SCN 4-2009

SCN

jaargang 11 | nr. 4 | 2009

shopping centre news winkelcentra: planning, realisatie, exploitatie

Marketing, promotie en decoratie

Venlo verwelkomt Maasboulevard Senior ready

Wat wil de oudere consument?

Mensen maken het moment.

De omgeving schept de randvoorwaarde.

Kroonenberg Groep streeft naar het

Onze kernactiviteiten vastgoed-

leveren van toegevoegde waarde aan de

beleggingen en projectontwikkeling zijn

kwaliteit van winkelen, werken en

flexibel en doelgericht inzetbaar, dankzij

wonen. We stemmen functionaliteit en

onze compacte organisatie en onze

architectuur af op de lokale situatie.

expertise. Besluitvaardigheid, fi nanciĂŤle

Waarbij we werken en winkelen

daadkracht en creativiteit kenmerken

combineren met representativiteit,

het handelen van Kroonenberg Groep.

bereikbaarheid en een goed voorzieningen-

Onze strategie is om door aankoop

niveau. Economische aspecten worden

van individueel vastgoed, overname

ingebed in de bestaande infrastructuur

van bestaande portefeuilles, of het nemen

en mede afgestemd op de wensen van

van grondposities, onze groei zeker te

de gebruikers.

stellen.

REAL ESTATE INVESTMENT & DEVELOPMENT

Postbus 7538 1118 ZG Schiphol Tel. 020 5 788 788 Fax 020 6 750 430 info@kroonenberg.nl www.kroonenberg.nl

inhoud

in dit nummer

colofon Shopping Centre News is het Nederlandse vakblad voor iedereen die beroepsmatig met winkelcentra te maken heeft. Ontwikkelaars, beleggers, managers, consultants, researchers, gemeenten, retailers, makelaars, toeleveranciers en anderen blijven met scn geïnformeerd over alle ontwikkelingen in winkelcentrumland.

Thema: marketing, promotie en decoratie De geheimen van Decolights Wie betaalt, bepaalt Kinderentertainment Promotions by Maureen IJsbanen in winkelcentra Leegstandsdecoratie

20 21 23 25 26 29

jaargang 11 (2009), nr. 4 • 44 pp. redactie

Postbus 3032, 1270 ea Huizen t 035-523 31 82 f 035-525 98 61 redactie@scnews.eu advertenties

Mirjam van der Veer t 035-523 98 32 sales@scnews.eu abonnementen

projecten Bilgaard Leeuwarden Geesterduinen Maasboulevard Venlo

7 13 34

NIEUWS Winkellocatiemarkt 2009 I.M. Ed Prins NRW Jaarprijs De eerste indruk Ups en downs van het liftenvak

columns Verwaaijen Van der Kamp Appetizer for the mind

7 13 31

Beurzen en congressen Personalia In de pijplijn Servicepagina

5 15 39 45

U geeft u op als abonnee met een email aan abonnementen@scnews.eu.

U kunt ook gebruikmaken van het formulier op onze website, tabje ‘reageer’, keuze ‘aanvragen abonnement’. uitgever / hoofdredacteur

Edwin Brugman art director

visies en reviews Huur en wetgeving Hoe gaat het met Haagsche Bluf Centrummanagement Zijn centra senior ready?

Vitaal retailvastgoed

rubrieken

5 15 15 17 19

Shopping Centre News verschijnt zes keer per jaar. Een abonnement kost slechts € 99 per kalenderjaar ex btw (voor Europa: € 115, rest van de wereld: € 125). Met een abonnement mist u niets van wat er speelt in winkelcentrumland. Bovendien krijgt u toegang tot het besloten deel van de scn-website, met onder meer het artikelenarchief (pdf ) en het fotoarchief.

Jeroen van Heemskerck Düker 8 10 16 32 36

gedrukte / verspreide oplage

2500/2400 ex. vormgeving en prepress

Hyperion creatieve communicatie, Almere druk

Thieme, Almere issn

1571 9243

scn 4 | 2009 3

nieuws

WinkellocatieMarkt® Nederland 2009 Op donderdag 1 oktober organiseert Management Producties voor het tiende jaar de WinkellocatieMarkt® Nederland. Hoe staat het met dit jaarlijkse ontmoetingsevent voor ruim 200 vragers en aanbieders van winkellocaties?

O

rganisator Marcel Sanderse van de WinkellocatieMarkt: “Ondanks deze economische lastige tijden zien we tot nu toe een vergelijkbare belangstelling als vorig jaar, waar we heel blij mee zijn. We verwachten dus weer een mooie bezetting. In tien jaar tijd is de WinkellocatieMarkt® Nederland uitgegroeid naar een vast gegeven in de winkelvastgoedmarkt en daar zijn we trots op.”

“Ook in deze editie staat de inmiddels bekende retaildiscussie op het programma, die we al sinds een aantal jaar met veel plezier samen met het VastGoedOverleg (een informeel overleg tussen retailvastgoedmanagers van ruim 70 winkelformules, red.) organiseren. Dit jaar staan, hoe kan het ook anders, de huurprijzen centraal. Een onderwerp dat ook de dagvoorzitter, belegger John van Haaren van Corio Nederland, serieus bespreekbaar vindt getuige Corio’s recente handreiking naar winkeliers

die door de recessie in problemen zijn gekomen.” haalbaarheid “Nieuw is het politiek debat tussen wethouders en marktpartijen, dat we dit jaar hebben geprogrammeerd. We zullen daar de haalbaarheid van nieuwe winkelprojecten ter discussie stellen. Op dit moment worden we geconfronteerd met een hoog aantal annuleringen van nieuwbouwprojecten.

Dat aantal is in 2008 bijna verdubbeld ten opzichte van het jaar daarvoor, zoals uit het jaarlijks onderzoek Nieuw commercieel vastgoed in Nederland van Neprom en PropertyNL blijkt. Als we niets doen zal deze halvering van de nieuwbouwproductie zeker gevolgen hebben, want er is nu al een tekort aan kwalitatief goede winkels. We zullen vooral ingaan op de rol die gemeenten bij de haalbaarheid van projecten kunnen spelen, want regeren is vooruitzien.”

Sanderse vervolgt: “Zo trachten we retailers, ontwikkelaars, beleggers en bestuurders nader tot elkaar te brengen, om gezamenlijk een gezonde, evenwichtige markt van winkelvastgoed te realiseren.”

“Onder het enthousiaste dagvoorzitterschap van John van Haaren komen verder onderwerpen als duurzaamheid, de invloed van online winkelen op de vraag naar winkelruimte ter sprake. Ook ontvouwt o.a. Maxeda haar plannen en ambities. Kortom WinkellocatieMarkt® Nederland belooft weer een interessant, inspirerend en drukbezocht event te worden”, aldus Marcel Sanderse.

•

deelnemers 2009 Corio Nederland Maxeda Syntrus Achmea Vastgoed ASR Vastgoed Ontwikkeling ASR Vastgoed Vermogensbeheer Redevco Van Haren schoenen VastGoedOverleg Gemeente Nijmegen Gemeente Maastricht Jones Lang LaSalle Kroonenberg Groep Holland van Gijzen advocaten en notarissen Hoofdbedrijfschap detailhandel Multi Vastgoed ING Real Estate Development Voor meer informatie en inschrijven: www.winkellocatiemarkt.nl.

beurzen en congressen

www.managementproducties.com donderdag 17 september Stedendriehoek Vastgoed® 2009 Zutphen

dinsdag 20 oktober Oost-Vlaanderen Vastgoed® 2009 Sint-Niklaas

donderdag 5 november West-Brabant Vastgoed® 2009 Breda

donderdag 24 september Noord-Holland Noord Vastgoed® 2009 Alkmaar

donderdag 22 oktober Brussel Vastgoed® 2009 Brussel

Nieuwe publicatie!

Investeren in vastgoed, grond en gebieden www.managementproducties.com

donderdag 1 oktober WinkellocatieMarkt® Nederland 2009 Bussum

donderdag 29 oktober Den Haag Vastgoed® 2009 Den Haag

5-7 oktober 2009 ExpoReal München (D) • www.exporeal.net

donderdag 15 oktober Utrecht Vastgoed® 2009 Utrecht

woensdag 4 november Frylân Vastgoed® 2009 Beetsterzwaag

18-20 november 2009 MAPIC Cannes (F) • www.mapic.com

4 scn 4 | 2009

Bilgaard zit vol WPM Planontwikkeling heeft koopovereenstemming bereikt met alle eigenaren in winkelcentrum Bilgaard. Het wijkwinkel­centrum in Leeuwarden werd in de nacht van 24 augustus 2006 als gevolg van een brand grotendeels verwoest.

Nu bouwt Multi Vastgoed het centrum opnieuw op.

M

ulti Vastgoed herontwikkelt winkelcentrum Bilgaard in samenwerking met Woon Friesland, gemeente Leeuwarden en de 27 eigenaren van het winkelcentrum. Van het oorspronkelijke Bilgaard is 2800 m2 behouden gebleven, 7200 m2 wordt herontwikkeld. Het nieuwe winkelcentrum Bilgaard zal ruim een hectare groot zijn.

Hiertoe is het winkelcentrum opnieuw verkaveld en heeft WPM Planontwikkeling ter verwezenlijking van de renovatie en uitbreiding van het winkelcentrum met de getroffen eigenaren uit de CVvE (Coöperatieve Vereniging van Eigenaars) koopovereenkomsten gesloten met een optie tot terugkoop van een appartementsrecht. In winkelcentrum Bilgaard zijn onder andere Albert Heijn, Aldi, Aktiesport, Ten Hoor, Kruitvat, Zeeman, Hans Anders en Blokker gevestigd. majestueuze entree De ambitie is om winkelcentrum Bilgaard te transformeren tot een volledig geoutilleerd nieuw stadscentrum en hiermee een langer verblijf van de bezoeker te realiseren. Er worden daartoe verschillende attractieve ruimtes ontwikkeld, de entree is hoog en daardoor majestueus. Er wordt aandacht besteed aan natuurlijke lichtinval in het centrum. Het wordt geen afgesloten geheel; het buitengebied wordt expliciet in het geheel betrokken middels looproutes. Dit betekent: een buitenplein, horeca met terras en plaats voor ontmoeten en activiteiten.

Het gratis parkeren met plaats voor ruim 300 auto’s zal op maaiveld hoogte worden aangelegd en de bewoners van de nog te bouwen 90 woningen parkeren op de eerste etage in het groen voor hun deur. Ook aan de buitenzijde van het gebouw wordt in detail aandacht geschonken. Nu zie je nog een lange blinde muur aan de nieuwe noordwand, maar die wordt straks aan het gezicht onttrokken door een begroeide corridor waar je door het groen verschillende kleurelementen ziet verschijnen. oplevering De noord- en zuidzijde van het winkelcentrum zijn inmiddels opgeleverd. In februari 2010 zal het westelijke deel worden opgeleverd, in mei 2010 het oostelijke deel en in september 2010 wordt het volledige winkelcentrum opgeleverd. De architect is Arons en Gelauff architecten uit Amsterdam.

•

verwaaijen Hoe jaag ik mijn klanten weg? deel 1

H

et is een kunst om klanten te werven, maar ook een kunst om ze in no time kwijt te raken. In Les 1 van deze cursus de case van een goedlopend stadsdeelcentrum dat door een parkeerblunder een groot deel van haar klanten zag weglopen.

Er was eens een goedlopend winkelcentrum. De combinatie van een compact winkelaanbod met alle benodigde trekkers (warenhuizen en supermarkten) aangevuld met een redelijk modisch aanbod, maakt het een aantrekkelijke intervening opportunity. Het parkeren was goed geregeld. Gratis (in tegenstelling tot bijna alle concurrerende centra in de omgeving), hoofdzakelijk op maaiveld en met een goede afwikkeling en doorstroming.

De bouw van een nieuwe parkeergarage was de aanleiding om over te gaan tot betaald parkeren. De consument werd een maand lang op allerlei creatieve en sympathieke manieren voorbereid op het invoeren van betaald parkeren. Onder andere door het verstrekken van gratis boodschappentassen met daarop het tarief. Dit tarief is zeer concurrerend met andere centra en bleef met € 0.90 nog net onder een psychologische grens.

Vervolgens werden de slagbomen geplaatst en parkeerautomaten neergezet. Het grootste en ten opzichte van trekkers en supermarkt meest gunstig gelegen parkeerterrein met een capaciteit van zo’n 800 plaatsen kreeg welgeteld één ingang, één uitgang en één parkeerautomaat. Het resultaat was een grote chaos en enorme ergernis. Lange rijen om het parkeerterrein op te komen, om er af te komen en natuurlijk bij die ene parkeerautomaat. De belangrijkste uitgang die voor een logische doorstroming zorgde in de oude situatie, werd afgesloten waardoor de congestie onnodig veel groter is geworden. Het komt er op neer dat de consument nu opeens moet gaan betalen voor een parkeersituatie die slechter was dan voorheen. Probeer dat maar eens goed uit te leggen.

Het resultaat: een dramatische terugval van het aantal consumenten. Hoeveel is niet bekend, omdat er geen passantentellers in het centrum zitten. De winkeliers natuurlijk ziedend. Als noodoplossing is bedacht dat je de komende vier weken op dit terrein gratis kan parkeren. Op de andere terreinen moet wel betaald worden. Een vreemde constructie natuurlijk en voor de consument zeer verwarrend. In deze periode wordt gestudeerd op een oplossing voor het parkeerprobleem..

De belangrijkste les is dat de aandacht bij het invoeren van betaald parkeren eenzijdig uitgegaan is naar de marketing. De uitvoering is ondoordacht en duidelijk het resultaat van een overheidsinstantie die geen ervaring heeft met parkeervoorzieningen in winkelcentra. Voorzieningen die een andere dynamiek hebben dan willekeurige garages in de binnenstad. Ik durf te wedden dat een professionele parkeerorganisatie deze situatie nooit had laten ontstaan.

Maar de klanten zijn weg en moeten weer terugveroverd worden. Dat vergt weer de nodige communicatie en marketing. En er moet natuurlijk een goede oplossing komen, zowel voor de automaten als de doorstroming. Ik heb er een hard hoofd in dat het nog allemaal goed komt.

En een rare situatie voor een winkelcentrum dat door de toevoeging van een grote non-foodtrekker haar riante positie verder versterkt had.

•

Jeroen Verwaaijen directeur onderzoek Strabo bv verwaaijen@strabo.nl

scn 3 | 2009 5

huur en wetgeving Als gevolg van de referentieperiode van vijf jaren in artikel 303 titel 4 van boek 7 van het Burgerlijk Wetboek, voorheen artikel 1632a, wordt in de praktijk de nader vast te stellen huurprijs van winkelruimte gedempt. De huurprijzen van de vergelijkingspanden uit deze periode dienen te worden herleid volgens de algemene ontwikkeling van het prijspeil sinds de dag waarop die huurprijs gold tot aan die van het instellen van de vordering.

John Nijsten is van mening dat de methode die voor de herleiding het meest wordt gebruikt nog tweemaal voor demping zorgt. Ten onrechte en onnodig.

Driemaal demping van de huurprijs van winkelruimte Mr. G.J.J. (John) Nijsten 1952 1978 1978

1987 1992 1994 2001 2006

Geboren op 24 februari Nederlands recht, afstudeerrichting privaatrecht, Universiteit Nijmegen Advocaat bij advocatenkantoor Heuts, Nijsten en Houtakkers (Sittard), tot 1992. Specialisaties: onroerend goed – en faillissementsrecht Kantonrechter-plaatsvervanger te Sittard, tot 1994 Adjunct-directeur Ruijters Vastgoed Management b.v., Directeur RVM Vastgoedmanagement b.v., Directeur onroerend goed Macintosh Retail Group n.v.

Directeur/eigenaar Nijsten management, beheer en advies b.v.

John Nijsten was tot 1992 lid van de Raad van Discipline van de Orde van Advocaten. Tevens was hij lid van de juridische commissies van ROZ, Neprom en de NVMVGM (als voorzitter). Tot 2006 was hij docent Huurrecht voor de leergang projectontwikkeling van de Neprom en bestuurslid van Retail Innovation Nederland (RIN).

6 scn 4 | 2009

huur en wetgeving

O

p grond van artikel 303 titel 4 van boek 7 van het Burgerlijk Wetboek kunnen zowel de huurder als de verhuurder vorderen dat de rechter de huurprijs van artikel 290-bedrijfsruimte, verder winkelruimte genoemd, nader vaststelt als deze niet overeenstemt met die van vergelijkbare bedrijfsruimte ter plaatse.

Indien de overeenkomst voor bepaalde tijd geldt, kan dat na afloop van de overeengekomen duur. In alle andere gevallen telkens wanneer tenminste vijf jaar zijn verstreken sinds de dag waarop de laatste door partijen vastgestelde huurprijs is ingegaan of waarop de laatste door de rechter vastgestelde huurprijs is gevorderd.

Bij de nadere vaststelling van de huurprijs let de rechter op het gemiddelde van de huurprijzen van vergelijkbare bedrijfsruimte ter plaatse, die zich hebben voorgedaan in een tijdvak van vijf jaren voorafgaande aan de dag van het instellen van de vordering. Iedere op grond hiervan in de vergelijking te betrekken huurprijs moet worden herleid volgens de algemene ontwikkeling van het prijspeil sinds de dag waarop die huurprijs gold tot aan die van het instellen van de vordering. Over de methode van herleiding gaat dit artikel.

ROZ/RND De Raad voor Onroerende Zaken heeft op 25 augus-

tus 2008 het meest recente model huurcontract winkelruimte en overige bedrijfsruimte ex artikel 290 gedeponeerd.

Artikel 4.5 regelt de jaarlijkse indexering. Deze geschiedt in overeenstemming met het bepaalde in artikel 20.1 van de algemene bepalingen. Artikel 20.1 van de algemene bepalingen die 20 augustus 2008 zijn gedeponeerd, luidt: “Een in 4.5 huurovereenkomst overeengekomen wijziging van de huurprijs vindt plaats op basis van de wijziging van het maandprijsindexcijfer volgens de consumentenprijsindex (cpi) reeks alle huishoudens (2006=100), gepubliceerd door het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs).

Tenzij het bepaalde in 20.2 van toepassing is, wordt de gewijzigde huurprijs berekend volgens de formule: de gewijzigde huurprijs is gelijk aan de geldende huurprijs op de wijzigingsdatum, vermenigvuldigd met het indexcijfer van de kalendermaand die ligt vier kalendermaanden voor de kalendermaand waarin de huurprijs wordt aangepast, gedeeld door het indexcijfer van de kalendermaand die ligt zestien kalendermaanden voor de kalendermaand waarin de huurprijs wordt aangepast.”

Bij de reguliere jaarlijkse indexering adviseert de roz dus te werken met maandcijfers. Daar op de datum waarop de huurprijs aangepast dient te worden het betreffende maanindexcijfer niet bekend is, adviseert de roz het indexcijfer te nemen van de kalendermaand die vier kalendermaanden voor de aanpassingsmaand ligt. Om een jaarlijkse ruimte van een jaar te krijgen is het indexcijfer in de noemer zestien kalendermaanden gelegen voor de aanpassingsmaand.

Artikel 11 leden 1 en 2 van de algemene bepalingen huurovereenkomst winkelruimte casco gedeponeerd bij de griffie van de rechtbank te Amsterdam op 5 april 2004 onder nummer 60/2004 door de Raad Nederlandse Detailhandel kent een gelijkluidende regeling.

CBS Het cbs sluit hierop naadloos aan. Op de site www.cbs bevindt zich de indexeringsmodule huurprijsaanpassing (kies uit de thema’s ‘prijzen’ en kijk vervolgens bij ‘cijfers’ onder ‘extra’). Met deze toepassing kunnen huurprijsaanpassingen worden berekend, als de huurprijs aangepast wordt op basis van de consumentenprijsindexcijfers (cpi, voorheen genoemd prijsindexcijfers van de gezinsconsumptie) van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Via een doorklik is de ‘directe berekening huurprijsaanpassing’ te bereiken.

Na het ingeven van de reeks met basisjaar en de maanden met jaren en het te indexeren bedrag rekent deze module de gewijzigde huurprijs uit. Het uitrekenen van een te wijzigen huurprijs is op deze manier een peulenschil.

Vraag is nu of de herleiding in het kader van een 303-procedure eveneens op deze manier kan geschieden. Daarvoor wordt de letterlijke tekst van het relevante onderdeel van artikel 303 hier vermeld. “Iedere aldus in de vergelijking te betrekken huurprijs wordt herleid volgens de algemene ontwikkeling van het prijspeil sinds de dag waarop die huurprijs gold tot aan die van het instellen van de vordering”.

De basis is dus de huurprijs die ooit in de referentieperiode van vijf jaren heeft gegolden en als data de dag waarop deze gold en de dag van het instellen van de vordering. Deze laatste datum wordt hierna de toetsingsdatum genoemd. Het uitrekenen van de herleide huurprijzen is bij inachtneming van de letterlijke tekst van de wet eveneens een peulenschil.

De relevante reeks wordt in de cbs-module ingegeven. Als data de maanden waarin zijn gelegen de dag sinds wanneer de betreffende huurprijs gold en de toetsingsdatum. Als te herleiden bedrag de jaarhuurprijs die herleid moet worden. Daarbij merk ik op dat dit in beginsel de daadwerkelijke jaarhuurprijs dient te zijn en dus niet een optelling van gebroken jaarhuurprijzen. De herleide huurprijzen worden vervolgens naar rato van de periode dat zij hebben gegolden toegerekend en klaar is Kees.

€

Praktisch Als voorbeeld noem ik een nadere huurprijsvast-

stelling met als toetsingsdatum 1 november 2005. De indexeringsdatum was 1 juli van elk jaar. De referentieperiode liep dus van 1 november 2000 tot 1 november 2005. Relevant zijn dus de jaarhuurprijzen die hebben gegolden vanaf 1 juli 2000 tot en met 1 juli 2005/1 november 2005. Deze worden toegerekend aan de referentieperiode. Voor de indeling van de periodes zijn bepalend de periodes waarin de betreffende huurprijs gold. Feitelijk dus steeds vanaf de eerstvolgende indexeringsdatum. Deze periodes zijn begrensd door het beginpunt en het eindpunt van de referentieperiode. Er worden dus in beginsel volledige en feitelijk betaalde jaarhuurprijzen opgenomen in de berekening.

Nu de indexdatum niet gelijk valt met de toetsingsdatum wordt voor de eerste periode de gebroken jaarhuurprijs vanaf 1 november 2000 tot de eerstvolgende indexdatum, 1 juli 2001, genomen. Voor de laatste periode is dat de gebroken jaarhuurprijs vanaf de laatste indexdatum, 1 juli 2005, tot de toetsingsdatum, 1 november 2005. Deze jaarhuurprijzen worden per tijdsperiode dat zij gegolden hebben vanaf de dag dat zij golden tot de toetsingsdatum herleid via de cbs-module met gebruikmaking van de relevante reeks. Daartoe hoeven slechts de reeks en de relevante maanden en jaren te worden ingegeven.

In de door het cbs op het scherm getoonde berekening komen dan steeds in de teller te staan het indexcijfer van de maand waarin de toetsingsdatum is gelegen en in de noemer de verschillende indexcijfers van de maanden waarin de verschillende jaarhuurprijzen voor de eerste keer golden. Conform de letterlijke tekst van de wet, artikel 7:303, is dan de betreffende huurprijs herleid namelijk volgens de algemene ontwikkeling van het prijspeil sinds de dag waarop die huurprijs gold. Dus vanaf de indexdatum.

Voor de verdere uitwerking worden de aldus herleide huurprijzen opgeteld, gedeeld door het totale aantal maanden

>

lees verder op pagina

9

scn 4 | 2009 7

1591 SCN 2007-02 v01

21-05-2007

12:12

Pagina 30

nrw 30

advertenties

shopping centre news 2 - 2007

C & A

A P E L D O O R N

Zoekt de juiste locatie?

Lödige Benelux is een zelfstandige onderneming en specialist op het gebied van lifttechnieken zoals personen- en goederenliften, goederenheffers, vloerluikheffers en speciaalbouw. Bovendien is het bedrijf in staat aangepaste installaties te ontwerpen en te installeren buiten het standaard leveringsprogramma om, zodat voor ieder specifiek probleem een specifieke oplossing geboden kan worden. De speciaalbouw van Lödige Benelux bestaat uit hefplateaus voor: mindervaliden, auto- en vrachtvervoer, theater-en concertpodia.

K3H Architecten benadrukt architectuur en draagt daardoor bij aan de meerwaarde voor commercieel onroerend goed.

Voor verdere informatie kunt u terecht bij de afdeling verkoop (adresgegevens onderaan adv.) of u kunt onze internetsite bekijken.

Voor Redevco Benelux BV is in samenwerking met WPM planontwikkeling het ontwerp gemaakt voor de verbouw van het pand C&A te Apeldoorn.

Het project bestond uit het ontwerpen van een geheel nieuwe gevel en het opdelen van de bestaande commerciële ruimte in meerdere winkeleenheden.

Het ontwerp respecteert op een moderne en eigentijdse wijze karakteristiek de monumentale jaren 50 van de bestaande gevel.

K3H Architecten zorgt voor een gezonde balans tussen vormgeving, functionaliteit en creativiteit.

Breng uw markt in kaart!

POSTBUS 11 7710 AA NIEUWLEUSEN T E L E F O O N 0 5 2 9 4 8 5 8 8 8 FA X 0 5 2 9 4 8 5 9 9 9 W W W. K 3 H . N L I N F O @ K 3 H . N L

Waar zit mijn concurrent?

Wat is de marktruimte?

Waar staat iets leeg?

enquêtes met Neem de zaak serieus en tel mee!

Beantwoord deze vragen met behulp van

diepgang )

de Locatus database. Deze database geeft u gedetailleerde informatie over álle verkooppunten en winkelgebieden in de Benelux.

Strabo legt de fundamenten ) Levering en beheer van complete systemen onder uw vastgoedbeslissing

Profiteer nu ook van de voordelen van een PFM klantentelsysteem: • • Eenvoudig in gebruik, betrouwbare werking • Alle typen sensors mogelijk, aangepast aan uw omgeving • • • •

Eigen klantgerichte techniek en software Koppeling met de IT infrastructuur (o.a. TCP/IP) Uitstekende prijs/prestatie verhouding Meer informatie Gebruiksklare oplevering in heel Europa salesbox@locatus.nl 0348 - 490290 Maak kennis met bijna 30 jaar kennis over wonen, werken Meer informatie en referentielijst op www.flucon.nl en winkelen. Ga naar www.strabo.nl of bel 020 - 626 08 17.

www.locatus.com

FLUCON BV • Kalkovenweg 54 • 2401 LK Alphen a/d Rijn • Tel.: 0172 43 59 01 • Fax: 0172 42 22 71 • www.flucon.nl • E-mail: sales@flucon.nl 8 scn 3 | 2009

€ huur en wetgeving

<

vervolg van pagina

7

vanaf 1 november 2000 tot 1 november 2005, dus 60, en de uitkomst vermenigvuldigd met 12. Het resultaat is de gemiddelde jaarhuurprijs. Deling door het aantal vierkante meters levert de gemiddelde, herleide, huurprijs per vierkante meter op.

Meestal gehanteerde methode Hoe kan het nu dat vrijwel in geen enkel deskundigenrapport ex artikel 304 deze methode wordt gebruikt? De meeste deskundigen herleiden niet conform de letterlijke tekst van de wet, maar met zelf uitgerekende gemiddelde jaarindexcijfers. Daarbij vindt de opdeling van de referentieperiode niet plaats op basis van de feitelijk betaalde jaarhuurprijzen maar worden jaarlijkse periodes gehanteerd teruggerekend vanaf de toetsingsdatum.

Deze methode is begin jaren tachtig door mr. W.A.P. Smit in zijn boek Huurrecht bedrijfsruimten, Serie Recht en Praktijk, geïntroduceerd, gebaseerd op een voorbeeld gegeven door de minister. Dit voorbeeld was enerzijds nogal simplistisch omdat de jaarlijkse referentieperiodes gelijk liepen met de jaarlijkse huurprijsperiodes, het te herleiden bedrag exact 100 gulden was, de jaarhuurprijs bij vooruitbetaling ineens werd voldaan en de jaarlijkse inflatie gedurende de gehele referentieperiode 5 procent bedroeg.

Anderzijds was en is deze methode omslachtig. Zo worden alle maandelijkse cbs-cijfers over de referentieperiode in kaart gebracht en worden vervolgens de gemiddelde jaarcijfers voor de verschillende referentiejaren uitgerekend. Tenslotte worden vermenigvuldigingsfactoren uitgerekend. Dit voorbeeld wordt door mr. M.Evers in de zevende druk uit 2003 nog steeds genoemd. Daarnaast heeft zij een gedeeltelijk aan de praktijk ontleende casus toegevoegd. Lezing van de te nemen stappen met toelichting op de bladzijden 156 tot en met 161 leert dat herleiding op deze manier geen sinecure is.

Gezien het feit dat in die tijd, begin jaren tachtig, nog veel met jaarindexcijfers werd gewerkt, is het te verklaren dat in het toen gekozen voorbeeld ook met jaarindexcijfers is herleid.

In de roz-huurovereenkomsten van 1994, 2003 en 2008 wordt niet meer met jaarindexcijfers gewerkt. In de betreffende contracten wordt uitgegaan van maandcijfers.

Dubbele Demping Het opvallende is dat de huurprijs van een pand die jaarlijks is geïndexeerd aanzienlijk kan afwijken van de herleide huurprijs in het kader van een deskundigenrapportage. In de praktijk heeft het niet volgen van de tekst van de wet een dempende werking. Dat is helemaal het geval indien de laatste huurprijs die gegolden heeft niet meer wordt aangepast zoals vaak geschiedt. Zo vermelden de deskundigen in het geval waaraan mijn voorbeeld is ontleend een huurprijs over de periode 1 november 2004 tot en met oktober 2005 maar herleiden die niet naar 1 november 2005.

Het idee zal wel zijn dat een huurprijs per 31 oktober de laatste huurprijs is en geen herleiding hoeft plaats te vinden.

Daarmee wordt het tegenovergestelde gedaan dan de wet zegt. Het meest sprekend is een berekening waarin de indexdatum en de toetsingsdatum gelijk zijn, bijvoorbeeld 1 juli van enig jaar. De eerste vier huurprijzen plegen dan met jaarindexcijfers te worden herleid. Dat geeft al een demping t.o.v. de herleiding sinds de dag waarop de huurprijs gold. De laatste huurprijs wordt vervolgens helemaal niet herleid. Deze heeft van 1juli tot en met 30 juni gegolden. Deze zou echter normaal op de toetsingsdatum zijn aangepast. Dat houdt in dat de laatste huurprijs noch sinds de dag dat hij gold, noch tussentijds met jaarindexcijfers noch achteraf wordt herleid, terwijl hij juist op de toetsingsdatum zou zijn geïndexeerd. Dat kan toch nimmer de bedoeling zijn.

De bedoeling is immers dat met een huurprijs wordt gerekend die vergelijkbaar is met de huurprijs die op de toetsingsdatum geldt c.q. een huurprijs gebruikt wordt om de huurprijs te bepalen die op de toetsingsdatum de juiste is. Feitelijk zou in het overgrote deel van de gevallen de herleiding een overbodige exercitie dienen te zijn. Immers de huurprijs van een winkel die vijf jaren geleden gold, dient door jaarlijkse indexering vrijwel dezelfde te zijn als de actuele. Dit is alleen anders indien zich tijdens de periode van vijf jaren een mutatie in de huurprijs heeft voorgedaan anders dan via indexering of in het geval niet of slechts gedeeltelijk is geïndexeerd. Van belang is dan slechts te weten of deze mutatie zich heeft voorgedaan.

Ten einde verhuurders en/of huurders bereid te vinden informatie te verschaffen, wordt dan ook bij een eerste inventarisatie meestal volstaan met de vraag naar de huidige huurprijs met verzoek aan te geven hoelang deze al, los van indexering, geldt.

Conclusie Volgens de wet dient de in de vergelijking te be-

trekken huurprijs te worden herleid volgens de algemene ontwikkeling van het prijspeil sinds de dag waarop die huurprijs gold tot aan die van het instellen van de vordering. Ik pleit dan ook voor herleiding met maandindexcijfers en wel van de

Feitelijk zou de herleiding van de huurprijs een overbodige exercitie moeten zijn maand sinds wanneer de huurprijs gold en de maand waarin de toetsingsdatum is gelegen.

Door hantering van de door mij aanbevolen herleidingswijze wordt het meest aangesloten bij de praktijk van elke dag waarin indexering plaatsvindt conform de in de roz-huurovereenkomsten van 1994, 2003 en 2008 voorkomende en in 2004 door de rnd overgenomen indexclausule en de daarop gebaseerde cbs-module.

Hooguit kan dan getwist worden of de maandcijfers genomen worden van de specifieke maanden of het cijfer van de maand die vier maanden gelegen is voor de in aanmerking komende data. Dat is namelijk het geval bij reguliere indexering.

De reden hiervoor is dat op de huurprijswijzigingsdatum het betreffende maandindexcijfer niet bekend is. Bij een berekening op grond van een huurprijstoetsing is dat bezwaar minder groot nu de berekening vaak enige tijd na de toetsingsdatum wordt gemaakt. Er bestaat uiteraard geen bezwaar om ook dan de viermaandentermijn in acht te nemen.

NB Voor de geïnteresseerden heeft John Nijsten spreadsheets

gemaakt gebaseerd op de in de praktijk meest gehanteerde methode en de methode die in dit artikel wordt aanbevolen.

Voorts is een toelichting beschikbaar. Degene die deze wenst te ontvangen, kan een mail sturen naar j.nijsten@home.nl In het voorbeeld wordt de huurprijs van een supermarkt herleid waarbij in de reguliere methode de huurprijs per m2 van het vergelijkingspand op € 173,80 uitkomt en in de aanbevolen methode op € 178,94.

scn 4 | 2009 9

review tekst en foto’s Jorine de Soet KIR kordaat in ruimte Jorine de soet is procesmanager. Zij adviseert en begeleidt bij complexe herstructureringsprocessen.

Hoe gaat het met…

Haagsche Bluf Haagsche Bluf ligt in het hart van het Haagse A1 kernwinkelgebied als een stille, bijna serene oase tussen straten waar het altijd druk is. Het is volgens de ICSC typering een traditional very large winkelcentrum. De Geste Groep herontwikkelde het gebied volledig en opende het nieuwe centrum in 2001. Het bestaat nu dus zo’n acht jaar, nét lang genoeg om na te gaan of het zich heeft weten te settelen in de Haagse binnenstad.

H

aagsche Bluf is gerealiseerd op de plek waar zich eerder de Pasadena Passage bevond. Deze in 1968 geopende, overdekte winkelpassage functioneerde al een tijd niet (meer). Het was er donker en de route binnen de passage sloot niet goed aan bij de Haagse winkelstructuur: de overdekte straat liep van de dagelijkse Groenmarkt naar de Venestraat en had geen toegevoegde waarde voor het Haagse centrum. Al vrij snel bleek deze passage om die redenen economisch niet goed tot haar recht te komen.

Dave Dame, die mij ontvangt in de Haagsche Bluf is met zijn collega Edwin Dickhoff en hun team bij de Geste Groep verantwoordelijk voor het management en beheer van het project. We treffen elkaar bij Kaldi, de koffiecorner op het plein en genieten tijdens ons onderhoud van een uitstekende kop koffie. Dave (dit keer eens een heer die niet keurig in pak hoeft, maar lekker casual gekleed is, evenals de verslaggeefster) vertelt enthousiast over het project. Hij laat de historie van de

10 scn 4 | 2009

Haagsche Bluf bevlogen en op gedetailleerde en kleurrijke wijze aan ons voorbij trekken.

Dave vertelt: ‘Wij, de Geste Groep uit Rijswijk, wilden de Pasadena Passage graag aanpakken en het gebied een beter onderdeel laten uitmaken van de Haagse binnenstad. Gerard Stevers, directeur van de Geste Groep en particulier investeerder is van huis uit een Hagenaar en had en heeft zichzelf ten doel gesteld een belangrijke bijdrage te leveren aan de leefbaarheid én levendigheid van Den Haag en het Haagse centrum. Om die reden kocht hij in de loop van de tijd een aantal strategische panden aan in de directe omgeving van de Passage, waardoor hij in 1997 kon starten met een grote ingreep.’ oase Toen de Geste Groep voldoende aankopen had gedaan,

sloopte de ontwikkelaar/eigenaar vrijwel de gehele passage en bracht daar een nieuw, introvert winkelgebied voor terug, dat voortaan de naam ‘Haagsche Bluf’ zou dragen. Het huidige winkelgebied omvat 6500 m2 verhuurbaar vloeroppervlak en bestaat uit een open plein, dat door de breedte-hoogte verhoudingen ervaren wordt als een knus en intiem plein, een oase van rust in een hectische binnenstad. Dit plein is met het bestaande Haagse kernwinkelgebied verbonden via een poort naar de Nieuwstraat en een deels overdekte ‘Engelse Onderdoorgang’ naar de dagelijkse Groenmarkt. Ook via de Venestraat en de Vlamingstraat is het gebied bereikbaar. Doordat op een aantal plekken een doorbraak gerealiseerd is, sluit het gebied nu beter aan op het Haagse kernwinkelgebied. Als gevolg van de bewuste keuze voor een introvert karakter onderscheidt het gebied zich qua sfeer van haar omgeving. Naast deze intern gerichte oriëntatie zorgt ook de architectuur- en materiaalkeuze voor een belangrijk onderscheid met de omgeving. Gerard Stevers heeft in Haagsche Bluf een aantal elementen willen (laten) verwerken van gebouwen en bouwwerken waarvan hij door hun schoonheid onder de indruk was.

Zo zijn veel gevels van de panden exacte imitaties van historische panden in Delft en Den Haag. Voor het reconstrueren van deze gevels is heel zorgvuldig te werk gegaan. De gevels zijn steen voor steen opgebouwd en het houtsnijwerk en smeedwerk is écht op ambachtelijke wijze tot stand gebracht. Een aantal panden is modern en voorzien van een glaswand. Hier is getracht een neutrale uitstraling te realiseren, die niet deto-

review

‘We wilden een bijdrage leveren aan de leefbaarheid en levendigheid van Den Haag en het Haagse centrum’

Dave Dame, Geste Groep

De gevels in Haagsche Bluf zijn exacte imitaties van historische panden

neert. Persoonlijk vind ik dat de wanden toch wat dominant aanwezig zijn, maar dat is natuurlijk een kwestie van smaak.

De fonteinen die we aantreffen in het gebied, in de verbinding met de Vlamingstraat en in de ‘Engelse Onderdoorgang’ komen uit Frankrijk en het plein wordt gedomineerd door een vierkante Italiaanse toren. Stevers was tijdens een bezoek aan Venetië zo onder de indruk van deze toren, dat hij ’m liet namaken voor Haagsche Bluf, inclusief de 36 carillonklokken.

Op het plein bevindt zich een aantal lange, smalle bomen, die er gepland zijn toen ze al volwassen waren. De bomen zijn en blijven 17 meter hoog en ronden het gehele plein mooi af. rozenstengels Ook de verlichting is zorgvuldig vormgege-

ven. De gemeente Den Haag verplicht alle initiatiefnemers in de binnenstad om de speciaal voor dit gebied ontwikkelde en vormgegeven straatverlichting te gebruiken om eenduidigheid en herkenbaarheid te realiseren. De ontwikkelaar was echter van mening dat deze verlichting qua vormgeving niet zou passen bij de stijl en uitstraling van Haagsche Bluf. Door de lampen op creatieve wijze als rozenstengels te laten verpakken, voldeed hij aan de Haagse regelgeving en realiseerde toch iets waarvan hij vond dat het een passend onderdeel van Haagsche Bluf mocht uitmaken.

Qua invulling was het de bedoeling om er voornamelijk onebrand-stores te huisvesten. Lacoste, Guess en Godiva waren winkels die zich er vestigden. Op deze wijze wilde de Geste Groep een verschil maken in de Haagse binnenstad; nu eens geen project met een belangrijk landelijk opererend filiaalof grootwinkelbedrijf als trekker. Maar juist een thematisch geöriënteerd centrum met als thema ‘luxe en lifestyle’. Dit zou niet alleen naar voren komen door de winkels die er gevestigd zouden worden, maar ook door de kwaliteit van de horeca en de dienstverlening.

Dave vervolgt: ‘Boven de winkels bevinden zich stadsappartementen en er is ruimte gecreëerd voor een gezinsvervangend tehuis, een soort begeleid-wonenproject voor mensen met een specifieke sociale handicap. Dat vind ik zelf een vrij bijzonder aspect van deze ontwikkeling.’

>

lees verder op pagina

12 scn 4 | 2009 11

review <

vervolg van pagina

11

Kortom; een project dat van de initiatiefnemer grote durf vroeg om eens écht met iets anders te komen. Haagsche Bluf is een van de weinige projecten waarvan we oprecht mogen zeggen dat de daad bij het woord gevoegd is. Daar waar alle ontwikkelaars zich altijd beroepen op het onderscheidend vermogen van hun winkelvastgoedprojecten, laat Haagsche Bluf zien, hoe dat nu echt moet.

Duidelijk zichtbaar is ook dat dit winkelgebied niet is gerealiseerd met als hoogste prioriteit het winstoogmerk. Als je de durf hebt om zo’n project neer te zetten, weet je dat je een enorm risico neemt ten aanzien van de slagingskansen. Dit vraagt inzicht in de markt, inzicht in menselijke drijfveren, vertrouwen, een lange termijn visie, durf en liefde voor vastgoed en winkels. kritiek In 2001, toen Haagsche Bluf opgeleverd werd, was het onderhevig aan een enorme stoot kritiek vanuit de markt van het commerciële vastgoed. Het zou te introvert zijn, waardoor er geen loop zou ontstaan; er bevonden zich geen trekkers en het was een ‘Anton Pieck’ontwikkeling. Zelf was ik ook vrij sceptisch ten aanzien van de economisch potentie van het project. Vooral het introverte karakter, en de afwezigheid van een concrete verleiding binnen in de vorm van een enorme trekker of een fantastische, de nieuwsgierigheid prikkelende zichtlijn met dito entree, vroeg ik me indertijd af wat er na zo’n acht jaar nog van over zou zijn qua functioneren.

Nu kan ik het met eigen ogen zien. Haagsche Bluf is nog steeds een prettige plek om te komen en te verblijven. Het fraaie plein met de uitstekende horeca biedt een uitnodigend plekje om even te vertoeven en voor je uit te mijmeren, midden in een heel druk stadscentrum. Het winkelcentrum is voor een groot deel nog steeds goed ingevuld. Twee panden zijn vrij recent leeggekomen. Er bevinden zich vanaf de start vestigingen van Bendorff, een modewinkel in het hoge marktsegment, Lacoste, Riverwoods, Marlboro Classics, Björn Borg, Nickelson en De Tuinen. Godiva is vertrokken en la Cocinelle voor luxe kinderkleding is gekomen. Verder bevindt zich een

Haagsche Bluf is nog steeds een prettige plek om te verblijven vestiging van Mango op de hoek van de Venestraat aan de entree van Haagsche Bluf. Dit is natuurlijk een belangrijke trekker, die het project flankeert.

De staat van onderhoud is uitstekend. De panden zien er nog net zo fraai uit als acht jaar geleden. Het plein is schoon en uitnodigend om even tot rust te komen. De Engelse onderdoorgang is nog steeds voorzien van fraai en opvallend donkerblauwe houten puien met wit pleisterwerk.

Het hele project overziend mogen we constateren dat Haagsche Bluf het op een overtuigende wijze gered heeft. Dit ondanks het wantrouwen dat het over zich afriep in de markt in 2001. De huidige staat van Haagsche Bluf toont aan dat de plannen van Geste Groep indertijd geen (Haagse) bluf waren, maar dat er met durf, passie en liefde een fraai nieuwe stukje binnenstad gerealiseerd is, dat tot op heden de tand des tijds goed heeft doorstaan.

•

12 scn 4 | 2009

column

van der kamp Projecten Geesterduinen nu onder één noemer Onder de noemer De Geesterduinen komt voortaan alle informatie naar buiten over de verschillende deelprojecten in het Geesterduingebied: winkelcentrum Geesterduin, Nieuw Geesterhage, gemeentehuis en wegen/omgeving.

I

n het gebied De Geesterduinen bij Castricum zijn diverse ontwikkelingen gaande. Die bevinden zich in een verschillend stadium. De betrokken partijen, Geesterduin Ontwikkeling bv, De Combinatie en de gemeente Castricum, trekken samen op om over de verschillende ontwikkelingen in het gebied te berichten. Op deze manier hopen zij afstemming en samenhang van het hele gebied te bereiken en de uiteindelijke eindresultaten als één geheel te kunnen benoemen: De Geesterduinen, gebied in ontwikkeling.

De Geesterduinen staat voor een gebied waar wonen, winkelen, cultuur, educatie, welzijn, horeca, zorg- en overheidsvoorzieningen te vinden zijn. Wie het gebied in de toekomst bezoekt, kan het aanvragen van een paspoort combineren met winkelen, een ijsje eten, een cursus volgen, een voorstelling boeken of bezoeken, een zorgvoorziening regelen en ook nog een bezoek brengen aan familie of bekende die er een nieuwbouwappartement heeft betrokken. En dat alles op korte loopafstand van elkaar.

De Geesterduinen fungeert als voorportaal met informatie over de verschillende deelprojecten. Hiertoe is een eigen logo ontwikkeld.

Binnenkort is ook een eigen website online en gaan er nieuwsbrieven verschijnen. De Geesterduinen bundelt alle informatie en verwijst ook door naar de verschillende partijen voor extra informatie en contact. Xicero communicatie is verantwoordelijk voor de ontwikkeling van naamgeving, logo en website.

partijen Geesterduin Ontwikkeling bv is een samenwerking tussen WPM Pro (zusterorganisatie van WPM Groep) en Rotteveel M4 die gezamenlijk het grootste gedeelte van de institutionele en particuliere eigenaren in het gebied vertegenwoordigen. Geesterduin Ontwikkeling is initiatiefnemer van de herontwikkeling en uitbreiding van het winkelcentrum Geesterduin tezamen met 250 woningen.

De Combinatie (Biesterbos Planontwikkeling en Kennemer Wonen) is initiatiefnemer van de nieuwbouw van Nieuw Geesterhage in combinatie met 127 woningen. De gemeente Castricum werkt aan renovatie en uitbreiding van het gemeentehuis. Daarnaast heeft de gemeente, vooruitlopend op al deze ontwikkelingen de Soomerwegh en C.F. Smeetslaan aangepast en van rotondes voorzien. De gemeente gaat ook over zaken als verkeer, parkeren en inrichting van het gebied rond en tussen de bebouwing en vergunningsprocedures bij alle bouwplannen.

•

Huurrecht winkelruimte hoeft niet te knellen

I

k merk dat nog veel wordt gedacht dat de bescherming van de huurder per defintie tot in de hemel reikt en dat eens verhuurd altijd verhuurd betekent. Gedacht wordt dat nieuwe retail-concepten waarbij bijvoorbeeld flexibele looptijden of omzet gerelateerde huurprijs afspraken wenselijk zijn worden belemmerd vanwege de huurwetgeving Dat is al lang niet meer zo, ten minste dat hoeft niet zo te zijn.

Feit is namelijk dat sinds 2003 met grote(re) huurders op alle fronten afspraken kunnen gemaakt die afwijken van de wet, waardoor nagenoeg volledige contractsvrijheid ontstaat. Die afspraken dienen dan alleen te worden goedgekeurd door de kantonrechter, een simpele procedure met geringe kosten. De goedkeuring is meestal binnen een maand na indiening van een verzoek binnen.

Verleent de kantonrechter de goedkeuring altijd zonder meer?

Als in het verzoekschrift wordt onderbouwd dat de huurder een partij is wiens “maatschappelijke positie in vergelijking met die van de verhuurder zodanig is dat hij de bescherming .. in redelijkheid niet behoeft” dan moet de rechter de goedkeuring verlenen. De rechter is in dat geval niet vrij om de afspraken inhoudelijk te toetsen en het doet er in beginsel dus niet toe hoezeer deze de wettelijke bescherming van de huurder aantasten.. Waar het op neer komt is dat een huurder met een aantal vestigingen en een professionele organisatie/structuur, die voor zijn (voort) bestaan niet afhankelijk is van deze winkel (waarschijnlijk) zal voldoen aan genoemd criterium. Helaas is uit de rechtspraak nog niet duidelijk waar precies de grens ligt. Bij verhuur aan een (inter)nationale keten met enige omvang kan echter worden aangenomen dat wordt voldaan aan het criterium.

Een meer creatieve invulling van een winkelcentrum kan worden bereikt indien slim gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheden. Bijvoorbeeld de verhuur aan ondernemers of branches die niet de markthuurprijs kunnen opbrengen, maar die wel een welkome aanvulling voor het centrum zijn. Een bezwaar om onder de marktprijs te verhuren is vaak dat wordt gevreesd dat die lagere prijs zal meewegen bij de huurprijsherziening van andere contracten, waardoor die lage huur een gevaar oplevert voor het huurniveau van het gehele centrum. Dat risico kan echter zonder meer worden uitgesloten door een bepaling op te nemen in de huurovereenkomsten van de grote huurders, te weten dat bij herziening niet wordt vergeleken met objecten die zijn verhuurd onder de marktprijs. Dit is maar een enkel voorbeeld. Nu op alle fronten kan worden afgeweken van de wet (zoals looptijden, huurbeeindiging, huurprijs) zijn de mogelijkheden eindeloos.

Alleen het recht op indeplaatsstelling kan niet worden beperkt.

Er is kortom veel meer mogelijk dan vaak wordt gedacht.

• Sonja van der Kamp partner bij Boekel de Nerée advocaten, notarissen en belastingadviseurs te Amsterdam | T 020 795 32 44

scn 4 | 2009 13

Kloosterveste.

Een winkelcentrum met karakter!

Een bijzonder winkelcentrum in een bijzondere wijk. Omgeven door bijzondere architectuur en met de sfeer van een oude binnenstad. Direct boven een gratis en vrij toegankelijk parkeersouterrain. Voetgangersvriendelijk.

In Kloosterveste, het nieuwe centrum van de groeiwijk Kloosterveen in Assen, realiseert BAM Vastgoed een ca. 8.000 m2 groot winkelcentrum.

Door haar centrale ligging én haar vriendelijke en complete karakter wordt Kloosterveste hét winkelcentrum van Assen ten westen van de A28.

Naast de 18.000 inwoners van de wijk zal Kloosterveste ongetwijfeld ook een bijzonder en bereikbaar winkelalternatief gaan betekenen voor een nóg veel groter regionaal publiek.

Een winkelcentrum met uitstraling en karakter.

Vanaf eind 2010 klaar voor een mooie toekomst.

www.kloosterveste.info

nieuws

Inschrijving NRW Jaarprijs 2010 geopend

personalia

Van 1 september. tot 1 november 2009 is het mogelijk om (her-)ontwikkelingen die zijn afgerond in de periode 1 mei 2008 tot 1 november 2009 op te geven als kandidaat voor de NRW Jaarprijs 2010. De feestelijke prijsuitreiking vindt plaats op woensdag 1 april 2010 tijdens de Algemene Ledenvergadering in Nieuwegein.

Voor meer informatie: www. nrw.nl

Maarten van den Heuvel (37) is in dienst getreden bij WPM Kantoormanagement in de functie van accountmanager.

Hij was hiervoor vastgoedmanager bij NS Poort. Ben Dijkhuis (48) is bij hetzelfde bedrijf komen werken als technisch manager. Hij was hiervoor werkzaam bij Actys.

Bart Humblet (38) is per 1 juli aangesteld als directeur Gebiedsontwikkeling bij advies- en ingenieursbureau DHV. Humblet was bij DHV regiodirecteur OostNederland. Marco Mijnders (40) is aangesteld als nieuwe directeur Infra, wegen en verkeer. Mijnders was hiervoor werkzaam als strategisch adviseur mobiliteit en infrastructuur.

Ed Prins overleden Op 29 augustus overleed prof. dr. E.J. Prins, een van de groten uit het vak.

E

en jaar of twaalf geleden trof ik Ed Prins op een nrwbijeenkomst. Ik had in die tijd net de voorloper van Shopping Centre News gelanceerd –een eenvoudig krantje met één steunkleur- en vroeg hem of ik op die manier het blad voort zou zetten of dat ik het beter kon gaan upgraden naar full-color en een professionelere vormgeving. ‘Dat vraag je me zomaar even?’ Uh...ja..

Enkele weken later kwam via de telefoon zijn reactie: ‘Ik heb er nog eens even over nagedacht en je moet er zeker mee doorgaan. Gewoon zoals het is. Lekker simpel en leesbaar.’ De geschiedenis leert dat ik daar niet naar heb geluisterd. Maar dat vond Ed Prins niet erg. In tegendeel. Vrijwel elke keer als ik hem op een bijeenkomst trof maakte hij complimenten over de ontwikkeling van het blad. Bracht hij mij in contact met anderen van wie hij vond dat die scn ook moesten kennen. Een paar keer nodigde hij mij uit om bij hem thuis over het blad en het vakgebied te praten. Gewoon zomaar. Nu ja, voor mij niet ‘zomaar’. Het voelde dan wat als een privé-college. Zijn uitgesproken mening over het vak en de spelers daarin stak hij niet onder stoelen of banken. De laatste jaren wat minder hoorbaar voor de vakwereld. En nu dus helemaal niet meer, want hij overleed op 29 augustus. De rouwkaart landde met een dreun op mijn bureau. Met Ed Prins verliezen we een icoon, vakman en een bijzonder mens. Ik wens zijn vrouw en kinderen alle sterkte. Ed zal nog lang voor velen een mooie herinnering blijven.

•

Edwin Brugman

scn 2 | 2008 15

management

Grote stap in professionalisering van centrummanagement derland professionaliseert en mede door de opkomst van ondernemersfondsen nemen de financieringsmogelijkheden voor realisatie van binnenstedelijke projecten toe.

Professioneel centrummanagement neemt een grote vlucht, blijkt uit de periodieke enquête van het platform Binnenstadsmanagement.

Vooral de ondernemersfondsen staan volop in de aandacht.

H

et Platform Binnenstadsmanagement presenteerde onlangs de uitkomsten van onderzoek dat verricht is naar de stand van zaken van centrummanagement anno 2009 in Nederland. Met een enquête peilt dit kennisplatform van binnensteden en binnenstadsmanagement in Nederland periodiek de stand van zaken rondom centrummanagement in Nederland. Wie past centrummanagement toe en welke vormen van organisatie, financiering en projecten worden daarbij gekozen? Sinds de vorige enquête uit 2001 is er veel gebeurd op het vlak van centrummanagement. Op basis van de uitkomsten van de enquête heeft het Platform de afgelopen tijd nog enkele onderzoeksresultaten verdiept.

De onderzoeksresultaten zijn zeer overtuigend: centrummanagement in Ne-

16 scn 4 | 2009

financiering De uitkomsten van het onderzoek geven een representatief beeld van de wijze van samenwerking tussen gemeente, ondernemers en andere binnenstedelijke partijen met de doelstelling om de aantrekkingskracht en daarmee het economisch functioneren van centrumgebieden te versterken.

Specifieke aandacht is besteed aan de financiering van centrummanagement. Een van de belangrijkste uitkomsten uit ons onderzoek, is de toepassing van ondernemersfondsen en daaraan gerelateerd het gebruik van financieringsinstrumenten zoals bijvoorbeeld de reclameheffing, de OZB-opslag op zakelijk onroerend goed en de precario.

De onderzoeksresultaten bewijzen dat centrummanagement een vlucht neemt: er zijn in 2009 tenminste 90 centrummanagementorganisaties in Nederland, een toename van tenminste 36 procent ten opzichte van de situatie in 2001. De laatste jaren zijn het met name de kleinere stadscentra en grotere dorpscentra die starten met centrummanagement. instrumenten Daarnaast zien we een toenemende aandacht voor ondernemersfondsen, die het mogelijk maken

ondernemersfondsen alsook de BIZ, sinds 1 mei 2009 een nieuw financieringsinstrument ten behoeve van ondernemersinvesteringen in de kwaliteit van de bedrijvenlocaties, zal dit aantal alleen maar toenemen. Alleen al van 60 centrumgebieden is bij het Platform Binnenstadsmanagement bekend dat ze bezig zijn met een (haalbaarheids) onderzoek in het kader van invoering van een ondernemersfonds. Bovendien blijkt dat de ondernemersbijdrage in de plaatsen die een ondernemersfonds hanteren beduidend hoger is dan in plaatsen zonder ondernemersfonds. Dit komt met name doordat de free-riders hier meebetalen, waardoor de totale ondernemersbijdrage afkomstig is van een grotere groep ondernemers. samenwerking Het Platform ziet

de professionalisering van centrummanagement en de toenemende aandacht voor ondernemersfondsen als een goede ontwikkeling. Door samenwerking kan immers meer bereikt worden.

Daarnaast kunnen door de toepassing van financieringsinstrumenten extra middelen worden gegenereerd waarmee projecten kunnen worden gerealiseerd die anders niet of nauwelijks van de grond zouden komen. Uiteraard dient de mogelijke lastenverzwaring voor ondernemers altijd punt van aandacht te zijn en dient het doel in relatie te staan tot de middelen.

Met name de kleinere stadscentrea starten met centrummanagement voor ondernemers om extra te investeren in de kwaliteit van hun bedrijvenlocaties. Uit de enquête blijkt dat 36% van de plaatsen die centrummanagement hebben of van plan zijn te gaan invoeren een financieringsinstrument (reclameheffing, OZB, precario) toepast. En gezien de blijvende aandacht voor deze

Voor het ontvangen van het verslag van de onderzoeksresultaten of voor meer informatie over centrummanagement of ondernemersfondsen kunt u contact opnemen met Marloes Krol van het Platform Binnenstadsmanagement via 0411-850 599 of platform@binnenstadsmanagement.org.

•

onderhoud

De eerste indruk De Engelsen hebben er een paar mooie gezegden voor: ‘First impressions don’t count’ en ‘Don’t judge a book by the cover’. Als dat ook gold voor winkelgebieden en openbare ruimte, dan zouden we ons niet druk behoeven te maken over onderhoud. De praktijk is dat die eerste indruk van groot belang is: de consument is wars van viezigheid en verpaupering.

S

choon, heel en veilig staan dan ook terecht bekend als kernpunten waaraan niet getornd kan worden: zonder dat is iets als marketing gedoemd te mislukken. Het budget kan dan bij wijze van spreken beter gestoken worden in een opknapbeurt. Dat kan geregeld worden. Bram van Laar van Jadon is gespecialiseerd in het reinigen van bestrating. In Nederland en een aantal andere Europese landen zijn de speciaal ontworpen voertuigen van het bedrijf te vinden. Zo ook op de boulevard van Scheveningen.

Van Laar: ‘Scheveningen is voor ons een flinke klus. Naast de boulevard reinigen we daar ook het achterliggende centrum.

Al met al bijna vier hectare flink vervuilde bestrating.’

Het openbaar gebied bij de boulevard is voorzien van een grote, luxe gele betontegel die aan natuursteen doet denken en – in de visie van de architect – optisch aan moest sluiten op het strand. ‘Dat zou goed kunnen werken, maar niet als je het geheel niet regelmatig onderhoudt. Hierdoor was de bestrating grijs geworden en volgelopen met kauwgom. Een hele klus, maar zeker te doen met onze machines.’, zegt Van Laar.

Bestrating staat bloot aan zaken als fijnstof en andere vervuilingen die neerslaan, aan verkeer en mensen met hun consumpties. Minder verkeer en het plaatsen van voldoende afvalbakken helpt, maar uiteindelijk wordt de bestrating toch vies. Bestaat er dan niet iets als een coating? Van Laar: ‘Dat zou een uitkomst zijn. Wij hebben samen met een aantal gemeenten verschillende coatings getest, maar helaas doet geen van die middelen wat ze beloven.’

En kauwgomfabrikanten? Kunnen die niet bijdragen aan de oplossing? ‘Gewone kauwgom blijft twintig tot vijftig jaar liggen. De fabrikanten bedachten toen biologisch afbreekbare kauwgom. Die blijft nog ‘maar’ tien tot vijftien jaar liggen. Dat is dus geen oplossing, als je al die tijd geen reiniging doet. Vandaag de dag is de enige remedie regelmatig schoonhouden. Afhankelijk van de locatie betekent dit eens per jaar tot eens in de twee jaar een intensieve reiniging. Ten opzichte van de vaak miljoenen die uitgegeven worden aan de aanleg van het openbaar gebied zijn de kosten hier voor bescheiden.

Maar het effect is enorm.’

• info: www.jadon.nl

scn 4 | 2009 17

sfeer in creatieve

Kauwgomverwijdering & Straatwerkreiniging

decoraties en verlichting.

OPVALLEND ANDERS Is uw winkelcentrum schoon?

Snelle en vakkundige reiniging van alle bestratingen gegarandeerd resultaat dus succes verzekerd!

Voor meer info of een vrijblijvend advies gaat u naar:

WWW.JADON.NL

www.decorationlight.nl Almere, 036 5212015

Tel: 0511-44 95 74 info@jadon.nl

Strabo legt de fundamenten ) onder uw vastgoedbeslissing Passantentellingen )

Strabo heeft zich ontwikkeld tot dé handmatige stromenonderzoek voor meer dan in 300 winkelcentra telspecialist voor winkelcentra en winkelgebieden. in heel Nederland. U krijgt goed inzicht in de In exclusieve samenwerking met Experian-FootFall profielen, het winkelgedrag, de meningen en de b.v. , Wyldpaed-West 9287 VK, Twijzelerheide, NL brengt Strabo passantentellingen nu ookJadon naar het motivaties van 16, uw bezoekers.

Tel:+31 511 44 95 74 Fax: +31 511 44 94 07 niveau van exacte wetenschap. Ultramoderne techniek en analyse geven een uiterst betrouwbaar beeld van Ondernemersonderzoek ) passantenstromen in en rondom uw winkelcentrum.

Een tevreden huurder draagt bij aan kwaliteit en beleving van een winkelcentrum. Voor de eigenaar/ Consumentenonderzoek ) beheerder is kennis over ondernemers dan ook Om een consument in beweging te krijgen, moet u essentiële managementinformatie. Hoe beoordelen zij weten wat hem tegenhoudt. Hoeveel tijd en geld de voorzieningen? De marketing? Het beheer? U kunt besteedt een bezoeker in uw winkelcentrum? er zelf naar vragen. Maar de professionele enquêteurs Hoe beoordeelt hij of zij sfeer, winkelaanbod en van Strabo krijgen uw ondernemers écht aan het bereikbaarheid? Strabo doet passanten- en kooppraten. En halen responscijfers van 80 tot zelfs 100%.

Maak kennis met bijna 30 jaar kennis over wonen, werken en winkelen. Ga naar www.strabo.nl of bel 020 - 626 08 17.

18 scn 4 | 2009

techniek

T

ijdens het bezoek aan het kantoor van Lödige in Den Bosch worden wij in een uurtjeveel wijzer op het gebied van liften. Dankzij de enthousiaste uitleg van technical sales engineer Wim Kolsters. ‘Er zijn fabrikanten waar je de liften zo in een verkoopcatalogus kunt aanwijzen en bestellen. Zo werken wij dus niet.’ Kolsters legt uit dat de sterke kant van Lödige zit in het bedenken van maatwerkoplossingen. ‘De klant heeft een probleem, wij lossen het op. Maar ook de vormgeving is een aspect waar wij ons op onderscheiden. Architecten kunnen zich bij ons daaraan helemaal te buiten gaan. Zij bedenken het, wij maken het. Bijvoorbeeld de bijzondere lift van winkelcentrum De Klanderij in Enschede, waarin effectverlichting een belangrijk rol speelt. Maar ook voor situaties dat er niet aan plaatsing van een lift gedacht is vinden wij een oplossing.’

Kolsters laat een foto zien van een goederenlift (schaarsysteem) voor de Stadsschouwburg in Amsterdam. Deze is op een bijna onmogelijke plaats in een nis weggewerkt en brengt complete materiaalcontainers tot 40 ton twee verdiepingen hoger.

‘Gek genoeg leveren we ook liften voor vijf kilo. Dat zijn de maaltijdenliftjes. Maar aan de andere kant van het spectrum hebben we goederenliften van 200 ton’, zegt Kolsters. personenliften De Duitse fabrikant Lödige is in de jaren zestig begonnen, in eerste instantie met personen/goederenliften. ‘Die leveren we nog steeds, bijvoorbeeld aan retailers als Leenbakker, Kwantum en MediaMarkt/Saturn. Maar retailers hebben ook behoefte aan personenliften, omdat roltrappen niet altijd de juiste oplossing zijn. Mensen die slecht ter been zijn, een rollator, rolstoel of scootmobiel gebruiken, die hebben niets aan een roltrap. Mensen die met een grote aankoop van de winkel naar elders moeten ook niet.’

De relatief kleine organisatie van 55 personen maakt het mogelijk dat niet alleen snel op verzoeken uit de markt gereageerd, maar ook dat er snel geleverd kan worden. Kolsters: ‘En het is verbazingwekkend om te zien hoe vaak men in de bouw vergeten is de lift te plannen.

Wij moeten dan de situatie redden door een oplossing voor de plaats te bedenken en bovendien snel te leveren, zodat de bouw geen vertraging ondervindt.

Vrijwel altijd gaat het dan om een maatwerkoplossing. Dus is de ruimte te klein voor een standaardlift? Dan maken wij een aangepaste variant.’

Wie aan liften denkt, kan vast wel een paar bekende ‘grote’ merknamen noemen. Meestal gaat het dan om de liften van kantoren, hotels of flatgebouwen. Maar liften voor winkels en winkelcentra, dat is een heel ander verhaal. Weliswaar gaat het hier om een relatief kleine markt met specifieke behoeftes, maar dat maakt het nu juist zo interessant voor een maatwerkleverancier als Lödige.

De ups en downs van het liftenvak

Een enorme schaarlift van Lödige

Duurzaamheid We kunnen er niet

om heen: sustainability is nu eenmaal een hot issue. Hoe kijkt Kolsters daar tegen aan? ‘Wel, in geval van een hydraulische lift gebruik je alleen energie als je omhoog gaat: naar beneden kost niets...

Maar zonder gekheid: het verplaatsen van gewicht – of het nu om personen of goederen gaat – kost altijd energie. De duurzaamheid zit bij Lödige ondermeer in het feit dat onze liften lang mee gaan.

En natuurlijk is er ook op elektrotechnisch gebied in de loop der jaren het nodige verbeterd: systemen zijn energiezuiniger geworden. Maar ook aan leefbaarheid van de omgeving leveren onze systemen een bijdrage. Winkelcentra in woonwijken moeten bevoorraad worden. Dat gaat vaak met veel herrie gepaard, wat inherent is aan een vracht-

Wim Kolsters

wagen met 48 rolcontainers. Onze oplossing: in twee shifts worden deze containers in een gesloten compartiment gereden en als geheel verplaatst. Dat scheelt vele bewegingen van de rolcontainers en het hefplateau van de vrachtwagen. Sustainable is ook het feit dat wij bestaande liften kunnen moderniseren.

Dit verlengt de technische levensduur en qua verschijning is zo’n lift dan ook weer helemaal up-to-date.’

U ziet het, de mensen van Lödige zijn niet voor een gat te vangen. Heeft u ook behoefte aan een maatwerkoplossing voor uw winkel, winkelcentrum of parkeergarage? Wim Kolsters helpt u graag verder.

•

info: w.Kolsters@lodige.nl

scn 4 | 2009 19

marketing & promotie Als er één business is met een korte piekinspanning, dan is het wel die van de decoratieve verlichting. Voor de aankomst van Sint Nicolaas worden in het hele land winkelstraten, dorpspleinen en winkelcentra in een koortsachtig tempo voorzien van sfeermakende lichtcreaties. Creativiteit en energie-vriendelijkheid gaan daarbij hand in hand. Wat zijn de trends van dit moment? SCN sprak met Leon van der Laan van Decolights uit Duiven, sinds 1993 gespecialiseerd in Een eigen studio voor bijzondere ontwerpen

dit beeldbepalende product.

‘Turn/switch-oplevering is onze specialiteit’

‘H Decolights zorgt voor het hele traject. De klant hoeft alleen op het lichtknopje te drukken.

www.decolights.nl

20 scn 4 | 2009

et gebruik van led-verlichting is definitief doorgezet’, zegt Van der Laan.

‘Het is nu not done om nog met gloeilampverlichting op prikkabel te komen aanzetten.’ Kan die pas aangeschafte prikkabel dan nu in de container? ‘Dat zou niet erg ‘sustainable’ zijn! Wij kunnen deze installaties eenvoudig renoveren door de gloeilampen van 10 Watt te vervangen door led-bolletjes van 0,4 Watt. Dat levert een enorme energiebesparing op en is een prima oplossing in afwachting van een totale vervanging.’

Maar het is natuurlijk wel zo dat de nieuwste en op led-gebaseerde generatie decoratieve verlichting een aantal ingebakken voordelen heeft. Van der Laan: ‘Qua creativiteit zijn de mogelijkheden bijna onbeperkt. Op onze website zijn prachtige foto’s te zien van straatverlichting (wandornamenten, straatoverspanningen en kroonluchters), lantaarnpaalornamenten en boomverlichting. Vooral dat laatste is een specialisme van ons geworden. Het is namelijk nog een hele kunst om een boom zo op te tuigen, dat er ook een werkelijk goed effect bereikt wordt. En het aanbrengen van ornamenten op lantaarnpalen is ook zoiets: niet alleen moet het effectvol zijn, ook moet het technisch zodanig gebeuren dat de veelal gemoffelde lantaarnpaal niet beschadigd wordt.’

Onder hoogspanning Hoe ziet het jaar er voor Decolights in de regel uit?

‘Wat iedereen natuurlijk ziet, is dat half november de winkelgebieden opeens weer die extra sfeer uitstralen. In die periode –en in januari, als we alles weer afhalen – werken wij ‘onder hoogspanning’ door het hele land en in Duitsland en België met een groot team installateurs. In februari werken we opeens weer met een team van vier man en worden de eerste afspraken gemaakt voor de volgende winter. Door de professionalisering van het winkelcentrumbeheer zien we gelukkig dat men niet meer tot het allerlaatste wacht. Alhoewel we nog elk jaar wel een paar last-minute opdrachten in oktober krijgen. Maar het is duidelijk dat het beter is om zo rond deze tijd een begroting voor het volgende jaar te maken en vroeg in het nieuwe jaar de offertes aan te vragen.’

Decolights werkt met eigen vormgevers en de klant krijgt middels een fotomontage precies te zien wat het ontwerp doet met het winkelcentrum. Maar daar blijft het niet bij. Van der Laan: ‘Belangrijk is dat de klant zonder zorgen straks over het eindproduct beschikt. Wij noemen dat ‘turn/switch-oplevering’, wat inhoudt dat wij alles coördineren en de klant alleen maar het licht hoeft aan te doen. En zelfs dat is alleen maar bij wijze van spreken, want ook dat wordt elektronisch aangestuurd.’

•

marketing & promotie

Marketing: wie betaalt bepaalt Door Edwin Brugman, hoofdredacteur SCN

I

n veel planmatig ontwikkelde winkelcentra is tegenwoordig geregeld dat de huurders naast huur en servicekosten ook een bijdrage betalen aan de marketing van het winkelcentrum. De bekende ‘promotiebijdrage’. De besteding van het aldus verkregen marketingbudget wordt niet zelden gedelegeerd aan de ondernemersvereniging. In aanzienlijk minder gevallen levert ook de eigenaar een structurele bijdrage aan het budget.

Structureel gaat verder dan een eenmalige (her-)openingsbijdrage of een subsidie op de nieuw aan te schaffen feestverlichting.

Structureel betekent commitment en samen met elkaar –ondernemers en eigenaar/beheerder- het winkelcentrum zo goed mogelijk in de markt zetten en houden.

viel met het functioneren van het winkelcentrum. Tegenwoordig zien we vooral veel winkels die tot een keten behoren. Degene die dagelijks in zo’n winkel aanwezig is, heeft niet zelden een andere mentaliteit en betrokkenheid dan een zelfstandige ondernemer. (een belangrijke reden waarom de ledenvergaderingen van ondernemersverenigingen steeds slechter bezocht worden) Kijken we een niveau hoger, naar het ketenbedrijf zelf en haar locatiebeleid, dan zou je kunnen vermoeden dat het niet zo

Effectiviteit vooronderstelt inzicht in je winkelcentrum, de kansen en de bedreigingen.

Waarom doen nog niet alle eigenaren dit? Is het nog steeds de onbekendheid met de noodzaak van een adequate marketing? Is het plat ‘kostendenken’? Of ziet men gewoon het nut er niet van in? Laat ik het eens anders stellen: waarom zou een eigenaar beslist wel een structurele bijdrage moeten leveren? Allereerst vanuit het principe ‘wie (mee-)betaalt bepaalt’. Een ‘verlichte’ eigenaar zou in de marketing van een winkelcentrum juist die professionaliteit in kunnen brengen (al of niet door inschakeling van derden), die vaak ontbreekt bij ondernemersverenigingen. Zo kan men er aan bijdragen dat het niveau dat van de bekende ‘clowns en olifanten’ ontstijgt en dat daar door ook een grotere effectiviteit bereikt wordt. Effectiviteit veronderstelt inzicht in je winkelcentrum, de markt, de kansen en bedreigingen.

Kennis van kengetallen, toekomstige ontwikkelingen (concurrentie, demografie, enz.) en natuurlijk ook de eigen ondernemers.

bijster veel uitmaakt hoezeer een winkelcentrum excelleert. Immers, als het filiaal in winkelcentrum A dankzij een uitstekende marketing van dat winkelcentrum fantastische omzetten draait, dan zal mogelijk het nabijgelegen filiaal B minder goed draaien.

Een soort omzetkannibalisatie dus. Voor de totaalomzet en het marktaandeel in een bepaald gebied zal het voor zo’n keten per saldo niet veel uitmaken. Maar de eigenaar van een goed draaiend winkelcentrum, die zal bij een huurprijsherziening graag een procentje er bovenop doen.

Wat kan het eigenlijk die ondernemers schelen hoe goed hun winkelcentrum draait? Daar is intussen ook een complex verhaal over te vertellen. Vroeger (...), toen de kleine zelfstandige ondernemer nog een factor van belang in een winkelcentrum was, toen was het duidelijk dat zijn/haar hele bestaan stond of

In wiens belang is dus een adequate winkelcentrummarketing vooral? En wie zou er dus eigenlijk een flinke bijdrage aan het marketingbudget moeten leveren? Wie zou beslist mee moeten sturen op het marketingbeleid en uitvoering? Dat dacht ik ook...

•

scn 4 | 2009 21

megamalls

Hisa ondersteunt

Vacature We zoeken een projectmanager die ons team komt versterken. Je krijgt veel verantwoordelijkheden, maar ook veel vrijheid.

Deel je onze kernwaarden?

Flexibel Betrouwbaar Betrokken Creatief Ervaren (een netwerk in de branche is een pre)

winkeliersverenigingen Hisa helpt in steeds meer buurt- en wijkwinkelcentra.

Met een integrale aanpak ondersteunen we winkeliersverenigingen op het gebied van strategie, samenwerking, communicatie, promotie en veiligheid.

Onze opdrachtgevers zijn gemeenten, projectontwikkelaars, vastgoedbeheerders en winkeliersverenigingen.

Solliciteer dan voor 25 september via e-mail bij Sandra Verbeek: sandra@hisa.nl.

We zijn vooral actief in Utrecht en Amsterdam, en blijven ons de komende jaren richten op de Randstad.

Meer informatie over Hisa en over deze vacature is te vinden op www.hisa.nl

D E C O LIG HTS IMPORT PRODUCTIE INSTALLATIE

FEES T V E R L I C H T I N G www.decolights.nl

tel: 0316 - 373 335

Nico de Vries P r o j e c t d e c o r a t i e s

Hyperion past goed bij vastgoed.

t 036 8484322 :: i www.studiohyperion.nl

22 scn 4 | 2009

marketing & promotie

Kinderentertainment, anticrisismiddel nummer één Ofschoon verleidelijk, hoeft natuurlijk niet elke meter in een winkelcentrum commercieel geëxploiteerd te worden. In het buitenland gaat men daar wat anders mee om en worden rustig wat meters ‘opgeofferd’ voor entertainment. In Nederland komen we meestal niet verder dan een paar planten en bankjes.

Maar gelukkig is er steeds meer aandacht voor kindervertier. De oude wijsheid gaat nog steeds op: heb je de kinderen tevreden gesteld, dan zijn de ouders het ook.

P

aul Hutten van Kiddieland heeft dat als geen ander begrepen. Al vele jaren ontwikkelt en exploiteert zijn bedrijf kinderentertainment voor commercieel onroerend goed. Zijn Kiddielandformule treft men aan op airports en in winkelcentra in binnen- en buitenland.

Hutten: ‘We zijn nu bezig met een extra groot concept voor een winkelcentrum in het Verenigd Koninkrijk. Dat is dan wel een concept aan het uiterste einde van het spectrum, omdat de eigenaar iets groots wil en daar ook in wil investeren.

Maar ook een kleinere opstelling kan net zo goed een bijdrage leveren aan de beleving voor ouders en kinderen.

Ook in Nederland werken we met alle grote partijen. Onlangs nog hebben we in opdracht van de Kroonenberg Groep het Gelderlandplein te Amsterdam van een Kiddieland belevingswereld voorzien, en binnenkort volgen het Corio Center te Heerlen (Corio Nederland) en het Stadshart Amstelveen (Unibail Rodamco).

Hutten stelt dat juist in economisch moeilijke tijden het winkelcentrum een bijzonder belangrijke functie heeft: even ontsnappen aan de realiteit van de dag.

‘Om hiervoor de juiste atmosfeer te creëren, moet het winkelcentrum in de be-

leving van de omgeving investeren. In deze omgeving moeten de mensen zich welkom en prettig voelen. En wat realiseert nu meer een prettige atmosfeer dan spelende kinderen? Een winkelcentrum moet leven en kinderen zijn daar het ultieme voorbeeld van. Bovendien, iedere euro die hieraan uitgegeven wordt, kan men in veelvoud besparen op toekomstige marketinguitgaven.’, zegt een van de kracht van zijn product overtuigde Hutten. niet standaard Het is overigens wel

belangrijk dat het kinderentertainment niet uit standaard-producten samengesteld wordt. ‘Je moet niet iets plaatsen dat de kinderen ook thuis hebben, zoals een Play Station. De kunst is om toegevoegde waarde te creëren en dat is te vinden in bijvoorbeeld educatief entertainment. Ons Kiddieland-concept is altijd maatwerk, zowel qua formaat als samenstelling, maar ook in de mix van betaald versus gratis. De eigenaar of exploitant kan zelf kiezen of de faciliteit gratis of betaald of in een mix daar van aangeboden worden. Zo is het dus zelfs mogelijk opbrengsten te genereren.

Maar het belangrijkste blijft dat de faciliteit er voor de kinderen is.’

Hutten, die het Kiddieland-concept ook veel aan Duitse winkelcentra levert,

merkt op dat deze winkelcentra ruimere openingstijden hanteren dan wij hier gewend zijn: ‘Alle grotere centra die ik in Duitsland ken zijn dagelijks tot acht of negen uur geopend. ’s Avonds zie je dan een duidelijke toename van de verblijfsduur verlengende rol van de horeca en eventueel entertainment. Kiddieland draagt daar ook een steentje aan bij.

‘Je moet niet iets plaatsen dat de kids zelf thuis hebben’ Omdat deze faciliteiten er zijn, zie je dat de consument doelbewust ook later op de dag de gang naar het winkelcentrum maakt, om te shoppen en eventueel met een vorkje af te sluiten. Waar de Nederlandse centra dan vaak gesloten zijn.’

Wordt dat na de zondagopeningen en extra koopavonden de volgende slag die we in Nederland gaan meemaken? ‘Dat is niet aan mij. Maar ik signaleer dit wel over de grens en vindt het op zich logisch om zo beter gebruik te maken van faciliteiten en dure vierkante meters.’ • www.kiddieland.nl

scn 4 | 2009 23

Hoe wordt een naam een merk. Niet alleen door gedegen communicatie en organisatie, maar vooral door een goede samenwerking.

marketing - communicatieplannen - promotiejaarplannen conceptontwikkelingen - organisatie events & (her)openingen commerciële acties - begeleiding herontwikkelingen

Ondersteuning van het bestuur met als belangrijkste taak verbetering van de interne communicatie Professionalisering van bestuurstaken en marketingcommunicatie Herpositionering van winkelcentrum Hoge Vucht o.a. middels een nieuw communicatieconcept

Weijers Fernandez communicatie & organisatie Statenlaan 281 5223 LG ‘s-Hertogenbosch T 073 612 31 16 www.wfcommunicatie.nl info@wfcommunicatie.nl

WF_adv_224x152_SCN_sept09_DEF.indd 1

WINTERSFEER anno nu succes verzekerd www.avontuur.eu Trends en thema’s op het gebied van presentatieconcepten, styling en decor (Geanimeerde) LED verlichting voor gebouwen en winkelgebieden

28-08-2009 10:27:56

marketing & promotie

informatie: www.promotionsbymaureen.nl

Een ervaren specialist Voordat Maureen zich settelde als zelfstandig ondernemer, had ze tien jaar relevante ervaring binnen de winkelcentrapromotie. Zo heeft ze binnen de vastgoedsector gewerkt voor Meeus Vastgoedmanagement in Den Haag, Woon Shopping Centrum De Havenaer in Nijkerk, de WPM Groep in Den Bosch en voor Almere City Marketing.

In deze periode heeft ze het promotie- en communicatietraject van diverse winkelcentra bepaald, promotionele innovaties doorgevoerd, plannen van aanpak geschreven, creatieve ideeën aangedragen om de winkelcentra beter te profileren en organisatiebureaus aangestuurd om de ideeën te kunnen laten uitvoeren. Altijd in nauw contact en overleg met vastgoedeigenaren, ondernemers, winkelverenigingen, belangenorganisaties en lokale overheden. Vaak in samenwerking met derden; maar uitsluitend met dé specialist op een specifiek gebied. Ook bij samenwerking met anderen blijft Promotions

by Maureen verantwoordelijk aanspreekpunt voor opdrachtgevers. Kortweg, spin in het web. Haar voordeel is dat ze bij de WPM Groep ook de beheerkant heeft meegemaakt. Winkelbeleving in de meest brede zin des woords heeft voor haar dan ook geen geheimen meer.

U zoekt maatwerk? Promotions by Maureen levert maatwerk. Daarbij werkt men veelal in opdracht van winkeliersverenigingen en (vastgoed)eigenaren. Elk winkelcentrum heeft haar eigen specifieke doelgroep en uitdagingen. Elke aanpak zorgt weer voor een eigen dynamiek en is daarmee op een eigen wijze van invloed op het publiek en haar winkelbeleving.

Door creativiteit en originaliteit weet Promotions by Maureen

Promotions by Maureen, specialist in winkelcentrapromotie

P

romotions by Maureen is een allround communicatie-bureau. De naamgeefster van dit no-nonsense bedrijf heeft haar sporen ruimschoots verdiend in de vastgoedwereld. Vanuit het beheren van onroerend goed is zij zich verder gaan specialiseren in het promoten van winkelcentra. Steeds vanuit de verschillende (soms tegenstrijdige) belangen van zowel vastgoedbeleggers, winkeliers als consumenten. Al meer dan tien jaar beheerst zij dit spel als geen ander. De personal touch van deze communicatiespecialist staat garant voor kwaliteit en resultaat en maakt het plaatje compleet. Het blijft immers mensenwerk.

Onder leiding van Maureen van Haaren heeft het jonge bedrijf zich ontwikkeld tot hét one-stop-shopping-concept­ bureau van Nederland. Alle disciplines onder één dak: Maureen van Haaren organiseert, coördineert en stimuleert het team van Promotions by Maureen om tot een optimaal resultaat te komen. Voor u als klant is er slechts een aanspreekpunt. Wel zo helder én duidelijk, zowel voor uw bedrijf als voor andere betrokkenen.

Een onweerstaanbare drang, dat is wat zij twee jaar geleden voelde. Na tien jaar haar diensten aan toonaangevende organisaties verleend te hebben, kreeg zij drang naar een nieuw avontuur, een manier om lekker ‘haar eigen ding’ te doen. En dat betekende voor haar: zelfstandig contacten leggen en onderhouden, zelfstandig handelen naar de wensen van haar klanten en zelfstandig offreren. Kortom, het was tijd voor Maureen om als zelfstandig ondernemer verder te gaan.

van elk centrum iets bijzonders te maken, elke negatieve situatie weten wij om te zetten in een positieve actie.

Gevoel en vertrouwen In het contact met (potenti-

ële) klanten gaat het om het juiste gevoel. Bij het winkelend publiek, bij de winkeliers en bij de uitvoerend opdrachtnemer. Winkelen is immers emotie en alleen bij het juiste gevoel wordt er gekocht en verkocht. Dit betekent dan ook dat het team van Promotions by Maureen sterk op het gevoel vertrouwt. Bij de ontwikkeling en uitwerking van een idee, een promotionele actie of een goed doordacht (communicatie) plan. Het komt aan op wensen inventariseren én eigen ideeën aandragen. Door vervolgens ‘open’ te communiceren ontstaat er ook vertrouwen in de te ondernemen acties en dus vertrouwen in elkaar. Met het juiste gevoel bij ons én het vertrouwen in elkaar ligt ‘winst behalen’ in de lijn der verwachting.

Energiek en creatief Promotions by Maureen, gepersonificeerd door oprichtster Maureen van Haaren wordt gedreven door een innerlijke drang om het mensen naar hun zin te maken. Niet alleen winkelend publiek, maar eigenlijk iedereen om ons heen. Dat gebeurt op een vrolijke, luchtige, spontane en creatieve manier. Dat de oprichtster zelf ook nog zingt en presenteert zegt eigenlijk al genoeg. Promotions by Maureen is entertainment en communicatie in al haar facetten. Een goede indruk geeft haar persoonlijke site www.maureenvanhaaren.nl.

•

scn 4 | 2009 25

marketing & promotie

De gepatenteerde koppelingen voor slim transport

IJsbaan op het Gelderlandplein in Amsterdam Buitenveldert

Een ijsbaan in uw winkelcentrum?

Waarom niet...

We zijn in Nederland nog niet zover als in de Verenigde Staten of Groot-BrittanniĂŤ. Entertainment in de vorm van bowlingbanen, multi-screen cinemaâ&#x20AC;&#x2122;s, skipistes of ijsbanen, als vast onderdeel gekoppeld aan een winkelcentrum, zijn hier nog niet te vinden. Dat neemt niet weg dat er op tijdelijke basis heel wat te koop en te huur is. Zoals de mobiele ijsbanen van de Nederlandse wereldmarktleider Ice-World. Alleen al in de Benelux worden er elk seizoen bijna honderd geplaatst. Wat kan een ijsbaan voor uw winkelcentrum betekenen?

26 scn 4 | 2009

marketing & promotie

Jochem Feldberg en het IceWorld-systeem

S

hopping Centre News sprak met Jochem Feldberg, directeur van Ice-World Benelux te Baarn. IJsbanen zijn in zijn ogen de ultieme traffic-generators. ‘Wij doen doorlopend onderzoek naar de effecten van onze ijsbanen en weten zodoende dat het publiek er echt voor naar een locatie komt. Neem een stad als Dordrecht. In een periode van drieëneeenhalve week zijn er 50 duizend mensen aantoonbaar naar de stad gekomen, alleen omdat er een ijsbaan lag. Dat is leuk voor die mensen, leuk voor het stadsbestuur, maar hebben de ondernemers er ook nog wat aan? Ook dat hebben we onderzocht en we weten dat deze mensen voor 1,4 miljoen euro in Dordrecht besteed hebben!’

verschillen Het mes snijdt dus aan twee kanten: niet al-

leen wordt de inwoners van een bepaald gebied een bij het winterseizoen passend vertier geboden, ook de winkeliers, horeca en zelfs parkeergarages hebben er baat bij. Maar de ene ijsbaan is de andere niet. Er zijn verschillen in de techniek, de locatie en de oppervlakte. Feldberg: ‘Om te beginnen plaatsen wij bijna uitsluitend banen gebaseerd op echt ijs. Kunststof banen hebben eigenlijk maar één voordeel en dat is dat ze vooral voor een actie van een paar dagen geschikt zijn. Maar qua beleving gaat er niets boven echt ijs. Met onze gepatenteerde panelentechniek maken wij ijsbanen van klein tot groot en zowel in winkelcentra als buiten op pleinen, al of niet met een tent overdekt. Voor een binnenlocatie ligt de oppervlakte meestal rond de 250 m2 en buiten rond de 600 m2.’

Kant en klaar in 24 uur Feldberg laat foto’s zien van

prachtige Hollandse dorpstaferelen, met schaatspret voor jong en oud. Maar ook het overdekte winkelcentrum Gelderlandplein (Amsterdam) heeft in 2008 een prachtige baan gehad, die dit jaar nog groter terug komt. ‘Met onze techniek is een ijsbaan eenvoudig en snel op te bouwen. We komen ’s ochtends, zijn ’s middags klaar, vriezen ’s nachts en de volgende dag al kan het publiek schaatsen’, zegt Feldberg.

Het product ‘ijsbaan’ is – dat zal u verbazen – eigenlijk maar voor een klein deel een technisch verhaal. Voor Ice-World zit het grootste deel van de tijd in de voorbereiding en de projectbegeleiding. Feldberg: ‘Met op- en afbouwen zijn we pakweg twee maanden per jaar bezig. De overige tien maanden zijn we met cliënten bezig met de voorbereiding en de projectbegeleiding. Daarvoor hebben we cursussen en seminars, waarin we leren hoe een programmering ingevuld kan worden, hoe met scholen, sportverenigingen, vrijwilligers en sponsoren omgegaan moet worden. We geven zelfs een cursus voor de mensen die de functie van ijsmeester op zich nemen.’ kosten Dat van die sponsors is niet onbelangrijk, want zij zijn nodig om een bijdrage te leveren aan een ijsbaanproject.

De kosten daarvan belopen afhankelijk van de ijsbaangrootte, het aantal weken, de aankleding en meer tussen de 25 duizend en 75 duizend euro. ‘Het is niet alleen de ijsbaan en de ondervloer, maar het hele pakket aan sfeermaterialen, bewaking, energie, activiteiten en publiciteit. Maar wij weten precies hoe de huurder dat rond kan rekenen. Met sponsoren, toegang en schaatshuur, horeca, een stukje eigen promotiebijdrage en wellicht een bijdrage van de gemeente, is voor bijna elke locatie een sfeervol aangeklede ijsbaan haalbaar.’

Waar moeten het winkelcentrum verder nog aan denken?

Feldberg: ‘Het zou mooi zijn als bij de ontwikkeling van een nieuw winkelcentrum rekening gehouden werd met de benodigde elektriciteit. Een aansluiting van 380V/250A is handig en scheelt plaatsing van een generator. Verder wil iedereen rond de Kerst een ijsbaan hebben, maar er is veel voor te zeggen juist in de periode daarvoor of zelfs erna een baan te plannen.

Immers, rond de Kerst is het in de meeste winkelcentra al erg druk, terwijl er in januari en februari mindere weken zijn.’ •

informatie: www.ice-world.nl of jochem@ice-world.nl

scn 4 | 2009 27

NIEUW - CHECK & WIN速 Check & Win 速 is een nieuw ontworpen product van Giele Promotions. Check & Win is een meerweeks spelconcept dat zeer geschikt is voor winkelcentra, retailketens en evenementen.

Via Check & Win kunnen deelnemende consumenten direct zien of zij een prijs hebben gewonnen. Deelname kan alleen via een, door aankoop in het centrum verkregen, kaart met een unieke barcode. Check & Win is op vele manieren inzetbaar, geheel aangepast aan uw huisstijl. De Check & Win Zuilen zijn van zeer hoogwaar-

dige kwaliteit en voorzien van een touchscreen om gegevens van deelnemers te verzamelen.

Een win-win-win situatie voor 3 partijen: - consument: mogelijkheid op winnen van prijzen uit het centrum - ondernemers: omzetstimulerend door actieve deelname - beheerder/ eigenaar: mogelijkheid verzamelen kwalitatieve data deelnemers (bezoekers) Check & Win Benieuwd naar de mogelijkheden?

Neem contact op met Giele Promotions.

Giele Promotions bv De Steiger 122 1351 AL Almere-Haven Tel: 036-5319619 Fax: 036-5319409 Email: sales@giele.nl www.giele-promotions.nl

marketing & promotie Ze staan met elkaar als oorzaak en gevolg in verbinding: de crisis en toenemende leegstand. De verwachting is dat vanaf het derde kwartaal de leegstand zichtbaar zal toenemen. Hoe ga je daar als eigenaar of beheerder mee om? Een nieuwe huurder kan nog wel even op zich laten wachten en al die tijd detoneert de lege unit in het beeld van het winkelcentrum. SCN sprak met Berend Macrander van de Giele Groep. Zijn bedrijf ontwikkelde effectieve oplossingen voor een lastig probleem.

Voorbeelden van leegstanddecoratie met grote communicatieve kracht

‘Gebruik leegstand om te communiceren’

‘I

n Nederland zien we dat op toch wat amateuristische wijze omgegaan wordt met leegstaande units: de plaatselijke kunstenaar wordt gevraagd wat neer te zetten, winkeliers etaleren wat spullen en in het slechtste geval komen we nog steeds de bekende ‘kranten op glas’ tegen’, zegt Macrander. ‘Dat draagt natuurlijk niet bij aan een goed sfeerbeeld: de consument ziet dat ook. We hebben daarom een tweetal producten ontwikkeld die snel te leveren zijn en die de leegstand op adequate wijze camoufleren.

Zo kunnen we werken met raamfolie, maar ook met banieren die achter een raam geschoven kunnen worden. Een soort gordijnsysteem als het ware. Dit wordt voor alle units op maat gemaakt.’

>

lees verder op pagina

31 scn 4 | 2009 29

Flower Power voor de openbare ruimte www.flowerandshower.nl (t) 026 - 362 3061 adv shopping center news.indd 1

28-07-2008 13:16:31

Ook een ijsbaanevenement organiseren in uw winkelcentrum?

We get you mobiliced 30

www.ice-world.com

+31(0)35 5413801

<

vervolg van pagina

29

Giele levert naast leegstandsdecoratie ook decoratie voor projecten waar grote verbouwingen gaande zijn. Macrander: ‘Dat kan dan in de vorm van schuttingbouw, waarbij wij zorgen voor doeken die de schutting bedekken. Het geheel ziet er heel strak uit en wordt ook afgewerkt met plinten. We hebben net een prachtig project van ruim 50 meter lengte opgeleverd in de Passage Corridor Veenendaal, waar de verbouwing van o.a. een AH gedaan wordt. In Winkelcentrum Zaailand te Leeuwarden hebben wij de verbouwing dynamisch begeleid door projectmatig winkelunits te voorzien van (thematische) raamdecoratie. Het food-gedeelte werd gedecoreerd met o.a. beelden van terrassen waar mensen zitten. Dat geeft echt een heel ander beeld dan kale bouwschuttingen of lege winkelunits.’

appetizer for the mind

B

ij de (her)ontwikkeling van winkelcentra, winkel-, woongebieden en leisure projecten raken de betrokken professionals uit onze branche er steeds meer van overtuigd dat rendement op de lange termijn gegarandeerd wordt als het resultaat van de inspanningen een duurzaam succes betekent voor de consument/ gebruiker.

Om dit doel te bereiken wordt er op dit moment o.a. opnieuw gekeken naar de conceptonderbouwing, de samenstelling van het conceptteam, de communicatie onderling en extern en de regie van de kosten-baten.

In deze en de komende edities van SCN selecteert en interviewt Imke van Deventer (consultant en coach consumentgericht ontwikkelen), professionals met een wetenschappelijke achtergrond uit brede kring om do’s en dont’s te benoemen die voor u als ‘een appetizer for the mind’ kunnen werken in genoemd proces.

Macrander ziet zijn producten dan ook als communicatiemedium: ‘Je maakt van de nood een deugd en communiceert in feite met je leegstaande unit. Leegstandscommunicatie dus. Dat is toch wel wat anders dan een ‘zwart gat’. Om in retailtermen te spreken: ‘een leeg vak verkoopt geen klap’ en dat geldt op weliswaar iets andere wijze ook voor leegstaande units.’

De juiste sfeer Of het nu om raamfolie, banieren of schuttingen gaat, ieder ontwerp is uniek en wordt in overleg met de klant gemaakt. ‘Niet alleen teksten zijn mogelijk. Afhankelijk van de winkels er omheen of de locatie in het winkelcentrum kun je een bepaalde sfeer creëren. Bijvoorbeeld een sfeer die past bij food, sport, mode enzovoort. Wij hebben hier voor een eigen ontwerpstudio, waar veel producties – ook op decoratiegebied – voor winkelcentra gemaakt worden. De mogelijkheden zijn vrijwel onbeperkt en de producten zijn snel leverbaar.’

Is leegstandsdecoratie kostbaar? ‘Dat valt mee. Raamfolie is altijd koop en voor eenmalig gebruik. Het voordeel van dit product is dat een nieuwe huurder kan beginnen met de inrichting van de winkel, zonder dat het publiek er last van heeft. Wij adviseren voor perioden korter dan twee of drie maanden meestal de huur van banieren. Duurt de leegstand langer, dan slaat het kostenvoordeel door naar de raamfolievariant.’

Giele Groep heeft over deze producten duidelijke informatie klaar liggen, zodat de klant zelf snel kan berekenen wat de kosten zijn. U kunt deze aanvragen met een email aan b.macrander@giele.nl.

•

Voor deze editie sprak zij met drs. Hans Philip Weijel: politicoloog, ex-journalist en als partner verbonden aan Van Luyken Communicatie Adviseurs in Haarlem. Hans Weijel was als communicatieadviseur o.a. betrokken bij de ontwikkeling van de Designer Outlets in Roermond en Roosendaal en bij Aventura Brabant in Tilburg, dat de eerste grote shopping mall in Nederland had moeten worden. In een referendum op 4 juni sprak de Tilburgse bevolking zich hiertegen uit.

Do’s B Breng alle feiten in kaart B Ga snel met je verhaal naar buiten B Kom met duidelijke boodschappen B Wees helder richting verschillende doelgroepen( politiek, journalistiek, bewoners enz.)

B Sta open voor emoties, maar ga niet meteen meebewegen Don’ts  Tegenstanders met mooie maar onjuiste verhalen aan je zijde  Teveel doelen tegelijkertijd binnen willen halen  Journalisten onjuiste informatie geven proberen te krijgen

“Bij de ontwikkeling van retailcentra in welke vorm dan ook is het de kunst alle doelgroepen met hun verschillende, vaak tegengestelde belangen voor het project te winnen. Met de juiste argumenten, timing en belangenafweging is gebleken dat het kan.”

Tot de volgende Appetizer!

Imke van Deventer

Vragen & reacties: Hans Philip Weijel

imke@buhrenvandeventer.nl www.vanluyken.nl

scn 4 | 2009 31

consumentendoelgroepen

De senior is een belangrijke consument voor de Nederlandse detailhandel. Ten opzichte van andere leeftijdsgroepen heeft de senior veel vrije tijd en beschikt hij vaak over ruime financiële armslag. Toch zijn met name de wijkwinkelcentra veelal niet voorbereid op deze groep consumenten. Wat wil de senior zien in ‘zijn’ winkelcentrum? Ellen Zwetheul studeerde af op Door Jeroen van der Weerd, Strabo bv deze kwestie.

Zijn de wijkwinkelcentra

‘senior ready’?

I

n 2005 dook een nieuw fenomeen op in Nederland: ‘hang­ouderen’: 65-plussers die zich met grote regelmaat in het openbaar samen scholen. De hangouderen haalden diverse keren het nieuws. In het Groningse Oude Pekela werd daarom een samenscholingsverbod voor deze weinig consumerende ouderen, die volgens de detaillisten ook nog eens de sfeer negatief beïnvloeden, onderzocht. Ook bij de McDonald’s in Almere, die het moet hebben van een hoog aantal klanten per tafel per dag maar waar de senioren de tafels urenlang in beslag namen, bleek de behoefte hieraan groot te zijn. Meer actuele berichten laten zien dat hangouderen juist zorgen voor sociale controle en levendigheid. Feit is wel dat de groep senioren in omvang toeneemt en een steeds belangrijkere rol gaat spelen. Voor Ellen Zwetheul reden om in het kader van haar scriptie onderzoek te doen naar de winkelende senior en dan nader ingezoomd op hun consumentengedrag en voorkeur in wijkwinkelcentra. bestedingsniveau De senior is een belangrijke consument

voor de Nederlandse detailhandel. Ten opzichte van andere leeftijdsgroepen heeft de senior ten slotte het meeste vrije tijd en beschikt vaak over een hoog bestedingsniveau. Dit laatste is vooral positief in de huidige economische crisis. Een kans die door de winkelmarkt nog wordt onderschat. De relatie tussen de senior en winkelvastgoed is namelijk sterk onderbelicht. Voor wijkwinkelcentra zijn demografische veranderingen, zoals vergrijzing, extra relevant. Wijkwinkelcentra kennen een sterk afgebakend verzorgingsgebied met een grote koopkrachtbinding. Hierdoor zijn veranderingen in het draagvlak sneller merkbaar. Wat zijn nu de voorkeuren van de senioren in wijkwinkelcentra? En welke maatregelen dienen er te worden genomen om wijkwinkelcentra beter af te stemmen op de

32 scn 4 | 2009

senioren? Dit zijn de vragen waarmee Ellen Zwetheul zich bij Strabo heeft bezig gehouden in haar afstudeeronderzoek ter afronding van de studie Real Estate Management and Development (TU Eindhoven), onder begeleiding van Jeroen van der Weerd.

Winkelgedrag Uit het onderzoek is gebleken dat ouderen

bovengemiddeld vaak gebruik maken van het wijkwinkelcentrum. Voor een groep die te maken heeft met teruglopende mobiliteit is het niet verwonderlijk dat nabijheid een belangrijk motief is om een winkelcentrum te bezoeken. Wanneer de senior naar het wijkwinkelcentrum gaat, gebeurt dit vaak lopend en in wat mindere mate met de fiets of met de bus.

Het autogebruik ligt vrij laag. De senior bezoekt het wijkwinkelcentrum ten opzichte van andere leeftijdsgroepen vaker in gezelschap van minimaal één persoon. Bovendien wordt het

Service, kwaliteit en deskundig winkelpersoneel worden door de senioren zeer gewaardeerd wijkwinkelcentrum over het algemeen frequenter bezocht, zonder soms ook daadwerkelijk winkels te bezoeken en dus iets te kopen. Een groot deel van de 65-plussers heeft aangegeven elke dag wel een bezoek te brengen aan het wijkwin-

consumentendoelgroepen

ning: op een goed zichtbare maar vooral veilige plek met veel verlichting.

Qua inrichting hebben de ouderen een sterke voorkeur voor overkapping, goede verlichting, fraaie vormgeving en elementen die bijdragen aan een veilig gevoel, een gezellige sfeer en een schone omgeving.

Een wijkwinkelcentrum moet volgens senioren bij voorkeur op loop- of fietsafstand gelegen zijn. Parkeren met de auto, en dan meteen naast het winkelcentrum moet mogelijk zijn, als het kan op maaiveld en gratis. De wandelroutes moeten veilig zijn, waarbij hoogteverschillen zijn geminimaliseerd en de entrees moeten toegankelijk zijn rolstoelen, scootmobiels of rollators. Tot slot kent een goede bereikbaarheid met het openbaarvervoer een sterke voorkeur van de senior. senior ready Wat maakt een wijkwinkelcentrum ‘senior Ouderen in gesprek op het winkelplein in Diemen

kelcentrum. Voor deze groep vervult het wijkwinkelcentrum een belangrijke sociale functie: dé plek voor een praatje of om mensen te kijken. Ook bleek dat senioren het winkelcentrum doorgaans positief beoordelen. Vooral de keuze aan winkels worden door de 65-plusser gewaardeerd.

Voorkeuren Onderscheid is gemaakt tussen voorkeuren

voor supermarktaanbod, voor winkelaanbod, voor diensten en overige voorzieningen, voor de inrichting en voor de toegankelijkheid en de parkeergelegenheid.

Wat betreft het supermarktaanbod hebben senioren een voorkeur voor fullservice formules, die zich kenmerken door kwaliteit, gemak, service en een ruim assortiment. Dit gaat uiteraard gepaard met een bovengemiddelde prijsstelling. Denk ik dit kader aan Albert Heijn, C1000 of Super de Boer. Wat betreft de aankoop van versproducten (met uitzondering van vis) prefereert de senior de supermarkt boven de versspeciaalzaken. De populariteit van versspeciaalzaken is onder deze groep echter wel groter dan bij jongere consumenten. Service, kwaliteit en deskundig winkelpersoneel worden door senioren erg gewaardeerd. Overigens blijken 65-plussers met een bovengemiddeld inkomen vaker versspeciaalzaken te bezoeken dan leeftijdgenoten met een lager besteedbaar inkomen.

Wat betreft de overige winkels blijkt de 65-plusser voorkeur te hebben een drogist, een Blokkerachtige formule, een boekhandel en een bloemenzaak. En niet geheel verrassend: ook de opticien geniet populariteit bij de senioren. Niet onlogisch: hoe ouder de consument, des te groter het belang men hecht aan een opticien. Als het even kan, zien senioren ook graag een schoenenzaak en een kledingzaak. De senior ziet graag veel winkels, waarbij geen specifieke voorkeur bestaat voor ketens of zelfstandige winkeliers. Vriendelijk personeel in de winkels met aandacht voor de klant en een grote variëteit aan winkels vinden senioren belangrijk.

ready’? Het wijkwinkelcentrum speelt een belangrijke rol in het dagelijks leven van de senior. Zoveel is wel duidelijk geworden. De nabijheid van het wijkwinkelcentrum en beperkte mobiliteit van de senioren zijn hiervan de voornaamste oorzaken. Omgekeerd speelt de senior een steeds belangrijkere rol voor de ondernemers in het wijkwinkelcentrum. Zij bieden door hun hoge bestedingsniveau en veel vrije tijd nieuwe kansen, ook in de huidige economische situatie. De voorkeuren van de groep 65-plussers wijken af van andere leeftijdsgroepen. Maar ook binnen de groep senioren is er sprake van veel differentiatie. Zo zijn er de vitale ouderen, die midden in het leven staan en nog van alles kunnen ondernemen. Maar zo zijn er ook de minder mobiele ouderen, waarbij hulpmiddelen niet meer uit het dagelijkse leven weg te denken zijn. De wijkwinkelcentra in Nederland kunnen inspelen op de behoeften van senioren door in vergrijzende verzorgingsgebieden een servicegerichte supermarkt te bieden met een goede toegankelijkheid en een passend assortiment. Service en gemak moeten centraal staan. Rustbankjes, openbare toiletten, een lunchroom en ontmoetingsplek zijn elementen die daarom ook sterk worden aanbevolen. De winkels die de senior in het wijkwinkelcentrum zeker terug wil zien, zijn een drogist, winkel met huishoudelijke artikelen, boekhandel, bloemenzaak, opticien en modezaken. Dat al deze aspecten zijn geclusterd onder één dak ligt voor de hand. Zo kunnen de ouderen optimaal consumeren in een wijkwinkelcentrum wat voldoet aan het predikaat ‘senior ready’.

•

ontmoetingsplek De aanwezigheid van een postkan-

toor en een bank worden door de senioren bijzonder op prijs gesteld. Ook sociale voorzieningen als rustbankjes, openbare toiletten, een lunchroom en ontmoetingsplek zijn belangrijk. Openbare toiletten zijn een rariteit in wijkwinkelcentra, wat door de senior als negatief wordt ervaren. Ook over de locatie van de pinautomaat heeft men een uitgesproken me-

scn 4 | 2009 33

projecten

Een van de grootste en qua technisch vernuft meest bijzondere bouwprojecten van dit moment wordt in Venlo gerealiseerd. De Maasboulevard – opening najaar/winter 2010 – wordt een mix van wonen, winkelen, parkeren en recreatie en moet de stad de boost van ‘runshoppen’ naar ‘funshoppen’ geven. SCN sprak met Jaco Meuwissen, algemeen directeur van 3W Vastgoed en Ramon Testroote, wethouder en projectverantwoordelijke bij de gemeente Venlo.

Venlo maakt kwaliteitsslag met Maasboulevard

E

en rondje Venlo-centrum levert op deze mooie dag in augustus een levendig beeld op. Sfeervolle straten (met als belangrijkste de Vleesstraat), veel mensen, leuke winkels en een wat typische gewaarwording dat alles wel heel erg op de Duitse consument gericht is. Venlo heeft jarenlang een niet al te best imago gehad vanwege een flinke drugsgerelateerde criminaliteit. Daar is op deze dag niet veel van te merken en volgens de wethouder zijn er de laatste jaren dan ook successen geboekt op dit gebied.

De tussen Maas en centrum ingeklemde reuzenbouwput lijkt zo op het oog wat excentrisch ten opzichte van het winkelhart te liggen. Jaco Meuwissen: ‘Dat lijkt nu nog zo, maar als het project straks klaar is dan is er een heuse winkel-8 ontstaan en kan eindelijk dat ‘rondje binnenstad’ gemaakt worden. Bovendien zal de parkeergarage (550 auto’s) ook als bronpunt gaan fungeren en legt daarmee flink wat gewicht in de schaal. Neem daarbij de trekkracht van winkels als MediaMarkt, Mexx, H&M, Sting en ook Jumbo en het is duidelijk dat de Maasboulevard een nieuw zwaartepunt in de stad wordt.’

Accommodatie voor winkels met een metertje meer De Maasboulevard moet het huidige winkelaanbod

complementeren en er voor zorgen dat de stad van koopstad naar winkelstad promoveert. De Maasboulevard zorgt er voor dat het winkelareaal van Venlo met ruim 22 duizend m2 toeneemt en daardoor 30 procent groter wordt. Venlo heeft veel koopkrachttoevloeiing uit Duitsland. Op sommige momenten is 80-90 procent van het aantal consumenten Duits en er liggen aan die kant van de grens nog steeds kansen als het gaat om consumentenaantallen. ‘Deze consument moet je dan wel het juiste aanbod geven, vandaar dat wij sterk inzetten op recreatief winkelen en wat daar mee samenhangt.’, zegt Meuwissen. ‘Een groot voordeel van dit project is dat Venlo nu ook

34 scn 4 | 2009

projecten

Maquette van het boulevardproject

winkelformules met een grote ruimtebehoefte kan helpen.

Daar is vraag naar en die units zijn ook al verhuurd. In feite is zo’n 90 procent verhuurd en hebben we even een pauze ingelast om te kijken hoe we de resterende meters zo goed mogelijk passend bij het concept kunnen verhuren.’ seizoenswinkels Een bijzonder element in de opzet zijn de seizoenswinkels. Dit zijn units die bij hoog water onder water komen te staan. Meuwissen: ‘We geven hier uitvoering aan een oude wens om de Maas meer bij de stad te betrekken. De Maasboulevard bestaat dan ook niet alleen uit winkels en woningen, maar ook een aanloophaven en een promenade. De seizoenswinkels zullen een extra bijdrage aan de aantrekkelijkheid leveren en worden ook niet verhuurd om het hele jaar open te zijn.’

De opening staat gepland voor volgend najaar. Nog net op tijd voor de deadline van de NRW-Jaarprijs? Meuwissen, lachend: ‘Dat zal er om hangen.’ Voor 3W is de Maasboulevard op dit moment het grootste in ontwikkeling zijnde project.

‘Maar we zijn op meer locaties bezig, zoals het Belvedere in Maastricht, in Sittard en Eindhoven en zelfs ook in Diemen, waar we voor Delta Lloyd het winkelcentrum uitbreiden.’

Ramon Testroote is wethouder werk en inkomen en projectwethouder voor de Maasboulevard. Was deze enorme uitbreiding nodig? ‘Jazeker en wel om meerdere reden. Venlo heeft altijd een sterk winkelgebied gehad met een grote aantrekkingskracht op Duitse kooptoeristen, zo’n honderdduizend per week. Binnen een uur rijden van Venlo wonen maar liefst 15 miljoen Duitsers en dat is dus meer dan je in Nederland binnen een uur van Venlo vindt. Ondanks het feit dat ook bijvoorbeeld Roermond zich op deze kopersgroep richt, is 2008 het beste jaar voor de Venlose detailhandel geweest.

Overigens versterken onze steden elkaar, ondermeer vanwege het feit dat de steden qua aanbod en karakter duidelijk verschillen. Als je maar allebei kwaliteit biedt, dan geeft je de mensen iets om voor terug te komen. De uitbreiding met de Maasboulevard gaat ons helpen het aanbod nog aantrekkelijker te maken, mede omdat we nu ruimte kunnen bieden aan grotere winkels.’

Kwaliteit omhoog, huurprijzen omlaag Venlo heeft ook een probleem op winkelgebied: qua huurprijzen is het de tweede stad van Nederland. Veel winkelruimte is in handen van ontwikkelaars en beleggers uit het westen van het land.

Die hebben geen emotionele band met de stad. ‘Als gemeente-

De enorme bouwput aan de Maasoever

bestuur vinden wij dat om de kwaliteit van het winkelaanbod omhoog te brengen, de huurprijzen omlaag moeten. De Maasboulevard is daar voor ons een hefboom in en wij verwachten een drukkend effect op de gangbare huurprijzen in de rest van de stad. Hier op de Maasboulevard betaalt men namelijk lagere prijzen voor een A-locatie.’

Moet dat van die A-locatie eerst niet bewezen worden? ‘Als je kijkt naar de ligging en de kwaliteiten van het ontwerp plus de bereikbaarheid en het parkeren onder de winkels, dan is het voor mij overduidelijk dat dit een A-locatie is.’ meerjarenplan Als je door Venlo-centrum rondloopt, dan zie je nog wel een aantal plekken die er wat minder uitzien. Gaat er nog meer veranderen? ‘Absoluut, we hebben een meerjarenplan voor de kwaliteitsverbetering van de binnenstad en pakken dat straat voor straat aan. Dat gaat niet altijd gemakkelijk, omdat het in Venlo voor de detailhandel altijd redelijk eenvoudig is geweest om geld te verdienen, onder meer aan de Duitse consument. Dat begon vroeger met zuivel, koffie en sigaretten. Maar de verschuiving van runshoppen naar funshoppen is duidelijk gaande. De consument blijft steeds langer en geeft meer uit. De ondernemers die jaren niet zo de drang hebben gevoeld om in hun winkel te investeren, voelen die behoefte nu wel. Venlo moet ook wel, want we hebben nog steeds niet het niveau van bijvoorbeeld Breda behaald. De Maasboulevard is hierin ook belangrijk, want deze kwaliteitsimpuls zal ook de rest van de binnenstad kunnen bewegen.

Maar laat ik duidelijk zijn: we hebben al veel te bieden en zijn ook succesvol, maar we kunnen nog wel op een aantal punten verbeteringen realiseren.’

Nu is actie meestal reactie: wat doen de Duitsers tegen al die koopkrachtafvloeiing? ‘Je ziet in enkele Duitse steden nu ook dat aan de kwaliteit van de binnenstad gewerkt wordt. Maar het zit ook in het aanbod. Dat van Nederland is toch anders, een tikje moderner en dat spreekt bijvoorbeeld de jongere consument aan. En wat de Duitsers ook waarderen is een stukje Gemütlichkeit.

De bouwtechniek is een verhaal apart. De regie hiervan is in handen van Arcadis. Zij moeten voorkomen dat deze ‘enorme bak van beton in de Maas’ de rivier afdrijft naar Nijmegen (waar ze al een prima winkelapparaat hebben...). In een volgende editie hopen wij uitgebreider op de uitdagingen van de techniek terug te komen.

• www.maasboulevard.nl

scn 4 | 2009 35

meten is weten

Vitaal retailvastgoed in een veranderende Vastgoedmanagement verandert. De omstandigheden in de markt zijn in korte tijd compleet omgeslagen. Om onder de huidige omstandigheden waarde(groei) van het vastgoed vast te houden is een performancegerichte aanpak nodig.

W

wordt steeds meer naar prestaties gekeken. Daarvoor is het nodig om de juiste prestatie-indicatoren te definiëren. Wanneer presteert een winkelgebied goed? Welke elementen bepalen dat?

WPM Retail, onderdeel van WPM Groep welke zich specifiek richt op diensten van advies, (her)ontwikkeling tot management van Retailvastgoed, heeft daarvoor een systeem van monitoring opgezet en een aantal instrumenten ontwikkeld welke de vastgoedmanager faciliteren bij proactief management. In de WPM-monitor van winkelgebieden gaat het om drie aspecten: beleggingswaarde, klantwaarde en ondernemersklimaat. Als een winkelgebeid klanten goed bedient, draagt dit bij aan de omzetpotentie en de kwaliteit van ondernemers. Dit vergroot de huurpotentie en dus de waarde van het vastgoed. Om de drie aspecten goed te monitoren, is het hebben van een uitgebreide data en informatiebank, kennis en ervaring en de samenwerking van verschillende specialismen op het gebied van vastgoed een pré.

Inspelen op nieuwe tijd Van oorsprong heeft een winkelcentrummanager een voornamelijk operationele taak waarbij zijn belangrijkste functie bestaat uit het beheren van de inkomsten en uitgaven van een winkelcentrum. De opdracht van nu is complexer: het object vitaal houden. Een winkelcentrum in topconditie huisvest immers tevreden huurders en dat is de beste manier om het rendement van de eigenaar op peil te houden. Maar om een winkelcentrum in de huidige tijden vitaal te houden zijn meerdere specialiteiten nodig: het vereist commerciële en technische knowhow, kennis van marketing, van demografische en economische factoren en van planontwikkeling. Binnen WPM is daarom de samenwerking tussen winkelcentrummanagement en planontwikkeling verder versterkt met de oprichting van WPM Retail. Winkelcentrummanagement is daarmee geen geïsoleerd specialisme maar het raakt het vastgoed in zijn wezen, namelijk in de levenscyclus van waardeontwikkeling.

Beleggingswaarde Om de waarde van vastgoed actueel in te kunnen schatten maakt WPM Retail gebruik van permanente portefeuilleanalyse. Vastgoedmanagers verzorgen driemaandelijkse analyses waarbij leegstand, huurachterstand en mutaties in combinatie met een benchmark in kaart worden gebracht. WPM heeft ca. 1,6 miljoen m2 aan winkelmeters in beheer; dit zijn meer dan 5000 ondernemers. Leegstand en betalingsachterstand lenen zich bij uitstek voor ‘hartbewaking’. Dit doen we niet alleen per belegger, maar ook per type winkelgebied en per branche. Zo weten wij eerder dan wie ook of er echt iets aan de hand is. Lopen huurachterstanden op,

ie het heeft over het vitaal houden van winkelgebieden, denkt natuurlijk aan het in stand houden van de vastgoedwaarde. Zeker in deze tijden van economische recessie staan rendementen onder druk en het is zaak deze goed te bewaken. Als de huurinkomsten verminderen, neemt het rendement snel af, hetzelfde geldt voor het effect van oplopende leegstand.

Het is dus zaak dit aan te zien komen, en snel te reageren als blijkt dat een huurder zijn betalingen vertraagt. Reguliere winkelgebieden kampen met toenemende concurrentie en bezoekersaantallen die onder druk staan. De onderlinge concurrentie tussen winkelgebieden neemt sterk toe. Het is dus zaak de prestaties accuraat te monitoren en vast te stellen of er sprake is van neerwaartse tendensen en de noodzaak tot ingrijpen.

Het tijdig herkennen of het winkelgebied nog vitaal is, wordt in het winkelcentrummanagement steeds belangrijker.

36 scn 4 | 2009

Het meten van prestaties In dit veranderend vakgebied

meten is weten

WPM Groep opereert als onafhankelijk dienstverlener in de hele keten van vastgoed. WPM Retail richt zich specifiek op retailvastgoed. WPM Retail is

markt dan is snelle actie geboden. Vaak kan met passende maatregelen erger worden voorkomen.

Ook wordt met behulp van een theoretisch markthuurmodel de huurpotentie per unit op basis van omgevingskwaliteit geanalyseerd. Huren komen vaak tot stand via onderhandelingen, onevenwichtige onderhandeling kunnen huurachterstand en zelfs leegstand tot gevolg hebben ondanks dat het (voor korte termijn) de beste huurprijs leek te zijn. Het markthuurmodel voorkomt dit en bepaalt voor elke unit de optimale huurwaarde. Zo wordt duidelijk of huurpotentie voldoende wordt benut, per unit en per winkelcentrum.

Vitality View, een kwaliteitsscan voor de vitaliteit en investeringsnoodzaak; meet 50 kwaliteiten van een winkelgebied en vergelijkt deze met de benchmark. Is het tijd om in te grijpen?

En zo ja, hoe?

met haar vele specialismen in staat in diverse fasen van de levenscyclus van vastgoed waarde toe te voegen. Voor meer informatie: www.wpmgroep.nl

een winkelgebied. Bij klantwaarde gaat het om het creëren van een winkelgebied dat aansluit bij wensen en behoeften van de markt. De focus ligt niet alleen op het winkelaanbod en de bereikbaarheid. Klanten kiezen (binnen een bepaald behoeftesegment) in principe voor het winkelgebied dat de meeste klantwaarde biedt. In het versterken daarvan is niet alleen aandacht nodig voor de kwaliteit van het aanbod, maar ook voor beïnvloeding van het proces, de emotie en uiteraard het verlagen van de moeite en irritaties.

WPM Retail heeft binnen WPM Shopping Center Consult nieuwe instrumenten ontwikkeld om prestaties accuraat te kunnen meten. ShopperCount, een geavanceerd online passantentelsysteem, wordt gebruikt om op simpele wijze prestaties te meten en veranderingen daarin. Het tellen gebeurt continue. Doordat op elk moment via internet kan worden ingelogd, kan bijvoorbeeld direct worden bekeken of acties succes hebben of niet.

WPM laat al jaren bezoekers- en consumentenonderzoek uitvoeren; deze leveren vooral inzicht in kwantiteiten, niet in kwaliteiten. Om dit te tackelen, heeft WPM online onderzoek ontwikkeld op basis van de psychologie van beleving; WPM ShopperCeption. Waaróm voldoet een winkelgebied wel of niet aan de wensen van bezoekers? Welke elementen bepalen de beeldvorming? Welke moeten worden verbeterd, en wat zijn de kernwaarden die moeten worden benut en uitgedragen?

Ondernemersklimaat Het is belangrijk alert te blijven op

vitaliteit van de ondernemingen en de juiste branchering. Aflopende huurcontracten tijdig evalueren met de ondernemer is een voorwaarde voor tevreden huurders en een gezond ondernemersklimaat. Voor de vastgoedmanager nieuwe stijl is het belangrijk om sparringpartner te zijn voor de ondernemer en te adviseren bijvoorbeeld op gebied van inkoop van energie, richtlijnen geven over duurzaamheid, optimale branchering binnen het winkelcentrum en vele andere zaken.

Klantwaarde Steeds meer gaat het in vastgoedprocessen

om het creëren van klantwaarde. Goede winkelgebieden zijn immers winkelgebieden die op de veranderende consument in weten te spelen. Hoe goed een winkelgebied inspeelt op wensen, verlangens en het gedrag van bezoekers is vaak nog een grijs gebied. Toch bepaalt dit steeds meer het succes van

Hold, sell en development Al deze verschillende instrumenten en specialismen stellen ons in staat te bepalen in welke fase van de levenscyclus een centrum zich bevindt en welke acties nodig zijn het vitaal te houden. Aan de hand van verkregen input kunnen we op verzoek van de opdrachtgever een ‘hold, sell en development’-analyse uitvoeren. We baseren ons daarbij op de prestaties die het winkelgebied levert op het punt van de drie aspecten: beleggingswaarde, klantwaarde en ondernemersklimaat. Daarmee kan tijdig worden ingespeeld op veranderingen in de markt en optimale waarde worden gecreëerd voor de belegger.

•

scn 4 | 2009 37

themaatje

Donderdag 1 oktober 2009 Spant! in Bussum

W I N K E L L O C AT I E M A R K T NEDERLAND 2009

®

RESERVERING WINKELLOCATIEMARKT ® NL 2009

John van Haaren

Jaap Gillis

Richard Dallinga

Jean Jacobs

Paul Depla

Marnix Norder

Heino Vink

Bas Tiemstra

OttovandenBoogaard

Annet Elzenaar

Lesley Bamberger

Patrick Manning

Frank van Sebille

Karel Gerbrands

Mark van Heeren

Marcel Sanderse

Ja, reserveer een plaats voor mij (en mijn collega’s)

..........................................................................................................................................................

dhr. mw.

............................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................... .......................................................................................... ..........................................................................................

Plaats ...................................................................................

Fax ..........................................................................................

...............................................................................................................................................................................................

Deelnamekosten: € 795,- (excl. BTW) p.p. Indien u verhinderd bent kunt u tot 2 weken voor het congres kosteloos annuleren (alleen schriftelijk).

Daarna bent u het volledige deelnamebedrag verschuldigd. U kunt zich altijd laten vervangen door een collega.

Fax: +31 (0)10 435 74 30 38 scn 2 | 2008

www.winkellocatiemarkt.nl

ADV99

Naam,voornaam Functie Bedrijfsnaam Adres Postcode Telefoon E-mail

Bron: Hoog Catharijne - Corio Vastgoed Ontwikkeling

Dé ontmoetingsdag voor ruim 200 vragers en aanbieders van winkellocaties.

projecten in de pijplijn alkmaar

amersfoort

amsterdam

arnhem

De Mare

O 2009 M 5600 m2 P ING Real Estate I Yvonne Flippo, T 071 3419636 almere stad

Vathorst

O 2005-2008/2008-2010 M 18.000 m2 P MAB Development Nederland I Mariska Bossmann, T 070 3068578 ▼

Stadshart Almere

’t Circus

O medio 2008 M 12.000 m2 P ASR Vastgoed Ontwikkeling I T 030-257 35 12 ▼

▼

Eemplein

O in ontwikkeling, start 2009 M 20.000 m2 P Multi Vastgoed I T 0182-690900 ▼

Mosveld

Mahler 4

almere buiten

Buitenmere Zuid

Herenhof

O in ontwikkeling M 4500 m2 uitbreiding P Top Vastgoed/Leyten I Frank van Kessel, T 06 53999150 ▼

O opleverdatum (verwacht) M metrage P projectontwikkelaar I informatie

De Opgang

O 2009 M 8600 m2 P ING Real Estate I Saskia Creemers, T 070 3418665

Centrum Amsterdam Noord

O 2013 M 35.000 m2 P ING Real Estate I Saskia Creemers, T 070 3418665

Hoofdstraat

IJ-dock

O eind 2009 M 4000 m2 winkels P ASR Vastgoed Ontwikkeling I T 030-257 35 12 ▼

legenda

apeldoorn

O in ontwikkeling M 4700 m2 P Top Vastgoed Planontwikkeling I Patrick van Lammeren, T 06 55 301 334 ▼

o 2011 m 3.300 m2 p Synchroon I M. Majolee, T 030-6867397 ▼

Osdorpplein

O eind 2009 M 20.000 m2 P ASR Vastgoed Ontwikkeling I T 030-257 35 12 ▼

O 2010-2013 M 8500 m2 P Multi Vastgoed I T 0182-690900 ▼

amsterdam

BK40

O 2005-2010 M 10.000 m2 P ING Real Estate i.s.m. ASR Vastgoed Ontwikkeling en G&S Vastgoed I Yvonne Flippo, T 070-341 96 36

alphen a/d rijn

Schuytgraaf

O 2012 M 10.000 m2 P Multi Vastgoed i.s.m. Kondor- Wessels en Rabo Vastgoed I T 0182-690900

o 2011 i 7000 m2 P Multi Vastgoed I T 0182-690900

O 2002-2008 M 73.000 m2 P MAB Development Nederland en Blauwhoed Eurowoningen I S.J. Bakker, T 070 3068578

Overhoeks

O 2011 M 5000 m2 P Ontwikkelcombinatie Overhoeks (ING RED en Ymere) I Yvonne Flippo, T 071 3419636

Oostpoort

Forumpark

O eind 2007 (1e fase) M 1700 m2 P BAM Vastgoed I Levi Boerman, T 030 6598923 ▼

O eind 2011 M 17.000 m2 winkels P MAB Development Nederland ism OCP I Simone Kramers, T 070 3068578 amsterdam zuidoost

Getz

O 2012 M 80.000 m2 P ING Real Estate, BAM Vastgoed, Ballast Nedam I Larissa Staal, T 070-341 8816

>

lees verder op pagina

40

scn 4 | 2009 39

projecten in de pijplijn assen

boskoop

den haag

drachten

Kloosterveste

O eind 2010 M 9100 m2 P BAM Vastgoed I Karel Nuijten, T 030-659 8297 ▼

Entree Waterrijk

’t Hogeveen

O 2012 M 3200 m2 P Leyten I 010-2211351 ▼

O 2008 M 11.500 m2 P Bam Vastgoed I Adriaan Kuyvenhoven, T 030 659 8927 ▼

breda

Den Helder

Stadscentrum

Raadhuisplein

o 2010 m 20.000 m2 p Redema Groep i T 030-2840290 ▼

ede

berkel en rodenrijs

Centrumplan

o 2012 m 13.000 m2 p ING Real Estate i Suzan Loorij, T 070 3419225 berlicum

Schoolstraat

O in ontwikkeling M 1000 m2 P Vorm Ontwikkeling I A. van Houwelingen, T 078 6421555

Achter de lange stallen

o 2011 m 20.000 m2 P MAB Development Nederland i J. de Vreede, T 070 3068578

o 2013 m 10.000 m2 p Synchroon I M. Majolee, T 030-6867397

delft

delfzijl

Hovenpassage

o 2009-2014 m 9000 m2 p Van der Vorm Vastgoed i G. Hares-Visser, T 010 2092721 ▼

den haag

dordrecht

o medio 2010 m 2400 m2 P MAB Development Nederland i Simone Kramers, T 070 3068578

Bilthoven

De Kwinkelier

Wijnhavenkwartier fase I

Eemnes

Centrumplan

O 4e kwartaal 2010 M 5000 m2 P Leyten I 010-2211351 ▼

O 2015 M 6000 m2 P Multi Vastgoed I T 0182-690900 ▼

Spuikwartier

eindhoven

o 2012 m 14.350 m2 p Synchroon I M. Majolee, T 030-6867397 ▼

Bagijnhof

O 2010 M 2000 m2 winkels P Multi Vastgoed I T 0182-690900 ▼ legenda

O opleverdatum (verwacht) M metrage P projectontwikkelaar I informatie

40 scn 4 | 2009

Gezondheidspark

o 2007-2010 m 55.000 m2 p Multi Vastgoed i T 0182 690900

o medio 2009 m 2200 m2 p ING Real Estate i Yvonne Flippo, T 070-3419636 ▼

De Wending

Wijkerbaan

O in ontwikkeling M 8000 m2 en overig P Redema Groep I T 030 284 02 90 ▼

Kerkplein

O 2e kwartaal 2009 M 5000 m2 P Leyten I T 010-436 40 33

beverwijk

Achtste barrier

O in ontwikkeling M 4000 m2 P ASR Vastgoed Ontwikkeling I T 030-257 35 12 ▼

projecten in de pijplijn eindhoven

haarlem

heerlen

Meerrijk Meerhoven

O 2010 M 9500 m2 P ASR Vastgoed Ontwikkeling I T 030-257 35 12 ▼

Schalkstad

O 2015 M 16.000 m2 P ING Real Estate I Saskia Creemers, T 070-3418665

De Plu

o 2012 m 15.000 m2 p Multi Vastgoed i.s.m.

3W Vastgoed i T 0182-690900

julianadorp

De Riepel

O 2009 M 7500 m2 P Redema Groep I T 030 284 02 90 ▼

haarlem

enschede

Raaks

O 2011 M 7500 m2 P MAB Development Nederland I T. Heijenbrock, T 070 3068578 ▼

Stokhorst

hendrik ido ambacht

De Volgerlanden

O eind 2008 M 6500 m2 P ASR Vastgoed Ontwikkeling I T 030-257 35 12 ▼

O 2008 M 6000 m2 P Assen projecten I T 074 266 03 00

Leens

Grolschterrein

O 2010 M 19.000 m2 P ING Real Estate I Suzan Loorij, T 070-341 92 25 ▼

Marsmanplein

O 2e kwartaal 2011 M 2290 m2 P Leyten I 010-2211351 ▼

hoogvliet

De Marne

O 4e kwartaal 2010 M 5200 m2 P Leyten I 010-2211351 ▼

Stadshart

O 2011 M 4000 m2 P Leyten I T 010-436 40 33 horst a/d maas

ermelo

Harderwijjk

Stadsdennen

De Verbinding

O 2008 M 5000 m2 P Assen projecten I T 074 266 03 00 ▼

Grootegast

Centrumplan

O 2e kwartaal 2010 M 2500 m2 P Leyten I 010-2211351

o 2010 m 10.000 m2 p Lingotto vastgoed i T 020 560 89 10 ▼

Centrum

O in ontwikkeling M 6000 m2 P 3W Vastgoed I Dhr. N. Eurlings, T 043-3667700 huizen

Centrumplan

O in ontwikkeling M 8600 m2 P Foruminvest en Visser Bouwmij I Dhr. Sneep, T 035-6956060 ▼

Waterfront

o 2015 m 20.000 m2 p Synchroon I T. Verhoeven, T 030-6867387

legenda

leeuwarden

De Bilgaard

o 2009-2010 m 10.000 m2 p Multi Vastgoed i.s.m. winkeleigenaren i T 0182-690900

leiderdorp

Het Palet

O 2009 M 950 m2 P Vorm Ontwikkeling I A. van Houwelingen, T 078 6421555

lelystad

Centrumontwikkeling

O 2008 M 21.000 m2 P ASR Vastgoed Ontwikkeling I T 030-257 35 12 ▼

O opleverdatum (verwacht) M metrage P projectontwikkelaar I informatie

>

lees verder op pagina

43

scn 4 | 2009 41

sfeer

grondig )

in creatieve

telwerk

decoraties en verlichting.

OPVALLEND ANDERS

www.decorationlight.nl Almere, 036 5212015

In deze tijden krijgen veel winkelcentra te maken met (tijdelijk) lege winkelunits.

De Giele Groep heeft 2 soorten leegstandsdecoratie in huis. Beide varianten zorgen er voor dat de lege winkelunit een frisse communicerende uitstraling krijgt.

De eerste variant is het aanbrengen van raamfolie: snel, simpel en efficiĂŤnt. De tweede variant is de duurzame optie: banieren strak achter de pui; is herbruikbaar, kan gemakkelijk gewisseld worden naar een andere lege unit in het centrum.

Strabo legt de fundamenten ) onder uw vastgoedbeslissing

Maak kennis met bijna 30 jaar kennis over wonen, werken en winkelen.

Ga naar www.strabo.nl of bel 020 - 626 08 17.

Elke leegstaande winkelunit in een winkelcentrum is een doorn in het oog voor eigenaar/ verhuurder en consument. Met sprekende leegstandsdecoratie haalt u een kwalitatieve en effectieve oplossing in huis.

Beide varianten van leegstandsdecoratie zijn voor elk winkelcentrum mogelijk.

Prijzen, levertijden, ontwerpen?

Neem contact op met de Giele Groep.

Giele Groep bv De Steiger 122 1351 AL Almere-Haven Tel: 036-5319619 Fax: 036-5319409 Email: sales@giele.nl

Leegstandsdecoratie = communicatie

www.giele.nl

projecten in de pijplijn

lelystad

nijmegen

Rhoon

rotterdam

De Gordiaan

Centrum

Hesseplaats

O in ontwikkeling M 11.000 m2 P Redema Groep I T 030-284 02 90 ▼

Plein 44

O 2010 M 12.000 m2 P ING Real Estate I Suzan Loorij, T 070-341 92 25 ▼

o 2012 m 3.500 m2 p Synchroon I A. de Vries, T 030-6867394

O 4e kwartaal 2010 M 3000 m2 P Leyten I 010-2211351 ▼

ridderkerk

maassluis

Koningshoek

O in ontwikkeling M 30.000 m2 nieuw P ASR Vastgoed Ontwikkeling I T 030-257 35 12 ▼

Koningshof fase III

O 2011 M 2700 m2 P Leyten I T 010-436 40 33 ▼

Nijverdal

Nieuw Dunant

Coolsingel

o in ontwikkeling m 30.000 m2 P Multi Vastgoed i T 0182 690900 ▼

o 2011 m 4.300 m2 p Synchroon I M. Majolee, T 030-6867397 ▼ rosmalen

mijdrecht

De Lindenboom

O 2010 M 8500 m2 P Top Vastgoed I Patrick van Lammeren, T 06 5530 1334 ▼

oldebroek

Centrumplan

O in ontwikkeling M 12.000 m2 P Foruminvest bv I Dhr. Nazerian, T 035-6956060 ▼

Centrumplan

O in ontwikkeling M 4.500 m2 P ASR Vastgoed Ontwikkeling I T 030-257 35 12 ▼ rotterdam

nieuwegein

Stadskwartier

O 2011-2013 M 20.000 m2 P ING Real Estate en Multi Vastgoed I T 0182-690 900 nijmegen

Waalsprong

O in ontwikkeling M 20.000 m2 P Multi Vastgoed, Heijmans IBC, BAM Vastgoed I T 0182-690900

Watermanweg

O in ontwikkeling M 15.000 m2 P Multi Vastgoed I T 0182-690900 reeuwijk

Centrumplan

O 2009 M 4.500 m2 P Top Vastgoed I Patrick van Lammeren, T 06 5530 1334 ▼

Sassenheim

Centrum

o 2011 m 2.000 m2 p Synchroon I A. de Vries, T 030-6867394

Schaesberg

Centrum

o 2011 m 4.500 m2 p Synchroon I A.J. Heijs, T 030-6867446 ▼

st-michielsgestel

legenda

Nesselande

O 2009 M 10.000 m2 P Multi Vastgoed I T 0182-690900 ▼

O opleverdatum (verwacht) M metrage P projectontwikkelaar I informatie

>

lees verder op pagina

44

scn 4 | 2009 43

projecten in de pijplijn st. michielsgestel

Utrecht

waalwijk

zaandam

Centrum Overvecht

Inverdan

Centrum

O in ontwikkeling M 3500 m2 P ASR Vastgoed Ontwikkeling I T 030-257 35 12 ▼

De Els

o 2013 m 15.000 m2 p Synchroon I M. Majolee, T 030-6867397

O 2014 M 10.00 m2 P ING Real Estate I Jamal Msalmi, T 070-3419805

utrecht

waddinxveen

de Vredenburg

O 2011 M 5300 m2 P Corio Vastgoed Ontwikkeling I T 030 2302814 ▼

O 2010 M 18.000 m2 P Multi Vastgoed I T 0182-690900 ▼

Stadscentrum Be Fair

O 2011 M 22.800 m2 P ASR Vastgoed Ontwikkeling I T 030-257 35 12 ▼

sittard

Centrumplan

o 2013 m 15.000 m2 P Multi Vastgoed i.s.m.

3W Vastgoed I T 0182-690900 son & breugel

Ekkersrijt

O nnb M 42.000 m2 P ING Real Estate I Larissa Staal, T 070-341 88 61

Groeneweg

O in ontwikkeling M 6000 m2 P Multi Vastgoed I T 0182-690900 ▼

Inverdan

O 2010 M 18.000 m2 P Multi Vastgoed I T 0182-690900 ▼

veenendaal

O 2011 M 15.000 m2 P Multi Vastgoed i.s.m.

ASR Vastgoed Ontwikkeling I T 0182-690900 ▼

Cadenza

Brouwerspoort

o 2012 m 16.000 m2 p Synchroon I A. de Vries, T 030-6867394

zaandam

Winkelcentrum Saendelft O 2008 M 7600 m2 P OBAN I Peter Welles (BAM), T 030-659 89 34 ▼

O medio 2008 M 14.000 m2 P BAM Vastgoed I Jan Ruitenberg, T 030 6598163 ▼

zwolle

Willemspoort

O 2013 M 10.000 m2 P Multi Vastgoed I T 0182-690900

zwijndrecht

Walburg

O in ontwikkeling M 15.000 m2 P ASR Vastgoed Ontwikkeling I T 030-257 35 12 ▼

legenda

O opleverdatum (verwacht) M metrage P projectontwikkelaar I informatie

44 scn 4 | 2009

o 2011 m 10.700 m2 p ING Real Estate i Larissa Staal, T 070-341 88 16

Terwijde

O 2010 M 15.000 m2 P MAB Development Nederland I Mariska Bossmann, T 070 3068578

Vleuterweide

Oosterheem

Hovestein

zaanstad

Stadsplein

Utrecht

O 2011 M 12.500 m2 P Multi Vastgoed I T 0182-690900

zoetermeer

o 2008 m 1335 m2 p BAM Vastgoed i Michiel Smits, T 030-6598163

spijkenisse

decoratie

decoratie

NRW Nederlandse Raad van Winkelcentra Herculesplein 269, 3584 AA Utrecht

Nico de Vries Decoraties Televisieweg 91, 1322 AK Almere

MK-Illumination Handels GmbH Trientlgasse 70, 6020 Innsbruck, Oostenrijk

T 030 2313754 • F 030 2341287 E info@nrw.nl • I www.nrw.nl I www.nrw.nl

T 036 5368365 E ndvpd@xs4all.nl I www.nicodevriesprojectdecoraties.nl

T 06 13667805 Jo van Gemert T (0043) 512 202430-12 • F (0043) 512 202433 E j.vangemert@mk-illumination.com

decoratie

decoratie

media

decoratie

media

Flower and Shower Velperweg 105, 6824 HJ Arnhem

Giele Groep De Steiger 122, 1351 AL Almere Haven

Centercom Reclame-objecten in winkelcentra Willem Fenengastraat 16A, 1096 BN Amsterdam

T 026 3623061 E info@flowerandshower.nl I www.flowerandshower.nl

T 036 531 96 19 • F 036 531 94 09 I www.giele-projecten.nl

T 020 4609085 • F 020 4609088 E info@centercom.nl I www.centercom.nl

illuminatie

illuminatie

kennis & informatie

s t r a b o) Avontuur Thema Vormgevers Blokdijk 3, 1608 HH Wijdenes

27-02-2009 13:33:37

T 0229 501222 • F 0229 501228 E info@avontuur.net • I www.avontuur.net

kennis & informatie

M A R K TO N D E R Z O E K E N VA S TG O E D I N FO R M AT I E

Decolights De Hazelaar 15, 6921 XA Duiven

Strabo Postbus 15710, 1001 NE Amsterdam

T 0315 373335 E info@decolights.nl • I www.decolights.nl

T 020 6260817 E strabo@strabo.nl • I www.strabo.nl

consultancy

servicepagina

algemeen

marketing/consultancy

Weijers Fernandez communicatie & organisatie

Flucon Kalkovenweg 54, 2401 LK Alphen a/d Rijn

KIR Kordaat In Ruimte Govert Flinckhage 25, 3438 JC Nieuwegein

Weijers Fernandez communicatie & organisatie Statenlaan 281, 5223 LG Den Bosch

T 0172 435901 • F 0172 422271 E info@flecon.nl • I www.flucon.nl

T 030 6668616 • F 030 6668617 E info@kordaatinruimte.nl I www.kordaatinruimte.nl

T 073 6123116 • F 073 6123136 E info@wfcommunicatie.nl I www.wfcommunicatie.nl

congres en evenement

marketing/promotie

marketing/reclame

Management Producties Postbus 82, 3130 AB Vlaardingen

Giele Promotions De Steiger 122, 1351 AL Almere Haven

Hyperion creatieve communicatie Mimosastraat 17, 1338 ZK Almere

T 010 4350477 • F 010 4357430 E info@managementproducties.com I www.managementproducties.com

T 036 531 7528 I www.giele-promtions.nl

T 036 8484 322 • 06 2440 4721 E info@studiohyperion.nl I www.studiohyperion.nl scn 4 | 2009 45

servicepagina

ontwikkelaar

ontwikkelaar

Ice-World Benelux Tolweg 5, 3741 LM Baarn

Weijers Fernandez communicatie & organisatie IPMMC

Weijers Fernandez communicatie & organisatie Synchroon

Statenlaan 281, 3508 5223 AL LGUtrecht Den Bosch Postbus 85457,

Statenlaan 281, 5223 DenAG Bosch Van Deventerlaan 101,LG 3528 Utrecht

T 035 541 3801 • F 035 542 20 45 E info@ice-world.nl • I www.ice-world.nl

T 030 2817300 •F 030 2817015 E info@ipmmc.nl • I www.ipmmc.nl

T 030 6867300 • F 030 6867395 I www.synchroon.nl

ijsbanen

marketing/promotie

marketing/promotie

Promotions by Maureen

Kiddieland

Weijers Fernandez communicatie Wattman Europe Trains & trams & organisatie

Zwolse Binnenweg 30, 7315 CB Apeldoorn

Postbus 211, 5830 AE Boxmeer

Statenlaan 281,1351 5223AL LGAlmere Den Bosch De Steiger 122, Haven

T 06 25125879 E maureen@promotionsbymaureen.nl I www@promotionsbymaureen.nl

T 0485 520800 E p.hutten@kiddieland.eu I www.kiddieland.eu

T 036 522 1913 • F 036 531 9409 E sales@wattman-europe.com I www.wattman-europe.com

facilitair

facilitair

reiniging bestrating

Urbania, de exterieurinrichters Postbus 54, 7240 AB Lochem

Man Protection bv, zon- en lichtwering Postbus 48, 1483 ZG De Rijp

Jadon Wyldpaed West 16, 9287 VK Twijzelerheide

T 0573 25 44 22 • F 0847 18 19 01 E info@urbaniaproducts.nl I www.urbaniaproducts.nl

T 075 641 1991 • F 075 641 1896 I www.manprotection.nl

T 0511 449574 • F 0511 449407 E info@jadon.nl • I www.jadon.nl

straatmanagement light

46 scn 4 | 2009

marketing/promotie

facilitair

facilitair

Hisa bv, ondersteunt winkeliersverenigingen Postbus 31, 3500 AA Utrecht

PRS Matten bv Einsteinweg 3, 3208 KK Spijkenisse

Sunblock, de glasfolieprofessionals Vogelenzanglaan 10, 2548 SZ Den Haag

T 030 289 7648 • F 030 214 8592 E info@hisa.nl • I www.hisa.nl

T 0181 618788 • F 0181 622649 E info@prs.nl • I www.prs.nl

T 06 30 303 303 • F 084-8829199 I www.sunblock.nl

Now’s the time to target new business.

We are faced with challenging economic times – but there are always fresh opportunities for those whose aim is true. So now more than ever is the time to be at MAPIC 2009, the national and international marketplace for the retail property sector.

Here you will discover the real state of the market and meet the right people to form new partnerships and conclude deals. Face to face.

Only here at the premier marketplace dedicated to retail property worldwide, can the fresh business strategies of the future be found.

Fortune favours those who take aim.

n 9,550

participants

n 118 local

authorities

n 1,010 investors

n 2,020 n 65

retailers

countries

n 970 exhibiting companies

MAPIC 2008 figures

PI

A PIC M C M A C

A

PI

M A PI C M

AP IC M C M A

PI

RegIsTeR Now! www.mapic.com and save up to €300!

PI

A PI C M C M A

For further information, please contact your sales representative or visit www.mapic.com Headquarters (Paris) Tel: +33 (0)1 41 90 45 20

Photos: © Corbis/© Fotolia.

London Tel: +44 (0) 20 7528 0086 New York Tel: +1 (212) 284 5141 MAPIC® is a registered trademark of Reed MIDEM. All rights reserved

MAPIC – The international market for retail real estate.

The 15th Edition • 18 - 20 November 2009 • France, Cannes, Palais des Festivals • www.mapic.com

SHOP Winkels brengen mensen in beweging. Samen met retailers ontwikkelt MAB Development aantrekkelijke concepten die opvallen door creativiteit en originaliteit.

MyZeil: Europaâ&#x20AC;&#x2122;s meest spectaculaire winkelcentrum in hartje Frankfurt.

De nieuwe standaard.

W W W. M A B .CO M