SCN 2-2008

SCN

jaargang 10 | nr. 2 | 2008

shopping centre news winkelcentra: planning, realisatie, exploitatie

Multi Development

in Belfast, Oviedo, Hardenberg‌ Espacio Buenavista, Oviedo

Spaans shoppen Pieter Vreedeplein

Tilburgse krachttoer van Bouwfonds MAB

Gedeelde kennis

Het genootschap VastgoedOverleg

Columns

Verwaaijen, Toorman, Steenbergen FOTO : SHOPPING CENTRE NEWS

1696 SCN 2008_02 v01.indd 1

15-05-2008 13:10:12

9P`9PeO"L9PeG9geOSO9PgYe ee 9eSOB9kJPBe`3G9Uge79e_"P7kSS_l""_79Ye

Kroonenberg Groep streeft naar het

Onze kernactiviteiten vastgoed-

leveren van toegevoegde waarde aan de

beleggingen en projectontwikkeling zijn

kwaliteit van winkelen, werken en

flexibel en doelgericht inzetbaar, dankzij

wonen. We stemmen functionaliteit en

onze compacte organisatie en onze

architectuur af op de lokale situatie.

expertise. Besluitvaardigheid, fi nanciĂŤle

Waarbij we werken en winkelen

daadkracht en creativiteit kenmerken

combineren met representativiteit,

het handelen van Kroonenberg Groep.

bereikbaarheid en een goed voorzieningen-

Onze strategie is om door aankoop

niveau. Economische aspecten worden

van individueel vastgoed, overname

ingebed in de bestaande infrastructuur

van bestaande portefeuilles, of het

en mede afgestemd op de wensen van

nemen van grondposities, onze groei

de gebruikers.

zeker te stellen.

Postbus 7538 1118 ZG Schiphol Tel. 020 5 788 788 Fax 020 6 750 430 info@kroonenberg.nl www.kroonenberg.nl

1696 SCN 2008_02 v01.indd 2

15-05-2008 13:10:17

inhoud

in dit nummer

colofon

INTERNATIONALE PROJECTEN 14 Multi in Spanje: Espacio Buenavista Multi in Noord-Ierland: Victoria Square Multi en Redevco in Turkije

14 18 13

Shopping Centre News is het Nederlandse vakblad voor iedereen die beroepsmatig met winkelcentra te maken heeft. Ontwikkelaars, beleggers, managers, consultants, researchers, gemeenten, retailers, makelaars, toeleveranciers en anderen blijven met scn geïnformeerd over alle ontwikkelingen in winkelcentrumland. jaargang 10 (2008), nr. 2 • 52 pp. REDACTIE

Postbus 3032, 1270 ea Huizen t 035-523 31 82 f 035-525 98 61 redactie@scnews.eu ADVERTENTIES

Mirjam van der Veer t 035-523 98 32 sales@scnews.eu ABONNEMENTEN

DIVERS Nederweert kiest Matser 5 SCM en Remmers Retail 5 Nieuws binnenland 9 ASRE studenten klaar 11 ICSC review 42

COLUMNS Verwaaijen Toorman Steenbergen

5 22 31

Shopping Centre News verschijnt zes keer per jaar. Een abonnement kost slechts € 97 per jaar ex btw (voor Europa: € 109, rest van de wereld: € 118). Met een abonnement mist u niets van wat er speelt in winkelcentrumland. Bovendien krijgt u toegang tot het besloten deel van de scn-website, met onder meer het artikelenarchief (pdf ) en het fotoarchief. U geeft u op als abonnee met een email aan abonnementen@scnews.eu. U kunt ook gebruikmaken van het formulier op onze website, tabje ‘reageer’, keuze ‘aanvragen abonnement’. UITGEVER / HOOFDREDACTEUR

Edwin Brugman ART DIRECTOR

PROJECTEN

Jeroen van Heemskerck Düker

RUBRIEKEN

GEDRUKTE / VERSPREIDE OPLAGE

Projectnieuws binnenland Plu in Heerlen Hardenberg OPL Architecten Pieter Vreedeplein

27 30 32 36 38

Beurs & congres Personalia In de pijplijn Servicepagina

2600/2300 ex. VORMGEVING EN PREPRESS

Hyperion creatieve communicatie, Almere DRUK

REVIEW & STUDIES Hoe gaat het met… Arena Een wandeling door Enschede Genootschap VastGoedOverleg

10 30 44 50

Plantijn Casparie, Almere 6 22 28

ISSN

1571 9243

scn 2 | 2008 3

1696 SCN 2008_02 v01.indd 3

15-05-2008 13:10:17

Corio is één van de grootste beursgenoteerde beleggers in vastgoed, met een focus op retail in Europa. De portefeuille van € 6,5 miljard bestaat voor 83% uit winkelcentra in Nederland, Frankrijk, Italië, Spanje en Turkije. Het actieve hands-on management van Corio’s lokale management organisaties levert een toegevoegde waarde op voor de consumenten, huurders en uiteindelijk de aandeelhouders.

www.corio-eu.com 1696 SCN 2008_02 v01.indd 4

15-05-2008 13:10:21

column

Nederweert kiest Johan Matser De gemeente Nederweert en Johan Matser Projectontwikkeling gaan werken aan een masterplan voor herontwikkeling van het centrum van Nederweert. Nu de intentieovereenkomst getekend is, wordt het plan verder vormgegeven met onder andere een klankbordgroep van externe belanghebbenden.

I

n februari koos de gemeente Nederweert voor Johan Matser op basis van de ingediende visie voor de herontwikkeling van het centrum. Samen met de ontwikkelaar wordt een masterplan gemaakt dat de basis zal vormen voor de herontwikkeling. Een eerste concept van dat masterplan zal deze zomer gereed zijn. Het definitieve masterplan wordt naar verwachting begin 2009 vastgesteld. De eerste (deel)projecten starten vervolgens in het voorjaar van 2009. PROJECTORGANISATIE Om het mas-

terplan verder vorm te geven, komt er een projectorganisatie met een stuurgroep, projectgroep en een klankbordgroep. De gemeente wil het masterplan op interactieve wijze opstellen door externe belanghebbenden te betrekken bij de planvorming. Met de klankbord-

groep, bestaande uit vertegenwoordigers van de raadsfracties en externe belanghebbenden, wordt voor de interactiviteit gezorgd. Deelnemers zijn onder andere MKB, dorpsraad Budschop, woningvereniging Nederweert, monumentencommissie, buurtverenigingen centrumgebied, marktcommissie, seniorenplatform en de jongerenwerker. STUURGROEP De stuurgroep is beleidsvoorbereidend en adviserend aan het college van b&w en de raad en bestaat onder andere uit vertegenwoordigers van de gemeente en Johan Matser. Ook de wethouders Beelen en Wernink maken deel uit van de stuurgroep. Daarnaast wordt een projectgroep opgericht die een uitvoerende rol heeft en bestaat uit vertegenwoordigers van Johan Matser en ambtelijke vertegenwoordigers van de gemeente.

verwaaijen McFloat

D

e laatste parlevinker in Nederland is onlangs definitief aan wal gegaan. Een bijzonder vorm van detailhandel, namelijk te water, is hiermee verloren gegaan. Schippers doen hun boodschapjes gewoon in de supermarkt en hebben voldoende koelen vriescapaciteit aan boord om het een tijdje uit te zingen. Dus de drijvende detailhandel is nu dus ter ziele. Indachtig de waterbergingsproblematiek in Nederland, drijvende kassen en woningen en de campagne ‘ruimte voor water’, lijkt het me daarom tijd voor een drijvend winkelcentrum. Het biedt veel voordelen. Het kan bijvoorbeeld prima als tijdelijk winkelcentrum fungeren. Heb je het niet meer nodig of op een andere plek? Sleepbootje ervoor en klaar. Daarnaast heeft het ook een extra aantrekkingskracht. Wij Nederlanders zijn met z’n allen dol op water. Heel hip Amsterdam doet niets liever dan in hun net verworven sloepje even gaan shoppen bij Albert Heijn en dan te water het zojuist verworvene consumeren. Wijntje, kaasje, broodje etc. Waar doe je die boodschappen beter dan bij de supersteiger van het drijvend winkelcentrum? Dan de drijvende horeca. Je vaart binnen, doet je bestelling en het eten wordt je aangereikt. De eerste McFloat, een unicum waar ongetwijfeld toeristen speciaal een grachtje om voor willen varen of een bootje voor willen huren. Uiteraard zal de opwarming van de aarde nog even door moeten zetten om het klimaattechnisch wat aantrekkelijker te maken. Ook zullen er ongetwijfeld de nodige vergunningstechnische hobbel overwonnen moeten worden. Maar ik zie een gouden toekomst voor Floating Plaza voor me. Wie durft?

&

SCM EN REMMERS RETAIL SAMEN

REMMERS RETAIL GAAT SAMEN met de business unit Development Services van SCM, Shopping Center Mangement een nieuw bedrijf vormen. De onderneming wordt onderdeel van SCM. Voor SCM Shopping Center Management past de samenwerking geheel bij de strategie van verdere uitbouw van activiteiten die aanvullend en versterkend zijn op het winkelcentrummanagement.

Met de combinatie SCM Development Services/Remmers Retail wordt een nieuw team van professionals gevormd op het gebied van ontwikkeling, verhuur en belegging van winkellocaties. De management- en advieswerkzaamheden en transacties dragen bij aan een duurzame ontwikkeling van winkellocaties en een optimaal rendement voor ontwikkelaars en beleggers. In de werkwijze stelt de nieuwe combinatie de consumentenbeleving en de visie van retailers centraal. Vanuit expertise en passie voor winkelvastgoed ontstaat een vernieuwende kracht voor ontwikkelaars en beleggers met een sterke betrokkenheid. De combinatie zal voorlopig onder de naam SCM Development Services/Remmers Retail opereren.

Jeroen Verwaaijen directeur onderzoek Strabo bv verwaaijen@strabo.nl

De directie van SCM Development Services/Remmers Retail zal bestaan uit Job Michon en Tim Remmers. Het nieuwe team opereert vanuit het hoofdkantoor van SCM in Houten. INFORMATIE: WWW.SCMEUROPE.COM

1696 SCN 2008_02 v01.indd 5

scn 2 | 2008 5

15-05-2008 13:10:21

review

Hoe gaat het met…

Arena Den Bosch

I

n 1998 werd winkelcentrum Arena in het centrum van ’s-Hertogenbosch opgeleverd. Arena, zoals de gehele ontwikkeling in de volksmond genoemd wordt, bestaat eigenlijk uit twee met elkaar verbonden deelcentra: de Arena, het winkelcentrum over twee lagen om een plein, waarbij men vanaf maaiveld naar het plein op -1 niveau kijkt en waar zich verschillende soorten winkels bevinden, en het Burgemeester Loeffplein, een langgerekt plein dat de Arena en de Markt van ’s-Hertogenbosch met elkaar verbindt door een aaneengesloten winkelfront met winkels in de modische sfeer in het midden-plus en exclusieve marktsegment. Het gehele winkelcentrum, dus de Arena en het Burgemeester Loeffplein samen, omvat in totaal 11.165 m2 bruto vloeroppervlak. Daarvan bevindt zich 8.271 m2 bvo in de Arena en 2.894 m2 bvo aan het Burgemeester Loeffplein. BINNENSTAD COMPLEET MET ARENA

Het winkelcentrum is ontwikkeld door Multi Vastgoed en had als doel het completeren van de Bossche binnenstad. In de bijzonder aantrekkelijke historische Bossche binnenstad was relatief weinig ruimte voor grotere formules. De historische binnenstadspanden voldeden veelal niet aan de eisen en wensen van nieuwe, grote, (inter)nationale partijen, die op zoek waren naar winkelruimten. Een formule als h&m bijvoorbeeld wilde graag een vestiging in de Bossche binnenstad, maar kon geen geschikte ruimte vinden. Met de oplevering

van de Arena behoorde dit wel tot de mogelijkheden. Ook biedt de overkapping een mogelijkheid om overdekt te winkelen en is het makkelijk te beveiligen. JONG EN COOL Arena moest een jong, modern, dynamisch en ‘cool’ centrum worden, dat zowel voor doelgerichte aankopen als voor funshopping geschikt zou zijn. De doelgroep was heel breed, wat vooral blijkt uit de vestiging van Albert Heijn op deze plek en de vestiging van La Place. Op 2 april 1998 werd het centrum officieel geopend. Eigenaar was toen ing Winkels Bewaar Maatschappij. In 2002 verkocht ing het winkelcentrum aan ivg (Institutional Funds GmbH), een Duitse belegger met Redema Beheer als beheerder. Zoals zoveel startende winkelcentra heeft dit centrum de eerste jaren een aanloopperiode nodig gehad. Totdat de Arena opgeleverd werd, was het kernwinkelgebied van ’s-Hertogenbosch vooral geconcentreerd aan de west-, zuid en oostzijde van de Markt. Arena, dat zich aan de noordzijde van de Markt bevindt, betekende een geheel nieuwe ‘ader’ naar het hart: de Markt. ARENA TOEN EN NU Aangespoord

door beroepsmatige nieuwsgierigheid maakte ik een afspraak met Jacqueline Arnoldy, accountmanager Commercieel Beheer bij Redema. De Redema Groep is gevestigd in IJsselstein en bestaat uit de vijf bv’s: Consultants, Beheer, VvE, Intermediair en Internationaal. Jacqueline

TEKST EN FOTO’S JORINE DE SOET KIR KORDAAT IN RUIMTE JORINE DE SOET IS PROCESMANAGER. ZIJ ADVISEERT EN BEGELEIDT BIJ COMPLEXE HERSTRUCTURERINGSPROCESSEN. WWW.KORDAATINRUIMTE.NL

Het centrale plein van Arena, Den Bosch

werkt bij Redema Beheer bv en heeft onder meer Arena in haar portefeuille. Voordat wij elkaar treffen bij La Place laat ik eerst het net opgeleverde winkelcentrum van tien jaar geleden door mijn geheugen glijden. Vanaf de opening waren de vestiging van Albert Heijn, La Place en van h&m de belangrijkste trekkers

‘Inwoners moeten altijd wennen aan nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen’ van Arena. Daarnaast deden ook vestigingen van Blokker, Bart Smit en Kruidvat het centrum relatief goed. Behalve h&m waren de overige modevestigingen van ondergeschikt belang. Als ik om mij heen kijk, zie ik dat vestigingen van Kipling (tassen) en Matinique-Inwear hier niet langer hun vestiging exploiteren. Daar het centrum op het moment van bezoek exact tien jaar bestaat, is nu goed te zien dat een aantal partijen besloten heeft hun huurovereenkomst te laten ex-

6 scn 2 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 6

15-05-2008 13:10:22

review

Winkelcentrum Arena in ’s-Hertogenbosch bestaat dit jaar tien jaar. Reden voor Shopping Centre News om eens te gaan kijken hoe het met het winkelcentrum gaat.

Jacqueline Arnoldy, Redema

pireren. Er staat op dit moment nog een viertal winkelruimten zichtbaar leeg. ‘Er zijn er alweer twee verhuurd’, vertelt Jacqueline als we elkaar treffen en zij vervolgt enthousiast: ‘Er komt naast de vestiging van Albert Heijn een heel laagdrempelig, nieuw kappersconcept, Brainwash’. De nieuwe winkel van Björn Borg wordt op het moment van bezoek ingericht. Jacqueline verwacht dat deze vestiging een belangrijke subtrekker zal gaan vormen voor Arena. Feitelijk zijn er op dit moment dus twee ruimten niet verhuurd, maar er zijn al gesprekken in een ver gevorderd stadium, zo vertelt ze. En gezien de zichtlocatie van de vrije units in combinatie met het enthousiasme en de bevlogenheid van Jacqueline, zal de invulling naar verwachting niet lang duren. Ik zie dat op de plek van Kipling een enorme vestiging van de New Yorker is gekomen over twee lagen. Voor de nietkenners onder ons: New Yorker is voor de jeugd ‘the place to buy your clothes’; een heel jeugdige, flitsende en snel expanderende formule, die haar roots heeft in Duitsland. Daarnaast zie ik vestigingen van Villa Happ en Mexx kindermode. Nog eens terugblikkend op de afgelopen tien jaar heeft het blijkbaar

wel even geduurd voordat het hart ook dit gebied volwaardig van zuurstof wist te voorzien, maar als ik nu zo rondkijk, lijkt het centrum zich aardig gered te hebben. INTERNET Jacqueline beaamt dat er en-

kele formules waren die niet optimaal functioneerden op deze plek en daarom vertrokken zijn. Er waren echter juist ook winkels die het prima deden, maar waarvan de exploitant besloten heeft zijn bedrijf voort te zetten via internet. Sommige producten verkopen blijkbaar net zo goed via dit medium, zonder dat men er dagelijks een winkel voor hoeft

Het winkelcentrum is langzaam ingebed in de stedelijke structuur te exploiteren met alle activiteiten die daarbij komen kijken. En het gaat dan niet meer alleen om ‘emotieloze artikelen’, maar in dit geval bijvoorbeeld om

een juwelier en een bonbonnier. Nou, als er nu iets emotioneel geladen is volgens mij, dan is dat toch wel versierde en zorgvuldig gevulde chocolade. Blijkbaar blijft internet toch gestaag winnen aan functie als het gaat om ‘shoppen’. De kwaliteit van het Burgemeester Loeffplein is stabieler gebleven sinds de opening. Hoewel er enkele wisselingen hebben plaatsgevonden in de invulling, is deze altijd consistent van karakter geweest. Het plein had altijd als doel het bieden van winkelruimten aan modische branches in het wat hogere marktsegment en heeft dat ook altijd gedaan. Hier vinden we vestigingen van bijvoorbeeld detailisten in het hogere segment als Bob Lammers en Van Vliet en modische ketens als dr Adams, Timberland en alweer een vestiging van Björn Borg. ‘P’ VAN PRODUCT Kijken we naar de marketing van het winkelcentrum vanuit de ‘p’ van product en productontwikkeling, dan zien we dat het product Arena zich de afgelopen jaren positief ontwikkeld heeft door de vestiging van voor de locatie beter passende formules. Bovendien is het nieuwe winkelcentrum

>

LEES VERDER OP PAGINA

8 scn 2 | 2008 7

1696 SCN 2008_02 v01.indd 7

15-05-2008 13:10:23

review

<

VERVOLG VAN PAGINA

7

langzaam ingebed in van de stedelijke structuur van de Bossche binnenstad. Inwoners, dan wel bezoekers en consumenten moeten altijd wennen aan nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. Dit gewenningsproces vraagt tijd, waardoor het in het algemeen een aantal jaren duurt voordat gedragspatronen aangepast zijn aan de nieuwe situatie. ‘P’ VAN PARKEREN De bereikbaar-

heid per auto van de Arena is optimaal, maar dat geldt niet voor de hele Bossche binnenstad. In vergelijking met het totale centrum beschikt Arena over een goede bereikbaarheid met een ruime parkeergelegenheid. In totaal zijn er 908 gebouwde betaalde parkeerplaatsen, verdeeld over twee garages. De garage onder de Arena biedt plek aan 486 parkeerplaatsen en de Tolbruggarage aan 422 plaatsen. Met deze omvang vormt deze toevoeging aan het kernwinkelgebied tevens een van de belangrijkste bronpunten van de binnenstad. ‘P’ VAN PROMOTIE Sinds 2006 besteedt Redema Beheer bv op andere wijze en intensiever aandacht aan promotie en communicatie. Er wordt meer gestuurd op een gezamenlijk naar buiten

treden van alle winkels binnen het totale concept. Het winkelcentrum moet door potentiële klanten in toenemende mate als een eenheid gezien worden. Het gaat dus niet alleen om de individuele ondernemers die zich in de Arena en aan het Burgemeester Loeffplein gevestigd hebben, het gaat juist om het gehele gebied

In de imagocampagne ligt de nadruk op de huurders in haar totaliteit. Daar kunnen consumenten makkelijk komen, parkeren en zowel recreatief als doelgericht winkelen alsook de dagelijkse boodschappen doen; allemaal in één keer, zo men wil. De Arena in zijn totaliteit moet duidelijk één imago gaan ontwikkelen en daar is het hele communicatiebudget en zijn alle communicatiemiddelen op gericht. Het logo is inmiddels verbeterd en sinds 2006 versterkt een actuele website ook online het imago. Omdat dit jaar het tienjarig bestaan gevierd wordt, is er bovendien een ruimer budget voor evenementen. Er wordt meer geadverteerd, er worden driehoeksborden geplaatst,

er worden posters opgehangen en de ligging van het winkelcentrum wordt vanaf de Markt beter aangegeven. Ook gaat Redema Beheer in 2008 van start met een imagocampagne waarbij de namen van de huurders meer de nadruk zullen krijgen . TOEKOMST Op dit moment lijkt het er

voor de Arena redelijk goed uit te zien. Bovendien vertrekt het Jeroen Bosch Ziekenhuis ofwel het Groot Ziekengasthuis, dat nu direct achter de Arena ligt (vanuit de Markt gezien) in 2011 naar een andere plek. Deze locatie wordt dan herontwikkeld met woningen, winkels, horeca en een stadsbibliotheek, waardoor ook aan deze zijde van het centrum nog een extra stuk functionele binnenstad zal ontstaan. Deze ontwikkeling zal op termijn naar verwachting de potentie van de Arena en het Bugemeester Loeffplein nog eens ten goede komen. TOEN, NU EN DAN Als oud-inwoonster

nog een beetje verbonden met ’s-Hertogenbosch doet het me genoegen te zien dat de binnenstad met Arena haar functionele evenwicht weer gevonden lijkt te hebben. En ik merk dat mijn nieuwsgierigheid geprikkeld wordt door wat er in de toekomst gaat gebeuren met het terrein van het Groot Ziekengasthuis.

8 scn 2 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 8

15-05-2008 13:10:24

WPM Groep en LMBS retail gaan samenwerken WPM GROEP EN LMBS RETAIL zijn een samenwerking aangegaan die de marktpositie van beide partijen versterkt op de Nederlandse winkelverhuurmarkt. Door de samenwerking zijn beide bedrijven beter in staat een compleet pakket aan producten en diensten aan te bieden. WPM Groep is traditioneel sterk op het terrein van winkelverhuur bij het beheer, renovatie en uitbreiding van winkelcentra. LMBS retail heeft vooral expertise op de A1-verhuur- en taxatiemarkt in Nederland en specifieke kennis van winkelformules. WPM Groep concentreert haar activiteiten voor de komende jaren nog ster-

ker op winkels en kantoren en op de verlenging van de keten van diensten en producten. Innovatie, uitbouw van expertise en strategische samenwerking met onderscheidende spelers in de markt, zijn speerpunten in het beleid. LMBS retail, een makelaarskantoor uit Utrecht, is eerder dit jaar opgezet door Maarten van Lit (oud-directeur winkels DTZ) samen met Bart Mols, Mariëlle Bruins en Esther Schmidt. De activiteiten van LMBS retail richten zich in het bijzonder op verhuur, aan- en verkoop, advisering, beleggingen, winkelcentraverhuur, huurprijsherzieningen en taxaties op het gebied van retail, met name op A-locaties.

SCM VERWERFT MANAGEMENT KALVERTOREN

kort nieuws SCM BESTE WINKELBEHEERDER SCM, SHOPPING CENTER MANAGEMENT heeft de prijs voor beste winkelbeheerder 2007 van Achmea Vastgoed gewonnen, voor de vierde keer op rij. Achmea Vastgoed meet sinds enkele jaren de prestaties van haar beheerders en vergelijkt deze onderling aan de hand van de Vastgoed Monitor Winkels. In opdracht van diverse institutionele beleggers beheert SCM een veertigtal winkelcentra. Naast commercieel, technisch en administratief beheer verzorgt SCM ook het centrummanagement op locatie alsmede de marketing & promotie.

DUURZAAMHEID IN DE BOUW NIEUW THEMA PROF. DR. IR. ANKE VAN HAL bekleedt de nieuwe leerstoel Sustainable Building aan de Nyenrode Business Universiteit. Volgens rector magnificus Bert de Groot investeert zijn universiteit met de aanstelling van Van Hal duurzaam in het onderwerp sustainability. In het Nyenrode Center for Sustainability zet Van Hal zich in voor innovatief denken over duurzaam bouwen. Daarbij richt zij zich nadrukkelijk op zowel de bouwwereld als de consumenten. “Innovatie is een belangrijke drager voor duurzaamheid”, aldus Van Hal. “Ik ben ervan overtuigd dat duurzaam bouwen mogelijk is, als de betrokken partijen bereid zijn hun blik te verbreden. Er moeten nieuwe samenwerkingsvormen komen en nieuwe processen.” Als voorbeeld noemt Van Hal een project waarin wordt onderzocht hoe marktpartijen uit het mkb een bijdrage kunnen leveren aan de verduurzaming en het energiezuiniger maken van de bestaande particuliere woningvoorraad. Ook de nu populaire cradle-to-cradle-benadering, die gericht is op de kringloop van materiaal, energie en water, krijgt aandacht. Van Hal: “Het streven naar ‘good growth’ dat centraal staat bij in de cradle-to-cradle-visie, vormt ook het centrale thema van de leerstoel. Het is het zoeken naar praktijkoplossingen waarbij zowel de betrokken personen als het milieu gebaat zijn. Het mes moet aan meerdere kanten tegelijk snijden. Die zoektocht is moeilijk en vereist veel creativiteit, maar is tegelijkertijd bijzonder leuk en uitdagend.”

BENETTON IN GROOT GELDERLANDPLEIN

Met ingang van april 2008 is SCM, Shopping Center Management door RReef ingeschakeld voor het management van winkelcentrum Kalvertoren in Amsterdam. RReef verzorgt het assetmanagement voor de Deutsche Bank, de eigenaar van de Kalvertoren. SCM zal full service management leveren. Dat wil zeggen dat alle disciplines, waaronder centrummanagement en marketing & promotie, worden ingezet. Het door Multi ontwikkelde prijswinnende winkelcentrum is inmiddels tien jaar oud en volgens SCM hard toe aan een nieuwe commerciële benadering.

BENETTON HEEFT 347 M2 winkelruimte gehuurd in winkelcentrum Groot Gelderlandplein in Amsterdam Buitenveldert. Hiervan is de helft gelegen op de begane grond en de andere helft in de kelder. Eerder werd al bekendgemaakt dat La Place en Esprit nieuwe huurders zijn in het winkelcentrum. Door deze drie nieuwe formules wordt het Groot Gelderlandplein nog aantrekkelijker voor een breder en jonger publiek. Een ander positief bericht is dat het winkelcentrum onlangs door winkeliers als het veiligste winkelgebied van Amsterdam is bestempeld. Dit blijkt uit cijfers van de Amsterdamse Dienst Onderzoek en Statistiek. Kroonenberg Groep is sinds begin 2008 eigenaar van het winkelcentrum door de aankoop van de retailportefeuille van het Philips Pensioenfonds. Hierdoor heeft het zijn positie in grotere kernwinkelgebieden vergroot.

scn 2 | 2008 9

1696 SCN 2008_02 v01.indd 9

15-05-2008 13:10:25

Corio is één van de grootste beursgenoteerde beleggers in vastgoed in Europa met een focus op retail. Corio Nederland Retail, gevestigd in Utrecht, zoekt voor de afdeling verhuur:

Hoofd Verhuur Als Hoofd Verhuur ben je verantwoordelijk voor het aansturen van de afdeling. Je legt daarbij verantwoording af aan de COO. De afdeling bestaat uit 10 fte en houdt zich bezig met het verhuren van zowel bestaande als te (her-) ontwikkelen winkeloppervlakten. Daarnaast adviseert de afdeling over de huurprijs en branchering van de winkelportefeuille. Deze werkzaamheden vinden plaats binnen de afgesproken bandbreedte zoals overeengekomen met de afdeling Centermanagement en/of het zusterbedrijf Corio Vastgoed Ontwikkeling. De belangrijkste uitdaging van de afdeling verhuur is het vinden en realiseren van nieuwe creatieve en innovatieve mogelijkheden om huuropbrengsten te maximaliseren en leegstand te minimaliseren.

Wij zoeken: Een resultaatgerichte vastgoedprofessional met leidinggevende capaciteiten en oordeelvorming. Je kunt plannen en organiseren en beschikt over gedegen kennis van vastgoed en verhuur van winkels. Tevens beschik je over uitstekende communicatieve vaardigheden waarbij je belangen kunt afwegen. Je treedt daarbij op als volwaardige gesprekspartner. Naast een academisch werk- en denkniveau heb je veel kennis van de retailmarkt.

Interesse? Mail je motivatie en CV naar Escalier Executive Search, t.a.v. Jacques Craenen MRE bereikbaar via craenen@escalier.nl of (06-46377820). Voor meer informatie kijk op www.escalier.nl of www.corio-eu.com.

DONDERDAG 29 MEI Maastricht Vastgoed® 2008 DONDERDAG 5 JUNI WinkellocatieMarkt® België 2008 Antwerpen DONDERDAG 5 JUNI Haaglanden Vastgoed® 2008 Nieuwe ADO Stadion WOENSDAG 18 JUNI Zwolle-Kampen Vastgoed® 2008 Met excursie naar Stadion Zwolle

DONDERDAG 25 SEPTEMBER Noord-Holland Noord Vastgoed® 2008 DSB Stadion Alkmaar

10-12 JUNI Provada RAI Amsterdam www.provada.nl

DONDERDAG 2 OKTOBER 2008 WinkellocatieMarkt® Nederland 2008 Spant! Bussum

12-13 JUNI ICSC Europe Marketing Seminar Praag (Tj) www.icsc.org

PUBLICATIES: Managen van samenwerkingsprocessen Te bestellen via onze website: www.managementproducties.com

BEURZEN EN CONGRESSEN

Escalier bemiddelt in ervaren vastgoedprofessionals en richt zich daarbij op hoogwaardige functies op management- en directieniveau binnen de vastgoedmarkt.

19-21 NOVEMBER Mapic Cannes www.mapic.org

DONDERDAG 3 JULI Rotterdam Vastgoed® 2008 DONDERDAG 18 SEPTEMBER Stedendriehoek Vastgoed® 2008 Nieuwe Omnisport Apeldoorn

10 scn 2 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 10

15-05-2008 13:10:26

nieuws

EERSTE GROEP RONDT ASRE SECTOROPLEIDING WINKELMARKTVASTGOED AF

D

e Amsterdam School of Real Estate blikt niet zonder trots terug op de eerste opleiding winkelmarktvastgoed die afgelopen januari van start is gegaan en zojuist is afgerond. “Het was een leuke, enthousiaste groep studenten”, zegt Mieke Paelinck, opleidingsmanager Sectoropleidingen aan de Amsterdam School of Real Estate (asre). ,,De beoogde discussie op het gebied van dynamiek in de winkelmarkt is daadwerkelijk naar een hoger niveau gebracht.” De sectoropleiding winkelmarkt is een van de nieuwe sectoropleidingen die de asre aanbiedt in samenwerking met de nrw. In drie modules, met elk een apart thema, wordt er gewerkt naar het uiteindelijke leerdoel: het beslissingsproces in de winkelvastgoedmarkt afstemmen op de huidige en toekomstige dynamiek. MODULES Er wordt dus modulegewijs naar dit einddoel toe gewerkt. Eerst kijken de studenten naar ‘de veranderende stad’. Het doel hierbij is inzicht krijgen in de drijvende kracht achter de winkelmarktdynamiek. Bas van der Kwaak, acquisiteur vastgoed bij Hema, vindt dat hij het leerdoel van deze module heeft bereikt. “Dit komt door een combinatie van goede sprekers, de aangeboden informatie en de aangeboden literatuur. Het is breed neergezet zodat de diversiteit aan onderwerpen en invalshoeken leidt tot voldoende basiskennis over krachten die bij winkelmarktdynamiek een rol spelen.” Vervolgens gaat module 2 in op de actoren die op de winkelvastgoedmarkt opereren. Doordat de actoren die aan bod komen ook in de collegebanken zitten, wordt de interactie tussen

studenten bevorderd. Dorien Bosselaar is eigenaar van door, een bedrijf dat zich onder andere bezig houdt met detailhandelsonderzoek. Op dinsdagmiddag zit ze in de collegebanken. “De visies van mijn medestudenten zijn interessant. Tijdens de colleges is er discussie waarbij die visies naar boven komen en daar leer je van.” Van der Kwaak is het met haar eens: “Je leert elkaar persoonlijker kennen dan op een normale netwerkborrel, omdat je samen dezelfde dingen doet, die leiden naar hetzelfde doel.”

De eerste studenten aan de opleiding winkelvastgoed van de Amsterdam School of Real Estate

GAME Module 3 heeft als geheel de vorm van een interactie-

ve game waarin de deelnemers kunnen oefenen in het resultaatgericht overleggen en onderhandelen. Dit gebeurt aan de hand van een real life case waar ieder een andere rol krijgt toebedeeld dan hun huidige functie. Beide voorgaande modules komen hierin terug. Doel van deze laatste module is tot een gezamenlijk investeringsplan te komen van een bepaald winkelgebied, dat effectief inspeelt op de huidige en toekomstige dynamiek. Op deze manier is het algemene leerdoel van de opleiding bereikt: het beslissingsproces in de winkelvastgoedmarkt afstemmen op de huidige en toekomstige dynamiek. Vanwege het grote succes bieden de asre en de nrw de opleiding in het najaar opnieuw aan. De asre streeft naar een optimale groepssamenstelling, bestaande uit gelijke aantallen van alle spelers op de winkelvastgoedmarkt: projectontwikkelaars, retailers, overheden, beleggers en adviseurs. Geïnteresseerden kunnen zich aanmelden tot 4 juli 2008. U kunt ook een inschrijfformulier downloaden op www.asre.nl.

scn 2 | 2008 11

1696 SCN 2008_02 v01.indd 11

15-05-2008 13:10:27

1696 SCN 2008_02 v01.indd 12

15-05-2008 13:10:27

nieuws

MULTI TURKMALL EN REDEVCO ZEER ACTIEF IN TURKIJE

Turkse winkelweelde

I

n april van dit jaar opende Multi Turkmall het winkelen lifestylecentrum Forum Çamlık in het Turkse Denizli. Het is het derde project van deze onderneming binnen een periode van anderhalf jaar. Forum Çamlık zal het winkelaanbod van Denizli aanzienlijk verbeteren met 34.000 m2 ruimte voor winkels en vrijetijdsbesteding, verdeeld over drie verdiepingen. Er komen uiteindelijk 125 winkels, restaurants, cafés en een bioscoop. Alle nieuwe openbare ruimten krijgen groenvoorzieningen en kunstwerken. Het project levert 1500 nieuwe banen op en zal naar verwachting jaarlijks zeven miljoen bezoekers trekken. Multi Investment is eigenaar van het project.

jes, winkelgalerijen en een toren. Luifelstructuren bieden bescherming tegen warme en koude weersomstandigheden. Het Nederlandse in-house ontwerpbureau van Multi, T+T Design, ontwikkelde het masterplan voor Forum Çamlık; de architect was de Spaanse Chapman Taylor. WWW.FORUMCAMLIK.COM

REDEVCO BEGINT AAN DERDE TURKSE PROJECT

HET PROJECT De provincie Denizli is een belangrijke toeris-

tische bestemming in Turkije, met zijn unieke landschap van natuurlijke travertijn, waterbronnen en zijn rijke geschiedenis. Het gebied – gelegen op de hoofdroute Izmir-Antalya-Cappadocia – is eenvoudig bereikbaar per auto en trein. Forum Çamlık heeft een bereik van een miljoen mensen in de naaste omgeving en meer dan 400 duizend mensen op een afstand van twintig minuten. Nieuw aangelegde hoofdwegen in het zuidelijke deel van de stad bieden een perfecte infrastructuur. Het overdekte centrum biedt 34.000 m2 vloerruimte, met als hoofdhuurders een Migros hypermarkt (4500 m2), een Mars Entertainment-bioscoopcomplex met zeven zalen (2500 m2), een Boyner-warenhuis (2500 m2), een TeknoSA-elektronicawinkel (1500 m2), een L.C. Waikiki-winkel (1100 m2) en een Mudo-winkel (1000 m2), en 120 kleinere winkels van bekende (inter)nationale merken, restaurants en cafés. Er zijn duizend parkeerplaatsen. CONCEPT De inspiratie voor het concept komt uit de lokale

geschiedenis en architectuur. Het gebruik van natuursteen voor de gevels en de vloeren versterkt het solide karakter van het winkelcentrum. In het concept zijn ook symbolen opgenomen van de steden Denizli en Pamukkale, zoals het architecturale element dat ‘baldakino’, of baldakijn, wordt genoemd. Het opvallende ontwerp van het centrum omvat piazza’s, hof-

Het 54.000 m2 grote winkelcentrum Manisa Shopping Centre wordt Redevco’s derde Turkse project. De stad Manisa ligt aan de autoweg van Istanbul naar Izmir en het project – het eerste winkelcentrum van de stad – ligt nabij het centrum. Verwacht wordt dat het winkelcentrum duizenden arbeidsplaatsen zal creëren. In het winkelcentrum, dat eind 2009 zal openen, komen onder meer 145 winkels, een hypermarkt en een dhz-winkel. Tevens is een tienscherms bioscoopcomplex gepland. Het project is als green-building ontworpen, waarbij het doel is het het project zelf energie gaat opwekken.

scn 2 | 2008 13

1696 SCN 2008_02 v01.indd 13

15-05-2008 13:10:30

projecten

Het tempo waarmee Multi Development Europa-wijd nieuwe winkelcentra opent, is ook als vakblad bijna niet bij te houden. Wij proberen het toch. Op de volgende paginaâ&#x20AC;&#x2122;s belicht SCN twee opvallende ontwikkelingen: Espacio Buenavista in Spanje en Victoria Square in Noord-ierland.

Nieuwe parels

aan Multiâ&#x20AC;&#x2122;s kroon

14 scn 2 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 14

15-05-2008 13:10:33

nieuws

B

ijzonder zijn de nieuwe centra van Multi Development om verschillende reden. Zo imponeert Espacio Buenavista, in het Spaanse Oviedo, meteen al zodra je de hoek van de straat omgaat en daar een volume, een architectuur ziet staan die je niet verwacht. Zonder meer een landmark waar Oviedo trots op kan zijn. Victoria Square in Belfast, Noord Ierland, heeft dit effect in eerste instantie niet omdat het meer naar binnen gekeerd gebouwd is. Maar zodra je eenmaal binnen bent ontkom je niet aan de impact van de vorm, het winkelaanbod en de inventiviteit waarmee dit centrum ingepast is op een bestaande locatie in Belfasts binnenstad. Bovendien doet Belfast in één klap (en dit keer een klap met een positieve lading...) weer helemaal mee als het gaat om winkelaanbod. ESPACIO BUENAVISTA De creatie in Oviedo van architect

Santiago Calatrava maakt indruk. Overdag, maar vooral in het avondlicht als de effectverlichting zijn werk doet. Het complex Espacio Buenavista bestaat uit een winkelcentrum van 40.000 m2, een congrescentrum, een parkeergarage, een hotel en kantoren voor de overheid van Asturië. De laatste zijn te vinden in de uitstekende ‘vleugels’ van het gebouw en geven de bewoners een unieke positie hoog boven alles wat normaal is. Espacio Buenavista is aangekocht door ING Real Estate . Hiermee legt Nederland weer een stevige nadruk op de rol die ‘onze’ ontwikkelaars en beleggers in Europa spelen. Het project bevindt zich op de plek waar voorheen het voetbalstadion Real Oviedo stond, een plek feitelijk midden in de binnenstad van Oviedo. Het stadion is nu verplaatst naar een meer perifere locatie. OVER DE VORM EN INHOUD Wat direct opvalt zijn de 21

metalen ribben. Die ondersteunen een gewelf met een doorsnee van 44 meter en een glazen bodem die zorgt voor een natuurlijke lichtinval. De spectaculaire architectuur van het complex wordt benadrukt door het mobiele gewelf, dat kan worden verplaatst met een hydraulisch mechanisme. De bij-

>

LEES VERDER OP PAGINA

16 scn 2 | 2008 15

1696 SCN 2008_02 v01.indd 15

15-05-2008 13:10:35

projecten

<

VERVOLG VAN PAGINA

15

gebouwen bevinden zich in de uitlopers van de U-vorm die het congrescentrum omgeeft. Er komt (want nog niet alles was in maart gereed) een hotel met 150 kamers en parkeergelegenheid voor 2200 auto’s. De stalen pijlers van de zuilengangen zijn apart vervaardigd en gemonteerd op een 10 meter hoge sokkel. Het nieuwe winkelcentrum bevindt zich onder het congrescentrum en is in samenwerking met architect Santiago Calatrava ontworpen door T+T Design, de eigen architectengroep van Multi. Het centrum heeft een bruto verhuurbaar vloeroppervlak van 40.000 m2, verdeeld over drie lagen met in totaal 146 winkels en restaurants. Op de begane grond bevinden zich een supermarkt en algemene winkels. De verdieping op straatniveau is bedoeld voor mode en accessoires, de eerste verdieping is gereserveerd voor jonge mode en restaurants. Op deze verdieping bevindt zich ook een terrasgebied dat is gemaakt van hout en glas, waardoor bezoekers kunnen genieten

van een prachtig uitzicht over het complex. De hoofdhuurders van het winkelcentrum zijn El Corte Inglés, Grupo Inditex, c&a, h&m, Primark, aangevuld met andere nationale en internationale topmerken, en daarnaast lokale winkelbedrijven uit Asturië. “Het doel van de projecten van Multi is om een aanvulling te vormen op het lokale winkelaanbod en dit aanbod te stimuleren,” aldus Víctor Manuel Gómez Izquierdo, managing director van Multi Development Spain. “Espacio Buenavista is een modern referentiepunt voor de lokale detailhandel en een motor voor de economische ontwikkeling van de regio. Het centrum zorgt voor achthonderd nieuwe banen in een gebied dat in de afgelopen jaren een terugloop in de industriële activiteiten heeft doorgemaakt.” ERVARING Maar nu over de ervaring van de vorm en de inhoud.Allereerst is er de ervaring van licht: het winkelgebied is op aangename wijze met vooral kunstlicht aangezet en ook de etalages van de retailers doen daar flink aan mee. Persoon-

16 scn 2 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 16

15-05-2008 13:10:37

espacio buenavista

belevenis door kunst, licht

en architectuur

lijk vind ik dat in Nederland ‘licht’ nog wel eens een sluitpost lijkt te zijn en ook retailers lijken soms meer in termen van besparing dan in termen van aantrekkingskracht te denken. Hier dus niet. Dan is er de toegevoegde kunst (zowel als losse objecten als geintegreerd in de architectuur, zoals in wanden en vloeren) en de reeks aan sfeeraccessoires, welke deels ook in het verlichtingsplan opgenomen zijn. De kunstobjecten zijn er niet alleen maar voor het mooie, maar ook voor het functionele, zoals Shopping Centre News zelf constateren mocht (zie de foto’s). Opvallend, maar mooi in het geheel opgenomen, zijn ook de kleuraccenten die aan bijvoorbeeld kolommen gegeven zijn. Een prachtige vondst zijn de balkons op de tweede verdieping: deze dienen als terrasuitbouw voor de horeca. Helaas waren de balkons op de openingsdagen nog niet ‘in actie’ te zien, maar het is duidelijk dat de horecabezoeker hiermee een extra dimensie in zijn verblijf krijgt. De fysieke winkel-layout is een mix van kaarsrechte en gebogen straten en pleinachtige ruimten. De winkelsigning is

vlak, dus geen uitstekende lichtbakken of naamborden. De marmeren vloer geeft het geheel een wat koele aanblik, maar tegelijkertijd is het natuurlijk ook een vloer die gemakkelijk schoon te houden is. Overigens is dit project dermate strak en mooi, dat je je afvraagt of ooit iemand het zal wagen zijn snoeppapiertje te laten vallen... Samenvattend heeft Espacio Buenavista een uitstraling die het centrum op een duidelijk hoger dan gemiddeld niveau positioneert, maar met een branchemix op midden tot midden-hoog niveau. Anders gezegd: de bezoeker krijgt een stuk extra beleving door de kwaliteit van de omgeving. Eigenlijk is dat wat Espacio Buenavista is: beleving door kwaliteit.

De échte Spaanse man

scn 2 | 2008 17

1696 SCN 2008_02 v01.indd 17

15-05-2008 13:10:44

projecten

samenhangende

openbare ruimte in Belfast

De indrukwekkende koepel van Victoria Square in Belfast, met uitzichttoren

18 scn 2 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 18

15-05-2008 13:10:45

victoria square

W

at kan het toch snel veranderen. Neem Belfast bijvoorbeeld. Een dikke vijf jaar geleden liep ik als toerist in een winters Belfast rond. Grauw, grijs, een paar afzettingen en oproerpolitie in gepantserde Landrovers en gekleed in kogelvrije vesten, het machinegeweer paraat. Het waren de nadagen van de onlusten – zeg maar burgeroorlog – tussen katholieken en protestanten. Het Goedevrijdagakkoord was al een paar jaar in werking en in feite was er niet veel meer aan de hand, maar overheid, leger en politie en ook de bevolking konden zich nog maar moeilijk schikken in een vredessituatie. Dat bleek voor mijzelf ook, toen ik stiekem – want ik wist wel dat men dat niet op prijs stelde – foto’s maakte in het overdekte winkelcentrum Castle Court (geopend eind jaren ’80). Helaas was mijn camera van een wat fors formaat, zodat ik dit niet echt onopvallend kon doen. Ik had mijn fotostekkie nog niet verlaten of ik werd een aantal hollende bewakers en politiemensen gewaar, die zich spoedden naar de plaats waar ik even daarvoor nog stond. Dit stressy sfeertje is nu helemaal weg. Belfast is een stad die een ereplaats verdient op de nieuwe toeristische kaart van Europa. En op die kaart, daar staan steeds meer steden met een prachtig shoppingaanbod. De sfeer in maart van dit jaar was totaal anders. Niks grauw en grijs, maar ronduit feestelijk. Belfast is een stad die aan haar tweede jeugd bezig is en dat mag gezien worden. Er wordt overal aan de stadsverbetering gewerkt. En als mijn taxichauffeur de mening van het volk vertegenwoordigde, dan is

Noord Ierland trots op de vernieuwingen in Belfast en popelt men om net als de rest van modern West-Europa deel te nemen aan alles wat de nieuwe stad te bieden heeft. Voorlopig hoogtepunt is ongetwijfeld het door Multi Development ontwikkelde winkelcentrum Victoria Square. Ofschoon qua winkelmeters fors groter dan het hiervoor besproken Espacio Buenavista, oogt het project in eerste instantie bescheiden. Het is een naar binnen gekeerd winkelcentrum, met weliswaar een prominente ‘anchor’ met uitstraling naar buiten (het ‘House of Fraser’), maar verder is het project afhankelijk van de drie entrees. Die brengen de bezoeker dan ook meteen in een andere wereld. De wereld van het moderne shoppen. Maar centra van een dergelijke magnitude voorzien in meer dan alleen shopping. In de woorden van Hans van Veghel, chairman van Multi Corporation: “Deze week zijn er twee grote projecten van Multi opgeleverd, Espacio Buenavista in het Spaanse Oviedo en Victoria Square in Belfast. Beide projecten zorgen ervoor dat de betreffende locaties een nieuw gezicht en karakter krijgen. Beide voorzien in duurzame openbare ruimte. Een samenhangende openbare ruimte die ‘werkt’, kent haar eigen logica; zij bestaat uit

>

LEES VERDER OP PAGINA

Design-oplossing voor kauwgum en peuken

20

scn 2 | 2008 19

1696 SCN 2008_02 v01.indd 19

15-05-2008 13:10:49

projecten

<

VERVOLG VAN PAGINA

19

pleinen en straten in combinatie met voldoende groen, licht en schaduw. Idealiter gebruikt men de ruimte op diverse manieren en voor uiteenlopende doeleinden. Multi richt zich op de ontwikkeling van opvallende projecten in verscheidene Europese steden, waarbij een hoofdrol is weggelegd voor innovatieve structuren, zoals ondergrondse winkelcentra met daktuinen en het aaneenschakelen van stedelijke groenstroken. Multifunctioneel gebruik van grond garandeert dat de beperkte beschikbare ruimte optimaal wordt benut. Multi ontwikkelt projecten die daadwerkelijk iets betekenen voor de gebruikers zelf en bovendien passen binnen de plaatselijke gemeenschap. Op deze wijze hebben wij als expert op het gebied van (binnen)stedelijke vernieuwing door heel Europa een succesvolle formule voor retailprojecten kunnen implementeren. Victoria Square vormt zonder twijfel een van de pronkstukken in onze portfolio, en is tot nu toe ons grootste Europese project in zijn soort.” DE VORM EN DE BELEVING Victoria Square is net zoals de

meeste van Multi’s projecten in eerste aanleg ontstaan op de tekentafel van t+t Design, het interne architectenbureau van Multi Development. Met de door t+t bepaalde uitgangspunten ging het Londense bureau bdp Architects verder aan de slag en ontstond een creatie die op dit punt van de binnenstad een nieuw zwaartepunt toevoegt. De twee overdekte hoofdroutes komen samen op een knooppunt dat door een glazen koepel (‘dome’) gekroond is en waaronder zich tevens op meerdere niveaus een netwerk van verbindingen ontspint. Via roltrappen, liften of gewoon looproutes kan men van hier af alle winkelniveaus en de garage voor duizend auto’s bereiken. Zelfs is er een uitzichtpunt waar men de stad kan bekijken.

Victoria Square is opgebouwd uit zeventien contextueel verschillende gebouwen, die samen een dynamisch geheel vormen van openbare ruimtes, straten en winkeltjes, met aansluiting op de het bestaande winkelgebied. Victoria Square verbaast, imponeert, zeker bij je eerste bezoek. RETAILERS EN VERHUUR Het project van zeven hectare herbergt momenteel veertig, voor Noord-Ierland nieuwe retailmerken en richt zich op het midden- tot bovensegment van de markt. Belangrijkste en grootste (18.581 m2) nieuwkomer is het warenhuis House of Fraser. Maar ook Hamleys, Cruise, Hugo Boss, Urban Outfitters, bioscoopketen Odeon, All Saints, The Pier, Billabong, en Reiss zijn nieuw voor Belfast. Al met al zorgt Victoria Square voor een toename van het aantal winkelmeters in Belfast met eenderde. Maarten de Mooij, leasing director bij Multi voor Noord- en Oost-Europa was ook bij de opening aanwezig. Hij is niet alleen verantwoordelijk voor de verhuur op projecten als dit, maar houdt zich vooral ook bezig met het interesseren van retailers voor nieuwe landen. “We staan nu bij de winkel van h&m. Toen wij begonnen met dit project, zaten ze nog helemaal niet in Ierland. Maar we hebben hier ook Rituals en Q-Park hier naar toe gehaald, beide van oorsprong Nederlandse bedrijven.” Multi, destijds nog zonder Noord-Ierse vestiging, is zeven jaar geleden aan Victoria Square begonnen. De Mooij: “Ik ben destijds alle grote retailers langs gegaan om het project te introduceren en om te peilen of er wel interesse voor een dergelijke ontwikkeling was. Die interesse was er volop en zodoende hebben we hier ook een kantoor geopend. Dat heeft later ook de verhuur verder ter hand genomen.” Belfast was een situatie op zich, vertelt De Mooij: “De filialen van veel winkelketens stonden qua omzet in de top-vijf van Engeland. Zij profiteerden van het gebrek aan goede retailers, wat voor ons project natuurlijk een kans was.” De Mooij prijst zich gelukkig met de branchemix zoals die geworden is: “Een echte aanvulling op de stad, met mode op de juiste niveau’s. En dat ontbrak duidelijk in de oude stad.

Rondlopen in Victoria Square is vooral een ontdekkingstocht Maar ook de toevoeging met House of Fraser is sterk.” Met de shopping trips naar Dublin en Glasgow zal het volgens De Mooij nu ook wel een stuk minder worden. “Je kon vanaf Belfast bijna voor niks met Easyjet naar Glasgow. Veel mensen deden dat, omdat hier in Belfast dat kwaliteitsniveau niet te vinden was. We hopen dat met de komst van Victoria Square dit is rechtgestreken en dat de koopkracht nu aan deze stad gebonden blijft. Of zelfs dat we nu koopkracht van uit andere regio’s gaan aantrekken.” De Mooij herinnert zich nog presentaties die in het begin van de ontwikkeling aan retailers uit Belfast gegeven werden. “Soms kom je dan nog wel eens verzet tegen. Hier niet: echt iedereen was dolgelukkig dat er eindelijk iets aan de stad ging gebeuren.” In Victoria Square heeft Multi de branchering ook over de verschillende niveau’s gevarieerd. “Op het begane-

20 scn 2 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 20

15-05-2008 13:10:54

victoria square

grondniveau vind je vooral de kleinere formules van 200-300 m2 en op de eerste en tweede verdieping de wat grotere, die soms twee etages in gebruik hebben, zoals h&m met 2500 m2. Op de tweede verdieping vind je ook het leisure-element, met een foodcourt en een negenzaals bioscoop. Daarnaast is er sprake van een iets andere positionering tussen de vloerniveaus: de begane grond is gemiddeld iets lager gepositioneerd dan de hogere niveaus. We kozen voor deze aanpak, omdat we met 75.000 m2 natuurlijk in een keer heel veel retail in de markt gezet hebben.” Voor een verhuurder is het werken in Angelsaksische landen een verhaal apart. Zo worden de winkels in ‘zones’ opgedeeld, waarbij bijvoorbeeld de voorste vijf meter duurder zijn dan de volgende. ‘Dat resulteert ook in een andere vorm van de winkelunits: die zijn vooral niet zo breed, maar juist heel diep. En omzethuur is natuurlijk zeer gangbaar.’ Bij de opening was Victoria Square voor 97 procent verhuurd, hetgeen belegger Commerz Real (Duitsland) zeker plezierd zal hebben. ONTDEKKINGSTOCHT Rondlopen in Victoria Square is in het begin vooral een ontdekkingstocht: wat zit er om de hoek? Wat brengt de volgende verdieping? Hoe werkt het met die roltrappen en liften? Het uitzicht vanaf de hogere verdiepingen is magnifiek en de blik op de roltrappen, die schijnbaar onafgebroken nieuwe kooplustigen aanvoeren, is fascinerend. En ook voor dit project geldt dat de avond ware magie brengt, als de effectverlichting zijn werk doet en bijvoorbeeld de centrale lift en de uitkijktoren een grandioos accent geeft. De prachtig geconstrueerde en verlichte parkeergarage, die door Q-Park geëxploiteerd wordt, bereik je ook via het centrale knooppunt. Anders gezegd: bezoekers die per auto komen, betreden het winkelgebied recht in het hart.

Eén van de drie entrees op beganegrondniveau kon blijkbaar van meet af aan wel een extra accent gebruiken. En dus plaatste men een kunstwerk in de vorm van naar Victoria Square lopende mensen in deze entree. Opvallend, beslist. Iets anders wat opvalt, is het gebrek aan rokende mensen. Dat wil zeggen, ze zijn er wel en volop ook, maar ze mogen niet in het winkelcentrum roken en houden zich daar braaf aan. Gevolg is wel dat vlak voor de entrees flink gerookt wordt. Gaan we dit ook in Nederland zien? Het zou wel zo moeten zijn, want Minister Klink van Volksgezondheid heeft besloten dat het rookverbod per 1 juli niet alleen in de horeca geldt, maar ook in winkelcentra. Terug naar de winkels: met een metrage als van Victoria Square is het opvallend dat er eigenlijk maar één echt ‘anchor’ geplaatst is en dat is het warenhuis House of Fraser. Dit beslaat alle verdiepingen en is zowel van buitenaf als van binnenuit via het centrale knooppunt ontsloten. Echte krachtige ‘anchors’ op de verste punten zijn niet geplaatst, maar gezien het feit dat je lopende VOORUITGANG? in Victoria Square uiteindelijk altijd in de oude binnenstad terecht komt, is dat wellicht niet Een oude Belfaster, ik schat hem noodzakelijk. Voor een buitenstaander is die op 75 jaar, spreekt mij aan terwijl oude binnenstad overigens niet bepaald overik foto’s maak van Victoria Square. zichtelijk en de winkelstraten tussen het ‘oude’ Hij wijst naar H&M. ‘Zie je die winshopping centre Castle Court en het nieuwe kel daar? Daar stond vroeger ons Victoria Square zouden eigenlijk meer samentheater. Een lelijk ding, maar het hang en routing moeten tonen. Dat wil zeggen, was óns theater. Mijn vrouw en ik als deze twee centra de zwaartepunten van de kwamen er wel. Niet vaak, maar stad zijn en wie ben ik om dat te bepalen? Maar toch. Je komt uit Holland? Ken je de stad is dan ook nog niet klaar. Is een stad Alkmaar? Leuke stad. Bye...’ überhaupt wel eens af? WWW.VICTORIASQUARE.COM

scn 2 | 2008 21

1696 SCN 2008_02 v01.indd 21

15-05-2008 13:10:55

toorman Hoge Raad wijst claim winkeliers Amicitia af

E

erder heb ik in deze rubriek al de aandacht gevestigd op een procedure tussen winkeliers van het winkelcentrum Amicitia in Amersfoort en hun verhuurder. Centrale vraag in deze procedure was: voor wiens rekening komen de gevolgen van het slecht lopen van een winkelcentrum. Het Amersfoortse winkelcentrum Amicitia is al jarenlang onderwerp van diverse juridische procedures. Het winkelcentrum loopt slecht en op grond daarvan heeft een aantal huurders de rechter gevraagd hun huurcontract voortijdig te beëindigen, dan wel de huurprijs aan te passen. Inmiddels heeft de Hoge Raad over deze zaak geoordeeld. De huurders zijn daarbij in het ongelijk gesteld. De huurders beriepen zich op de algemene regel dat de verhuurder ervoor verantwoordelijk voor is dat het gehuurde geen gebreken vertoont. Zij stelden dat de ligging en de bouw van het winkelcentrum de oorzaken waren van de tegenvallende bezoekersaantallen en het daardoor tegenvallende resultaat van de winkels. De verhuurder was het vanzelfsprekend niet met de huurders eens. De verhuurder stelde dat tegenvallende bezoekersaantallen voor risico van de huurder komen en dat er in dit geval geen bijzondere tekortkomingen bestonden waardoor de verhuurder voor deze gevolgen aansprakelijk kon worden gehouden. Voor zover er sprake zou zijn van een ongelukkige aanleg van het winkelcentrum (het winkelcentrum is “verdiept” aangelegd), meende de verhuurder bovendien dat de huurders zo professioneel waren om daarmee samenhangende problemen zelf te onderkennen. De Hoge Raad geeft een principieel oordeel. Nadelen die verbonden blijken te zijn aan de opzet en ligging van een (nieuw) winkelcentrum komen voor rekening van de huurder. Hetzelfde geldt voor de teleurstellende bezoekersaantallen die van die omstandigheden het gevolg kunnen zijn. Al met al een teleurstelling voor de huurders. Deze uitspraak betekent voor winkeliers dat zij, voordat zij een huurovereenkomst sluiten, zich terdege moeten afvragen welk risico zij lopen op (aanloop-)problemen in het winkelcentrum. Uit de uitspraak van de Hoge Raad volgt immers dat de in de wet opgenomen gebrekenregeling geen soulaas biedt. In andere woorden: huurders beschikken zelf over voldoende kennis en zijn er dus ook verantwoordelijk voor dat zij bij het aanhuren van winkelruimte een verstandige keuze maken. Eventuele tegenvallers die te maken hebben met aanloopproblemen van het winkelcentrum kunnen niet op de verhuurder verhaald worden. Aldus ontstaat een variant op het aloude “buyer beware”: “huurder bezint eer gij begint”. Is daarmee alles gezegd? Nog niet helemaal: een huurder die deze risico’s niet wil accepteren, kan de verhuurder voorstellen om bepaalde garanties te geven ten aanzien van de bezoekersaantallen. Het zal natuurlijk van de marktomstandigheden afhangen in hoeverre verhuurders tot zo’n afspraak bereid zijn. De huurder die zo’n garantie niet weet te verkrijgen, moet zich goed realiseren welk risico hij op zich neemt.

MR. J.C. TOORMAN BOEKEL DE NERÉE ADVOCATEN, NOTARISSEN EN BELASTINGADVISEURS TE AMSTERDAM. T 020 795 32 44

Wij: Jacq Cornelissen (Corio), Jorine de Soet (KIR, Kordaat in Ruimte) en Marc Majolee (Johan Matser Projectontwikkeling), gingen dit keer naar Enschede. Daar zijn in 2003 twee enorme binnenstedelijk winkelprojecten opgeleverd: De Klanderij en Twentec. EEN WANDELING DOOR…

Enschede:

D

e twee relatief nieuwe projecten in Enschede zijn gelegen aan een eveneens nieuw stedelijk plein: het Van Heekplein, waaraan zich ook een vestiging van De Bijenkorf bevindt. De Klanderij is ontwikkeld door ProWinko en Foruminvest en Twentec is een ontwikkeling van Foruminvest. Natuurlijk wilden wij zien wat deze projecten voor de stad gedaan hebben en nog steeds doen. Naast deze enorme stedenbouwkundige en functionele ingrepen in het hart van de stad zal later op de dag blijken dat Enschede nog meer grote ambities heeft met haar binnenstad op cultureel en uitgaansgebied. Wanneer wij ’s middags een bezoek brengen aan Walter Bouman, Beleidsadviseur Dienst Stedelijke Ontwikkeling en Beheer, Cluster Economische Zaken bij de gemeente Enschede, vertelt hij uitgebreid over de verdere plannen. AANKOMST Omdat Enschede nogal uit de richting ligt van

waaruit wij normaliter opereren en uitstekend bereikbaar is met de trein, besloten we ons over het spoor naar dit oostelijk deel van het land te verplaatsen. Aangekomen op het Centraal Station in Enschede, bleek niet helemaal duidelijk welke kant we nu op moesten om naar de binnenstad te gaan. Het was nergens heel zichtbaar aangegeven. Gelukkig zijn we als planologen gezegend met een redelijk goed ontwikkeld richtingsgevoel waardoor we toch direct in de juiste richting liepen. Het Stationsplein wordt (op dit moment nog, zo bleek later, toen we een uitgebreide toelichting kregen) gekenmerkt door een hele duidelijke stedelijke wand aan de noordelijke zijde. Hier bevindt zich het Stadskantoor. De zuidelijke zijde van het plein wordt gevormd door een aantal weinig fraai ogende gebouwen uit de zestiger-zeventiger jaren van de vorige eeuw. Er

22 scn 2 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 22

15-05-2008 13:10:56

De Bijenkorfvestiging aan het Van Heekplein

ambitie wordt werkelijkheid bevindt zich o.a. een uitzendbureau en de lokale vestiging van de VVV. Bovendien zijn de gebouwen niet aaneengesloten, waardoor het totaal een rommelig karakter heeft. DE WANDELING Via de (Korte) Hengelose Straat lopen we richting De Markt. De Hengelose Straat is een echte aanloopstraat. Er bevindt zich een kleurrijk winkelaanbod van allerlei aard, zoals een viswinkel, een ouderwetse tassenwinkel, een vestiging van Christine le Duc en een tattooshop, maar ook een hele moderne vestiging van ‘Olie en azijn’, een soort Oil & Vinegar, een fraaie woonaccessoirewinkel en wat leegstand. Op de Markt aangekomen besluiten we even koffie te drinken en de route te bepalen. Om tien uur is tot onze verbazing bijna alles nog gesloten. Is Enschede nu een dorp of een stad? Gelukkig kunnen we terecht bij de horecagelegenheid van het Concordiatheater, een prachtige plek om even de plattegrond te bekijken. Uiteraard willen we de eerder genoemde plekken bekijken, maar we willen ook graag naar de Hofpassage, een oude winkelpassage die Elizen Vastgoed een aantal jaren geleden voor herontwikkeling heeft aangekocht. Verder hebben we natuurlijk nog een algemene interesse voor de hele binnenstad. Via de Oude Markt lopen we over de Havermarktpassage naar de Hofpassage. De Havermarktpassage is, ondanks dat de naam iets anders suggereert een gewone winkelstraat in de open lucht. De straat heeft evenals de (Korte) Hengelose Straat een aanloopkarakter; we vinden er allerlei soorten winkels en het aantal zelfstandig ondernemers is relatief hoog. Ook treffen we hier nogal wat leegstand. Om deze straat een kans te bieden zullen de huren enorm omlaag moeten, denken we. Aan het einde van deze straat lopen we de Hofpassage in. Aan deze zijde van de Passage is van buiten nog niet veel veran-

derd. Binnen heeft er echter duidelijk een moderniseringsslag plaatsgevonden. Het is er licht en schoon en het winkelcentrum is behoorlijk gevuld in vergelijking met een aantal jaren geleden. Alleen de enorme kunstboom in de entreehal aan de zijde van de Havermarktpassage doet binnen nog duidelijk denken aan de ontwerpinzichten uit inmiddels vervlogen tijden. We lopen door de Passage en treffen tot onze verbazing allerlei formules die zich ook gevestigd hebben in de Klanderij of aan het Van Heekplein. Zo vinden we er Miss Etam, Bart Smit, Jambelle, Billy Jeans en Invito. De andere ingang van de passage – de zijde die al is aangepakt – aan het Van Heekplein vertoont een volkomen andere aanblik. Aan de buitenzijde bevindt zich een hoge rode gevel met een fraaie entree. Op de hoeken bevinden zich vestigingen van c&a en Bijoux Brigitte met daarboven op verdieping een prachtige vestiging van La Place met een mooi opengewerkte gevel. DE KLANDERIJ EN TWENTEC We steken op het smalle stuk

het Van Heekplein over om de Klanderij in te gaan. En ook nu zijn we alledrie weer onder de indruk. Onafhankelijk van elkaar zijn we hier eerder geweest en ook nu vinden we het nog steeds een winkelcentrum met een fantastische inrichting en hoogwaardige uitstraling. Vooral de vloer bestaande uit grote tegels, afgewisseld met fijn mozaïek, het plafond en de verlichting leiden opnieuw tot geluiden van bewondering. De invulling vinden we in het algemeen minder spannend. Er zijn vooral keten- en filiaalbedrijven gevestigd (waar eigenlijk niet in nieuwe winkelprojecten). Opvallend hiertussen is de vestiging van Laxmi Mode, een prachtige winkel met merken als Just Cavalli, Iceberg, Mochimo, Dolce & Gabbana enz.. De

>

LEES VERDER OP PAGINA

24 scn 2 | 2008 23

1696 SCN 2008_02 v01.indd 23

15-05-2008 13:10:57

themaatje overeenkomsten met de snoeptrommel van Den Haag, maar lijkt nog meer ‘af’. Het geheel vormt een volledig consistent concept. Tussen deze winkel en de Bijenkorf aan de andere zijde van het Van Heekplein, loopt de Boulevard 1945 door als busbaan en doorgaande weg en vormt daarmee een heel abrupt einde van de binnenstad. Er is geen twijfel over mogelijk; deze kant wil je niet op. Er is geen aanloopstraat, geen parkachtige omgeving, gewoon een soort schijnbaar onoverbrugbare ‘snelweg’. NEDERVEEN, EEN ECHTE ONDERNEMER Via het Van

Loenshof lopen we naar het stadhuis. In het hof valt één ondernemer ons bijzonder op. René Nederveen heeft hier meerdere winkels: damesmode, herenmode en schoenen van een uitzonderlijke kwaliteit in het exclusieve marktsegment. Verderop treffen we ook nog een parfumerie van deze ondernemer en een horecagelegenheid. Duidelijk is dat Nederveen werkelijk perfectie nastreeft in zijn winkelformules en in de artikelen die hier verkocht worden. Daarmee trekt hij het Loenshof enorm op in kwalitatieve zin. De invloed van de beide nieuwe winkelprojecten laat hier overigens zijn sporen na. In winkelcentrum Zuidmolen met een supermarkt in de kelder is sprake van heel veel leegstand op de begane grond. Bij de gemeente is dit ook een project wat op de nominatie staat voor herontwikkeling. Zuidmolen kampt met leegstand

<

VERVOLG VAN PAGINA

23

twee winkelgangen die uitkomen op het centrale plein, zijn verschillend afgewerkt en dat maakt het centrum extra bijzonder. We lopen de Klanderij uit en de Boulevard 1945 op. Hier is Twentec gerealiseerd, eveneens een nieuw winkelproject dat ruimte biedt aan deels grootschalige winkelformules, zoals onder andere een vestiging van BCC, Xenos en De Kijkshop. nl en deels reguliere detailhandel als De Tuinen, St Oliver en Hans Anders. Ook is er nog wat leegstand pal naast een ‘witte schoenenzaak’. Boulevard 1945 is qua breedte inderdaad een boulevard. Midden in de straat is op een later tijdstip een rij kiosken opgetrokken. Wij zien dit alledrie voor het eerst en vinden het de uitstraling van de straat niet ten goede komen. De kiosken vormen samen, zowel qua vormgeving als qua invulling een soort permanente dagmarkt, waar bezoekers terecht kunnen voor verse vis, snoep, groenten, tassen, bloemen en een hapje. Het onderhoud van de straat laat nogal te wensen over. Hoewel we geen losliggend vuil aantreffen vormt Twentec een ware kauwgumboulevard en dat doet echt afbreuk aan de totale kwaliteit van het project.

ENSCHEDESE AMBITIES Dan lopen we naar de Langestraat en worden ontvangen door Walter Bouman. Hij vertelt ons onder het genot van een broodje, dat de effecten van alle ontwikkelingen in de binnenstad niet uitgebleven zijn. De loopstromen in het kernwinkelgebied zijn verplaatst naar het Van Heekplein; de regiopositie van Enschede is versterkt, het aantal binnenstadsbezoekers is toegenomen, evenals de verblijfsduur en de waarderingscijfers. Maar dat vinden gemeente en bedrijfsleven nog niet voldoende. Er staan nog meer plannen op stapel. STATION, MUZIEK EN WILLEM WILMINK Op dit moment

wordt de stationsomgeving aangepakt. De wand aan de zuid-

V&D, BIJENKORF EN STING De vestiging van v&d is prachtig; licht en strak. We vinden hier een nieuw concept. In de winkel bevinden zich vele concessionairs als Benetton, Esprit, S Oliver en Hunkemöller. We herkennen hier een aantal formules die we voorheen aantroffen in de Bijenkorf. Dat blijkt ook te kloppen wanneer we even later de vestiging van de Bijenkorf betreden en zien dat deze niet langer merken als Esprit en Benetton verkoopt, maar merken die zich in een hoger marktsegment bevinden, zoals Hugo Boss, Tommy Hilfiger, Oilily, Max Mara, Julien le Roy, Mart Visser en Dolce & Gabbana. De Sting op de hoek naast v&d is een schitterende winkel over twee lagen. De winkel is groots en overweldigend en doet ons enigszins denken aan de imposante indruk die het Vaticaan in Rome maakt als je er voor het eerst komt (later trouwens ook nog). Het plafond heeft een schitterende mozaïeken glazen koepel die veel licht doorlaat. De winkel vertoont

24 scn 2 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 24

15-05-2008 13:10:59

enschede NIET ALLEEN AMBITIES Ook in de directe omgeving van de binnenstad heeft de gemeente ambities. Zo wil men op Roombeek ten noorden van het Centraal Station ruimte bieden een cultuurcluster en luxe woningen. Er gaan in elk geval al drie musea naar deze plek: het Jan Cremer museum, Museum Jannick en het Natuurhistorisch Museum. Tegen het einde van de middag lopen we terug naar het station. Eén ding is ons wel duidelijk. In Enschede blijft het niet bij plannenmakerij. Hier leidt ambitie tot concreet zichtbare verbeteringen. En hoewel de binnenstad (nog) niet geheel ‘in evenwicht’ is, hebben de beide nieuwe winkelprojecten met een aantal zeer mooie winkels, het casino en het heringerichte van Heekplein het centrum een enorme kwaliteitsimpuls gegeven waar de inwoners van Enschede veel plezier aan zullen beleven.

zijde wordt volledig aangepakt. De gebouwen die er staan, worden gesloopt en er komt een nieuwe, aaneengesloten stedelijke wand voor terug met commerciële functies en woningen. Aan de oostzijde ligt het Willem Wilminkplein, een plein dat in de toekomst de schakel zal vormen tussen het Stationsplein en het nieuw te realiseren Muziekkwartier. Aan het plein worden een hotel, commerciële functies en woningen gerealiseerd. Het Muziekkwartier, dat nu in aanbouw is, zal ruimte bieden aan het conservatorium, het Orkest van het Oosten, de Nationale Reisopera, de schouwburg, poppodium Attack en de muziekschool. Wanneer al deze projecten gerealiseerd zijn, is de entree van de stad ‘af’ en heeft het centrum van Enschede aan functionaliteit nog verder gewonnen.

De schitterende koepel in The Sting

UITGAAN Na de toelichting van Walter Bouman wandelen we

via een soort toeristische route terug naar het station. Walter heeft ons aangeraden om nog even door de Kalanderstraat en Noorderhagen te lopen; een (nu nog) wat vaag horecagebied dat volgens de gemeente de potentie heeft om een echt uitgaansgebied te worden voor allerlei verschillende doelgroepen. Via de Markt en de Oude Markt, nu een echt horecaplein, zou zo een duidelijk, veelzijdig en ruim uitgaansgebied moeten ontstaan. In dit deel van de stad treffen we ook een winkelpassage, die er op dit moment bijzonder verpauperd uitziet: de Irene Promenade. Naast zeer aanwezige leegstand bevinden zich hier vestigingen van Schlecker, Wibra, Hans Textiel en Mitra. Binnenkort opent er bovendien een vestiging van Jumbo haar deuren. Met zo’n dagelijkse trekker heeft het centrum ineens weer overlevingskansen. STADSVERNIEUWING ALS SNUFFELGEBIED? Eveneens

op het advies van Walter lopen we door de Zuiderhagen, de Walstraat en de Korte Haaksbergerstraat. In deze straten treffen we relatief veel zestiger- en zeventiger jaren leed uit de vorige eeuw aan. De stadsvernieuwingsbeweging heeft hier enorm haar best gedaan en dat is te zien. We treffen hier relatief veel sociale woningbouw aan, wat natuurlijk een groot goed is in een binnenstad. Jammer is echter dat in die tijd functie wel enorm veel belangijker werd gevonden dan vorm, waardoor delen van deze straten ernstig visueel beschadigd zijn. In de Walstraat wordt een deel van deze weinig fraaie bebouwing gesloopt. Wij vragen ons echter af of dit voldoende zal blijken om hier de westelijke ‘snuffelroute’ naar het hart vorm te geven. Eigenlijk hebben we er weinig vertrouwen in. Maar des te groter de uitdaging!

scn 2 | 2008 25

1696 SCN 2008_02 v01.indd 25

15-05-2008 13:11:02

Weten dat het in goede handen is? Schoon. Goed onderhouden. Veilig. Statements die je als eerste te binnen schieten als je praat over het beheer van winkelcentra. FVH heeft zich gespecialiseerd in het creëeren van een optimaal verblijfsklimaat in winkelcentra zodat zowel het winkelend publiek als de winkelier zich thuis voelt. FVH werkt dienstverlenend met een vast aanspreekbare huismeester die er altijd is. Dat is wel zo prettig. Ook voor uw rendement, want de aanpak van FVH heeft bewezen een positief resultaat voor huurders te realiseren en dat heeft uiteindelijk ook een gunstige invloed op de waarde van uw vastgoed.

Shopping Centre Services

Hoge Rijndijk 3 – 3449 HA Woerden Tel.: 0348-41 64 94 – Fax: 0348-41 93 41 www.fvhfacility.nl - info@fvhfacility.nl

Lödige Benelux is een zelfstandige onderneming en specialist op het gebied van lifttechnieken zoals personen- en goederenliften, goederenheffers, vloerluikheffers en speciaalbouw. Bovendien is het bedrijf in staat aangepaste installaties te ontwerpen en te installeren buiten het standaard leveringsprogramma om, zodat voor ieder specifiek probleem een specifieke oplossing geboden kan worden. De speciaalbouw van Lödige Benelux bestaat uit hefplateaus voor: mindervaliden, auto- en vrachtvervoer, theater-en concertpodia. Voor verdere informatie kunt u terecht bij de afdeling verkoop (adresgegevens onderaan adv.) of u kunt onze internetsite bekijken.

1696 SCN 2008_02 v01.indd 26

15-05-2008 13:11:05

projecten HOGE VELD OPEN WETHOUDER MARNIX NORDER verrichtte op 23 april 2008 de officiële opening van winkelcentrum Hoge Veld te Den Haag. Het is een modern wijkwinkelcentrum van 5500 m2 geworden, inclusief een gratis parkeergarage. Ontwikkelaar Bouwfonds MAB werkte nauw samen met de gemeente Den Haag en de ontwikkelingscombinatie Wateringse Veld. ING Real Estate neemt Hoge Veld, de appartementen en de parkeergarage als belegging in eigendom. Het project Hoge Veld omvat twintig winkels, een openbare bibliotheek en horeca. Deze functies zijn voor een groot deel gelegen aan een overdekt binnenplein, dat bereikbaar is via twee fraai vormgegeven entrees aan de straatzijde. Daarnaast is de parkeergarage, die plaats biedt aan 230 auto’s, door middel van twee liften rechtstreeks met de winkels verbonden. Het centrum vervult een lokale functie voor de inwoners van de wijk Wateringse Veld en heeft tevens aantrekkingskracht op de aangrenzende woonwijken. Aan het centrale plein zijn de belangrijkste trekkers gevestigd: een Albert Heijn supermarkt, een Hema en een Lidl. Winkelcentrum Hoge Veld is het tweede hoogwaardige winkelcentrum dat in dit voormalige polder-en kassengebied tussen Rijswijk en Wateringen gerealiseerd wordt. In december 2003 is het winkelcentrum Parijsplein geopend. Als de wijk Wateringse Veld af is, zullen er ongeveer 20.000 inwoners zijn.

Start bouw Gooische Brink

projecten kort PADDEPOEL VERHUURD TOP VASTGOED HEEFT de herontwikkeling van 3500 m2 winkelruimte in het Groningse winkelcentrum Paddepoel afgerond. Het betreft de voormalige Edah-supermarkt met naastgelegen winkelunits. Het beleggingsvolume van het project bedraagt tien miljoen euro; belegger is Van der Zwan Vastgoed uit Amsterdam. Het project is volledig verhuurd. Huurders zijn Specsavers (94 m2), Schoenenreus (329 m2), Hans Anders (170 m2), een damesmodeformule (22 m2) en Takko Fashion (302 m2). Eerder verhuurde Top al aan Plus supermarkten en T for Telecom. Top Vastgoed werd bij de verhuur geadviseerd door Overduin Casander. Takko Fashion werd geadviseerd door Arca Retail.

PRIMEUR VOOR ROSADA TURNOVER OPENT ZIJN EERSTE outlet store in Rosada Outlet Centre. Het Nederlandse modemerk Turnover is vooral bekend om de stijlvolle ontwerpen met eenvoudige lijnen. De inrichting is een afspiegeling van de bestaande retailwinkels. Er is gebruik gemaakt van eerlijke, duurzame materialen. Nieuw geopend in Rosada zijn ook Royal Leerdam en Sia Home Fashion. Binnenkort start Otazu met een eigen winkel in het populaire centrum.

HELFTHEUVELPASSAGE WORDT GROTER HET BESTAANDE WINKELCENTRUM de Helftheuvelpassage is een groot succes. Zo groot, dat er bij veel van de eigenaren en winkeliers een behoefte naar uitbreiding bestaat. Om hier invulling aan te kunnen geven hebben de vereniging van Eigenaar en Heijmans de handen ineen geslagen. Op 22 april tekenden beide partijen de intentieverklaring. De samenwerking heeft tot doel de uitbreidingsmogelijkheden te onderzoeken. Het onderzoek beperkt zich niet alleen tot het winkelcentrum. Er wordt ook gekeken naar de mogelijkheden van het integreren van functies. Denk daarbij aan maatschappelijke voorzieningen (sociaal-cultureel centrum, bibliotheek), wonen en parkeren. Deze onderwerpen krijgen prioriteit in het onderzoek. In het onderzoek is daarom ook veel aandacht voor de effecten van een mogelijke uitbreiding van het winkelcentrum op de leefbaarheid van de wijk. Op basis van dit onderzoek zal de slag worden gemaakt naar concrete plannen. De gemeente ’s-Hertogenbosch wordt hier nauw bij betrokken.

GRAND LITTORAL VOOR CORIO Top Vastgoed is gestart met de herontwikkeling van de Gooische Brink. Het winkelcentrum wordt uitgebreid met 1500 m2 en ondergaat een complete metamorfose. De bouwtijd is kort: in september wordt het centrum heropend. De nieuwe winkelruimten zijn vrijwel volledig verhuurd aan retailers als H&M, New Yorker, Levi’s, Dockers, Björn Borg en McGregor. Top Vastgoed onderhandelt nog over de resterende 300 m2. Ondanks de beperkte uitbreiding in vierkante meters wordt de huurwaarde van het winkelcentrum verdubbeld. Met de bouw lijkt een einde te komen aan het moeizame functioneren van de Gooische Brink sinds de opening begin jaren ’90. De Gooische Brink is een belegging van Achmea Vastgoed, die het centrum in 2005 kocht van Bpf Bouw.

CORIO HEEFT OFFICIEEL het eigendom van Grand Littoral verworven. Het centrum in Marseille, de tweede grote stad van Frankrijk,heeft een bruto verhuurbaar vloeroppervlak van ruim 110.000 m². In het primaire verzorgingsgebied van 600 duizend inwoners is Grand Littoral dominant. Op dit moment heeft Grand Littoral 13 miljoen bezoekers per jaar die in totaal meer dan 350 miljoen euro besteden. Het centrum heeft een aanzienlijke huurgroeipotentie, waarvan Corio al een groot deel in 2008 hoopt te realiseren.

scn 2 | 2008 27

1696 SCN 2008_02 v01.indd 27

15-05-2008 13:11:06

kennis & research

FRANK VAN SEBILLE EN HET GENOOTSCHAP

Kennis delen,

H

Frank van Sebille is Vastgoedmanager bij VanHaren en als zodanig onder meer verantwoordelijk voor de vestigingslocaties en de huurcontracten. Hij is een van de initiatiefnemers van het genootschap VastGoedOverleg. De leden van VastGoedOverleg vertegenwoordigen inmiddels een flink aantal winkelformules en een eveneens respectabel aantal winkelmeters. Waarom VastGoedOverleg?

oe het begon: vastgoedmanager Frank Van Sebille wilde informatie vergaren over vastgoed. En wat is dan gemakkelijker dan daarover met vakgenoten te brainstormen? “Daarom heb ik gezocht naar partijen die in een min of meer vergelijkbare situatie zaten”, licht hij toe. “Je kunt dat ook zien aan de lijst van huidige participanten. Dat is meestal de eenling in de organisatie die zich bezighoudt met het vastgoed. Samen onderzoeken we waar we elkaar mee kunnen helpen. Verder is informatie-uitwisseling belangrijk. Dat heeft dan betrekking op de dingen waar je als vastgoedmanager mee te maken hebt, zoals huurprijzen of informatie over een straat of winkelcentrum.” Maar is dit soort informatie niet gewoon bij bijvoorbeeld een Locatus te verkrijgen? “Jawel, maar wij zijn ook mensen die op het kleine geld letten. Natuurlijk kan ik naar Locatus of andere onderzoeksbureaus gaan en vragen of ze voor mij iets uitzoeken. Maar dan ben ik wel zo duizend euro verder. Binnen ons overleg is het een kwestie van een mailtje sturen met bijvoorbeeld een vraag of iemand informatie over een huurprijsaanpassing in de Kerkstraat in plaats X heeft. Wat hebben de collega’s daar? En dan krijg ik binnen een paar uur vijf of zes huurprijzen door waarmee ik een goede indicatie voor mijn situatie heb. Mocht het dan noodzakelijk zijn om het verder uit te zoeken of te onderbouwen, dan kan ik altijd nog naar een van de commerciële informatieaanbieders gaan. Waarbij we dan natuurlijk wel proberen voor die dienstverlening goede prijsafspraken als genootschap te maken. Zo hebben we goede afspraken kunnen maken met Vastgoed Intervisie.” Van Sebille vindt het grote voordeel van het VastGoedOverleg dat de deelnemers zo gelijkgeschakeld zijn. Er zitten ook niet of nauwelijks concurrerende formules bij elkaar, wat het qua informatie-uitwisseling natuurlijk wel een stuk eenvoudiger maakt. De gemeenschappelijk interesse gaat overigens verder dan alleen maar praten over huurprijzen: ‘We hebben met van alles te maken. Neem bijvoorbeeld het onderwerp huurovereenkomsten. Ontwikkelaars en makelaars grijpen standaard naar het roz-contract, dat dan meestal uitgebreid wordt met nog meer bijzondere bepalingen. Maar er is ook nog zoiets als het rnd-contract, een contract dat iets ‘huurdersvriendelijker’ is. Met ons genootschap hebben we eens goed naar deze contracten gekeken en mr. Mark van Heeren, van advocatenkan-

28 scn 1 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 28

15-05-2008 13:11:08

kennis & research

VASTGOEDOVERLEG

ook met ontwikkelaars toor Holland van Gijzen uit Eindhoven, uitgenodigd om ons daar eens wat meer over te vertellen, uit te zoeken wat de grote verschillen zijn en voorstellen te doen wat er aangepast zou kunnen worden om wat meer evenwicht tussen de partijen te krijgen. Dat heeft geresulteerd in een roz-contract (want dat is hoe dan ook toch meer gangbaar) met aanvullende bepalingen van VastGoedOverleg. Zeker met de veranderingen in de nieuwe roz, is dat voor ons als huurders van winkelruimtes erg belangrijk, willen we niet alles bij ons neergelegd krijgen. Zoals de gevolgen van gebreken. Dit naar aanleiding van bijvoorbeeld de gebeurtenissen met het winkelcentrum Bos en Lommer. Als we dit soort zaken binnen ons genootschap regelen, dan hebben we hetzelfde resultaat dan als we dit individueel zouden doen, maar wel tegen lagere kosten”, zegt Van Sebille. GEWICHT IN DE SCHAAL De twintig leden van het genoot-

schap VastGoedOverleg vertegenwoordigen tachtig formules, achtduizend winkels en 2,2 miljoen vierkante meter winkeloppervlak. “Daarmee zijn we niet onbelangrijk, leggen we gewicht in de schaal en dat ziet de markt ook. We hebben dan de laatste tijd ook meer verzoeken voor aansluiting gekregen, maar die niet allemaal kunnen honoreren. Dit omdat we de openheid in de informatie-uitwisseling willen behouden en dat gaat nu eenmaal wat lastig als concurrerende formules met elkaar aan tafel zitten. Je zal nu eenmaal niet snel aan een concurrent laten blijken dat je in winkelcentrum X geen droog brood kan verdienen. Maar juist dit soort informatie is wel degelijk van belang en maakt deel uit van de kennis die we in VastGoedOverleg met elkaar willen delen. Maar het gaat niet om het gewicht. Het gaat over een goed eindresultaat.” Een logische gedachte, want als blijkt dat een aantal leden van het genootschap in een zelfde winkelcentrum slecht functioneren, dan vraagt dat om actie. Actie in de vorm van een gesprek –als groep- met de eigenaar. Van Sebille: ‘Het gevolg was overigens wel dat we ons gingen afvragen waar het nog meer slecht gaat. Dus ontstond er een lijst met pakweg 20 winkelcentra die gewoon slecht voor de huurders waren, waar onvoldoende omzet gemaakt werd om iets te kunnen verdienen. Ironisch genoeg zaten in die lijst ook een paar voor de nrw Jaarprijs genomineerde winkelcentra, sterker nog, winnaars van de nrw Jaarprijs! Dat gaf te denken...’

Van Sebille is wel zo nuchter om te beseffen dat de jurering voor deze prijs maar een momentopname is en ook nog eens in een vroeg stadium van het bestaan van het winkelcentrum. De beoordeling zegt dus niets over het functioneren op termijn. ‘Een succesvol winkelcentrum is natuurlijk een winkelcentrum waar klanten komen en ook blijven komen. Binnen ons VastGoedOverleg is dan ook de mogelijkheid geopperd een prijs in te stellen voor het meest succesvolle winkelcentrum na bijvoorbeeld vier jaar.” Wat is in de optiek van VastGoedOverleg een succesvol winkelcentrum? “Heel simpel. Een succesvol winkelcentrum is een centrum waar wij na vijf jaar een huurverhoging gepresenteerd krijgen en waar wij dat, bij wijze van spreken, dan minder erg vinden.” OMZETHUREN Van Sebille toont zich een nadrukkelijk voorstander van omzethuur. “Maar met alle toeters en bellen. Dus niet alleen als een winkelcentrum goed draait meer huur te betalen, maar ook als het niet goed draait de huurprijs naar beneden aanpassen.” Van Sebille is ook een voorstander van

‘Actieve formules die allemaal hun bijdrage leveren, leiden tot een sterk winkelcentrum’ meer sturingsmogelijkheden voor beheerder of eigenaar. Die zouden mogelijkheden moeten hebben om slecht functionerende winkels aan te pakken, zelfs de huurovereenkomst te ontbinden. “Zo motiveer je alle winkels in het winkelcentrum om niet alleen maar passief mee te liften op de inspanningen van de actieve formules, maar ook zelf hieraan een bijdrage te leveren. Actieve formules die allemaal hun bijdrage leveren, leiden tot een sterk winkelcentrum. Zo kunnen ondernemers én eigenaar tot een gezamenlijk succes komen.”

>

LEES VERDER OP PAGINA

30 scn 2 | 2008 29

1696 SCN 2008_02 v01.indd 29

15-05-2008 13:11:09

projecten/kennis & research

Nieuwe Plu voor Heerlen

<

VERVOLG VAN PAGINA

29

TE LAAT? Een ander aspect waar VastGoedOverleg een

M

ulti Vastgoed, 3W en gemeente Heerlen tekenden onlangs een intentieovereenkomst voor de herontwikkeling van het Schinkelkwadrant in Heerlen. In dit gebied ligt onder meer winkelcentrum De Plu. Naar verwachting is het ontwerp in de herfst van 2009 gereed. De beide ontwikkelaars gaan als De Plu cv een plan ontwikkelen met winkels, woningen en voorzieningen. Zo wordt er een aantrekkelijke verbinding gemaakt tussen het Coriocenter en de Promenade in het kernwinkelgebied van Heerlen. Ook krijgt de Schinkelstraat, de looproute naar het theater, een opwaardering.

personalia

INTEGRALE CENTRUMVISIE De herontwikkeling van het zuidelijke Schinkelkwadrant maakt deel uit van de integrale centrumvisie van de gemeente Heerlen. Daarbij gaat het niet alleen om gebouwen en stenen, maar vooral om levendigheid en activiteiten. Multi Vastgoed en 3W hebben inmiddels op eigen risico leegstaande kantoorpanden gekocht om deze samen met winkelcentrum De Plu te herontwikkelen. De ontwikkelaars gaan samen met de gemeente eerst een detailhandelonderzoek doen. De nieuwe winkels in dit gebied moeten het huidige winkelaanbod namelijk aanvullen en niet tot leegstand in de rest van het centrum leiden. De uitkomst van dit onderzoek is de basis voor de verdere planuitwerking. De ondernemers in winkelcentrum De Plu zijn net als de gemeente Heerlen enthousiast over de plannen, aangezien het verouderde winkelcentrum haar aantrekkingskracht op de consument verloren heeft.

Binnen het ING Real Estate Continental European Investment managementteam zijn nieuwe mensen benoemd. Chief investment officer wordt Will Rowson. Fund manager voor het European Healthcare Property Fund wordt Wietse de Vries. Tot head of European institutional clients is benoemd Max de Groot. Alle personen waren al werkzaam binnen de organisatie van ING Real Estate. Per 1 april is Etienne Brenninkmeijer afgetreden als managing director Redevco Italië en Zwitserland. Dit om persoonlijke reden en ook om zich op andere activiteiten in de groep te kunnen richten. Hij is vervangen door Javier Hortelano, die managing director Redevco Italie wordt en Jean-Christophe Bretxa, die dezelfde functie voor Zwitserland gaat vervullen. Drs. Toine Hooft en dr. Aart Jan van Duren zijn per 1 mei 2008 in dienst als senior consultant detailhandel bij Bureau Stedelijke Planning bv in Gouda. Beiden zijn momenteel nog senior consultant bij Ecorys Vastgoed. Met hun komst zal bij Bureau Stedelijke Planning een aanzienlijke versterking plaatsvinden van het team Centrumontwikkeling en detailhandel. Drs. Ernst L. Kramer (42) is per 17 maart 2008 bij LSI project investment nv gestart als financieel directeur. Hij is afkomstig uit de telecomsector, waar hij de laatste veertien jaar zijn sporen heeft verdiend.

mening over heeft, is de ontwikkeling van winkelcentra. Van Sebille: ‘Ondernemers worden veel te laat bij de ontwikkeling van een winkelcentrum betrokken. Ontwikkelaars zouden veel meer gebruik moeten maken van de kennis die wij als retailer hebben. Het initiatief van ING Real Estate is een goed voorbeeld van hoe het wel zou moeten. Koos Pols heeft een aantal partijen bij elkaar gebracht en vindt zo op een andere manier uit wat er voor nodig is om te komen tot een goed winkelcentrum. Maar ook Roderick Luschen, voorheen Fortis ziet het nut hier van in: hij heeft ons uitgenodigd om het Voorlopig Ontwerp van het centrumplan van Waddinxveen te bespreken. Dat is voor zover ik weet nog nooit eerder gebeurd en er zijn ook hele zinvolle zaken in dat overleg besproken, die rechtstreeks te maken hadden met het toekomstig functioneren van de winkels en dus het winkelcentrum.’ EEUWIGE DISCUSSIE VastGoedOverleg wil ook hele prak-

tische zaken beter geregeld zien. Zoals het opleveringsniveau van een winkelunit. ‘Nu is het de eeuwige discussie over wat er wel en wat er niet in een winkelunit moet zitten. VastGoedOverleg is gekomen met een overzicht op basis van de wensen van alle aangesloten retailers. Daarin staat waar een winkelunit – binnen bepaalde grenzen – aan moet voldoen. Hoe basaal ook, dit helpt om hele stomme dingen in een ontwerp te voorkomen.’ Kennis willen de leden van VastGoedOverleg ook graag delen: ‘Onze twintig leden hebben allemaal een eigen marketingafdeling. Die zijn dagelijks bezig met de consument. Moet je nagaan hoeveel kennis daar zit, zeker als je die kennis bundelt. Ook hier geldt dat wij dit graag willen delen met ontwikkelaars om zo tot een zo goed mogelijk winkelcentrum te komen. Maar ook als het winkelcentrum er al staat en gemarket moet worden: in dat stadium is er heel veel met deze informatie te doen.’ Kan wat VastGoedOverleg doet niet net zo goed door een makelaar gedaan worden? Van Sebille: ‘Soms wel, maar binnen onze organisaties zijn wij zelf “de makelaar”. Bovendien vind ik dat je dit werk het best kan doen als je zelf ook weet wat verkopen in een winkel inhoudt. Je moet niet zeggen dat je retailspecialist bent als je nog nooit in de winkel gestaan hebt. De retailspecialisten, dat zijn wij, de retailers. Makelaars, ontwikkelaars, architecten enzovoort hebben hun eigen specifieke kennis die wij ontberen en kunnen wel met retail bezig zijn, maar zij zijn geen detaillisten. Toch kunnen we met elkaar wel degelijk tot goede producten komen. Maar dan moeten we wel de bereidheid hebben met elkaar te praten en ook naar elkaar te luisteren. Dan komen we er zeker wel uit en ontstaan er succesvolle winkelgebieden!’ INFORMATIE: FRANK_VAN_SEBILLE@DEICHMANN.COM

30 scn 2 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 30

15-05-2008 13:11:10

column

steenbergen Dynamisch samenspel met internetwinkels

W

inkelen via internet neemt de laatste jaren een grote vlucht. Aan de groei lijkt voorlopig ook geen einde te komen. Vorig jaar werd maar liefst 10% meer in online detailhandel besteed dan in 2006. Deze stijging had uiteraard ook te maken met de gunstige economische situatie, waardoor de detailhandelsomzetten over de hele linie een stijging lieten zien. Naar schatting vindt inmiddels 4,5% van de bestedingen in de detailhandel thuis plaats, via de computer of via andere kanalen zoals telefoon, post en televisie. Hierbij wordt vooral consumentenelectronica gekocht, maar boeken, cd’s, dvd’s en reizen zijn ook populair. Opvallend is dat -op consumentenelectronica na- op internet het meeste geld wordt besteed aan kleding en schoenen. Steeds meer consumenten overwinnen de angst om op afstand producten te kopen die ze normaal gesproken ‘in het echt’ willen zien, voelen en passen. Onder andere gunstige voorwaarden met betrekking tot ruilen en retourneren trekken meer mensen over de streep. Zo kocht mijn zoon van 17 laatst via internet een broek van een bekend modemerk. Deze werd gratis toegestuurd en na het passen had deze broek kosteloos kunnen worden teruggestuurd als hij niet zo perfect had gepast.

verbinding thuis en is een groot aantal mensen nog huiverig voor winkelen via internet. Ook kent internet belangrijke beperkingen ten aanzien van het uitstallen van het assortiment. Consumenten zijn vaak zo gericht op zoek, dat ze maar beperkt kennis kunnen maken met andere producten uit het assortiment. Online winkels proberen dit op te lossen door bij het product ook aanverwante producten te laten zien, of producten die andere mensen samen met dit product hebben gekocht.

INTERNET VERLENGSTUK VAN BEDRIJFSVOERING Je ziet dat steeds meer retailers internet zien als een verlengstuk voor de bedrijfsvoering. Enerzijds is dit ingegeven door concurrentie, anderzijds is winkelruimte nergens zo goedkoop als op het world wide web. Op internet is ook geen fysieke beperking ten aanzien van de ruimte als in de ‘echte’ winkel. Hoe retailers omgaan met internetwinkelen verschilt per branche. Zo gebruiken bouwmarkten de site vooral als een verlengstuk van hun service. Hier geven ze klustips, maar ook kunnen de allerlaatste folders en trends bekeken worden. Naast de pure internetwinkels zoals Bol.com, zie je ook steeds meer winkels op internet verschijnen die al langere tijd vertrouwd zijn in de Nederlandse winkelstraten. Voorbeelden hiervan zijn Hema, Esprit, Mexx en H&M. Hunkemöller springt met haar website ‘for men only’ handig in op de drempelvrees van mannen om een lingeriezaak binnen te lopen om een cadeau voor hun partner uit te zoeken. Ook is het nu bijvoorbeeld mogelijk om producten van Dolcis, C&A en Miss Etam via Wehkamp.nl te bestellen.

DYNAMIEK IN WINKELLANDSCHAP Het samenspel tus-

INTERNETWINKELS DE STRAAT OP Koop en verkoop via

Het is duidelijk, wat kort een bedreiging leek is een kans voor ondernemers die het world wide web naar hun hand weten te zetten.

internet blijkt echter geen vervanger, niet voor de consument, maar ook niet voor de retailer. Consumenten blijven behoefte hebben aan menselijk contact, service en een bepaalde vorm van (merk)beleving. Zo worden de meeste cd’s nog in de winkel gekocht en gaan mensen voor uitgebreide en bijzondere reizen nog steeds graag naar het reisbureau. Daarnaast kent internet voor retailers en fabrikanten enkele andere beperkingen. Zo heeft niet iedereen een internet-

PURE PLAYERS Dat verkoop van producten via de echte

winkel lang niet ‘uit’ is, bewijst de komst van enkele ‘pure players’ (oorspronkelijke internetwinkels) naar de winkelstraat. Zo hebben de elektronicaspecialisten Coolblue en Mokio de afgelopen jaren een aanzienlijk aantal servicepunten geopend. Mokio beschikt momenteel over elf servicepunten verspreid over het land. Naast de pure players verschijnen er ook steeds meer merkwinkels in het straatbeeld, waarvan voorheen de producten vooral via internet te verkrijgen waren. Voorbeelden hiervan zijn de Apple- en Nespressostores. In deze winkels ligt de nadruk op het imago en de beleving van het product.

sen reguliere winkels en internetwinkels heeft ongemerkt een grote invloed op het real-life winkellandschap. We zien aan de ene kant electronica-, boeken- en cd-winkels en reisbureaus verdwijnen, maar aan de andere kant worden de leeggekomen ruimtes weer opgevuld door bijvoorbeeld modeformules die gericht op zoek zijn naar uitbreiding. Deze trend heeft de grootste weerslag op de stadsdeelcentra, waar het aantal winkels in de bovengenoemde sectoren relatief groot is. Maar ook in de binnensteden zien we de gevolgen steeds meer. Het winkelaanbod richt zich hier meer en meer op beleving van het product, want het is immers ook mogelijk om het via internet aan te schaffen. De eerder genoemde hippe Apple en Nespressostores zijn hier goede voorbeelden van. De dynamiek die internetwinkelen teweeg brengt is niet alleen merkbaar in de winkelcentra, maar ook op bedrijventerreinen en buurtwinkelstrips. Dit zijn - vanwege de lage huren - populaire vestigingsplaatsen voor de servicepunten van de zogenoemde ‘pure players’.

MR CUNO H.M. VAN STEENHOVEN RT, DIRECTEUR AFDELING RETAIL DTZ ZADELHOFF BRONNEN: HBD/CBS, GFK BENELUX MARKETING SERVICES

scn 2 | 2008 31

1696 SCN 2008_02 v01.indd 31

15-05-2008 13:11:10

projecten

Voor een ‘westerling’ is het een stevig eindje rijden: Hardenberg, niet ver van de Duitse grens. Op weg naar de gemeente in een verzorgingsgebied met honderdduizend mensen, is er tijd om na te denken over het enorme contrast tussen een megaproject als het zeven hectare grote Victoria Square in Belfast – zie pagina 18 – en De Markt in Hardenberg. Met één overeenkomst: dezelfde ontwikkelaar, Multi Vastgoed. Waarom Multi naast de vele spectaculaire Europese projecten ook nog steeds op kleinere schaal in Nederland te vinden is? Wie het kleine niet eert...

Hardenberg transformeert tot

O FACTS & FIGURES • De Markt, Hardenberg • ontwerp gebouwen: OPL Architecten. • masterplan, openbare ruimte en gemeentelijk parkeergebouw: Mei Architecten • 60.000 inwoners, marktgebied regionaal 100.000 • 8900 m2 winkels/voorzieningen • 113 koop- en huurappartementen • parkeergarage met 550 plaatsen • plein met ruimte voor weekmarkt • trekkers: Albert Heijn, C&A, Perry Sport, Xenos, Wereldwinkel, La Place

ver het centrumplan in Hardenberg sprak Shopping Centre News met wethouder Douwe Prinsse (volkshuisvesting, ruimtelijke ordening, grond, gemeentelijke eigendommen en PZ) en Heino Vink, voor Multi Vastgoed directeur winkelontwikkelingen Nederland. Hoe is deze ontwikkeling gestart? Met vallen en opstaan: al in 1994 kwamen er leden van de Handelsvereniging bij de gemeente om te praten over het centrum van Hardenberg. Helaas was toen de boodschap van de gemeente dat er geen geld beschikbaar was. In 1998 kwam het onderwerp weer naar voren. Er zijn wat aanzetten en eerste tekeningen gemaakt, maar die werden al snel naar de prullenbak verwezen. In 2000 werd het project nogmaals serieus opgepakt en in 2002 –na de gemeentelijke herindeling – heeft de nieuwe raad het masterplan voor het centrumplan van Hardenberg vastgesteld. Het winkel- en woonproject De Markt is een van de 25 deelprojecten van dat plan, maar wel het allerbelangrijkste.

Wat was de noodzaak. Waarom vonden de ondernemers destijds dat er wat moest gebeuren? Prinsse: ‘Het centrum was niet aantrekkelijk genoeg. Mensen kwamen hier wel boodschappen doen, maar niet winkelen. Daar voor ging men naar Emmen, Almelo, Zwolle, Enschede, enzovoort. De kwaliteit van het openbaar gebied was niet op orde en dat zelfde gold voor het parkeren en de verkeerssituatie. De provincie heeft ons uitgeroepen tot kern met een streekfunctie, hetgeen betekent dat je de regio voorzieningen moet bieden op onder andere het gebied van winkelen, maar ook op het gebied van uitgaan en cultuur. Dat de raad dit project gekozen heeft, komt omdat het zich onderscheidde op de vier hoofdthema’s verblijven, voorzieningen, parkeren en verkeer. Als je hier rondloopt, dan zie je dat het openbare gebied enorm aan kwaliteit gewonnen heeft. Maar dat is niet voldoende: de mensen moeten er wel goed kunnen komen en op een fatsoenlijke manier kunnen parkeren. En dat gaat nu hand in hand en is de kwaliteitsslag die nu gemaakt is.

32 scn 2 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 32

15-05-2008 13:11:11

projecten

winkelstad Voor Hardenbergse begrippen is dit een megaoperatie.’ Wanneer kwam Multi in beeld? Vink: “Dat was in 2001. Het begon met een ontwikkelings-adviesopdracht waarin de vraag centraal stond hoe Hardenberg zich zou moeten ontwikkelen. We keken daarbij niet alleen naar wat er bij moest komen, maar ook naar de slechte stukken die gesaneerd moesten worden, zoals het gebied rondom de Mulderij. Vanuit de adviesopdracht werd het voor ons een ontwikkelingsopdracht.” Prinsse: “Wij hebben Multi geselecteerd omdat zij de rol van coördinerend ontwikkelaar konden vervullen en daarbij ook risico wilden dragen. Zij moesten samen met gemeente en architect komen tot een masterplan. Als dat plan door de raad aangenomen zou worden, dan kon er met Multi afgerekend worden, maar tevens bestond de mogelijkheid om het plan te ontwikkelen, vermits ze aan bepaalde criteria konden voldoen. De gemeente was erg tevreden over Multi’s rol bij de ontwikkeling van het masterplan en uiteindelijk hebben

we de rol van ontwikkelaar ook aan Multi gegund.” Vink: “Het was overigens niet vanzelfsprekend dat wij de ontwikkeling zouden gaan doen. Zo waren er heel wat panden die we moesten verwerven. Een aantal marktpartijen hadden in die situatie al een positie verworven, zoals makelaars, lokale ontwikkelaars en private partijen en dat maakte het proces toch enigszins gecompliceerd.” Prinsse: “We hadden de afspraak dat Multi de eigendommen zou verwerven en terug zou leveren aan de gemeente, waarna de gemeente zou zorgen voor het bouwrijp maken. Alle partijen die een positie hadden, zagen uiteindelijk in dat als ze zouden blijven zitten, er niets zou gebeuren. Als dan andere kernen in de omgeving zich wel zouden gaan ontwikkelen, dan zou Hardenberg de slag missen. Toen we die hobbel eenmaal genomen hadden, ging het ook snel.” “Behalve dat er te weinig kwaliteit was, waren er ook te weinig winkelmeters voor een stad met deze functie”, zegt Vink. “Dat wordt ook duidelijk als je kijkt naar de invulling van de nieuwe me-

ters: nagenoeg alle units zijn ingenomen door nieuwe formules, die nog niet in Hardenberg aanwezig waren. Neem bijvoorbeeld c&a. En het nieuwtje van vandaag is dat ook LaPlace gecontracteerd is voor een plaats met terrasmogelijkheid aan het plein.” MEERWAARDE Vink wijst er op dat Multi als grote ontwikkelaar een stuk meerwaarde kan bieden vanwege haar

Multi’s centrumplan ‘De Markt’ bevordert recreatief winkelen netwerk in de retail. “We gebruiken dat dus niet alleen maar voor grote steden als Belfast of Diabakhir, maar ook voor een provinciestad als Hardenberg. Anders gezegd, vanuit ons netwerk weten we de retailer niet alleen voor Belfast te

>

LEES VERDER OP PAGINA

34 scn 2 | 2008 33

1696 SCN 2008_02 v01.indd 33

15-05-2008 13:11:11

projecten

Nieuwe woningen in het centrum van Hardenberg

<

VERVOLG VAN PAGINA

33

interesseren, maar ook voor Hardenberg. Wij zijn dan wel actief in heel Europa, maar we verloochenen onze thuismarkt niet: de historie geeft aan dat het met bedrijven die dat doen wel eens slecht kan aflopen.” Prinsse: “Niet om Vink naar de mond te praten, maar ik kan nu uit ervaring bevestigen dat dit zo werkt. Het heeft zonder meer voordelen te werken met een ontwikkelaar die met z’n netwerk overal in zit. Een lokale of regionale speler is daar toch minder sterk in. In feite is het zo uitgepakt als door Multi beloofd en het heeft ook een positieve draai gegeven tijdens de rit, toen we met namen moesten komen om een volgende stap te kunnen maken.” Vink: “De wethouder heeft ons een compliment gemaakt en ik geef dit graag terug, want wat hier omschreven wordt is representatief voor het enthousiasme dat het hele college uitstraalt. Zonder de durf die het college heeft getoond, kun je dit soort plannen niet realiseren. Je moet ook sterk genoeg zijn om weerstanden te overwinnen. Daarin zijn we goede partners geweest. Het klinkt clichématig, maar de samenwerking is echt fantastisch gegaan.”

Maar hoe ging de gevestigde middenstand om met de komst van die nieuwe meters? Vink: “Je ziet zeker dat sommige ondernemers dit als bedreiging zien. Waar men dan aan voorbij gaat is dat de stad door toevoeging van deze winkelmeters veel aantrekkelijker wordt. Wij hadden een soortelijke situatie een aantal jaren geleden in Dordrecht. Het publiek daar ging voor winkelen naar Breda of Rotterdam. Gevestigde ondernemers hadden problemen met de toevoeging van winkelmeters in ons plan Statenplein. Maar toen het er stond, resulteerde het wel in 35 procent toename van de koopkrachtbinding!” PROCES EN ORGANISATIE De Han-

delsvereniging is vanaf het begin bij het proces betrokken geweest. De gemeente heeft een stuurgroep ingesteld waar in dit geval Multi en de gemeente zaten. Prinsse: ‘Daarnaast was er ook een adviesgroep met daarin de Handelsvereniging, de Kamer van Koophandel en het HBD. Voorts werkten we met werken klankbordgroepen, zoals bijvoorbeeld de werkgroep Verkeer, de werkgroep Communicatie en de werkgroep Branchering.” Prinsse: “Er moet een ziel in een project zitten. Die wordt er door de mensen ingebracht. In dit geval door de markt-

partijen, de samenleving en de mensen van de gemeente. Dit project had die ziel heel duidelijk. Maar ik werk nu aan een ander project en daar heb ik even aan de rem getrokken omdat die ziel, die chemie er nog niet is.” Als wethouder heeft u de kar getrokken? “Wij werken hier met een coördinerend wethouderschap. Dat betekent dat de wethouder zich niet met de uitvoeringsdetails bemoeit: dat doen de afdelingen. Het betekent ook dat een collega-wethouder zonodig kan waarnemen en beslissingen kan nemen: simpelweg om het tempo er in te houden.’ POTEN AAN DE GROND Hardenberg ontwikkelt zich volgens wethouder Prinsse zeer voorspoedig: “Onze gemeente heeft het afgelopen jaar een geweldige slag gemaakt. In de laatste recessie hadden wij minder werkeloosheid dan omliggende kernen. De inkomensontwikkeling is ook beter dan elders in deze streek en het toerisme ontwikkelt zich goed: we hebben hier 1,2 miljoen overnachtingen en 1,4 miljoen dagjesmensen. Handel en industrie ontwikkelen zich ook prima: de afgelopen jaren is er meer dan 75 hectare aan bedrijventerreinen verkocht en er zijn 1300 banen bijgekomen. Ik mag gerust zeggen dat er hier momenteel een ‘winning mood’

34 scn 2 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 34

15-05-2008 13:11:12

hardenberg

heerst. Maar wel met de mentaliteit van de streek: ‘poten aan de grond’. Hardenberg profiteert in dit alles ook van de verbeterde bereikbaarheid door aanpassingen in het rijkswegennet, waardoor je binnen een half uur op een van de drie grote snelwegen zit.’

Het nieuwe centrum van Hardenberg tijdens de feestelijke opening

EIGENAAR Kroonenberg Groep heeft naast de nieuwe winkels in het Hardenbergse centrumplan in deze regio ook in Meppel en Coevorden vastgoed en is dus in de streek niet onbekend. Directeur Lesley Bambergen prees in zijn toespraak voor de genodigden de voorbeeldige centrumfunctie zoals die nu in Hardenberg te zien is. “Modern wonen, werken en winkelen gaan hand in hand met sfeer en kwaliteit en ik ben blij dat de Kroonenberg Groep daarin een rol mag spelen. Wat ons verbindt is ambitie. Ambitie is het cement tussen vandaag en morgen. Het motto van het college van Hardenberg is samen sterk naar de toekomst. En dat zijn hier geen lege woorden. Maar ik zou er graag een van onze credo’s aan toevoegen: mensen maken het moment en de omgeving schept de randvoorwaarden. Dit bepaalt voor ons hoe wij naar de omgeving, naar de markt en naar onszelf kijken. Wij hebben ambitie en we vonden die ook bij de gemeente Hardenberg.”

scn 2 | 2008 35

1696 SCN 2008_02 v01.indd 35

15-05-2008 13:11:14

projecten

OPL Architecten is een middelgroot Utrechts bureau dat al zestig jaar voor professionele opdrachtgevers in heel Nederland werkt. Tot het pakket behoren winkelcentra, kantoorgebouwen en woningen. Shopping Centre News sprak met Flip Lüger, die onder meer tekende voor de uitwerking van Multi’s De Markt te Hardenberg.

A

rchitect Flip Luger vindt Hardenberg een mooi voorbeeld van een gemeente waar de kansen van de binnenstad goed benut worden. ‘Na jaren van Vinex-locaties en kantoorparken langs snelwegen, is er weer aandacht voor de stad. Een goede ontwikkeling en beslist een uitdaging, want om in de stad een kwaliteitsslag te kunnen maken moet je kunnen en durven verdichten. Niet mono-functioneel, zoals bijvoorbeeld kantoorontwikkelingen rondom stations, maar wel in een compacte vorm met een veelheid van functies en activiteiten.’ Luger wijst er op dat er een flinke hoeveelheid mensen is die graag in de stad leeft, daar wil wonen, werken en ook winkelen. MOOI OF NIET MOOI? Over schoonheid valt te twisten, zeker in de architectuur. Feit is dat de laatste tijd vastgoedprofessionals openlijk kritiek leveren op de soms slechte kwaliteit van projecten uit de jaren ’70 en ’80. ‘Ik kan daar van binnenuit op reageren, want ik ben zelf al 21 jaar in het bureau werkzaam. Om te beginnen is het een fenomeen van de tijd. De bouwopgaven zoals die toen lagen, waren anders dan die van nu. Ook is de commerciële vastgoedwereld in de loop der jaren enorm geprofessionaliseerd. In die jaren werd er nog flink gepionierd en was succes op de korte termijn nog vaak de drijfveer. Die kwaliteitsslag was dan ook hard nodig. En daardoor kijk je nu vrij kritisch terug op de projecten van toen: vandaag is er beslist meer kwali-

ARCHITECT FLIP LUGER, OPL ARCHITECTEN

‘De wereld van vandaag vraagt om gebouwen die meetbaar presteren en die blijven boeien’

36 scn 2 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 36

15-05-2008 13:11:17

hardenberg

‘Terugkijkend kan ik zeggen dat de kwaliteit van wat we nu in Nederland ontwerpen en bouwen gewoon beter is.’ Hoe dat zo? ‘Nou, als architect ben je gefocust op de schoonheid en de doelmatigheid van je ontwerp. Dan is het in principe niet leuk als daar aanmerkingen op komen. Maar dat is wel de manier waarop je met elkaar het ontwerp zo kunt ontwikkelen dat er een optimaal product ontstaat. Daarom moet je dus soms die afstand nemen, luisteren, kijken en nog eens kijken en veranderingen doorvoeren. Anders gezegd: luisteren naar degene die we mógen helpen huisvesten. Het moet een gezond spanningsveld zijn tussen wat wij als architect bedenken en tussen dat wat de opdrachtgever en gebruikers ervan vinden.’

teitsbesef, ook aan de kant van de risicodragende investeerder.’ Luger wijst er op dat ook de eisen van de gebruikers hoger zijn geworden. ‘Toch dachten we destijds ook dat we het goed deden. Maar terugkijkend, moet ik gewoon zeggen dat de kwaliteit van wat we nu in Nederland ontwerpen en bouwen gewoon beter is, dat besef van de noodzaak voor kwaliteit op de langere termijn is toegenomen’ AFSTAND NEMEN EN VOORAL LUISTEREN Hardenberg was een complex

project niet alleen qua ontwerp of bouw, maar vooral vanwege het grote aantal betrokken partijen. Dat betekent dat je lang bezig bent met draagvlag creëren en vertrouwen krijgen. Als architect moet je dan ook soms wat afstand van je project kunnen nemen en luisteren.’

DE MARKT De Markt is een van de vele projecten die voortvloeiden uit het stedenbouwkundig masterplan voor Hardenberg. Het eerste concept werd door Multi’s eigen architectenbureau T&T

neergelegd en door OPL Architecten uitgewerkt. Wat is het concept van de Markt? In feite draait het om drie flinke gebouwen rondom een plein. Luger: ‘De kunst is natuurlijk om dit zo te ontwerpen dat de opgeroepen sfeer past bij een provinciestad als Hardenberg. Anders gezegd: je ontwerpt dan geen utilitair gebouw van 150 meter lang, maar iets dat past bij de schaal en het karakter van de stad. Met dit uitgangspunt en het eerste idee van T+T in gedachten, zijn wij het project verder gaan uitwerken. Het concept is samenhang in verscheidenheid. De drie gebouwen rondom De Markt moeten één geheel vormen, maar toch zoveel verfijnde verschillen in zich hebben dat de schaal en de korrel van de gebouwen past in het Hardenbergse. Sleutelbegrip is de detaillering. De gebouwen mogen niet als losse elementen uit elkaar vallen, door de detaillering blijven ze familie van elkaar. Gebouwen moeten meetbaar presteren, zowel in hun functie als in de behoefte aan een blijvend aantrekkelijke omgeving. Schoonheid is een belangrijke factor in de realisatie van duurzame gebouwen, en ook opdrachtgevers raken daar steeds meer van bewust ! WWW.OPLARCHITECTEN.NL

ECORYS feliciteert Hardenberg met haar uitgebreide centrum

Er zijn veel plannen gemaakt, er is al heel veel bereikt en er zijn nog veel nieuwe mooie deelprojecten te realiseren!

ECORYS Nederland Postbus 4175 3006 AD Rotterdam Watermanweg 44 3067 GG Rotterdam

Om deze en nog vele andere mooie projecten

ervaring in jouw vakgebied, een goed netwerk

voor onze klanten te realiseren zoekt ECORYS

en trekt de dynamische werkomgeving in de

momenteel top consultants in onder meer

vastgoedadvieswereld je aan? Breng een

de gebieden retail, gebiedsontwikkeling en

bezoek aan onze website www.ecorys.nl en

E

netherlands@ecorys.com

vastgoedeconomie. Heb jij ruime kennis en

groei met ons mee.

W

www.ecorys.nlys.nl

T

010 453 88 00

F

010 453 07 68

Sound analysis, inspiring ideas

AMSTERDAM

ANKARA

MANCHESTER

1209_EC_ADV_VG_202x125_DEF.indd 1

BIRMINGHAM

MOSCOW

BRUSSELS

BUDAPEST

NEWCASTLE-UNDER-LYME

CARDIFF

PRAGUE

LEEDS

ROTTERDAM

LONDON SOFIA

MADRID

WARSAW

08-05-2008 10:06:04

scn 2 | 2008 37

1696 SCN 2008_02 v01.indd 37

15-05-2008 13:11:18

projecten

De binnenstedelijke herontwikkeling Pieter Vreedeplein/straat combineert wonen, retail en leisure tot een grootscheeps project waarmee Tilburg een slag in kwaliteit en kwantiteit maakt. Ontwikkelaar Bouwfonds MAB ging niet over één nacht ijs. Veel aandacht ging naar conceptvarianten voordat men samen met de gemeente voor het huidige model koos. Een langdurig traject, waar met ruimte geworsteld moest worden, tot aan het kleinste stukje eigendom aan toe. Wij spraken met Jack de Vreede van Bouwfonds MAB.

Tilburg is nu een

‘O

Jack de Vreede

f Tilburg deze ontwikkeling nodig had? herhaalt Jack de Vreede onze eerste vraag. ‘Laat ik het zo zeggen: wat velen niet weten is dat Tilburg met bijna 200 duizend inwoners de zesde stad van Nederland is. Maar de stad heeft niet het imago dat hier bij hoort. Ook het winkelaanbod paste niet. Er ontbrak nog heel veel. Bovendien zag je ook in Tilburg wat je in heel veel middelgrote en grote steden ziet: de schaalvergroting in de detailhandel kon niet geaccommodeerd worden, die ruimte was er gewoon niet. Daar hebben we heel duidelijk op ingespeeld door grootschalige winkels toe te voegen.’ ‘Dat was heel moeilijk, want je hebt ruimte nodig. Die zoektocht naar ruimte is begonnen toen de gemeente in 1995 een onderzoek liet doen naar het gdv-beleid. Tilburg vroeg zich af wat het nu als stad moest willen. Een perifere ontwikkeling om de vraag naar grotere winkelruimten te kunnen kanaliseren, of de binnenstad daar voor geschikt maken? Het onderzoek gaf aan dat ook de binnenstad kansen bood. Met name het Pieter Vreedeplein kwam in beeld. Dat was niet echt een plein, maar een ruimte die ooit ontstond door het verdwijnen van een textielfabriek. De locatie zag er echter niet bijzonder fraai uit en er gebeurde ook nog wel eens wat. Maar de locatie bood zonder meer mogelijkheden en in 1996 schreef de gemeente een prijsvraag uit. Bouwfonds mab werd geselecteerd door de gemeente, belegger wbn (nu Corio) en de ns en mocht het gebied gaan ontwikkelen. Gaande het traject zijn er overigens wel aanpassingen in het concept gedaan. Zo was de oorspronkelijke insteek om op deze plek echte gdv-formules onder te brengen. Maar door de ontwikkelingen in de detailhandel kwamen we uiteindelijk uit op meer ‘gewone’ binnenstadsformules, die een grotere behoefte aan ruimte kregen.’

38 scn 2 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 38

15-05-2008 13:11:19

projecten

Artiesten luisterden de opening van het Pieter Vreedeplein op

echte winkelstad Pieter Vreedeplein levert kwaliteit én kwantiteit Een voorbeeld hiervan is The Sting, die hier ooit begon op honderd vierkante meter en nu de grootste winkel van Nederland aan het Pieter Vreedeplein heeft. Maar door deze ontwikkeling kwam Tilburg ook in beeld voor nieuwe formules als Zara, die ook flink wat meters nodig heeft. Ook een formule als Saturn zit graag in de binnenstad, maar kan die ruimte lang niet altijd vinden. Hier dus wel. De Vreede: ‘Het Pieter Vreedeplein is dus eigenlijk van gdv opgeschoven naar een normaal binnenstedelijk project, maar met veel grotere winkels dan gebruikelijk.’ HET PROCES De oorspronkelijke wens van de gemeente Til-

burg hield in dat er haaks op de bestaande oost-west-as (de Heuvelstraat) een noord-zuidverbinding gemaakt moest worden tussen de Emmapassage en het ns-station aan de Spoorlaan. De Vreede: ‘Daar zijn we zeer lang mee bezig geweest. Hoe moesten we dat doen en zou het werken? Samen met masterplanarchitect Jo Coenen zijn we deze fase doorgegaan. Zou het een goed circuit kunnen worden? Zijn de zwakke punten voldoende te compenseren met sterke trekkers? Daar hadden we zo onze bedenkingen bij en uiteindelijk zijn we tot de conclusie gekomen dat we dit niet moesten doen. Het nu gebouwde Pieter Vreedeplein is oost-west georiënteerd, maar versterkt vooral het circuit in het centrum, met aansluitingen naar de Heuvel en het oude City Center, dat gesloopt is.’ Al vroeg in het proces zag ns Vastgoed geen duidelijke rol voor haar weggelegd en liet ook eindbelegger Corio de ontwikkelingsrol aan Bouwfonds mab. Het nieuwe plan heeft Bouwfonds mab dus in nauwe samenwerking met alleen de gemeente Tilburg in een pps-constructie uitgewerkt. De Vreede: ‘Samengevat: stedenbouwkundig en ook commercieel hebben

we vele afwegingen de revue moeten laten passeren, voordat we uitkwamen op het plan zoals het nu geworden is. Maar ook toen we wisten hoe we het wilden maken waren we er nog niet. Met name de verwerving van bestaande panden was een hele opgave, vooral ten aanzien van een cruciaal pand, de Koopjeshal, een grote blauwe doos die midden in ons nieuwe plan stond. De eigenaresse van dit al jaren leegstaande pand daar van was niet bepaald snel tot medewerking te bewegen en elke mogelijkheid om in beroep te gaan FACTS & FIGURES heeft zij aangegrepen. Dat heeft ons toch wel een jaar gekost.’ Pieter Vreedeplein In dat jaar konden jullie ook niets • Totaal BVO 23.000 m2 retail en 7500 m2 doen? ‘Jawel, op een zeker moment bioscoop en family entertainment center besloten we het risico te nemen en • stadswoningen en appartementen: 131 zijn we begonnen met de bouw van • parkeren: 780 auto’s en 580 fietsen ons plan, waarbij we letterlijk om • bezettingsgraad: 100% de Koopjeshal heen zijn gaan wer• opening: 19 maart 2008 ken. Dat gaf een bijzondere aanblik, • trekkers o.a.: Saturn, Achmea Health & Spa waarbij de Koopjeshal op een soort Center, The Sting, Zara, Plus supermarkt, terp midden in een enorme bouwBakker Sport en Men at Work put stond. Toen we uiteindelijk door • architect winkels: Bonell i Gil (Spanje) konden, moest de aannemer de hal • architect woningen: Bedaux de Brouwer slopen en de nieuwbouw netjes aanArchitecten (IJzerstraat en kop Pieter Vreehelen, wat gezien de toen al gerealidestraat) seerde nieuwbouw een lastige ope• architect herontwikkeling City Center pasratie was.’ sage naar Pieter Vreedestraat: ArchitectenDit voorbeeld illustreert hoe combureau Lucas Ellerman Van Vugt plex een binnenstedelijke heront• eigenaar winkels: Corio Nederland Retail

>

LEES VERDER OP PAGINA

40

• eigenaar huurwoningen: Amvest

scn 2 | 2008 39

1696 SCN 2008_02 v01.indd 39

15-05-2008 13:11:20

projecten

De ‘blauwe doos’ hield de ontwikkeling lang tegen

PRIJSWINNENDE ARCHITECTUUR Op 10 april werd bekend gemaakt dat de BNA, de Bond van Nederlandse Architecten, de woongebouwen van het Pieter Vreedeplein uitgeroepen heeft tot BNA-gebouw van het jaar 2008 Regio Zuid. De gebouwen werden ontworpen door Jacques De Brouwer van Bedaux de Brouwer Architecten uit Goirle. Uit het juryrapport: ‘Het markant oprijzende appartementdeel met een machinale luikenparij in een groot gevelvlak zal uitgroeien tot één van de herkenningsbeelden van Tilburg. De ambachtelijkheid van de architect straalt er van af. Er is sprake van een voortreffelijk materiaalgebruik en uitmuntende detaillering. Zoals de architect zelf zegt: ‘er is gestreefd naar stedenbouwkundige sensibiliteit gecombineerd met architectonische eigenzinnigheid.’ Volgens de jury is hij daarin volledig geslaagd.

Ook het interieur van het winkelcentrum is fraai afgewerkt

<

VERVOLG VAN PAGINA

39

wikkeling kan zijn en het verklaart tevens waarom dergelijke projecten zoveel jaren vergen, in dit geval ruim elf jaar (na verwerving in 1997). OVER TILBURG Wat betekent het feit dat er in de regio nog

een paar andere grote (winkel-)steden te vinden zijn en wat voor een soort publiek heeft Tilburg eigenlijk? En hoe zit het met het imago van de stad? De Vreede: ‘Tilburg is in feite een jonge stad. De gemiddelde leeftijd is vrij laag en dat geeft ook ruimte voor dynamiek in ondermeer de detailhandel. Tilburg is ook één van de belangrijkste uitgaanscentra in Zuid-Nederland. Verder is Tilburg niet meer de textielarbeiderstad die het vroeger was, maar hebben zich hier veel industriële- en dienstverlenende bedrijven gevestigd. Het is ook een studentenstad en veel studenten vinden later hun werk bij deze bedrijven en blijven dus in Tilburg of omgeving wonen. Dan zijn er culturele ontwikkelingen als het Veemarktkwartier en het Kunstcluster. Al met al is de inkomensontwikkeling positief verlopen en vinden we hier steeds meer hogere inkomens. Deze mensen wonen niet alleen in Tilburg, maar ook in kleinere gemeenten als Berkel-Enschot. De opgave was dus ook om Tilburg als winkelstad een sterkere regionale positie te geven en dan moet je dus de winkels bieden waar ook deze inko-

mensgroepen behoefte aan hebben. In die zin dus een upgrading van de detailhandel. Daarbij had Tilburg ook een tekort aan winkelmeters en last van koopkrachtafvloeiing. Ook vanuit die optiek is het Pieter Vreedeplein een goede uitbreiding van het winkelbestand.’ Bouwfonds MAB heeft in de ontwikkeling van het Pieter Vreedeplein gewerkt met een ambitieniveau dat rekening moest houden met veel aspecten. Allereerst moest de binnenstad een economische impuls krijgen. Voorts moest de signatuur van het project onderscheidend zijn. Het project moest deelgebieden verbinden. Een aanvullende eis was het doorbreken van monoculturen. En ten slotte moest het vervallen Pieter Vreedeplein en de omgeving hersteld worden. De Vreede: ‘In een lang traject en met zorgvuldige overwegingen en heroverwegingen zijn we er denk ik goed in geslaagd aan deze uitgangspunten te beantwoorden. Het Pieter Vreedeplein is beslist een sprong vooruit voor de gemeente Tilburg en haar inwoners vinden nu de kwaliteit en het aanbod dat bij een stad van deze omvang past. We konden nieuwkomers en verplaatsers helpen, hebben trekkracht en diversiteit toegevoegd en een aantrekkelijke functiemix gerealiseerd. Voor ons als ontwikkelaar staat het Pieter Vreedeplein als voorbeeld voor wat je in deze tijd in een complexe binnenstedelijke setting kunt realiseren.’

40 scn 2 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 40

15-05-2008 13:11:21

pieter vreedeplein

Corio dominant in Tilburg VOOR BELEGGER CORIO staat het Pieter Vreedeplein voor een zowel kwantitatieve als kwalitatieve sprong vooruit voor de retail in Tilburg. Met de uitbreiding van de winkelportefeuille op deze belangrijke plek in het winkelhart, bereikt de belegger een dominantie positie in dit marktgebied. Corio is vooral gecharmeerd van de mix van kleinere en grotere units, naast aanbieders op het gebied van gezondheidszorg en leisure. Corio investeerde in het Pieter Vreedeplein 71 miljoen euro. Al sinds 1992 zit ook de Emmapassage in de portefeuille. In totaal bezit Corio nu voor 100 miljoen euro aan winkelruimte in het Tilburgse stadshart. Het netto aanvangsrendement van 5,3 miljoen is aanmerkelijk hoger dan het gemiddelde van de portfolio en zo een directe bijdrage aan de winst per aandeel. Voor Corio was in het kader van haar csr-policy (corporate social responsibility) het energieaspect van dit project belangrijk. Zo is er voor de verwarming en koeling een speciaal systeem ingebouwd dat via een buizenstelsel warmte kan herverdelen. Zodoende kan de overtollige warmte van de ene winkel voorzien in de warmtebehoefte van een andere winkel. Hiermee kunnen ook belangrijke besparingen op de energiekosten van het project gerealiseerd worden. ~

scn 2 | 2008 41

1696 SCN 2008_02 v01.indd 41

15-05-2008 13:11:24

icsc

D

e icsc Annual European Conference verwelkomde dit jaar 1300 deelnemers, een kleine honderd meer dan in 2007. Uit Nederland kwamen 235 participanten.Het accent van de presentaties lag op het thema sustainability, oftewel de zoektocht naar duurzaam bouwen en gebruiken. Traditioneel hoogtepunt is de presentatie van de inzendingen voor de Shopping Centre Awards en de uitreiking van de prijzen. De conferentie viel deze keer samen met de jaarlijkse bijeenkomst van de Nederlandse Raad van Winkelcentra en de uitreiking van de nrw Jaarprijs. SCN maakte ter gelegenheid hier van een speciale editie. Voor de volledigheid: winnaar was De Passage te Den Haag. Een kanshebber was zeker ook het project Entre Deux in Maastricht. Gelukkig voor de ontwikkelaars vielen zij in de prijzen bij de icsc Awards. ICSC AWARDS: DE CATEGORIEËN De icsc heeft een complexe opbouw voor haar prijzenfestival. Zo zijn er de categorieën new developments en refurbishments/expansions. Binnen de eerste categorie wordt ook nog het onderscheid gemaakt naar small, medium, large en very large. En er zijn meer onderscheidingen. De ReStore prijs beloont de ontwikkelaar en gemeente voor een succesvol partnership; de ReSource prijs is voor een project, ontwikkelaar, architect, manager of retailer die er in geslaagd is long term commitment to sustainable development te realiseren. Zeg maar een groene prijs. Juryvoorzitter Stephen Pragnell zei dat dit jaar vooral het aantal projecten op het gebied van de revitalisatie van stadscentra opvallend was. ‘De nieuwe generatie winkelcentra brengt een hernieuwde levendigheid in onze steden en geeft aan dat de consument roepen om de terugkeer van een stedelijk bestaan. Binnen deze nieuwe omgevingen, die minder overdekt zijn en dus meer in de open lucht, beseffen consumenten niet altijd dat ze in een winkelcentrum zijn, omdat de winkels opgaan in de omringende infrastructuur van de

stad.’ Volgens Pragnell completeren deze nieuwe centra voor hun gemeenschappen in culturele, sociale en economische zin, terwijl ze toch hun commerciële doelstellingen bereiken. Historische en bekende gebouwen worden gerenoveerd en krijgen een nieuwe centrale rol binnen deze ontwikkelingen, daarmee de plaatselijke cultuur en identiteit versterkend. Anders gezegd: we keren ons af van de jaren ’70 en ’80, waarin Amerikaanse out-of-town concepten populair werden. Een ware urban retail renaissance, die succesvol is door de sterke publiek-private samenwerking tussen ontwikkelaars en gemeenten. Pragnell: ‘De icsc jury verwelkomt deze trend omdat deze de architecturele en sociale erfenis van veel Europese steden omarmt. De ontwikkeling sluit ook aan op wat consumenten zijn gaan verwachten: een boeiende retail, uitstekende voorzieningen en een levendige stedelijke omgeving. In feite staat deze trend voor ‘terug naar de toekomst.’ GROEN De ReSource Special Destinction werd toegekend aan

SES Spar European Shopping Centers, Oostenrijk, voor Atrio in Villach en Q19 Einkaufsquartier in Wenen. Atrio is voorzien van een systeem dat energie uit de bodem haalt en ook opslaat. Het is gebaseerd op een vloeistof buizensysteem. Q19 heeft een transparant dak en een ultra-efficient koelsysteem. Ook is het dak voorzien van echte groenvoorzieningen en meer, waardoor het project zowel omgevingstechnisch als sociaal en economisch een bijdrage aan ‘durzaamheid’ levert. Ofschoon met name Poolse projecten flink in de prijzen vielen, zijn er ook veel projecten van Nederlandse ontwikkelaars beloond. Bijzonder is ook de eervolle vermelding voor het project Galeria Centrs, in het hartje van Riga: de ontwikkelingen in dit soort landen geven aan hoezeer men de aansluiting met het westen heeft gevonden en andersom, hoezeer bekende internationale retailers de weg naar deze ‘nieuwe’ landen hebben gevonden.

Meer bezoekers op ICSC PRIJSWINNAARS (VET) EN EERVOLLE VERMELDINGEN categorie

ontwikkeling

plaats

land

ontwikkelaar

new, small

Entre Deux

Maastricht

Nederland

3W Vastgoed en Multi Development)

new, small

Feest- en Cultuurpaleis

Oostende

België

ING REDH/Wilma Project Development /AGSO)

new, medium

Princesshay

Exeter

UK

Land Securities

new, medium

Atrio

Villach

Oostenrijk

SES Spar European Shopping Centers

new, medium

Sihlcity

Zürich

Zwitserland

Karl Steiner AG

new, large

Galeria Krakowska

Krakau

Polen

ECE Projektmanagement Polska

new, large

Zlote Tarasy

Warschau

Polen

ING Real Estate

new, very large

Manufaktura

Lodz

Polen

Apsys

reStore

Stadshart Almere

Almere

Nederland

Bouwfonds MAB/Blauwhoed Eurowoningen

extensions/refurbishments

Stary Brower

Poznan

Polen

Fortis

extensions/refurbishments

Alsteral Einkaufszentrum

Hamburg

Duitsland

ECE Projektmanagement

extensions/refurbishments

Galeria Centrs

Riga

Litouwen

Linstow Center Management

42 scn 2 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 42

15-05-2008 13:11:26

icsc

De prijswinnaars van de ICSC Shopping Centre Awards. Van linksonder, met de klok mee: Princesshay, Exeter (UK); Entre Deux, Maastricht (NL); Galeria Krakowska, Krakau (P); Zlote Tarasy, Warschau (P); Manufaktura, Lodz (P).

Het Stadshart van Almere, beloond met de ReStore Award van de ICSC. Inzet: Marcel Kokkeel van Multi en Nico Eurlings van 3W ontvangen de ICSCaward voor Entre Deux.

scn 2 | 2008 43

1696 SCN 2008_02 v01.indd 43

15-05-2008 13:11:26

projecten in de pijplijn ALKMAAR

AMERSFOORT

De Mare

2009 5000 m2 ING Real Estate Yvonne Flippo, T 070 3419636

AMSTERDAM

Vathorst

2005-2008/2008-2010 18.000 m2 Bouwfonds MAB Ontwikkeling Mariska Bossmann, T 070 3068578

▼

ALMERE STAD

APELDOORN

Mahler 4 2005-2010 10.000 m2 ING Real Estate i.s.m. Fortis en G&S Vastgoed Yvonne Bronneberg, T 070-341 85 68

Stadshart Almere

Hoofdstraat

in ontwikkeling 4700 m2 Top Vastgoed Planontwikkeling Patrick van Lammeren, T 06 55 301 334

▼

Osdorpplein

2002-2008 73.000 m2 Bouwfonds MAB Ontwikkeling en Blauwhoed Eurowoningen S.J. Bakker, T 070 3068578

▼

eind 2009 20.000 m2 Fortis Vastgoed Ontwikkeling T 030-257 35 12

▼ Forumpark

AMERSFOORT Eemplein ’t Circus

medio 2008 12.000 m2 Fortis Vastgoed Ontwikkeling T 030-257 35 12

2009 20.000 m2 Multi Vastgoed T 0182-690900 ALPHEN A/D RIJN

▼

Herenhof

in ontwikkeling 4500 m2 uitbreiding Top Vastgoed/Leyten Frank van Kessel, T 06 53999150

▼

2009 8000 m2 Multi Vastgoed T 0182-690900

▼

Overhoeks

Buitenmere Zuid

eind 2007 (1e fase) 1700 m2 BAM Vastgoed Levi Boerman, T 030 6598923

2009-2010 80.000 m2 ING Real Estate Tom Schopman, T 070-3418561

2009-2010 onbekend ING Real Estate Yvonne Bronneberg, T 070-341 85 86 IJ-dock

ALMERE BUITEN

Getz

eind 2009 4000 m2 winkels Fortis Vastgoed Ontwikkeling T 030-257 35 12

ASSEN Kloosterveste

▼

eind 2008 9100 m2 BAM Vastgoed Karel Nuijten, T 030-659 8297

▼

▼

AMSTERDAM De Opgang ALMELO Hedemanterrein

medio 2005 5.500 m2 Macéka Vastgoed M.M. Boersen, T 035-5429700 LEGENDA

opleverdatum (verwacht) metrage projectontwikkelaar informatie

eind 2008 8600 m2 ING Real Estate Saskia Creemers, T 070 3418665 Centrum Amsterdam Noord

2008 27.500 m2 ING Real Estate Saskia Creemers, T 070 3418665 Mosveld

2010 7000 m2 Multi Vastgoed T 0182-690900

De Linné 2010 17.000 m2 winkels Bouwfonds MAB Ontwikkeling ism OCP Mariska Bossmann, T 070 3068578

BARNEVELD Centrum

2008 4000 m2 Multi Vastgoed T 0182-690900

ARNHEM

BERLICUM

Schuytgraaf

Schoolstraat

in ontwikkeling 8000 m2 Multi Vastgoed i.s.m. KondorWessels en Rabo Vastgoed T 0182-690900

in ontwikkeling 1000 m2 Vorm Ontwikkeling A. van Houwelingen, T 078 6421555

44 scn 2 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 44

15-05-2008 13:11:32

projecten in de pijplijn BEVERWIJK

DEN HAAG

Wijkerbaan

in ontwikkeling 8000 m2 en overig Redema Groep T 030 284 02 90

▼

DORDRECHT

Hoge Veld

2008 5.500 m2 Bouwfonds MAB Ontwikkeling Mariska Bossmann, T 070-3068578

Bagijnhof

▼

in ontwikkeling 2000 m2 winkels Multi Vastgoed T 0182-690900 DRACHTEN Raadhuisplein

BREDA Achter de lange stallen

2011 20.000 m2 Bouwfonds MAB Ontwikkeling J. de Vreede, T 070 3068578 DELFT Hovenpassage

2009-2014 9000 m2 Van der Vorm Vastgoed G. Hares-Visser, T 010 2092721

Koningin Julianalaan

ENSCHEDE

2010 20.000 m2 redema Groep T 030-2840290

Eschmarke

Stokhorst 2008 6000 m2 Multi Vastgoed i.s.m. Assen projecten T 0182-690900

▼

ENSCHEDE Grolschterrein

in ontwikkeling 4000 m2 Multi Vastgoed T 0182-690900

DEN HAAG

2008 11.500 m2 Bam Vastgoed Adriaan Kuyvenhoven, T 030 659 8927

▼

▼

2010 19.000 m2 ING Real Estate Suzan Loorij, T 070-341 92 25

▼

EDE

’t Hogeveen

3e kwartaal 2007 2350 m2 ING Real Estate Suzan Loorij, T 070-341 92 25

Kerkplein

medio 2009 2200 m2 ING Real Estate Yvonne Flippo, T 070-3419636

▼ ERMELO De Verbinding

DEVENTER EINDHOVEN

Keizerslande DEN HAAG Spuikwartier 2007 37.500 m2 Ontwikkelingsmij. Spuimarkt cv (Multi Vastgoed, Bam Vastgoed, ING Real Estate) Tom Schopman, T 070 3418561

▼

in ontwikkeling 5000 m2 Multi Vastgoed T 0182-690900

▼

in ontwikkeling 4000 m2 Fortis Vastgoed Ontwikkeling T 030-257 35 12

▼

Kuilburg

2008 5000 m2 Leyten en partners T 010-436 40 33

Gezondheidspark

DELFZIJL

DORDRECHT

Wijnhavenkwartier fase I

Achtste barrier

2008 5000 m2 Multi Vastgoed i.s.m. Assen projecten T 0182-690900

in ontwikkeling 5000 m2 Multi Vastgoed T 0182-690900

HAARLEM Raaks Meerrijk Meerhoven

2010 9500 m2 Fortis Vastgoed Ontwikkeling T 030-257 35 12

▼

2011 7500 m2 Bouwfonds MAB Ontwikkeling J. de Vreede, T 070 3068578

▼

▼

medio 2010 2400 m2 Bouwfonds MAB Ontwikkeling Simone Kramers, T 070 3068578

>

LEES VERDER OP PAGINA

46

scn 2 | 2008 45

1696 SCN 2008_02 v01.indd 45

15-05-2008 13:11:35

projecten in de pijplijn HAARLEM

HILVERSUM

Schalkwijk

2010 16.000 m2 ING Real Estate Saskia Creemers, T 070 3418665

Gooische brink

voorjaar 2008 12.000 m2 TOP Vastgoed T 030-697 50 95

▼

JULIANADORP

LEIDERDORP

De Riepel

Het Palet

2009 7500 m2 Redema Groep T 030 284 02 90

▼

2009 950 m2 Vorm Ontwikkeling A. van Houwelingen, T 078 6421555

HARDENBERG LELYSTAD

Centrum

Centrumontwikkeling

2008 8000 m2 Multi Vastgoed T 0182-690900

▼ HOOGVLIET

HARDERWIJJK

2010 10.000 m2 Lingotto vastgoed Hans Zimmer, T 06 46135344

▼

Centrumplan

HORST A/D MAAS

Stadsdennen

2008 4000 m2 Leyten en partners T 010-436 40 33

in ontwikkeling 6000 m2 3W Vastgoed Dhr. N. Eurlings, T 043-3667700 HUISSEN Zilverkamp

2007 4000 m2 Vorm Bouw A. van Houwelingen, T 078-6421555

Zaailand

De Plu

2009-2010 28.000 m2 ING Real Estate Larissa Staal, T 070-341 88 16

2008 10.000 m2 Multi Vastgoed i.s.m. winkeleigenaren T 0182-690600 LEIDEN Luifelbaan

2011 15.000 m2 Multi Vastgoed i.s.m. 3W Vastgoed T 0182-690900

De Gordiaan in ontwikkeling 11.000 m2 Redema Groep T 030-284 02 90

▼

De Bilgaard

▼

HEERLEN

2005-2006 9000 m2 3W Vastgoed Dhr. N. Eurlings, T 043-3667700 LEEUWARDEN

Centrum

▼

KERKRADE

Stadshart

2008 21.000 m2 Fortis Vastgoed Ontwikkeling T 030-257 35 12

MAASSLUIS Koningshoek

2007-2009 15.000 m2 Bouwfonds MAB Ontwikkeling Mariska Bossmann, T 070 3068578

in ontwikkeling 30.000 m2 nieuw Fortis Vastgoed Ontwikkeling T 030-257 35 12

▼

▼

HENDRIK IDO AMBACHT De Volgerlanden

eind 2008 6500 m2 Fortis Vastgoed Ontwikkeling T 030-257 35 12

▼

HUIZEN

MIDDELBURG

Centrumplan

Mortière

in ontwikkeling circa 8600 m2 Foruminvest en Visser Bouwmij Dhr. Sneep, T 035-6956060

▼ LEIDEN Aalmarkt

2010 6000 m2 Bouwfonds MAB Ontwikkeling J. de Vreede, T 070 3068578

2008 35.000 m2 Multi Vastgoed, Heijmans IBC T 0182-690900 LEGENDA

opleverdatum (verwacht) metrage projectontwikkelaar informatie

46 scn 2 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 46

15-05-2008 13:11:39

projecten in de pijplijn

MIJDRECHT

OEGSTGEEST

ROTTERDAM

De Lindenboom

Lange Voort

Hillegersberg

2010 8500 m2 Top Vastgoed Patrick van Lammeren, T 06 5530 1334

▼

in ontwikkeling 7000 m2 Fortis Vastgoed Ontwikkeling T 030-257 35 12

2006 5.000 m2 Fortis Vastgoed Ontwikkeling T 030-257 35 12

▼

ST-MICHIELSGESTEL Centrum

REEUWIJK

in ontwikkeling 3500 m2 Fortis Vastgoed Ontwikkeling T 030-257 35 12

▼

Centrumplan NIEUWEGEIN

2009 4.500 m2 Top Vastgoed Patrick van Lammeren, T 06 5530 1334

▼

City Plaza 2008/2009 28.000 m2 Multi Vastgoed i.s.m. ING Real Estate, T 0182-690 900 Larissa Staal, T 070-341 88 16

NOORDWIJKERHOUT

RIDDERKERK

Centrumontwikkeling

Koningshof fase II

eind 2006 4.000 m2 Fortis Vastgoed Ontwikkeling T 030-257 35 12

▼

2009 1o.000 m2 Multi Vastgoed T 0182-690900

▼

Watermanweg

Waalsprong

Centrumplan

in ontwikkeling 2o.000 m2 Multi Vastgoed, Heijmans IBC, BAM Vastgoed T 0182-690900

in ontwikkeling 12.000 m2 Foruminvest bv Dhr. Nazerian, T 035-6956060

▼

Overschie medio 2008 4600 m2 Fortis Vastgoed Ontwikkeling T 030-257 35 12

nnb 42.000 m2 ING Real Estate Larissa Staal, T 070-341 88 61 SPIJKENISSE Stadsplein

in ontwikkeling 11.000 m2 Multi Vastgoed T 0182-690900 TILBURG Pieter Vreedeplein

2008 27.500 m2 Bouwfonds MAB Ontwikkeling en gemeente Tilburg J. de Vreede, T 070 3068578

▼

▼

ROTTERDAM

Centrumplan in ontwikkeling 4.500 m2 Fortis Vastgoed Ontwikkeling T 030-257 35 12

2006 7000 m2 Leyten en partners T 010-436 40 33 ROTTERDAM

2010 12.000 m2 ING Real Estate Suzan L00rij, T 070-341 92 25 OLDEBROEK

in ontwikkeling 9000 m2 Multi Vastgoed T 0182-690900 Mathenesserplein

Plein 1944

2011 15.000 m2 Multi Vastgoed i.s.m. 3W Vastgoed T 0182-690900

Ekkersrijt

▼

ROSMALEN

Centrumplan

SON & BREUGEL

2007 1150 m2 Leyten en partners T 010-436 40 33

NIJMEGEN

SITTARD

Nesselande

Burg. Baumannlaan e.o.

2006 4.000 m2 Fortis Vastgoed Ontwikkeling T 030-257 35 12

ROTTERDAM

UTRECHT

De Veranda

Terwijde

najaar 2007 12.000 m2 Multi Vastgoed T 0182-690900

>

2010 15.000 m2 Bouwfonds MAB Ontwikkeling Mariska Bossmann, LEES VERDER OP PAGINA

49

scn 2 | 2008 47

1696 SCN 2008_02 v01.indd 47

15-05-2008 13:11:42

1696 SCN 2008_02 v01.indd 48

15-05-2008 13:11:45

projecten in de pijplijn T 070 3068578

BAM Vastgoed Jan Ruitenberg, T 030 6598163

Tom Schopman, T 070-341 85 61

Vleuterweide

▼

WADDINXVEEN

2008 15.000 m2 Multi Vastgoed i.s.m. Fortis Ontwikkeling T 0182-690900

Stadscentrum Be Fair

▼

2011 22.800 m2 Fortis Vastgoed Ontwikkeling T 030-257 35 12

▼

De Fonteyne

begin 2007 6600 m2 BAM Vastgoed Jan Ruitenberg, T 030 6598163

2008 11.000 m2 Home Center Piet Kapenga, T 06 53331664

ZOETERMEER

▼

▼

Oosterheem

VOORHOUT Centrum

VUGHT

Groeneweg

2007 7000 m2 Multi Vastgoed T 0182-690900 Overkapel

2008 4200 m2 Redema Groep T 030 284 02 90

▼

2007 2500 m2 ING Real Estate Larissa Staal, T 070-3418816

Marktveldpassage

Centrum

in ontwikkeling 18.000 m2 Multi Vastgoed T 0182-690900

Hovestein

▼

2008 1335 m2 BAM Vastgoed Michiel Smits, T 030 6598163 ZWOLLE Willemspoort

WAALWIJK

2008 7500 m2 ING Real Estate

2e kwartaal 2010 10.700 m2 ING Real Estate Larissa Staal, T 070-341 88 16 ZOETERMEER

ZAANSTAD

in ontwikkeling 3000 m2 Multi Vastgoed T 0182-690900

De Els

▼

Home Center

2008 4500 m2 Top Vastgoed Patrick van Lammeren, T 06 55 301 334

2006 7250 m2 Leyten en partners T 010-436 40 33

WOLVEGA

▼

Boudierhof

ZEEWOLDE Ravelijn

VLISSINGEN

Peter Welles (BAM), T 030-659 89 34

in ontwikkeling 10.000 m2 Multi Vastgoed T 0182-690900

ZAANSTAD ZWIJNDRECHT

Winkelcentrum Saendelft 2008 7600 m2 OBAN

Walburg

in ontwikkeling 15.000 m2 Fortis Vastgoed Ontwikkeling T 030-257 35 12

▼

VEENENDAAL Brouwerspoort medio 2008 14.000 m2

scn 2 | 2008 49

1696 SCN 2008_02 v01.indd 49

15-05-2008 13:11:48

SERVICEPAGINA

ALGEMEEN

DECORATIE

DECORATIE

NRW Nederlandse Raad van Winkelcentra Herculesplein 269, 3584 AA Utrecht

Nico de Vries Decoraties Televisieweg 91, 1322 AK Almere

MK-Illumination Handels GmbH Trientlgasse 70, 6020 Innsbruck, Oostenrijk

T 030 2313754 • F 030 2341287 E info@nrw.nl • I www.nrw.nl I www.nrw.nl

T 036 5368365

T 06 13667805 Jo van Gemert T (0043) 512 202430-12 • F (0043) 512 202433 E j.vangemert@mk-illumination.com

DECORATIE

DECORATIE

DECORATIE

Accent Deco Hopbrouwer 14, 5253 RE Nieuwkuyk

Ballon Decor Plaswijcklaan 55, 3054 CM Rotterdam

Homan BV Postbus 13, 3640 AA Mijdrecht

T 073 6430286 • F 073 6416601 E info@accentdeco.nl

T 010 4180215 • F 010 4220720 I www.ballondecor.nl

T 0297 282121 • F 0297 288112 E info@homan.nl • I www.homan.nl

DECORATIE

DECORATIE

KENNIS & INFORMATIE

Decorations & Light Ommelandvaart 13, 1335 SB Almere

Flower and Shower Velperweg 105, 6824 HJ Arnhem

Strabo Postbus 15710, 1001 NE Amsterdam

T 036 5212015 • F 036 5212016 E rene.vos@decorationlight.nl I www.decorationlight.nl

T 026 3623061 E info@flowerandshower.nl I www.flowerandshower.nl

T 020 6260817 E strabo@strabo.nl • I www.strabo.nl

KENNIS & INFORMATIE

MARKETING/PROMOTIE

MARKETING/PROMOTIE

Flucon Kalkovenweg 54, 2401 LK Alphen a/d Rijn

Vervorex promotie ’t Holland 23, 6921 GX Duiven

Kleine Kunst Anne Franklaan 19, 7421 HH Deventer

T 0172 435901 • F 0172 422271 E info@flecon.nl • I www.flucon.nl

T 0316 281849 • F 0316 281906 E info@vervorex.com

T 0570 618301 • F 0570 517685 E info@kleinekunst.com I www.kleinekunst.com

MARKETING/PROMOTIE

CONGRES EN EVENEMENT

CONSULTANCY

8FJKFST 'FSOBOEF[ DPNNVOJDBUJF PSHBOJTBUJF

Weijers Fernandez commuunicatie & organisatie Jan Schöfferlaan 14, 5212 RE Den Bosch

Management Producties Postbus 82, 3130 AB Vlaardingen

KIR Kordaat In Ruimte Govert Flinckhage 25, 3438 JC Nieuwegein

T 073 6123116 • F 073 6123136 E info@wfcommunicatie.nl I www.wfcommunicatie.nl

T 010 4350477 • F 010 4357430 E info@managementproducties.com I www.managementproducties.com

T 030 666816 • F 030 6668617 E info@kordaatinruimte.nl I www.kordaatinruimte.nl

50 scn 2 | 2008

1696 SCN 2008_02 v01.indd 50

15-05-2008 13:11:52

U zoekt de beste winkellocaties...

Wij kennen ze als geen ander. Als u ons inschakelt, weet u één ding zeker: dat wij vinden wat u zoekt... Omdat we uw opdracht grondig en enthousiast aanpakken. Maar ook omdat we, als geen ander, goed thuis zijn in het winkelaanbod in heel Nederland. We weten dan ook precies waar de kansen liggen. Daar kunt u van profiteren. We zijn natuurlijk niet voor niets een ‘wereldpartij’ als het om retail gaat... U komt ons tegen in 458 gemeenten. Maar ook in 45 landen!

www.dtz.nl

AANKOOP BEHEER BELEGGING DUE DILIGENCE FINANCIERING HAALBAARHEIDSSTUDIE HERONTWIKKELING HUISVESTINGSADVIES KANTOREN/RETAIL/DISTRIBUTIE- EN PRODUCTIEBEDRIJVEN/HORECA HUURCONTRACT ■

■

■

■

■

■

■

■

■

INTERNATIONAAL MARKTANALYSE PORTEFEUILLE-TAXATIE PROGRAMMA VAN EISEN RESEARCH VERHUUR VERKOOP WERKPLEKINNOVATIE WOZ-TAXATIE

1696 SCN 2008_02 v01.indd 51

■

■

■

■

■

■

■

■

15-05-2008 13:11:55

Nu open!

pietervreedeplein.com

Letâ&#x20AC;&#x2122;s go shopping! Pieter Vreedeplein Tilburg 23.000 m2 winkels | 132 woningen | parkeergarage 780 plaatsen | ďŹ etsenstalling 580 plaatsen | bioscoop met 7 zalen | Family Entertainment Center. Architecten: Buro Jo Coenen en Co, Architectenbureau Bonell i Gil Barcelona, Architectenbureau Bedeaux de Brouwer en Lucas Ellerman Van Vugt. Belegger: Corio Nederland Retail B.V. Pieter Vreedeplein Ontwikkeling C.V. is een publiek private samenwerking van Bouwfonds MAB en de gemeente Tilburg.

1696 SCN 2008_02 v01.indd 52

15-05-2008 13:11:55