarsamling.

Kven skal TV-aksjonen hjelpe? Korleis er TV-aksjonen organisert? Kva er viktige datoar? Kva er våre mål? Kva kan vi gjere?

– Vi har sett opp rodene og fordelt oppgå-

vene, så dette skal gå bra, seier ein offensiv tillitsvald frå Indre Sogn i første pause. Det er ikkje tvil om at mange lokalforein-ingar ønskjer å ta i eit tak. Dei ser dette som ein sjanse til å få hjelpe mange – med for oss nesten uforståelege behov.

NØKKEL FOR SUKSESS

Roder. Det er nøkkelordet for TV-aksjonen.

Ei rode er eit definert område som fleire bøsseberarar skal dekke. Ein rodeleiar har ansvar for bøsseberarane i ei rode. Utan eit system for bøsseberarane – rodeoppsett – har ein ingen TV-aksjon. Over halvparten av innsamla beløp kjem frå kontantar på bøsse.

I mai byrjar den store koplinga. Lokale Røde Kors-tillitsvalde skal opprette kontakt med det faste innsamlingsapparatet til TVaksjonen: kommunekomiteen. For å gjere ein innsats og fremje bodskapen før aksjonsdagen, må dei ha dialog med dei lokale sjefane. Utover ettersommaren byrjar orga-

I VIKSDALEN lagde og selde sjette- og sjuandeklassingane taco til lunsj, og gav overskotet til TV-aksjonen.

I NAUSTDAL lagde Røde Kors og flyktningar norsk, syrisk og eritreisk mat, som dei serverte på stor matfest på Kyrkjelydshuset – til inntekt for TV-aksjonen.

FYLKESAKSJONSKOMITEEN med fylkesordførar Jenny Følling som leiar sparka arbeidet i fylket offisielt i gong.

I FØRDE gjekk Hjelpekorpset med bøsser og møtte berre smilande fjes.

HYLLESTAD RØDE KORS arrangerte venskapsfrukost på sørbøvåg mottak. I front var mellom anna Ann Marit Løvø, Bjørnar Drøsdal og Grethe Heimark.

FLYKTNINGGUIDE Anne Brit Sande klar med bøssa.

15

itt liv reddar andre sitt nisasjonen å røre på seg, og snart møtest ein for å starte opp i regionmøte.

Ein og anna ordførar, kommunetilsette og rødekorsarar samlast. Korleis skal vi verve bøsseberarar? Korleis skal vi få merksemd om saka? Korleis skal vi få i gang gjevarstafettar? Kva med dei som ikkje har kontantar? Kva med dei som ikkje er heime? Når skal vi gå ut? Korleis skal skulane ta i bruk undervisningsopplegga? Sakte bygger lokale komitear og Røde Kors-foreiningar opp ein organisasjon som skal skaffe merksemd, bøsseberarar og banke på kvar ei dør.

MAT GJEV FELLESSKAP

Då det er to veker att, skal det grunnleggande vere på plass. Merksemda kring bodskapen skal vektleggast. Sidan TV-aksjonen også handlar om god integrering av dei flyktningane som har fått busetting i Norge, handlar mykje av oppkøyringa i Sogn og Fjordane om integreringsaktivitetar. Og mat.

I Naustdal og Førde lagar frivillige til norsk og utanlandsk mat i fellesskap og sel til inntekt for TV-aksjonen. Tine meieri sponsar venskapsfrukostar for lokalbefolkning og bebuarar på asylmottak. Flyktningar står fram og fortel at dei kan bruke TV-aksjonen til å gje noko tilbake.

Dei siste dagane byrjar folk og organisasjonar å gjere ting til inntekt for TV-aksjonen. I Florø sel ordføraren ein lunsj med seg sjølv for 10 000 kroner. I Eid kyrkje arrangerer Opera Nordfjord konsert som går til TV-aksjonen. I Viksdalen sel ein sjuandeklasse kantinemat til inntekt for TV-aksjonen. Skular spring for tv-aksjonen, kor syng for tv-aksjonen. Verksemder og kommunar byrjar å sette inn pengar på giverstafett.no.

Store og små arrangement og initiativ rundt i fylket gjev sine bidrag.

Den 23. oktober kom med blå himmel og turvêr. Og bøsseberarane strøymde til. I Førde måtte eit 30-tals bøsseberarar avvi-

sast. Allereie klokka 15.10 var alle bøssene i sirkulasjon. Det har aldri skjedd før.

TI MINUTT PÅ JOBB

Då dagen var over, hadde TV-aksjonen fått inn om lag 220 millionar kroner. Sogn og Fjordane låg øvst på fylkesstatistikken med 53 kroner per innbyggar i snitt. Den kommunen som utmerka seg mest, var den som var «ferdig» med planlegginga på leiarmøtet alt 7. januar – Aurland. Der samla dei inn 117 kroner per innbyggar. Desidert mest i Sogn og Fjordane og 14. plass i landet.

Ser vi landet under eitt og reknar om arbeidsinnsatsen i arbeidstid, har vi i snitt vore dryge ti minutt på jobb for å sikre dette resultatet. Ti minutt for å sikre to millionar menneske eit betre livsgrunnlag må vi seie er ein fantastisk kollektiv innsats. Tusen takk!

2016

Sogn og Fjordane Politidistrikt Halbrendsøyra 7 6800 FØRDE Tlf. 57 82 99 00

Hafstadvegen 25

E-post: oad@opusas.no www.opusas.no

www.deloitte.com

Tlf. 57 72 13 80 6852 SOGNDAL www.meieriet.no

Brandsøy - 6900 Florø Telefon 57 74 42 49 Faks 57 74 46 79 Mobil 911 60 641 Trucker - Kraner - Personlifter Masseforflytningsmaskiner

Tlf. 97 55 88 88 www.holene.no

Innføring i sikkerhet, ansvar og kontroll

Kronborg Hafstadgården Elvegården Tlf. 57 72 41 40 - www.olefine.no post@dampbakeriet.no

Høyanger kommune 6991 HØYANGER Tlf. 57 71 15 00

16

Hamneg 3 6900 FLORØ

6963 DALE I SUNNFJORD

Tlf. 57 75 88 00 www.politi.no

Tlf. 57 73 99 30 www.coop.no

Der kjentfolk møtast

Lustravegen 487 6869 HAFSLO

Vi holder kurs innen:

Kjell Grønli Hege Urnes

Coop Dale BA

| Siv Anita Berget | Ingar Husum

www.hoyanger.kommune.no

Hjelmbrekkevegen 3 6847 VASSENDEN www.jolsterbygg.no Tlf. 57 72 74 15

Parkvegen 3, 6856 SOGNDAL

Flovegen 4 6800 FØRDE Tlf. 57 72 855 90 firmapost@dale-ror.no www.comfort.no

Nikøy Bulandet 6987 BULANDET Tlf. 57 73 21 44

Perhusvegen 1, 6783 STRYN Tlf. 57 87 68 50 Fax. 57 87 68 60 E-post: post@hs-bygg.no www.hs-bygg.no

Entreprenørforretning Kranutleige

Toyota Nordfjord og Førde AS 2016

www.toyota-nf.no

FØRDE www.herjedalskjokken.no Kenneth Elvebakk - Tlf. 970 53 162

Steinav. 10, 6801 FØRDE - Tlf. 57 72 10 00

Trusted partner for future solutions

Fjaler kommune

- tlf. 57 72 50 70 - tlf. 57 72 50 90 - tlf. 57 72 57 50

www.fjordanereisebyra.no Vipevegen 8, 6783 STRYN Tlf. 57 87 28 00 - www.stryvo.no

Fjalerhuset, 6961 DALE I SUNNFJORD Tlf. 57 88 58 00 - www.fjaler.kommune.no

Eid kommune

Sogn og Fjordane Eikefjord Lærdal

905 78 788

Psykiatritjenesta

57 66 66 88

Rådhusvegen 11 6770 NORDFJORDEID

57 68 61 57

Sogndal Stryn

57 67 66 65

Tlf. 57 88 58 00 www.eid.kommune.no

970 08 082

Stårheim

57 86 37 30

Bryggja

57 85 32 02

Byrkjelo

957 06 000

Fortun Førde

970 82 373

Rådhusveien 43, 6770 NORDFJORDEID Tlf. 57 88 98 00 - Fax. 57 88 98 01 Sløvågen 2, 5960 DALSØYRA Tlf. 57 78 38 24 - www.halsvik-sos.com

Førde Sandane Sogndal

www.vestauto.no - Din Peugot forhandler i Nordfjordeid -

Sandane AS Krånavegen 15 6823 SANDANE Tlf. 57 86 56 66 Fax. 57 86 59 95

Nye leiarar blir til

I HJELPEKORPSET KAN VALA LEIARANE TEK I EIN REDNINGSAKSJON, AVGJERE OM NOKON DØR ELLER OVERLEVER. DIFOR FÅR DEI GRUNDIG OPPLÆRING.

17 2016

Det har snart gått eit døgn sidan nokon såg han. Småviltjeger Asle Bortevik var sist sett klokka tre dagen før ved Middagshaugane på Utvikfjellet. No er han meldt sakna. Politiet har bedt Røde Kors om hjelp.

– Hypotesen er at han har gått seg vekk, seier Sølve Kiviranta, fagansvarleg for kurset i lagleiing på Utvikfjellet. Han formidlar oppdraget, som er ei øving, til deltakarane.

Dei er tre søkelag. Dei skal øve på å leie eigne lag, og øve på å samordne seg laga imellom.

– Oppgåva dykkar er å søke igjennom området. De skal ha med førstehjelpsutstyr,

ullteppe, mat for åtte timar. De må organisere transport ut til området. Vi brukar kanal seks på radioen. De får også med ein ettersøkshund og ein drone, seier Kiviranta.

Leiarane for kvart lag samlar seg raskt.

Fram med kart og blyant. Dei er nye som leiarar, men har lang erfaring frå Hjelpekorpset. Dei tre, pluss hundeføraren, er fort i gang med å diskutere kva område dei skal prioritere å søke i, og kva lag som går kvar.

TAKTIKK

Med seg i bakhovudet har dei kunnskap om korleis sakna personar oppfører seg. Ein

18 OBSERVATØR: Synnøve Giil Folkedal observerer korleis laga jobbar. Ho skal gje tilbakemelding etter at oppdraget er fullført.

2016

SPOR: Torgeir Pedersen Hindøy har funne spor i ei myr. Kan det vere den sakna?

SØKELAG: Søkelaget beveger seg raskt framover.

SØKELINJE: Søkelaget dekkar ei breidde på 40-100 meter, avhengig av vegetasjon.

RÅDSLAGING: Benedicte Vaalberg Svardal, Moren Heggestad og Øyvind Årebrot diskuterer beste vegval.

dement tek seg fram i terrenget annleis enn ein toppturløpar, annleis enn ein jeger. Dei ser etter naturlege linjer å følgje i terrenget, som stiar, dalar, elver, kraftlinjer. Erfaring, utstyr og påkledning til den sakna, i tillegg til veret, fortel dei litt om kor mykje det hastar. Dei vurderer korleis dei skal få mest mogeleg ut av ressursane sine, søkelag, hund og drone. Til slutt har lagleiarane ein slagplan og går tilbake til kvart sitt lag.

– Vi er lag to og byrjar søket ved dette krysset her, seier lagleiar Morten Heggestad frå Luster og peikar på ein sti øvst på kartet. – Det er oppdraget så langt. De har pakka utstyr? Skal vi då hive oss i bilen?

Laga tek opp radioen og melder inn planane sine for KO, kommandosentralen.

KO er litt slik som ei and som sym. Roleg på overflata, men det kan gå rimeleg hektisk for seg under overflata. To-tre personar leier aksjonen på taktisk nivå. Det kan vere Røde Kors' operative leiar, frå politi, sivilforsvar, brannvesen, redningshundane. To personar bemannar sambandsrommet og snakkar med søkelaga og dei andre involverte via radio. Følgjer med på og plottar inn kvar dei beveger seg, kvar dei søker. Syter for

at informasjonen flyt dit han skal. Morten Heggestad stiller opp laget sitt på ein kolle.

Peikar ut retning. Dei skal gå stisøk med flanke. Det vil seie at dei skal følgje ei naturleg ferdselsåre der dei trur jegeren kunne ha tatt vegen, og så leite nokre titals meter utfor stien på kvar side.

KLAR TIL SØK

GPS er på, sambandet har dekning, drikkeposten er full, førstehjelpsutstyret lett tilgjengeleg og merkebandet ligg i lomma på Røde Kors-vesten. Alt er klart til søk.

– Då merker de av yttergrensene av søket med merkeband, slik at vi veit kvar vi har vore, instruerer Heggestad.

– Klart til søk! Søk!

Søkekjeda beveger seg sakte på linje gjennom terrenget. Tek seg god til å runde steinar og kratt. Undersøke groper. Sjå etter spor eller mista gjenstandar. Dei held blikkkontakten, sikrar at heile linja vert skikkeleg søkt, at ingen ting vert oversett.

– Der er ei hytte.

– Kan du Øyvind og Oddbjørg søke gjennom det store krattet? seier Heggestad. Dei andre stoppar og følgjer med, medan dei ut-

peikte baskar seg gjennom stikkande einer.

Dei kan ikkje oversjå ein einaste kvadratmeter, for ein veit aldri kva som har skjedd.

– Ingenting her!

– Klart til søk! Søk!

GRUNDIGHEIT

Dei må vere grundige. Grundig kan vere forskjell på liv og død, funn og ikkje funn.

Samtidig kan tidsbruk, effektivitet vere like viktig. Den sakna kan vere hardt skadd – ein heilt anna stad. Det kan stå om minutt for folk som til dømes er nedkjølte eller blør. Det å leie ein søkekjede må difor innebere at ein må vege passe mengde nøyaktigheit og effektivitet, samtidig som mannskapet sikrar eigentryggleiken.

– Eg har funne spor, ropar florøværingen Torstein Pedersen Hindøy.

Heggestad spring bort og undersøker spora i myra. Han melder inn til KO om dagsferske spor, slik at dei kan ta med informasjonen i sine taktiske vurderingar for vidare søk.

Etter nokre hundre meter stoppar dei opp og prøver å danne seg eit nytt inntrykk av terrenget. Kartet syner at dei er ganske nær

19 BÅRE: Laget har funne den sakna jegeren. Dei ber han skånsamt til næraste veg.

2016

ei hytte. Hytta er utanfor søketeigen, men vil vere fort gjort å få med. Folk som har gått seg vill og frys, tyr ofte til hytter. Difor er det viktig å undersøke hytta straks.

MENTAL FØREBUING

Medan dei går mot hytta, førebur dei seg på korleis dei skal handtere eit funn. Lagleiar luftar kven som tek dei ulike oppgåvene, basert på ulik kompetanse. I tillegg til at alle har lang hjelpekorpserfaring, er ein ambulansemedarbeidar, ein er halvveges psykolog, alle har sine spesialitetar. Dei fordeler kven som tek førstehjelp, kven riggar båre og slike ting.

– No har vi hytta framføre oss her. Oddbjørg held fram og søker der nede, så tek vi rundt hytta, seier Heggestad.

Så susar det i radioen. Det er KO som ber laget gå til ein posisjon der ein redningshund har markert. Dei kan nærme seg eit funn. Benedicte Valberg Svardal tek over som lagleiar. Dei studerer kartet og tek ut ein kurs.

– Vi kan vere der om 6–7 minutt, melder Svardal tilbake. – Er alle klare?

Dei går tilbake i same spor. Ventar ved

oppgitt posisjon. Ventar på oppdatering. Er det nokon som har funne han? Så kjem ei ny melding. Det er gjort eit funn, får dei vite, truleg «mors». Mors er latin for «døden».

Nok ein gong peilar dei ut ein kurs. Kompassnåla syner raskaste veg gjennom eit lite skar og over ei myr, 600 meter. Seks minutt.

– Då må vi berre gønne på, seier Oddbjørg Nordal. Først ein liten time-out.

SET EIGNE TOLEGRENSER

– Vi skal no inn til eit mors. No må de vere ærlege med meg, om de vil gå inn eller ikkje.

Det kan vere krevjande. Når vi kjem opp no, skal vi transportere personen til næraste veg. Hugs skjerming og prosedyre. Eitt spor inn, eitt spor ut, seier Svardal.

Dei går framleis på linje, men no småspring dei. GPS-en blinkar mot mål. Ei bjørkeli med blåbærlyng, høgt over Nordfjorden. Inni krattet skal det ligge ein død jeger. Duren av ein søkedrone frå Røde Kors vert sterkare.

Mellom nokre kvite stammar ligg ein mann på magen. Svardal melder frå til KO om funn. Nordal tek tak i mannen, rullar han over på rygg, kjenner etter puls, klap-

par han på kjaken og seier høgt og tydeleg «Høyrer du meg?» Det er ikkje teikn til liv (seier øvingsinstruksen, det er ein levande markør). Det er ikkje meir å gjere for han.

Dei dekker han til med teppe, får lagt under ein båreduk. Heng opp dukar som skjermar mot teleobjektiv og nysgjerrige turgåarar.

ETISKE VURDERINGAR

Medan Svardal går ut til resten av laget for å skaffe hjelp, sit Nordal att med «morset».

– Eg sit her, eg, seier Nordal. Det er greitt at det sit nokon her og passar på. Berre for å vere her. Halde andre unna. Det er jo ein død person. Det er etisk rett at det er nokon her ved han, seier ho.

Laget organiserer fleire som kan bere, får laga ei båre av ein båreduk og fjellbjørk. Dei løftar han forsiktig opp på båra og ber han ut av skogen. Ut til vegen. Funnen. Ikkje i god behald. Øvinga er over. Kvart lag har med seg ein observatør som skal stille spørsmål ved vala som vart gjort, samhandlinga og hjelpe med å evaluere innsatsen. Dei som består kurset, kan bli lagleiarar i sitt lokale Røde Kors Hjelpekorps.

ASKVOLL

BALESTRAND

EID

FLORA

Eid Servicesenter AS

Batalden Havbu

6899 BALESTRAND Tlf. 994 99 981

6770 NORDFJORDEID Tlf. 57 86 13 13

Kviknes Hotel

Eikås Tannlegesenter AS

Byggservice AS

Askvoll Fjordhotell

Sentrum 6980 ASKVOLL Tlf. 57 73 35 35

6898 BALESTRAND Tlf. 57 69 42 00

Røyset 6988 ASKVOLL Tlf. 57 73 07 00 askvoll.kommune.no

6898 BALESTRAND Tlf. 57 69 42 40

Askvoll Sjøbuer

Nessemaskin A/S

6980 ASKVOLL Tlf. 57 73 03 81

Askvoll Veterinærkontor 6980 ASKVOLL Tlf. 481 27 075

Joker Bulandet 6987 BULANDET Tlf. 57 73 21 44

Midtnes Hotel

6899 BALESTRAND Tlf. 57 69 48 00

6771 NORDFJORDEID Tlf. 57 86 06 71

Bjarne Espe Trevarefabrikk

6770 NORDFJORDEID Tlf. 57 86 23 11

Andor Hovden AS

6770 NORDFJORDEID Tlf. 57 86 20 90

Olset entreprenør AS

20

6721 SVELGEN Tlf. 57 79 63 00

Trappeprodusenten AS

Knut Kjørslevik

6980 ASKVOLL Tlf. 57 73 02 67

2016

Tveit Takst

6982 HOLMEDAL Tlf. 915 13 629

AURLAND

Erlevegen 15 6723 SVELGEN Tlf. 905 06 929

Spar Bremanger

O. Håvardstun AS

5745 AURLAND Tlf. 57 63 29 00

ANONYM STØTTE Reint AS

Onstadvegen 25 5745 AURLAND Tlf. 907 49 388

Sønnerheim Brødrene A/S Skulevegen 51 5745 AURLAND Tlf. 57 63 34 74

Vang Camping 5747 GUDVANGEN Tlf. 57 63 39 26

FJALER

2. etg Dale Senter 6963DALEISUNNFJORD Tlf. 476 77 900

Fjaler kommune

Fjalerhuset 6961DALEISUNNFJORD Tlf. 57 73 80 00

K. Strømmen Lakseoppdrett A/S

Fure Mekaniske

Aurland Bil og Maskin AS 5745 AURLAND Tlf. 57 63 35 10 www.bilxtra.no

Sjukehusv. 9 6770 NORDFJORDEID Tlf. 57 86 43 30

6727 BREMANGER Tlf. 57 79 13 08

6734 RUGSUND Tlf. 57 79 60 40

6770 NORDFJORDEID Tlf. 57 86 28 51

Maskinentreprenør

6963DALEISUNNFJORD Tlf. 992 29 248

Eid kommune

Psykiatritjenesta

6770 NORDFJORDEID Tlf. 57 88 58 00

Marø Havbruk AS

6914 SVANØYBUKT Tlf. 57 74 87 41

Hamneg 3 6900 FLORØ Tlf. 57 75 88 00

Advokatene

Magnus Thingnæsg. 20 6900 FLORØ Tlf. 57 74 09 30

Steinvik Fiskefarm AS Steinhovden 6940 EIKEFJORD Tlf. 57 75 25 90

Nærbutikken Hellevik

Hellevik Handel AS 6967HELLEVIKIFJALER Tlf. 57 73 53 47

Folkestad 6964 KORSSUND Tlf. 57 73 77 90

Ingolf Viken AS

6961DALEISUNNFJORD Tlf. 902 05 061 Velkommen til

Øen Betong Tlf. 979 71 200 Ta kontakt for en hyggelig prat!

ALT INNEN SKOG & HAGE Mob. 907 32 583 www.gravdalskog.no

Fjellvegen 10 6800 FØRDE Tlf. 57 82 38 88

6905 FLORØ Tlf. 57 74 55 20

Hafstadvegen 29 6800 FØRDE Tlf. 57 02 01 12

Førde

Tlf. 57 83 07 40

Trapp Ned

Hafstadvegen 31 6800 FØRDE Tlf. 57 82 24 33

Hafstad Trevare A/S Kronborg 6800 FØRDE Tlf. 57 82 18 82

Naustdalsvegen 1 B 6800 FØRDE Tlf. 57 83 71 00

Tlf. 57 82 58 60

Førde

Magnar Brosvik Lihaugen 14 5960 DALSØYRA Tlf. 57 78 31 55

5960 DALSØYRA Tlf. 970 94 716

Kåre Wergeland

Tlf. 57 72 55 90

Hesthaugvegen 24 5119 ULSET Tlf. 970 53 162 - 55 25 71 01

6801 FØRDE Tlf. 57 72 38 50

Ortneset 37 5961 BREKKE Tlf. 991 58 247

Firdav. 12 6801 FØRDE Tlf. 57 83 33 00

6800 FØRDE Tlf. 57 83 08 50

GAULAR

HORNINDAL

Komplett Bygg Vest AS

Fauske Bygg

Coop marked Hornindal

Firda Billag Buss AS 6800 FØRDE Tlf. 57 72 50 00

Tannlege

Terje Fjellestad

6800 FØRDE Tlf. 960 98 100 www.kbvest.com

6977 BYGSTAD Tlf. 991 65 366

Nils J. Nordang Bygningsingeniør

Sh Landbruksentreprenør AS

Storehagen 7 6800 FØRDE Tlf. 57 82 62 09

Firdav 6, 6800 FØRDE Tlf. 57 83 24 00

6978 VIKSDALEN Tlf. 952 19 125

Førde Elektro og Rør AS

Regnskapssentralen AS

Vest Bygg og Anlegg AS

Scandic Sunnfjord Hotel og SPA

Aase Landbruk AS

Firdavegen 16 6800 FØRDE Tlf. 57 72 39 90

Førde kommune

Hafstadv. 42 6800 FØRDE Tlf. 57 72 20 00 forde.kommune.no

Førde Motorsport AS Storehagen 3 6800 FØRDE Tlf. 415 34 245

6802 FØRDE Tlf. 57 83 09 00

Steinav. 10 6802 FØRDE Tlf. 57 82 26 30

6973SANDEISUNNFJORD Tlf. 57 82 84 00 Tlf. 400 56 536 Rekneskap - Revisjon Alt innan bygg og eigedom - Rådgjeving

Storehagen 2 6800 FØRDE Tlf. 57 83 40 00

Steia 3 6973SANDEISUNNFJORD Tlf. 57 71 64 40

Statoil Førde Servicesenter A/S Tlf. 57 82 11 28 Vask/Selv vask - Åpent til 2400

Tlf. 57 87 84 40

Pe Be Klær A/S 6763 HORNINDAL Tlf. 57 87 95 05

HYLLESTAD Hyllestad kommune

GLOPPEN

Brendeholten 64 6800 FØRDE Tlf. 992 60 962 Tilbygg, Nybygg, Ombygging, Vedlikehold og kjøkkenmontør

Sunnfjord Betong A/S

Hornnes Næringspark 6803 FØRDE Tlf. 57 82 25 00

6823 SANDANE Tlf. 57 86 61 35

6957 HYLLESTAD Tlf. 57 78 95 00

Trond M. Sognnes AS

Møbelringen Sandane AS Krånavegen 15 6823 SANDANE Tlf. 57 86 56 66

Nesholmen 6829 HYEN Halbrendsøyra 9 6800 FØRDE Tlf. 57 83 08 00

Leirvik Sentrum Tlf. 957 83 000

6953 LEIRVIK I SOGN Tlf. 906 99 150

Nesholmen Drift AS

avd Førde Øyrane 7, 6800 FØRDE Tlf. 57 72 11 00

6761 HORNINDAL Tlf. 57 87 84 10

Evebø BlikkenRune Sund Bygg slagerverksted

Mob. 907 82 527 www.arki.no

6800 FØRDE Tlf. 57 82 62 35 www.arnesfrisor.no

Transportforretning

Sanderplassen 7 6813 FØRDE Tlf. 57 72 18 00

ARKI arkitektar AS

Arnes Frisørhjørne

GULEN

Elektroinstallatør

Førde Stål AS

FØRDE

6823 SANDANE Tlf. 57 00 94 07 Retura - et miljø i balanse

Sløvågen 32 5960 DALSØYRA Tlf. 57 78 11 70

Førde Sementvare AS

Rådgivande Agronomar AS

Piperehabilitering

Øyane 12 6770 NORDFJORDEID Tlf. 57 86 47 60

Brendøya 6900 FLORØ Tlf. 57 74 22 33

Atle og Arild Standal

Kåre Haaland A/S

Eid Betong

Professor Gjelsvikv.

6900 FLORØ Tlf. 57 75 66 60

Hafs Betongbygg

Bil og Hydraulikk AS

Moengården 6770 NORDFJORDEID Tlf. 57 86 13 71

Innvandrarsenteret i Flora KF

Fugleskjærgata 10 6900 FLORØ Tlf. 57 75 13 00

EID

Chatlet Sport

Markg 51 6900 FLORØ Tlf. 57 75 60 00

GLOPPEN

Johny Birkeland Transport AS

Flora Bunadspesialisten AS avd Førde kommune

6967HELLEVIKIFJALER Tlf. 57 73 75 42

Eivind Antonisen 6963DALEISUNNFJORD Tlf. 906 21 968

Øyane 4 6770 NORDFJORDEID Tlf. 57 86 08 88

Halbrendsøyra 6 6800 FØRDE Tlf. 57 82 01 76

6902 FLORØ Tlf. 57 75 67 20

Bremanger kommune

6980 ASKVOLL Tlf. 907 32 378

Hornnesvegen 55 C 6809 FØRDE Tlf. 958 83 854

Havhesten

6899 BALESTRAND Tlf. 900 15 991 www.revisormhv.no

FØRDE

Markeg 65 6900 FLORØ Tlf. 57 75 73 00

6900 FLORØ Tlf. 57 63 76 00

Vannes Revisjon og Rekneskap AS

BREMANGER

Hamregata 34 6900 FLORØ Tlf. 57 74 07 30

FØRDE

NoMil AS Trafikkskulesenteret Retura Eidsmona

Store Batalden 6917 BATALDEN Tlf. 57 74 54 22

Flora Vidaregåande Skule

Sæle Sag A/S

Sæle 6899 BALESTRAND Tlf. 57 69 29 40

Nikøy Bulandet 6987 BULANDET Tlf. 57 73 21 44

FØRDE

Tlf. 57 86 96 54 Mobil 909 24 500

Tømrer

Systaddal

6953 LEIRVIK I SOGN Tlf. 976 62 531 -din lokaltømrar

HØYANGER Bjørkhaug Maskin AS

6947 LAVIK Tlf. 906 66 540

HØYANGER

LEIKANGER

Høyanger kommune

SELJE

Turtagrø Hotel

Selje Auto AS

6877 FORTUN Tlf. 57 68 08 00

6991 HØYANGER Tlf. 57 71 15 00

Tannlege

Sørsida Sag AS - Bygg og Anlegg

Kjell Olav Ugulen

5962 BJORDAL Tlf. 958 98 084

Pyramiden 6868 GAUPNE Tlf. 57 68 13 27

LUSTER

JØLSTER

LÆRDAL

TØMRAR LARS Dvergsdal & Sunde Bygg AS ERIK KJOS AS

6843 SKEI I JØLSTER Tlf. 480 09 700

LUSTER

utfører alt inne og utomhus. utleige av div utstyr Tlf. 957 99 663

Falck Lærdal

West-Maskin AS Håbakken 6 6887 LÆRDAL Tlf. 57 66 93 05

6740 SELJE Tlf. 57 85 65 45

Selje kommune

Kommunehuset 6740 SELJE Tlf. 57 85 85 00

Apotek 1 Sogndal

Sogningen Storsenter 6852 SOGNDAL Tlf. 57 67 90 70

Hagheim 6875 HØYHEIMSVIK Tlf. 950 50 799

Jølster Skisenter AS

Luster Rekneskapslag

Bordvegen 17 6854 KAUPANGER Tlf. 57 67 23 44

Sogn Advokatkontor Tlf. 57 67 50 60 Alminnelig praksis advokatkontor.no

6858 FARDAL Tlf. 951 37 208

6817 NAUSTDAL Tlf. 918 59 933

Joker Naustdal

LEIKANGER Leikanger Taxisentral ANS Øyane 7 6863 LEIKANGER Tlf. 57 65 31 23

Ombygging, reparasjon og vedlikehald av fartøy i tre, stål, aluminium og plast.

Nybygg i tre.

Kommunehuset 6806 NAUSTDAL Tlf. 57 81 61 00

Reiakvam Rørservice

Løteigane 7 6879 SOLVORN Tlf. 57 68 42 72

6817 NAUSTDAL Tlf. 57 81 95 70

6869 HAFSLO Tlf. 57 68 42 43 - Markiser - Persienner - Flagg

6817 NAUSTDAL Tlf. 57 81 85 88

Måløy Radioforretning a.s

Vik Bil A/S 6891 VIK I SOGN Tlf. 57 69 84 00

Myrane 7 6783 STRYN Tlf. 57 87 45 00

6896 FRESVIK Tlf. 57 69 83 00

Hotel Loenfjord AS

Midlang Taxi

Mini Maskin AS

Nummedal Gravferdsbyrå AS

Bøavegen 37 E 6783 STRYN Tlf. 996 69 692

Olden Rør AS 6788 OLDEN Tlf. 57 87 31 85

6893 VIK I SOGN Tlf. 959 56 127

Sognefjord Hotell AS

Sognefjordvegen 20 6863 LEIKANGER Tlf. 57 65 11 00

SELJE

6851 SOGNDAL Tlf. 57 62 79 79

Tistel Camping og Feriehytter

Einar Dalaker

6854 KAUPANGER Tlf. 57 67 86 72

Tlf. 465 81 000 Ta kontakt med oss for gratis synfaring og tilbod!

Kloppavegen 4 6854 KAUPANGER Tlf. 952 21 050

Valeberg 6854 KAUPANGER Tlf. 57 67 84 46

6869 HAFSLO Tlf. 57 00 41 24

Sætren Installasjon AS

6893 VIK I SOGN Tlf. 57 69 54 79

Sjøgata, 6700 MÅLØY Tlf. 57 85 36 00 www.saetren.no

Vik Bil A/S

U N U A/S

Bøavegen 6 6783 STRYN Tlf. 57 87 11 36

6891 VIK I SOGN Tlf. 57 69 84 00

Gate 2 nr 1 6700 MÅLØY Tlf. 57 84 88 00

Stryn Elektro A/S

VIK

Ulvesund Elektro AS

Stryn Trelast A/S

6718 DEKNEPOLLEN Tlf. 57 85 50 80

Vik Fengsel

6854 KAUPANGER Tlf. 916 87 383

Visnesv 15, 6783 STRYN Tlf. 57 87 69 00

6893 VIK I SOGN Tlf. 57 69 86 50

Toyota Sogn AS

Yri Sand AS

Skarpeteigvegen 1 6854 KAUPANGER Tlf. 57 67 66 66

SOLUND - Bygg og Vedlikehold

6924 HARDBAKKE Tlf. 406 07 198

Nessehaugen

Tang Hyttegrend

http://pelagia.com/

6893 VIK I SOGN Tlf. 57 69 57 55

Vågsøy kommune

Gate 1 nr 64 6700 MÅLØY Tlf. 57 84 50 00

6789 LOEN Tlf. 57 87 60 40

ANONYM STØTTE

VÅGSØY

Kongshaugv 3 6885 ÅRDALSTANGEN Tlf. 901 29 394

Bakerie AS

Prosess-Elektro A/S

Sentrum 6711 BRYGGJA Tlf. 57 85 32 01

Nessa 6924 HARDBAKKE Tlf. 959 19 183

Stryn Elektro A/S

Apotek 1 Sogndal

Tonningsg. 24 6783 STRYN

Sogningen Storsenter 6852 SOGNDAL

Tlf. 57 87 29 20 www.strynelektro.no

Tlf. 57 67 90 70

Sjøgata 111 6770 NORDFJORDEID

www.apotek1.no

Tlf. 57 86 13 13

Eid Servicesenter AS

Meierig. 1 6885 ÅRDALSTANGEN Tlf. 57 64 85 00

Sitla Hotel A/S

VIK Bøtun 6896 FRESVIK Tlf. 975 14 784

Husevåg Transport

Magne Husevåg

Gate 1 nr 60 6700 MÅLØY Tlf. 57 84 92 00

Husevåg Transport

Maurstad Nedre 6711 BRYGGJA Tlf. 928 33 884

21

ÅRDAL Autotransport Lerum AS

Graving og Transport Ingemar Lending

6868 GAUPNE Tlf. 57 68 10 18

Gate 1 nr 92 6700 MÅLØY Tlf. 57 85 15 40

Solheim og Hjelleflat Byggsenteret Transport AS Audun Hundere A/S

Steinar Foss AS Sogn Rekneskapskontor A/S

6701 MÅLØY Tlf. 57 85 26 00

Måløy Smie & Mek Verksted AS

Fjordingen AS

Grandev. 4 6783 STRYN Tlf. 57 87 16 80

Fimreite Bergboring AS

Sogn Alu Desing ANS

Falck Vik i Sogn

6893 VIK I SOGN Tlf. 57 69 65 00

Bordvegen 6 6854 KAUPANGER Tlf. 57 67 11 11

Tunavegen 1 6817 NAUSTDAL Tlf. 57 81 93 69

Ornes, 6870 ORNES Tlf. 57 68 39 30

Røyrleggjarservice AS

Fylkeshuset 6863 LEIKANGER Tlf. 57 65 61 00 www.sfj.no

Sogn Kjøleservice AS

Naustdal Elektro AS

Ornes Båtbyggeri AS

Bruland Maskin AS

Tonningsg. 24 6783 STRYN Tlf. 57 87 29 20

6817 NAUSTDAL Tlf. 952 19 347

6868 GAUPNE Tlf. 57 68 56 80

VÅGSØY

Stryn Camping

Arve Hogne Bjørkelund

Linjepartner Vest AS Tlf. 466 34 624 Behov for bygging av høyspenningsanlegg?

LinjerPartner tar jobben!

VIK

6789 LOEN Tlf. 57 87 57 00

Maskinentreprenør

Pyramiden 6868 GAUPNE Tlf. 57 68 27 70

6847 VASSENDEN Tlf. 57 72 75 50

Nordbohus Sogn AS

Sogn Betongsaging AS NAUSTDAL

STRYN

6793 INNVIK Tlf. 917 67 245 Graving - Transport

SOGNDAL

Larsen Møbelverksted www.jolsterbil.no Tlf. 57 72 68 90

SOGNDAL

Tyinv 3 6884 ØVRE ÅRDAL Tlf. 57 66 58 80

Tya Bryggeri AS

Farnesvegen 67 6884 ØVRE ÅRDAL Tlf. 990 09 524

Blomdals Opelhøgg AS Kjempeutvalg av Opel-deler!

Maurstad Nedre 6711 BRYGGJA

Tlf. 55 24 03 40 - 55 24 06 66

Tlf. 928 33 884

Storaneset Indre Område 5660 INDRE ARNA www.opelhugg.no

2016

Sogn Rekneskapskontor A/S 6868 GAUPNE - Tlf. 57 68 10 18 www.sorek.no

Hafstadvegen 25 Tlf. 57 72 13 80

Rådhuset, 5745 AURLAND Tlf. 57 63 29 00 - www.aurland.kommune.no

www.deloitte.com

Avd. Førde - tlf. 57 83 71 00

2. etg Dale Senter 6963 DALE I SUNNFJORD Tlf. 476 77 900 E-post: support@avans.no www.avans.no

* Adv. Thomas Chr. Jarning * Adv. Øystein Hjelmeset * Adv. Roar Berge www.harris.no/forde

Halbrendsøyra 9, 6800 FØRDE Tlf. 57 83 08 00 - www.fordevulk.com Kommunehuset 6806 NAUSTDAL Tlf. 57 81 60 00 www.naustdal.kommune.no

22 2016

Toyota Sogn AS Skarpeteigvegen 1, 6854 KAUPANGER Tlf. 57 67 66 66

LOEN

-

STRYN

Tlf. 57 87 50 00 E-mail: alex@alexandra.no www.alexandra.no

Sentralt i fylket Ideelt for avvikling av møte, kurs og konferansar - Blant dei leiande kurs-/konferansehotella i fylket - 250 sengar og konferansekapasitet til 350 personar - Våre kursvertar syter for trygg og god gjennomføring - Symjehall og mange aktivitetar både ute og inne

Vik Fengsel 6893 VIK I SOGN Tlf. 57 69 65 00 Fax. 57 69 65 01

-RØRLEGGERFORRETNING-

Alt innen varmepumper

Åpen: man.-fre. 08.00-16.00

6843 Skei i Jølster - Tlf. 57 72 78 00 jolster.info@thonhotels.no - www.thonhotels.no/jolster jolster.kurs@thonhotels.no

avd. Høyanger avd. Florø avd. Førde

Tlf. 950 43 918 Tlf. 971 99 685 Tlf. 918 22 115

Sletteland 6963 DALE I SUNNFJORD tlf. 57 73 63 40 - fax. 57 73 63 80

www.skaar-vvs.no

Fjelltur som døropnar ETTER EIT PAR FJELLTURAR I LAG, SYNTE DET SEG AT DET VI TRUDDE OM KVARANDRE, VAR FEIL. PROLOG: Generalprøven reiser seg framfor oss.

Hatlesetnipa med sine 538 «ynkelege» høgdemeter er den siste testen før turfølget skal delta på integreringsarrangementet Til Topps. Då er målet Galdhøpiggen med sine 2469 meter.

– No må vi telje alle før vi går, ropar Siri Laquian Stavang frå Flora frivilligsentral. Alle som blir med opp i fjellet, skal vere med heim att.

Siri tel: Perntip og Sutida som vaskar i Florø, Saddam Alfadel som er med eit redaksjonsråd til Firdaposten, Kenneth Kalsvik, som jobbar for oljeindusitrien på basen i Florø, Abdo «selfieman» Jokeh, som har ein million selfiar på Facebook, Marit Gjerstad, medlem Røde Kors landsråd omsorg, brørne Dean som bidreg over alt der lokalsamfunnet har aktivitetar for flyktningar, og polakken Monika Wachowska, som er kokk på ei kantine i Florø. Nærare 40 i alt.

Det vesle fellesskapet buktar seg oppover skogsveg, stiar, myr og berg.

Gjennom gamal furuskog, blomstrande blåbærlyng, opp i tynn bjørkeskog. Mot

vest opnar utsikta seg mot det store blå.

Den friske lufta opnar sansane. Tungebanda sit lausare.

– Du skjønar det, han presidenten vår. Det er eit problem, seier Saddam Alfadel frå Sudan.

– Kva tenkjer du på, spør eg, medan lunka myrvatn surklar mellom tærne.

– Omar al-Bashir. Du veit at han er ettersøkt av Den internasjonale straffedomstolen i Haag for massedrap i Darfur?

– Jau, eg har høyrt om det. Han er vel ikkje vald på forsvarleg vis, han Bashir.

Kan du seie det du vil i Sudan?

– På ingen måte.

Litt lenger oppe. Ein ung irakar og afghanar har slått følge. Dei lurer på om det er mogeleg å selje bilde til aviser eller tv-stasjonar i Norge. Til dømes bilde dei har tatt frå reisa frå heimlandet og hit, om nokon vil betale for det?

– Ok kvalitet og ei viktig og truverdig historie kan vere interessant for mange, svarar eg.

– Kva kostar kameraet ditt? spør Yas, som er frå Bagdad.

– Cirka ti tusen kroner. Kva då?

Han fortel at han jobba som tv-fotograf før han flykta, og syner bilde av seg sjølv med eit tv-kamera på skuldra.

Han kunne tenke seg å ta jobbe med det same her.

– Kva med medium og kommunikasjon på Hafstad vidaregåande?

– Nei, eg må gå på skule i Flora, seier han, via afghanaren, som tolkar heile samtala.

Følget når toppen. Vindjakkene kjem på. Saddam passar på å skrive seg i turboka. Turleiar Siri dreg opp ein halvmeter mjølkesjokolade og deler ut. Doktor Fadi Alhaddad frå Syria supplerer rundhanda med Ballerinakjeks.

– Vi går ikkje på fjelltur i Thailand, seier Sutida Butnak. Vi har berre strand der. Eg likar godt å gå i fjellet, det er fin utsikt, eg får trent og det er kjekt – og det er viktig for å bli kjent med folk, seier Sutida, som jobbar i reinhaldsbransjen.

23 2016

24 2016

KAPITTEL 1. JUVASSHYTTA

Buss etter buss rullar inn på parkeringa framfor Juvasshytta ein laurdagsmorgon klokka 08.00. Ut sig det folk frå eit ukjent tal nasjonar, busett rundt i Noreg. Grove tursko, fjellbukse, gamasjar, fleece/ull og vindjakke, tursekk. Denne rekordvakre dagen er t-skjorte og solbriller like populært.

Men kvar er Galdhøpiggen? Er det råd å gå på do? Kvar er lagleiar?

Kanskje 600 personar skal krysse Styggebreen og gå i taulag mot Galdhøpiggen denne dagen. Alle skal gå med ein lagleiar og alle skal registrerast ut i fjellet og inn att gjennom Røde Kors si sluse. Henriette Solheim frå distriktskontoret til Røde Kors i Sogn og Fjordane hastar rundt med lister frå Sogndal, Florø, Førde, Stryn, Fjaler.

Ho følgjer opp lagleiarane som ikkje finn laget sitt, eller laget som ikkje finn lagleiar i folkevrimmelen. Henriette koordinerer alle 150 frå Sogn og Fjordane som har mål om å komme seg til topps denne dagen.

KAPITTEL 2. GUTTA PÅ TUR

No er det lagleiar Kenneth Kalsvik samlar sin vesle gjeng, med representantar frå Syria, Irak og Russland. Kenneth er ein hardtarbeidande slamsugar i sin beste gråstenkte alder. Saman med fem karar i tjueåra skal han forsere 5,5 kilometer stein, ur, røys og snø, juble på toppen og komme seg ned att på seks timar. Og få med alle på laget.

– Vi er dei nådelause, presiserer han, me-

dan alle får på seg brystselar med karabinkrok. Rundt blir det ropt «Yalla, kom an!

Yalla, kom an!» Ei lang, lang rekke rører seg mot den fjerne piggen.

Etter ein halvtimes gange kan vi sjå breen.

Snart skal vi knyte oss inn i taulag. Det er behov for væsketilførsel, teknisk pause.

– Doping? spør Kenneth, og modererer seg til «Vitaminar?» og deler raust ut frå ein sekk med gummisnop.

– De tar rotta på meg, stønnar han og tørkar vekk resultatet av høgt tempo på Noregs tak.

Etter at alle har fått tatt selfie og ulike variantar av gruppebilde med Galdhøpiggen i bakgrunnen og klatretau over nakken, held marsjen fram. Ein av karane heng ein høgtalar utanpå sekken og pumpar ut hyperaktiv elektronisk dansemusikk.

– Motivation for the guys, gliser han.

KAPITTEL 3. BREFALLET

– Hallo, no må de alle følgje med her! ropar ein av breførarane, som skal sikre femti personar i eit klatretau og leie dei over Styggebreen. Ingen kan sjå breen, men under snøen sig isen slik at det vert danna sprekker. Desse er usynlege til langt utpå sommaren.

– Alle finn ein åttetalsknute på tauet, hektar han på karabinkroken og festar. Passeleg avstand fram til neste er slik at tauet akkurat heng over bakken, seier breføraren.

Veronica Hilde frå Vikane Røde Kors

Hjelpekorps har ein førstehjelpspost akkurat der. Så langt har ingen meldt inn nokon skader.

– I dag er det solkrem og solbriller som gjeld. Folk utan solbriller bør ikkje gå vidare, då det er fare for å bli snøblind i dag, seier ho.

Taulaga beveger seg sakte oppover. Nokon har si fulle hyre med å gå og halde tritt.

Andre prøver på ulike måtar å gå framlengs, sidelengs eller baklengs for å ta selfiar med både taulag og topp i bildet.

– Ikkje gå så fort, ropar ein.

– Vi står jo stille, ropar ein anna.

– Slutt å fotografere, tordnar ein tredje.

KAPITTEL 4. TOPPEN

Etter Styggebreen er det sjølve piggen som skal forserast. Løypa består stort sett av bratt stein eller berg av gabbro, og til slutt snø. Midt i løypa treffer vi gamle kjente, Sunnfjords kanskje mest aktive syrarar, brørne Dean som bur på Vassenden. Tidlegare har vi møtt dei med Internasjonalt kor i Oslo, Adam har vi møtt på hjelpekorpskurs på Nesholmen. Dei har knekt koden, fortel folk rundt dei, og refererer til integreringskoden.

– Eg skal lage film frå turen, seier Milad.

Både han og Adam ber på kamera og stativ og dokumenterer kva som skjer.

Dei siste meterane mot toppen er ei bratt snøfonn. Med ilter sol og litt for varme klede blir stega tunge for mange. Men

25 2016

armane går fort i lufta på toppen. Som for Fadi Alhaddad.

– No er eg veldig glad, stønnar han, og får i seg sjokolade og drikke.

– Eg er veldig godt fornøgd med at vi har fått opp 30 frå Florø i dag, seier Siri, som går rundt og passar på at alle har det bra.

Kenneth dreg igjen fram solfaktor 50 og insisterer på at alle rundt seg smør eit tjukt lag før nedstigninga byrjar.

På toppen står også generalsekretær Åsne Havnelid og ønskjer velkomen. Ho signerer ein ny samarbeidsavtale om Til Topps, som har tiårsjubileum i 2016.

Her midt i Jotunheimen, frå toppen av Kjølen, ser vi Glittertind, Hurrungane

og Store Skagastølstind, ja, vi ser heilt til Snøhetta i nord. På det vesle platået ruslar eit hundretals smilande og gestikulerande personar i steikande sol og vindstille. Mobilkamera er oppe overalt. Anten det er panoramabilde av Jotunheimen, gruppebilde med flagg frå Turkmenistan eller selfies; dette må vere tidenes mest fotograferte og delte Galdhøpiggen-tur.

ETTERORD

Det er reinsande å gå tur. Frisk luft, blodsirkulasjon og utsyn syt for det. I denne turgruppa set ein anna reinsande faktor inn.

Fordommar vert både trimma og reinsa. På tur må ein jo berre forhalde seg til dei ein

går med, mot felles mål. Lytte til dei eller tømme sitt eige hjarte. Fram og tilbake, anten det handlar om gummisnop eller folkemord. Når ein går saman med ukjende, lærer dei å kjenne som del av eit turfellesskap, blir ofte ikkje forskjellane så uhandgripelege. Når vi lærer om kvarandre, bryt vi ned fordommar, og vi kan fungere betre saman. Det gjeld både for nye naboar og det gjeld oss sjølv. Til Topps syner at integrering er eit tovegsprosjekt. Bli med på tur i ditt lokalsamfunn du også. Kontakt lokalt Røde Kors.

26 2016

Mat som fører folk saman NÅR NAUSTDØLER OG FLYKTNINGAR FRÅ SYRIA OG ERITREA LAGAR TRADISJONSMAT SAMAN, VERT DET KNYTT NYE BAND. Om tre timar kjem gjestene. Håjen Kafé i Naustdal skal fyllast av nysgjerrige ganar.

Det skal serverast tradisjonsmat frå Syria, Eritrea og Naustdal på same buffé. Alt arrangert av lokale eldsjeler og Naustdal Røde Kors.

Tedros Desta Hailu, eit stort smil frå Eritrea, står mellom stålreolar og ein svær gasskomfyr på kjøkenet. Han skal lage injera-pannekake med linsestuing. Injera er «nasjonalrett» i Eritrea og Etiopia.

– Det er ikkje så vanleg at gutane lagar dette heime, men vi treng injera, så då må eg lage det, seier han.

Han auser lunken røre i ei steikepanne.

Legg eit lok av bomullsklede over. Pannekaka skal ikkje snuast. Ho er ferdig steikt når overflata er tørr og svampaktig. Slik eignar ho seg godt som underlag til stuingar, då ho syg til seg væske. Anne Marit Rygg tek over steikinga, etter nøye instruksjon.

FAST PARTNER

Så går han i gang med å lage linsestuingen, fast tilbehøyr til injera. Han finhakkar ein heil kvitløk, hakkar løk. Let dette stå og godgjere seg i ei panne på svak varme

saman med olje og ei sterk krydderblanding kalla berbere.

– Desse to rettane heng saman. Vi et ikkje linsestuingen utan injera og omvendt. Det går ikkje, smiler han.

Ute i bakeriet har Samah Marwan Sarhan delt opp emne av deigen ho sette for to timar sidan.

– Kveitemjøl, gjær, salt og litt sukker, seier ho.

No kjevlar ho så mjølet fyk. Syrisk brød skal vere tynnast mogeleg. Ludvik Slettehaug, bakerisjefen, held opp den knudrete lefsekjevla og spør om ho ikkje heller vil ha den. Nei – då vert det ikkje syrisk brød.

Mohamed Ahmed Harba landar leivane på steikehella. Han snur dei med fingrane etter eit minutt eller to, før dei landar i ein stabel attmed. Brødet i dag skal brukast til å rulle inn falafel med.

– Falafel er vanleg mat i Syria, vi pleier å lage det i helga, for det er masse jobb, seier Samah.

FLINKE ELEVAR

Saman med kjøkensjef på Håjen kafé, Else Slettehaug, har ho male opp kokte kikerter

og blanda ein ertefarse med løk, kvitløk og krydder. Denne stappar ho i ein spesialreiskap som formar falafelen til ein flat ball på storleik med ei plomme. Så slepp ho han forsiktig i frityrolje.

– Elevane her er veldig flinke. Det er første gang Else lagar falafel – ho lærer veldig fort.

Og eg har lært å lage fiskebrød og injera. Eg trur eg kan bruke noko av det i min eigen familie, seier Samah.

Muhamed står ved hurtigmiksaren for å lage dressing. Han tilset tahini, ein paté laga av sesamfrø, dessutan vatn, sitron og krydder. Tahinidressing er kanskje den mest brukte dressingen i Midtausten, og blir brukt på falafel, salat og anna.

Det er Helga Slettehaug som sikrar dagens haug av fiskebrød, som ikkje skal brukast til fisk, men til hjort og kva som helst anna.

Ho kastar mjøl over bakebordet med vande hender. Skjer ut eit emne som akkurat skal fylle steikehella når det er kjevla ut.

– Forskjellen på denne deigen og det syriske brødet, er at eg brukar surmjølk og hjortesalt, medan dei brukar vatn og gjær. Fiskebrødet vert nok litt seigare, seier Helga.

Ho rullar fiskebrødleiven over hella, snur

INJERA

Marah Abdullah Jawish serverer hummus med mynte, olje og paprika.

Felles matlaging skaper stort engasjement hjå Anne Marit Sølvberg Rygg, Tedros Desta Hailu, Samah Marwan Sarhan og Elsa Slettehaug.

Tedros Desta Hailu frå Eritrea har i litt mindre berbere-krydder i linsestuingen enn normalt for å vere sikker på at alle skal like det.

Samah kjevlar ut syrisk brød, medan Helga Slettehaug og Anna Einevoll vurderer teknikken.

Kokk Else Slettehaug lagar falafel for første gong.

Mohamed Ahmed Arba er eigentleg jurist, men har også jobba som brødbakar, her brukar han vanleg takke forå steike syrisk brød.

Samah og bakar Ludvik Slettehaug følgjer med.

han etter ei kort tid og landar den på eit fuktig klede, før ho dekker det med fleire fuktige klede og ein plastduk.

– Vi må dekke det til så det ikkje stivnar.

Når det er nedkjølt, brettar vi det i eit triangel, seier Helga.

Dei første gjestene har alt smugkika in på kjøkenet. Haugen med injera, brød og fiskebrød veks. Linsestuingen pirrar kvar ei nesebore. Kikertpuckane fresar enno i gryta, blir plukka opp ein etter ein ved passe bruntone. Normalt er det slikt som fårikål som blir servert her.

– Det er første gong eg er med å lage slik mat. Det er spennande å få innblikk i ulike krydder og smakar, korleis det vert laga til og servert. Det kan vel hende eg sjokkerer litt om eg serverer falafel til sosekjøt, men eg ser mogelegheita til å introdusere den og fleire andre rettar på buffé. Brødet frå Syria kan nok kombinerast med mykje. Kanskje injeraen går til rakfisk, undrar Else.

FØRER FOLK SAMAN

Så får ho på plass dei siste rettane til buffeen. Else surrar rotgrønsaker og hjortekjøt kvar for seg i ein wok. Så blir rettane lagt på fat. Falafelsmørbrød med persille, tomat og

tahini. Hummus (kikertpuré) med paprika, mynte og olje. Linsestuing og injera i skål og tallerk.

– Eg har lært baking av mor mi, ungar mine tykkjer det er interessant. Så er det interessant å møtast over nye smakar, lære å lage ny mat, slik vi har fått høve til med den familien vi er flyktningguide til. Det er ein veldig fin måte å møte andre på. Kanskje spesielt det å få smake, og så er det lett å snakke om mat. No skal vi få smake på mat frå Syria, Eritrea og Norge, seier Ludvik.

Bygdefolket stiller seg i kø. Tradisjonar, som kvar for seg er mange tusen går gamle, og har utvikla seg 6000 kilomter frå kvarandre, møtest på eitt bord i Naustdal. Og alle har lært kvarandre litt meir å kjenne.

■ Er basert på kornet teff eller ei blanding med bygg eller sorgum. Her i Norge er teff ikkje tilgjengeleg over alt, men er velkjent for glutenallergikarar som Jyttemel, Fibra teff. Røra med vatn og mjøl skal stå to–tre dagar for å fermentere, det vil seie at ho «syrnar» gjennom at naturleg bakterieflora får utvikle seg, som ved surdeig. I Eritrea og Etiopia vart grasplanta teff foredla til matkorn for om lag 10 000 år sidan. Teff betyr eigentleg «mista» på det lokale språket, noko som kan ha samanheng med at korna er veldig små. Det går 100 teffkorn på eitt kveite-korn

FALAFEL ■ Frityrsteikte bollar av kikertpaté. Bollane kan også lagast av bønner, er gjerne blanda i løk, kvitløk og ulike krydder. Retten har blitt ete i Midtausten og Egypt, kanskje sidan faraoane si tid. Han er ofte servert i pitabrød eller rulla inn i flatt brød. Han kjem saman med salat, grønsaker, sterkt saus og tahinisaus (sesamfrø).

Har blitt veldig populær hurtigmat eller gatemat over heile verda.

BRØD ■ Ein byrja å bake brød i området aust for Middelhavet, den fruktbare halvmåne og Syria, for cirka 12 000 år sidan. Sidan har kveitebakst, med all sin energi og protein, vore ein sentral del av kosthaldet i Midtausten.

Kveiten kom til Noreg for rundt 4000 år sidan. I vikingtida vart kornet male på ei handkvern. Deig av mjøl, salt og vatn vart klappa ut og steikt på ei helle. Med kvernhusa på 12–1300-talet kom flatbrødet.

27 2016

DET ER FØRSTE GONG Anna Sofia og Amanda brukar kart og kompass. Dei prøver å bli einige om kvar dei skal.

Tar ut kursen UNGANE I BARNAS RØDE KORS PEIKAR UT KURSEN SJØLV. SLIK AT DEI KAN HJELPE ANDRE SEINARE. – I dag har eg med gåver til dykk, seier Nina Dyrøy, leiar for Barnas Røde Kors i Gulen. Åtte første til fjerdeklassingar i gule vestar stimar til. Opp av posen dreg Nina kartmapper og kompass. Og kart av området Kringla i Gulen.

– Legg kartet i mappene, så går de i grupper to og to, ein med kart, ein med kompass. Sjå på kartet, så prøver de å finne ut kvar vi er no, seier ho, mellom ivrige kvin.

LANDETS VÅTASTE BARK

Dei står ved enden av ein liten veg, som stikk ut frå ein litt større veg, som stikk ut frå den store vegen, E39. Der er dei, om lag på fylkesgrensa mellom Sogn og Fjordane og Hordaland. Truleg Noregs våtaste BARK, eit steinkast frå målestasjonen Takle.

Skodda ligg godt nedover bratte fjellsider.

– Her kan ikkje uteaktivitet vere opp til veret. Då hadde det blitt mykje innetid, ler Nina. Korkje ho eller ungane let seg påverke veldig av at det ofte er vått. Vatn får ein berre leve med.

– Vi skal finne nord, seier ei av jentene, og går inn i varebilen til Nina.

– Nei, nord er ikkje inne i bilen, de må sjå på kompasset, seier Nina, og gjev dei ein leksjon i magnetisk nord.

Den med at nåla alltid peikar nordover. Så må linjene på kartet ligge same veg. Når du veit kvar du er og kvar du skal, så vrir ein

på kompasset og får ein retning ein skal gå.

Det er kompasskursen, forklarar ho. Så gjev ho kvar gruppe eit punkt på kartet som dei skal gå til.

PRØVING OG FEILING

– Nei, no seier han plutseleg at vi skal gå den vegen, seier ein litt oppgitt gut om kompasset som stadig skiftar retning.

Etter litt hjelp til å halde det flatt, finn han ut av det, og gruppa er på veg i fullt firsprang til ein straumstolpe i området. Etter kvart vert det ropt frå ymse knausar rundt omkring, og alle returnerer til basen.

Så er det nye gåver. No dreg Nina opp tolleknivar frå ein pose. Alle får låne kvar sin kniv.

– Er det nokon av dykk som har brukt kniv før? Spør Nina.

Det er ganske stilt, men nokon har visst gjort det i barnehagen. No får dei i oppdrag å finne kvistar som dei kan spikke grillspyd av.

DET FØRSTE SPIKK

Leiar Martin Ellingsen Dyrøy set seg ned ved Lasse, som er litt reservert. Kniven er blank, han ser skarp ut.

– Sjå her, du tek kvisten slik, og spikkar framover sånn. Prøv, oppmuntrar Martin.

Og så sit dei der, åtte ungar i djupaste konsentrasjon og lagar seg grillspyd. Siste

post på programmet før frileik er grilling.

Så er det dei store ungane sin tur. Femte til sjuande klasse. Dei har komme hakket lenger.

– Vi har lært kart og kompass, samband, båresurring, handtere beinbrot, bere skadde personar og legge folk i stabilt sideleie for frie luftvegar, seier Eirik.

– Og vi har lært å bandasjere, skyt Anne Charlotte inn.

RING 113!

– Vi har lært å ringe 113 dersom det har skjedd noko alvorleg. Då må vi hugse å seie kva skade det er, kvar du er og korleis ein har fått skada, seier Ina Elise.

– Vi har lært korleis vi skal bruke kart og kompass, spesielt er det viktig å halde kompasset flatt for at det skal verke, seier Maja Andrea.

– Men når blir det RIB, spør Lasse? Dei håpar og ventar at hjelpekorpset i Vadheim skal komme på besøk med sin redningsbåt, og syne korleis dei skal drive søk og redning i vatnet.

Ikkje i dag, i dag skal dei finne fram til hemmelege stader.

– Då vil eg at de skal gå til den grøne prikken de ser på kartet her, seier Nina, og sender første gruppe ut i terrenget.