SCN 1-2014

thema

1 | 2014

shopping  centre

news

winkelcentra, winkelgebieden en retail

Publieksmagneet

Decoratie en illuminatie leveren concreet omzet op

Is beleving wel zo nieuw?

en Darwin John van Haaren

Grand opening New Babylon

Onconventionele aanpak Gooische Brink

Respect voor mens en milieu Vloersystemen: alles kan en alles mag Remmers streeft continu naar een duurzame wereld. Het beschermen en onderhouden van gebouwen is daar een essentieel onderdeel van. Onze vloeren voldoen aan de hoogste eisen ten aanzien van het milieu en zijn emissiearm of emissievrij. RemmersFloor systemen staan voor duurzaamheid, kwaliteit en maatwerk. Verwonder u over de ongekende mogelijkheden en legio toepassingen.

Remmers Bouwchemie B.V. Stephensonstraat 9 7903 AS Hoogeveen Tel. 0528 229 333 info@remmersbouwchemie.nl www.remmersbouwchemie.nl

inhoud

2014 | 1

in dit nummer focus marketing en beleving

NIEUWS Klanderij krijgt breeam-certificaat 4 Bestuurswisselingen nrw 6 Actuele huurzaken 10 Proactief Vastgoed 45 WPM over Dashboard 54

Het rodefietsenplan van Stable Kerst blijft publieksmagneet WF communicatie, tien jaar actief Imagineering met Urban Solutions Concept Circle van Neprom Essay: is beleving wel zo nieuw?

23 24 31 34 36 38

visies en reviews Score: actief ondernemen John Nijsten over huurzaken Winkelformules: Sebas Serie: Darwins vinken Op bezoek bij Ikea

projecten Samenwerking in Vlaardingen Gooische Brink, Hilversum Hoogste punt Terwijde Grand opening New Babylon

46 50 53 56

columns Personalia 5 De Fouw 15 Verwaaijen 43 Getekend: Johan Haringsma 44

7 8 10 16 18

rubrieken Beurzen en congressen 5 Personalia 45 In the pipeline 58 Servicepagina’s 63 Colofon 66

Onze partners Naast de bedrijven die deze publicatie met advertenties en redactionele bijdragen mogelijk maken, kent Shopping Centre News sinds 2010 ook de mogelijkheid een uitgebreid partnership aan te gaan. De ondernemingen hiernaast ondersteunen ons met raad en daad, onder meer door zitting te nemen in de nieuwe redactieraad. Daarnaast biedt het partnership de deelnemende bedrijven natuurlijk ook bepaalde voordelen. Wilt u hier meer van weten? Vraag dan onze informatie aan bij sales@scnews.nl. scn 2014 | 1 3

NIEUWS

Klanderij is ‘good’

D

e Klanderij is het eerste bestaande winkelcentrum in Nederland waar niet alleen het winkelcentrum maar ook alle huurders zijn gecertificeerd. a.s.r. vastgoed vermogensbeheer vroeg samen met w4y Adviseurs, Herman de Groot en wpm het breeam certificaat in use aan.

In december 2013 ontving winkelcentrum De Klanderij inclusief alle huurders het breeam certificaat ‘good’.

breeam-nl breeam-nl is een beoordelingsmethode om de duurzaamheidprestatie van gebouwen te bepalen. Vanaf 2011 is het keurmerk breeam-nl in-use operationeel. Dit beoordeelt bestaande gebouwen op drie niveaus: gebouw, beheer en gebruik. Gekeken wordt naar negen verschillende aspecten, waaronder management, materialen, transport, afval, water, energie en ecologie.

informatieschermen Winkelcentrum De Klanderij, gelegen in het centrum van Enschede, is een belegging van het ASR Dutch Prime Retail Fund. Dat fonds wil in 2014 graag het certificaat ‘very good’ behalen. Hiervoor worden duurzaamheidsmaatregelen getroffen, zoals het realiseren van een openbaar toilet, afvalscheiding en het aanbrengen van energiezuinige verlichting. Daarnaast komen er in De Klanderij digitale informatieschermen waarop informatie te zien is over voorzieningen als het openbaar vervoer.

ASR Dutch Prime Retail Fund Het ASR Dutch Prime Retail Fund is het winkelfonds van a.s.r. vastgoed vermogensbeheer. Dit fonds omvat een portefeuille van ongeveer 1,3 miljard euro winkelvastgoed en een pijplijn van ongeveer 260 miljoen. De portefeuille bestaat uit winkels op A1-locaties, (wijk)winkelcentra en supermarkten, met een totaal aan verhuurbare vloeroppervlakte van meer dan 300 duizend vierkante meter. Institutionele beleggers kunnen participeren in dit fonds. Voor meer informatie kijk op: www.asrreim.nl. ←

Nico de Vries P r o j e c t d e c o r a t i e s

4 scn 2014 | 1

beurs & congres

Volgt u maar... → Hans van Tellingen (@hansvtellingen) heeft in november en december heel wat losgemaakt in zijn discussie met Cor Molenaar. Zijn favoriete hashtags: #watnoucrisis en #watnouinternet → René Vierkant (@renevierkant) van Syntrus Achmea is ook behoorlijk actief op Twitter en kijkt natuurlijk vooral door de bril van de belegger. → Zijn collega Boris van der Gijp (die ook regelmatig voor Shopping Centre News schrijft

in het driemanschap Van der Gijp, Majolée en Ploegmakers) heeft ook regelmatig wat te melden via @BorisvanderGijp → En dan zijn er natuurlijk diverse winkelcentra die erop los twitteren, zoals @NewBabylonDH, @AlmereCentrum, @HoogCatharijne_ , @doemere_almere en @TweetCityPlaza. Maar opvallend is ook dat een aantal grotere centra waarvan je de omarming van dit medium zou verwachten, niets of nauwelijks iets doen!

Plux? Ja, Plux

H

et belang van smartphones kan niet onderschat worden. Deze ‘nifty little machines’ worden meer en meer gebruikt om te oriënteren, te vergelijken, te vinden, te binden en te kopen. Aan de andere kant hebben velen onder ons nog iets archaïsch als de klantenpas in de portemonnee zitten. En dan niet eentje, maar vele van die dikmakertjes (van de portemonnee dan...).

Een oplossing voor de bankpas is onderweg en er wordt nu ook al druk mee getest. Een oplossing voor al die andere pasjes is er al. Heeft u een Apple iPhone, dan kunt u pasjes opnemen in Apple’s eigen Passbook. Een goed alternatief, dat ook nog eens handige extra functies belooft, is Plux. Ook met Plux kan je vrijwel alle plastic kaarten inscannen en vervolgens via de iPhone aanbieden bij de kassa.

Handig is ook dat je de telefoon kunt gebruiken als boarding pass voor vliegreizen: werkt perfect! Plux belooft nog meer.

Zoek in de iTunes store naar Plux (gratis) en probeer het. ←

Donderdag 10 april Integraal vastgoedrekenen 2-daagse opleiding – Den Haag CS www.integraalvastgoedrekenen.nl Donderdag 27 februari WinkellocatieMarkt® België Gent www.winkellocatiemarkt.be Dinsdag 1 april Provincie Antwerpen Vastgoed® 2014 Mechelen Campus Toren www.provantvastgoed.be Donderdag 3 april Basiscursus Vastgoedrekenen 1-daagse cursus, Den Haag CS www.basiscursusvastgoedrekenen.nl Donderdag 3 april Sturen op uw vastgoed 3-daagse opleiding – Den Haag CS www.sturenopuwvastgoed.nl

2-4 april 2014 ICSC European Conference Instanboel (T) www.europe.icsc.org/europe 9 april 2014 NRW Jaarcongres Nieuwegein www.nrw.nl/bijeenkomsten

Donderdag 24 april Brabant Vastgoed® 2014 Apollo Hotel Breda www.brabantvastgoed.nl Donderdag 19 juni Zorgvastgoed® België 2014 Grand café Horta, Antwerpen www.zorgvastgoed.be Donderdag 26 juni Rotterdam Vastgoed® 2014 www.rotterdamvastgoed.nl www.managementproducties.com April, herziene editie: Vastgoedrekenen met spreadsheets www.vastgoedboek.com

27 mei 2014 Brood@Spelen 2014, 'Where bricks and clicks meet' Utrecht www.broodenspelen.nl 3-5 juni 2014 Provada Amsterdam www.provada.nl

14-16 mei 2014 ICSC European Marketing Conference Amsterdam www.europe.icsc.org/europe

scn 2014 | 1 5

nrw

Terwijl de meeste winkels zuchten onder de crisis openen Sanne Brouwer en Claudia van der Toorn onder de naam Sweet Sisters in de Kromme­straat in Amersfoort een winkel in chocolaterie,

Bestuurswisselingen bij NRW

T

ijdens de jaarlijkse Algemene Ledenvergadering van NRW op 21 januari 2014 is drs. Albert Hoogland MRE benoemd tot voorzitter van het bestuur. Hoogland is executive director shopping centre management Nederland & EMEA bij CBRE. Hij volgt mr. Bart Kuil op, de directeur van New Babylon Den Haag, die dit jaar

Het nieuwe bestuur bestaat nu uit: → Albert Hoogland, voorzitter → René Vierkant, directeur Retail Investments Syntrus Achmea, penningmeester → Caroline Kievit–Droste, COO Corio Nederland → Maarten van Lit, directeur LMBS retail

Albert Hoogland (l) ontvangt de voorzittershamer van vertrekkend voorzitter Bart Kuil

aftrad wegens het verstrijken van de bestuurstermijn. Dit jaar trad ook af uit het bestuur van NRW drs. Françoise Dechesne, directeur MAB Development Nederland. Uit de Raad van Toezicht traden af Paul Bringmann, directeur van La Place en Richard Dallinga, directeur HB Capital, weg ens het verstrijken van de bestuurstermijn.

Naast Albert Hoogland trad ook Maarten van Lit toe tot het bestuur. Hij is directeur van LMBS retail. Toegetreden tot de Raad van Toezicht zijn drs.

Hildegard Assies, directeur UrbanRetail en drs. Jaco Meuwissen MRE, directeur/ aandeelhouder 3W New Development.

6 scn 2014 | 1

De Raad van Toezicht : → Hildegard Assies, directeur UrbanRetail → Jaco Meuwissen, directeur/aandeelhouder 3W New Development → Frank Quix, directeur Q&A → Marcel Reinartz, directeur RMA → Eddy Smit, directeur MVGM → John Vos, adjunct-directeur vastgoed Blokker Holding De samenstelling is hiermee een goede weerspiegeling van de achterban van NRW met ruim 500 leden uit meer dan 200 bedrijven en instellingen uit vastgoed, retail, overheid en consultancy. ←

in een branche die gedomineerd wordt door de supermarkten.

Actief C

onsumenten geven aan chocolade en suikerwerk bijna 1,6 miljard euro uit. De supermarktbranche is het belangrijkste aankoopkanaal voor dit segment. Van alle bestedingen aan chocolade en suikerwerk komt bijna driekwart daar terecht. De speciaalzaken zijn goed voor slechts 7 procent.

Door de specialiteit van het assortiment goed aan te laten sluiten op de belevingswaarde van de consument met een goede kwaliteit- prijsverhouding willen de ondernemers op een goede locatie in de binnenstad van Amersfoort een marktaandeel verwerven.

De Sweet sisters verkopen naast kwaliteitsbonbons van DaVinci de bonbons van La Fève, zelf geproduceerde chocolade met een Amersfoort tintje, de Rumbonboon, bonbons van Maxim’s Pari en Prestat chocolade uit Engeland.

Er is een unieke chocolaterie gemaakt met bijzondere productkwaliteiten, waarbij het assortiment en de wijze van ondernemen zich steeds ontwikkelt en vernieuwt. De samenwerking met de vastgoedondernemer (Dolos bv) biedt hier ruimte voor.

Actief meebewegen De zakelijke band is passend in deze tijd. De tijd van ‘hier is de ruimte,

score

De Sweet Sisters produceren zelf verse chocolade. De cacaobonen hebben een Amersfoorts tintje. De bonen worden geroosterd en gepeld in Nicaragua bij cacaofabriek El Castillo del Cacaonibs en naar de Kromme­ straat getransporteerd. Het Nicaraguaanse cacaobedrijf is eigendom van Amersfoorters Maurits en Victoria de Koning. Ze hebben een chocoladewinkel in Leiden en zochten nog een stad om chocolade te produceren.

ondernemen die mag je huren en daar kun je de toonbank neerzetten’ ligt achter ons.

Vastgoedondernemers moeten actief meebewegen en faciliteren om de consumentenverbinding met de retailer tot stand te laten komen.

In het geval van de Sweet Sisters is de samenwerking constructief. Er is ruimte voor assortimentsverbreding, de eigenaar investeert in noodzakelijke aanpassingen aan de winkelruimte en biedt flexibiliteit in de opstartfase van de onderneming. Het is een echte samenwerking die meer lijkt op een partnership dan op een traditionele huurder-verhuurder relatie.

Nieuwe mogelijkheden Voor een startende onderneming, of bij de ontwikkeling van nieuwe producten, zijn er veel meer mogelijkheden. Door crowdfunding kan een startende onderneming ruimte creëren voor innovaties, maar ook samen met doelgroepen nieuwe producten ontwikkelen.

Dit is een echt teken van deze tijd.

Met sociale innovatie verwerven de Sweet Sisters een steeds grotere naamsbekendheid en dat is in de winkel te merken. Zeker als je bedenkt dat hiermee het aanbod van de chocoladeproducten beter aan gaat sluiten bij de kwaliteitsbehoefte van de consument.

Sweet Sisters in Amersfoort

Specialiteit van la Fève is het ontwerpen en maken van kleine, exclusieve, handgemaakte bonbons. De bonbons zijn een lust voor het oog en hebben bijzondere smaakcombinaties, zoals oer Hollandse drop en steranijs of een praliné van Spaanse amandelen en Italiaanse hazelnoten. Dit zijn slechts een paar voorbeelden uit het ruime assortiment.

De bonbons van Maxim’s de Paris zitten in een decoratief blik. Ze zijn gemaakt van pure chocolade en gevuld met nougatstukjes, amandelen en honing.

Bij Prestat chocolade staat de kwaliteit voorop.

Het resultaat hiervan is dat alle chocolades van Prestat nog steeds stuk voor stuk worden aangeraakt door de hand van de chocolatier in de chocolaterie in Londen. De Sweet Sisters hierover: ‘De verpakking is heel belangrijk en moet recht doen aan de kwalitatief zeer goede chocoladebonbon. Daarom hebben we eind jaren 90 een nieuwe verpakkingslijn laten ontwerpen door kunstenares Kitty Arden. Je geeft namelijk niet alleen de bonbons, maar ook het doosje er om heen. Wij denken dat onze verpakking een lust voor het oog is en voor altijd bewaard kan worden.’ ←

Op 29 oktober 2013 heeft Waldo’s Chocolate bij de Sweet Sisters de Rumbonboon gelanceerd, de moderne versie van de ouderwetse rumboon. Een strakke vierkante bonbon met chocolade van Chocolate Makers, gevuld met rum van Tres Hombres.

scn 2014 | 1 7

huurzaken

John Nijsten vervolgt zijn serie over huurkwesties en winkelvastgoed.

Huurprijswijziging winkelruimte Jurisprudentie

I

door john nijsten

n het geval partijen geen overeenstemming bereiken over de ingangsdatum van een nader vast te stellen huurprijs van een bedrijfsruimte ex artikel 7:290 bw geldt deze in beginsel met ingang van de dag waarop deze is gevorderd.

Degene die nadere vaststelling van de huurprijs wenst, h eeft belang om de ingangsdatum te vervroegen. Dat kan door indiening van een verzoek bij de rechtbank tot benoeming van een deskundige op basis van artikel 7:304 lid 2 bw. De dag van dat verzoek geldt dan als de dag waarop de vordering tot nadere vaststelling van de huurprijs is ingesteld. Eerder besprak ik de uitspraak van de Hoge Raad van 4 oktober 2013 in de kwestie tussen Halfords en dela Vastgoed waarin deze uitsprak dat zowel over de huurprijswijziging als over de benoeming van een deskundige overleg moet plaatsvinden voordat een verzoek tot benoeming van een deskundige ex artikel 7: 304 bw kan worden gedaan.1 Opmerking Hoge Raad Gememoreerd wordt dat naast de uitspraak over de hoofdkwestie de Hoge Raad opmerkte dat de rechter op grond van art. 7:303 lid 4 bw bevoegd is een andere ingangsdatum voor de nieuwe huurprijs vast te stellen dan de dag waarop de in art. 7:303 lid 1 bw bedoelde vordering is ingesteld of het in art. 7:304 lid 2 bw bedoelde verzoek is ingediend. Hij kan daartoe aanleiding vinden indien een partij in het overleg niet de redelijkerwijs in acht te nemen voortvarendheid heeft betracht. In dit licht is er volgens de Hoge Raad geen grond voor een voortijdig verzoek tot benoeming van een deskundige om veilig te stellen dat de gewijzigde huurprijs op een zo vroeg mogelijk tijdstip ingaat. Door mij werd deze overweging van

8 scn 2014 | 1

de Hoge Raad enigszins naĂŻef genoemd. De Hoge Raad vergat volgens mij dat ook de duur van het onderzoek dat naar het advies leidt geruime tijd kan vergen. Door indiening van het verzoek wordt de ingangsdatum verlegd naar een datum gelegen voor het uitbrengen van het advies. Voorts stelde ik dat maar afgewacht moet worden wanneer een (lagere) rechter vindt dat een partij in het overleg niet de redelijkerwijs in acht te nemen voortvarendheid heeft betracht.

Inmiddels hebben ook Niels van Tamelen en Sonja van der Kamp vraagtekens gezet bij de door de Hoge Raad aan zijn hoofdbeslissing gekoppelde opmerking.2 Wij hebben niet lang hoeven te wachten tot een gerechtshof heeft beslist dat op basis van artikel 7: 304 lid 4 in combinatie met de wetsgeschiedenis een andere ingangsdatum alleen op grond van bijzondere omstandigheden van het geval en slechts bij hoge uitzondering kan worden vastgesteld.

Gerechtshof Den Bosch 14-1-2014 Het door het hof te Den Bosch op 14 januari 2014 gewezen arrest betrof een vordering tot nadere vaststelling van de huurprijs van het hotel/cafĂŠ/restaurant met bedrijfswoonruimte Hotel Le Guide te Maastricht.3 Bij verzoekschrift van 6 januari 2006 had de verhuurster in een van de vier huurrelaties de kantonrechter op de voet van artikel 7:304 lid 2 bw verzocht een deskundige te benoemen om advies uit te brengen over de huurprijs die tussen haar en haar (onderonder-onder)huurders moest gaan gelden.

Na uitbrenging van het advies was tussen partijen niet meer in geschil dat de huurprijs van het gehuurde lager was dan die van vergelijkbare bedrijfsruimte ter plaatse.

De (onder-onder-onder)huurders voerden echter aan dat de nader vastgestelde huur-

huurzaken

prijs pas op een later moment moest ingaan omdat volgens hen sprake was van achterstallig onderhoud. Deze huurders hadden over de onderhoudstoestand aan de buitenzijde van het gehuurde een rapport laten opstellen. In dit rapport van 29 april 2009 zijn de gebreken beschreven.

De huurders hebben als verweer gevoerd dat de nadere vaststelling van de huurprijs pas moet ingaan nadat het voor rekening van verhuurster komende groot onderhoud en grote reparaties aan het gehuurde volledig zullen zijn uitgevoerd, althans dat de huurprijs gefaseerd moet worden aangepast.

Voorts vorderden de huurders in reconventie veroordeling van verhuurster om al het in het rapport omschreven achterstallig groot onderhoud op te heffen c.q. alle in het rapport geconstateerde gebreken te herstellen op straffe van verbeurte van een dwangsom en de huurprijs met ingang van 1 juni 2009 te verminderen met 30 procent tot de dag waarop de gebreken conform het rapport zijn hersteld.

Het hof besliste dat er in dit geval onvoldoende aanleiding was om de nader vastgestelde huurprijs pas op een later moment te laten ingaan. Interessant zijn de daartoe gebruikte argumenten.

Basis van de beslissing Uit de totstandkomingsgeschiedenis van artikel 7:303 lid 4 bw blijkt volgens het hof dat de achtergrond van het opnemen van de uitzondering tot wijziging van de ingangsdatum mede is gelegen in de eisen van redelijkheid en billijkheid waartoe partijen jegens elkaar zijn gehouden. Het hof verwees naar

Verplaatsing van de ingangsdatum slechts bij hoge uitzondering de Memorie van Toelichting bij het wetsartikel waarin als voorbeeld van bijzondere omstandigheden wordt genoemd de lange duur van een procedure, die mede aan de

verhuurder is te wijten, waardoor de na te betalen huur te hoog zou oplopen. Daarnaast wordt volgens het hof in de Nota naar aanleiding van het Verslag als voorbeeld genoemd de situatie waarin de verhuurder in gebreke blijft achterstallig onderhoud te verrichten.

Het feit dat de huurder de nakoming van de onderhoudsverplichtingen kan afdwingen doet niet af aan de bevoegdheid van de rechter om de ingangsdatum van de nieuwe huurprijs vanwege achterstallig onderhoud te verschuiven. Tevens blijkt uit de wettekst en de parlementaire geschiedenis echter dat

Hotel Le Guide, Maastricht

niet snel (“slechts bij hoge uitzondering”) moet worden aangenomen dat bijzondere omstandigheden zoals bedoeld in het artikellid zich voordoen.

Specifieke oordelen Verder achtte het hof allerlei feiten en omstandigheden van belang die nauw samenhangen met de specifieke casus waarin huurders meerdere latere ingangsdata hadden genoemd en voorts meerdere vorderingen hadden ingesteld. Om de leesbaarheid te bevorderen zijn deze specifieke overwegingen verder niet weergegeven, maar worden de hoofdpunten aangehaald. Het hof vond van belang: ▶ dat de huurder in situaties waarin de verhuurder te kort schiet in zijn verplichting om onderhoud aan het gehuurde te verrichten en gebreken te herstellen meerdere rechtsmaatregelen tot zijn beschikking heeft. ▶ dat dit betreft de mogelijkheid om de verhuurder tot nakoming van zijn verplichtingen te dwingen, zoals een vordering tot herstel op straffe van verbeurte van een dwangsom (inmiddels had de kantonrechter op straffe van verbeurte van een

De huurder heeft bij gebreken meerdere rechtsmiddelen

dwangsom de verhuurster veroordeeld om alle in het voornoemde rapport omschreven gebreken te herstellen). ▶ dat de huurder voorts beschikt over de in artikel 7:207 lid 1 bw neergelegde mogelijkheid om, in geval van vermindering van huurgenot ten gevolge van een gebrek aan het gehuurde, een daaraan evenredige vermindering van de huurprijs te vorderen. Het bestaan van deze mogelijkheid, waarvan de huurders daadwerkelijk gebruik hebben gemaakt, maakte hun belang bij het volgen van de uitzonderingsmogelijkheid van artikel 7:303 lid 4 bw volgens het hof minder klemmend. ▶ dat het leggen van de ingangsdatum van de nader vastgestelde huurprijs op of na 1 januari 2011, althans op of na 1 juni 2009, dubbelop is naast de in reconventie door de huurders vanaf 1 juni 2009 gevorderde huurvermindering. Het hof heeft daarom voor de periode vanaf 1 juni 2009 een keuze moeten maken tussen beide opties. Het hof achtte de weg van de huurvermindering op de voet van artikel 7:207 bw in een geval als dit het meest passend. ▶ dat aan het volgen van de uitzonderingsmogelijkheid van artikel 7:303 lid 4 bw over het algemeen praktische bezwaren verbonden zijn, onder meer omdat bij aanpassing van de ingangsdatum wegens bijzondere omstandigheden, ook de in artikel 7:303 lid 2 bedoelde referentieperiode moet worden aangepast.4 Dat kan onder omstandigheden meebrengen dat een nieuw deskundigenbericht moet worden uitgebracht terwijl de fase van het deskundigenonderzoek in de procedure eigenlijk al was voltooid.

Het hof kwam mede om bovenstaande redenen tot het oordeel dat er in het onderhavige hoger beroep geen bijzondere omstandigheden als bedoeld in artikel 7:303 lid 4 bw zijn komen vast te staan op grond waarvan de vervolg op pagina 10 → scn 2014 | 1 9

huurzaken

← vervolg van pagina 9 nader vastgestelde huurprijs niet per 6 januari 2006 zou mogen ingaan.

Overigens moest het hof nog een oordeel geven op het verweer van de huurders dat er aanleiding bestond om de huurprijs op de voet van artikel 7:303 lid 4 bw gedurende een bepaalde termijn geleidelijk aan te passen. Het hof achtte daarvoor geen termen aanwezig. Het hof nam hierbij, naast wat eerder al was overwogen, in aanmerking dat de huurders vanaf 6 januari 2006, de datum waarop verhuurster de kantonrechter op de voet van artikel 7:304 lid 2 bw verzocht een deskundige te benoemen, rekening hebben kunnen en moeten houden met de mogelijkheid dat de huurprijs met ingang van 6 januari 2006 zou worden verhoogd en dat zij daarvoor reserveringen hebben kunnen plegen, terwijl niet gesteld of gebleken is dat de relatief lange duur van de onderhavige procedure aan verhuurster te wijten is geweest en evenmin gesteld of gebleken is dat de huurders hebben getracht het verloop van het onderhavige geding te bespoedigen.

Conclusie In dit geval zijn vele overwegingen van het hof zo nauw verweven met de gebrekenregeling en de acties die de huurder bij gebleken gebreken ter beschikking staan, dat deze uitspraak niet maatgevend kan worden geacht voor de wijze waarop het hof ook in andere gevallen een beroep op verplaatsing van de ingangsdatum zal honoreren.

Duidelijk is echter dat het hof hiervoor niet veel voelt. Het hof doet niets af aan de wettekst en de parlementaire geschiedenis dat slechts bij hoge uitzondering moet worden aangenomen dat bijzondere omstandigheden zoals bedoeld in artikel 7:303 lid 4 zich voordoen, integendeel. Het is aan de Hoge Raad om in de toekomst duidelijkheid te scheppen en met name of uit zijn uitspraak inzake Halfords-DELA Vastgoed een minder zware beoordeling moet worden afgeleid. De onderhavige kwestie over de huurprijs van Hotel Le Guide lijkt hiervoor door de overige feiten en omstandigheden minder geschikt, maar wellicht kan de Hoge Raad in het geval cassatie wordt ingesteld weer een zijdelingse opmerking maken. ← 1 SCN 2013, 5, pp 16–17 2 Tijdschrift voor Huurrecht Bedrijfsruimte 2013, 6, p. 365 3 ECLI:NL:GHSHE:2014:27 4 HR 10-10-2008, ECLI:NL:HR:2008: BD5988

10 scn 2014 | 1

Kantonrechter past onjuiste maatstaf toe Kantonrechters hebben soms de neiging hun eigen rechtsgevoel te laten prevaleren boven de letterlijke wettelijke regels.

Indien hun beslissing dan wordt ingepast in het wettelijk kader, bijvoorbeeld omdat de uitkomst volgens hen naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is, kan men daar nog enigszins vrede mee hebben. Indien echter de maatstaf van artikel 7: 303 lid 2 zonder deugdelijke overweging wordt verlaten, roept dat toch vraagtekens op.

Rechtbank Midden-Nederland kantonrechter locatie Amersfoort 22 januari 2014 Overvast bv tegen Formido Hoogland bv

F

ormido huurt sinds 1 januari 1999 van Overvast een bedrijfsruimte aan de Hamseweg 2A te Hoogland. De geïndexeerde huurprijs bedraagt per 1 januari 2013 €112.241,64 per jaar. Medio 2011 is tussen partijen discussie ontstaan over de hoogte van de huurprijs.

Vervolgens hebben partijen gezamenlijk Cushman & Wakefield (c&w) verzocht om als onafhankelijk deskundige een advies te geven over de huurwaarde van de bedrijfsruimte. Partijen zijn daarbij overeengekomen dat dit advies niet bindend is.

Bij rapport van 23 mei 2012 is door c&w een advies uitgebracht over de huurprijs. Op de peildatum 1 maart 2012 is de gemiddelde huurprijs uitgekomen op € 78,17 per gecorrigeerde m2. Bij een herleide oppervlakte van 1.559,60 m2 is de geadviseerde huurprijs op jaarbasis €121.911,34. Partijen zijn het hierover niet eens geworden.

Overvast vordert vervolgens bij dagvaarding van 27 maart 2013 nadere vaststelling van de huurprijs, primair op een bedrag

huurzaken

van €121.910,00 per jaar exclusief btw met ingang van 1 maart 2012, subsidiair op een bedrag van € 125.097,66 per jaar exclusief btw met ingang van 27 maart 2013. Formido betwistte dat de huurprijs thans niet overeenstemt met vergelijkbare bedrijfsruimten ter plaatse.

Formido stelde o.a. dat de door Overvast gevorderde huurprijsvaststelling te hoog is, omdat het in de periode vanaf 1 maart 2012 (peildatum c&w rapport) tot 27 maart 2013 (datum dagvaarding) ‘snel bergafwaarts’ is gegaan in de retailsector en de bouwmarktsector zelfs met 25 procent is gekrompen.

Volgens Formido maakt het vorenstaande aannemelijk dat indien het rapport van c&w een jaar later was opgesteld c&w op een lagere huurprijs zou zijn uitgekomen, te weten een huurprijs gelijk aan de huurprijs die Formido thans aan Overvast betaalt. datum van vaststelling Terecht oordeelt de kantonrechter dat hij naast de periode in het rapport van c&w de periode tussen 1 maart 2012 en 27 maart 2013 in zijn beoordeling ten aanzien van het

Omzet(daling) geen wettelijk criterium

vaststellen van de huurprijs dient te betrekken. De datum van dagvaarding, 27-3-2013, is immers volgens artikel 7:303 lid 4 bw in beginsel de datum waarop de nader vast te stellen huurprijs ingaat. Met betrekking tot voornoemde periode overweegt de kantonrechter dat Formido haar stelling dat het ‘bergafwaarts’ is gegaan in de retailsector met een krantartikel van 16 oktober 2013 heeft onderbouwd, waarin onder meer wordt verwezen naar recente cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek. De kantonrechter overweegt voorts dat Overvast de door Formido gestelde krimp in de bouw-

marktsector niet heeft betwist. Gezien het vorenstaande en gelet op de omstandigheid dat het economische klimaat in de jaren 2012 en 2013 voor de markt van commerciële verhuur over het algemeen niet gunstig was, acht de kantonrechter het niet onaannemelijk dat de gemiddelde huurprijs van vergelijkbare bedrijfsruimtes gedurende de periode tussen 1 maart 2012 en 27 maart 2013 gedaald is. Dat ook de huurprijs van vergelijkbare bedrijfsruimte ter plaatse in deze periode met 8,6 % is gedaald, is naar het oordeel van de kantonrechter echter onvoldoende onderbouwd, mede gelet op de omstandigheid dat de door C&W geadviseerde stijging in de huurwaarde is gebaseerd op het gemiddelde van de vijf jaren voorafgaande aan 1 maart 2012, te weten een periode die reeds een economische teruggang kende. Het vorenstaande heeft tot gevolg dat de kantonrechter schat dat de huurprijs van een vergelijkbare bedrijfsruimte ter plaatse in de periode 27 maart 2008 tot 27 maart 2013 gestegen is met 4%. Vervolgens stelt de kantonrechter de huurprijs vast op (€ 112.241,64 x 1,04 =) € 116.731,31 (exclusief btw) per jaar vanaf 27 maart 2013.

Commentaar Weer een uitspraak van een kantonrechter die bij velen wellicht sympathiek overkomt, maar die in appel vrijwel zeker geen stand zal houden en dus partijen alleen op kosten jaagt. Zie voor een ander geval Tijdschrift voor Huurrecht Bedrijfsruimte 2011, aflevering 4, pp. 188–189.

De kantonrechter acht van belang de krimp in de bouwmarktsector en de omstandigheid dat het economische klimaat in de jaren 2012 en 2013 voor de markt van commerciële verhuur over het algemeen niet gunstig was. Dit is echter geen maatstaf.

Volgens de wet, artikel 7: 303 lid 2 BW, is de maatstaf het gemiddelde van de huurprijzen van vergelijkbare bedrijfsruimte ter plaatse gedurende de referentieperiode van vijf jaren. Ter bepaling hiervan is nu juist ook in dit geval opdracht aan een deskundige verstrekt. Indien vervolgens de peildatum in het deskundigenrapport en de ingangsdatum van de huurprijs afwijken, zal in beginsel een nieuw rapport gemaakt moeten worden. In elk geval zal rekening gehouden

moeten worden met het feit dat de ingangsdatum van de huurprijs en niet voornoemde peildatum het einde van de referentieperiode markeert. Zie Hoge Raad 10-10-2008, ecli:hr:2008: bd5988, Welkoop–Rabo.

Voor die periode dient uiteraard ook de maatstaf van artikel 7:303 lid 2 te gelden.

Door de deskundige waren acht panden in de vergelijking getrokken. De huurgegevens

Ondeugdelijke motivering

van deze panden waren voor het overgrote deel van de referentieperiode bepalend.

Indien om efficiencyredenen geen nader rapport wordt gevraagd, ligt het voor de hand te bezien of de huurprijzen van deze vergelijkingspanden voor de ontbrekende periode anders dan door indexering zijn gewijzigd dan wel in het geheel niet zijn gewijzigd. Indien bijvoorbeeld blijkt dat de huurprijzen van alle vergelijkingspanden ook toen zijn geïndexeerd lijkt het logisch de oorspronkelijk geadviseerde huurprijs vanaf de peildatum te indexeren naar de ingangsdatum.

Indien de door de deskundige geadviseerde huurprijs per 1-3-2012 van € 121.911,34 wordt geïndexeerd naar 27-3-2013 is de huurwaarde op het relevante tijdstip € 125.324,86. De kantonrechter kwam tot € 116.731,31. Overigens ging de kantonrechter uiteindelijk helemaal voorbij aan de wettelijke maatstaf. De verhoging over de periode 27-3-2008 tot 27-3-2013 werd geschat op een percentage.

Voor de volledigheid wordt opgemerkt dat voor een schatting alleen plaats is als het niet mogelijk is de rechter de voor toepassing van de wettelijke maatstaf benodigde gegevens te verschaffen. Voorts dient dan de voornoemde wettelijke maatstaf zoveel mogelijk richtsnoer te zijn. ← scn 2014 | 1 11

review

Sebas Winkelen, waar gaan we heen?

Sebas, wie kent Sebas? In Nieuwegein kent iederéén Sebas. Sebas is een échte lokale zelfstandige onderneming met twee verschillende winkels aan het Muntplein in Nieuwegein, een klein wijkwinkelcentrum in het noorden van de gemeente. Er is een Sebas Parfumerie en een Sebas Drogisterij. Wat is het geheim van deze entrepreneur?

tekst jorine de soet kir kordaat in ruimte Jorine de Soet is procesmanager. Zij adviseert en begeleidt bij complexe herstructureringsprocessen.

12 scn 2014 | 1

Z

elfstandig ondernemers: we zien ze steeds minder tussen de oprukkende filiaal- en grootwinkelbedrijven.

In omvangrijke centrumgebieden treffen we de lokale zelfstandig ondernemers veelal in de aanloopstraten en aanloopgebieden. Juist in deze delen van onze centra vallen de afgelopen jaren de klappen. En hoewel iedereen dat wel jammer lijkt te vinden, is het blijkbaar niet jammer genoeg om er het eigen kooppatroon bij aan te passen. Winkels functioneren natuurlijk bij de gratie van economisch draagvlak.

Zelf ben ik klant bij Sebas sinds ik in Nieuwegein woon en bekijk de winkel al geruime tijd. Juist omdat hier een echte lokale zelfstandig ondernemer aan het werk is, maak ik een afspraak met de eigenaar Aart van Tellingen om na te gaan wat zijn ‘geheim’ is.

Historie We treffen elkaar aan de Nedereindseweg bij het magazijn van de winkels. Op deze plek is het avontuur van Sebas in 1971 begonnen. De schoonvader van Aart, de heer Hellevoort, startte op dit adres de eerste winkel in drogisterij-, parfumerie- en fotografieartikelen. De winkel bevond zich toen in het gezelschap van nog een klein aantal winkels. Toen in 1976 winkelruimte aan de Moerbeigaarde opgeleverd werd, verhuisde de formule hier naar toe. Hier

review

De locatie moest passen bij ‘eigenwijs ondernemen’

bevond zich een wat duidelijkere winkelconcentratie, waardoor het een meer geschikte locatie was. Deze winkel bood bovendien de fysieke ruimte om verder te ondernemen. Zo sloot de winkel zich aan bij Foto Quelle, ging men videobanden verhuren en muesli samenstellen.

Door al deze activiteiten maakte Sebas een behoorlijke economische groei door. De muesli werd al snel niet meer alleen voor de eigen winkel gemaakt. Verschillende andere winkels toonden interesse om dit product af te nemen en zelf te gaan verkopen. ‘Dat was een mooie tijd’, zegt Aart en zijn gezichtsuitdrukking onderstreept zijn plezier aan deze herinnering. ‘In die tijd kon bijna alles. Als je economisch heil zag in een bepaald product, dan ging je dat gewoon verkopen.’ De winkel aan de Moerbeigaarde bood hiervoor ook een geschikte ruimte. De Moerbeigaarde is van oorsprong een echte buurtwinkelstrip met appartementen erboven, zoals dat in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw gebruikelijk was.

Tweede verhuizing Toen in de jaren tachtig van de vorige eeuw City Plaza, het belangrijkste winkelcentrum in Nieuwegein, opgeleverd zou worden, zocht Aart van Tellingen met zijn winkel een betere plek in Nieuwegein. Hij wist dat er in City Plaza allerlei randvoorwaarden geformuleerd zouden worden bij het winkelen en het ondernemerschap. En Aart wilde juist echt ondernemen, vrij zijn in zijn activiteiten. Daarom zocht hij een locatie waar hij op eigen wijze zou kunnen en mogen ondernemen, terwijl hij qua ligging en omvang van de winkel wel met de voorzieningen in City Plaza zou kunnen concurreren. Bovendien wilde hij het vastgoed kopen, terwijl je in City Plaza alleen kon huren. Een jaar voordat City Plaza opgeleverd werd, werd het Muntplein opgeleverd. Het was 1984. Hier betrok drogisterij Sebas, die zijn naam inmiddels te danken had aan de geboorte van de oudste zoon van Aart, een nieuwe winkel.

Hoewel Aart van Tellingen graag een grote winkel geopend had, kwam hij in aanmerking voor een kleine unit. In deze nieuwe winkel opende hij een drogisterij-parfumerie, een combinatiewinkel. Vanaf dag één was het een succes. Naast dagelijkse en luxe verzorging verkocht de winkel ook nog steeds camera’s en fotoproducten, verhuurde video’s en de muesli voor de handel werd gemaakt in de ruimte aan de Nedereindseweg. Tot op de dag van vandaag biedt de winkel aan het Muntplein huisvesting aan de drogisterijformule van Sebas.

Deze winkel was echter te gering van omvang voor de ambities van Aart. Begin negentiger jaren van de vorige

eeuw werd Waardijnburg opgeleverd, een aanvulling op de winkels aan het Muntplein, waar zich nu onder meer vestigingen van Lidl en Fietsliefhebber bevinden. Door deze uitbreiding kwam er een winkelunit aan het Muntplein vrij en Aart zag zijn kans schoon om een tweede winkel te openen. Vanaf dat moment werd de formule gesplitst. De reeds bestaande winkel zou voortaan ruimte bieden aan een foto- en cd-winkel met videoverhuur en tien jaar later aan een drogisterij met een postagentschap. De oude winkel werd een luxe parfumerie.

Links: Jordy en Sebas van Tellingen

Veranderingen in de markt Gedurende de jaren aan het Muntplein veranderde er veel in de handel. Video’s werden vervangen door nieuwe informatiedragers en verhuur was niet langer lucratief.

De fotohandel veranderde enorm, mede als gevolg van de digitalisering. Om die reden stopte Sebas ook hiermee. En voor muesli zochten winkelformules in het algemeen een groothandel. Door deze veranderingen werd het ondernemen niet leuker. Maar het gaf wel de mogelijkheid je beter te specialiseren en daarmee te profileren. En dat heeft Aart van Tellingen samen met zijn vrouw Coby en zoons Sebas en Jordy toen gedaan. vervolg op pagina 14 → scn 2014 | 1 13

review

Profilering Op dit moment bestaat Sebas uit twee winkels, die zich beide heel duidelijke profileren: een parfumerie die de meest luxe merken mag en kan voeren en een heel ruime allround-drogisterij, waar zich ook een ing servicepunt en Postnl bevinden en waar je pasfoto’s kunt laten maken.

Daarnaast heeft de winkel een stomerijservice. De drogisterij is aangesloten bij de Crest Groep, een vereniging van zelfstandige drogisterijen, die de commerciële belangen van deze winkels behartigt. Sebas Parfumerie beschikt naast de winkel ook over een beautysalon en een pedicure. Deze diensten zijn een uitstekende aanvulling op de verkoop van luxe verzorgingsproducten. De parfumerie is aangesloten bij Pour Vous Parfumerie. Pour Vous is een franchiseorganisatie voor zelfstandige parfumeurs. De afgelopen jaren hebben zo’n veertig Pour Vous Parfumerieën een franchiseovereenkomst gesloten met A.S. Watson.

Dit geldt ook voor Sebas Parfumerie.

Drukbezocht In de tijd waarin ik klant ben van Sebas, is me opgevallen dat het in beide winkels meestal behoorlijk druk is. Ik bewonder het feit dat deze formule tussen het commerciële geweld van Ici Paris en Douglas stand weet te houden.

Ook nu er zich onlangs in City Plaza een Ici Paris heeft gevestigd naast de Douglas die er al zat. Hoe doet Sebas dat? Aart denkt even na en vertelt dan: ‘Al ons personeel heeft echt hart voor de zaak. Meestal werken mensen ook heel erg lang bij ons. Een dienstverband van 25 of 30 jaar is geen uitzondering. Door deze stabiliteit in personeel bouwen we ook langdurige en innige relaties op met onze klanten. Wij nemen echt de tijd om elke klant zorgvuldig te adviseren. Soms duurt dat wel 20 tot 30 minuten. Maar als je je klanten zo duidelijk heel serieus neemt, bouw je een goede relatie op en komen ze ook terug. En dat zien we inderdaad gebeuren. We hebben niet alleen vaste klanten uit Nieuwegein, er komen ook klanten uit bijvoorbeeld Tiel en Amersfoort speciaal naar onze winkel.’

Beroemd Zelf had ik eerder al ontdekt dat de medewerkers van Sebas bijna lokale bekendheden zijn. Als ik af en toe mijn best doe sociaal te integreren in mijn woonplaats, kom ik bijna altijd iemand van Sebas tegen. We groeten elkaar dan vriendelijk en vervolgens zie ik dat iedereen juist die dame van Sebas kent en vriendelijk groet. Door deze wederzijdse herkenning bouw je inderdaad een innige relatie met iemand op en gun je diegene ook de omzet.

Sebas in dit tijdperk Als ik vraag naar het functioneren van de winkels in deze tijd, die toch gekenmerkt wordt door toenemende soberheid als het gaat om koopgedrag, reageert Aart: ‘Wij zien dat onze winkels nu op een andere manier functioneren.

De economische crisis is niet aan ons en aan onze klanten voorbijgegaan. Onze klanten zijn anders gaan kopen. Ze komen veel meer af op actieproducten. We zien bij onze collega’s dat de kortingen bijna door de strot gedouwd wor14 scn 2014 | 1

den. Ook merken we dat klanten naast de aanschaf van actieproducten niet meer zo vaak een extra impulsaankoop doen. Iedereen is echt veel voorzichtiger. De aankopen hebben in deze tijd veel meer een financiële achtergrond dan een emotionele. En dat merken we natuurlijk ook in onze winkels. Wij zien dat dit nieuwe aankoopgedrag noch bij onze klanten, noch bij ons personeel het plezier in het koopproces bevordert en soms vind ik dat best jammer.’

Deze versobering heeft ertoe geleid dat de familie Van Tellingen de kosten eens goed onder de loep genomen heeft. Om vooral op logistieke en inkoopkosten te kunnen besparen heeft Aart de eerder genoemde overeenkomst met A.S.Watson – het moederbedrijf van Ici Paris – gesloten. Op korte termijn wordt een webshop toegevoegd.

Herontwikkeling en uitbreiding De komende twee jaar wordt het winkelcentrum herontwikkeld en uitgebreid. Er komt zo’n 6000 m2 winkelvloeroppervlak bij en het bestaande gebied wordt volledig geactualiseerd. AM Real Estate is de ontwikkelende partij. Aart is ervan overtuigd dat deze ingreep het winkelcentrum goed zal doen. De kracht van het winkelcentrum zit vooral in de combinatie van filiaal- en grootwinkelbedrijf, waaronder een vestiging van bijvoorbeeld Lidl, Albert Heijn en Blokker en het relatief groot aantal zelfstandig ondernemers, zoals bijvoorbeeld Sebas, M Shoes, Baars Bloemsierkunst aan het plein (alle drie vanaf de eerste oplevering) en de lokale slager en bakker in de versstraat. Door deze samenstelling is er sprake van een grote lokale binding in combinatie met doelgericht bezoek van verder weg. Als het nieuwe winkelcentrum in 2015 open gaat, is het voorlopig weer klaar voor de toekomst. ←

column

de fouw Last van stijgende servicekosten?

A

ls u in een winkelcentrum een winkel exploiteert in een winkelruimte die u huurt, is de kans groot dat u te maken hebt met het doorberekenen van servicekosten. Bij het sluiten van een huurovereenkomst lijken servicekosten echter een ondergeschoven kindje. Hoewel er in eerste instantie wel een lijst met servicekosten in een huurovereenkomst wordt opgenomen, kunnen er altijd extra kostenposten worden toegevoegd. Hetzelfde geldt voor de hoogte van de kosten. Er wordt wel een voorschot afgesproken, maar blijken de definitieve kosten hoger te zijn dan laat de huurovereenkomst doorgaans de ruimte aan de verhuurder om deze volledig aan de huurder door te belasten.

Dat bij het sluiten van de huurovereenkomst onvoldoende aandacht is besteed aan de servicekosten lijkt zich nu - in het huidige economische klimaat – te wreken. De kosten zijn vaak (veel) hoger dan het overeengekomen voorschot. Op het moment dat winkeliers realiseren dat de omzet en winst van het afgelopen jaar tegenvallen, krijgen ze nog een eindafrekening servicekosten voor hun kiezen. Inmiddels is de trend dat huurders veel assertiever zijn als het gaat om de eindafrekening.

Een verhuurder loopt daardoor sneller het risico dat een huurder naar de rechter stapt en de rechter een oordeel zal geven omtrent de in rekening gebrachte servicekosten. Daarbij kan het zelfs zo ver komen dat een huurovereenkomst wordt vernietigd, omdat de huurder bij het aangaan van de huurovereenkomst een verkeerde voorstelling van zaken is geschetst.

D

it was het geval in een zaak die diende bij de rechtbank te Amsterdam. In die zaak bleek de eindafrekening servicekosten ruim twee keer zo hoog als het overeengekomen voorschotbedrag. Dit terwijl aannemelijk was dat de verhuurder bij het aangaan van de huurovereenkomst en het vaststellen van het voorschot al wist dat het overeengekomen

voorschot veel te laag zou zijn.

De gang naar de rechter en eventueel een vordering tot vernietiging van de huurovereenkomst, zal evenwel helemaal niet altijd wenselijk zijn. Een huurder zal vaak in eerste instantie opheldering van de verhuurder willen omtrent de via de servicekosten doorbelaste posten en zal willen proberen om er met de verhuurder uit te komen. Vaak is de administratie die aan de servicekosten ten grondslag ligt echter moeilijk te doorgronden voor een huurder en zal de huurder deze door een derde deskundige willen laten uitzoeken om hierover opheldering te verschaffen.

I

n een zaak waarin onlangs uitspraak is gedaan, die speelde bij de rechtbank Rotterdam, verzocht de huurder om de aan de servicekosten ten grondslag liggende administratie ter beschikking te laten stellen aan een registeraccountant. De rechter wees dit verzoek echter af. De rechter overwoog dat een verhuurder rekenschap aan de huurder dient te geven omtrent de door derden geleverde diensten en kosten. Die rekenschap gaat niet zo ver dat de verhuurder gehouden is om mee te werken aan het ter beschikking stellen van de aan de servicekosten ten grondslag liggende stukken aan een registeraccountant. De rechter oordeelde dat het voldoende was dat de huurders in de gelegenheid werden gesteld om de administratie op het kantoor van de beheerder in te komen zien. Een huurder zou volgens de rechter zelf verantwoordelijk zijn voor de expertise om de administratie te kunnen beoordelen.

Kortom: oplettendheid van een huurder is niet alleen bij het aangaan van de huurovereenkomst, maar ook bij de afrekening van de servicekosten is geboden. Indien de afrekening (veel) hoger mocht blijken te zijn dan het overeengekomen voorschot, kan de huurder de huurovereenkomst – onder omstandigheden – zelfs vernietigen. ←

anneloes de fouw advocaat/partner bricks advocaten, amsterdam

scn 2014 | 1 15

serie

survival of the fittest

Re-tenanting, re-marketing, re-designing door john van haaren

In deze reeks van artikelen rondom de evolutietheorie met als een van de grondleggers Darwin, vroeg Jorine de Soet me om hier eens vanuit ons Unibail Rodamco perspectief op in te gaan. Zo’n uitnodiging moet je wel aannemen als de drie pijlers van je strategie bestaan uit aanpassing (re-tenanting, re-marketing en re-designing), what else can you answer? Het wordt in onze sector steeds duidelijker dat juist aanpassing nodig is .

A

llereerst, sinds de fusie van Rodamco en Unibail (2007) heeft ur zich in Nederland tot een single species getransformeerd. Als soort zijn we geworden tot eigenaar/investeerder in grote winkelgebieden waarbij we sturend willen (kunnen) zijn op de totale winkelervaring. In de grote binnensteden zal je ons dan ook niet zien; dit is veelal verdeeld/versplinterd eigendom.

Andere fondsen richten zich hier wel op, en doen dat succesvol. De soorten kunnen dus prima naast elkaar bestaan.

En de 2,5 miljard euro aan ons voormalig eigendom is niet gestorven; het was een andere soort en heeft een mooi leven elders gevonden. Dan is er nog steeds 1,5 miljard euro aan bezit over en voldoende mogelijkheden. Uitsterven in Nederland, zoals soms wordt geschreven, als je zoals ik uitgaat van Darwin…nee dus.

Grote winkelgebieden zijn voor ons gebieden waar meer dan zes miljoen bezoekers per jaar komen en die groter zijn dan 50.000 m2. Deze ondergrens is met name gekozen 16 scn 2014 | 1

vanuit experience shopping. Naast de verrassende omgeving zoeken we naar de juiste combinatie aan retailers: lokaal, nationaal en internationaal. Dat is, en sorry maar ik blijf even bij een dierenbenadering, het voer waar onze omgeving (de consument) naar op zoek is. En als we dat fout doen… sterven we uit. nichespeler Overigens, we zijn in de ogen van velen een grote speler.

En gezien ons balanstotaal of waarde op de beurs, zijn we dat ook ten opzichte van andere vastgoedinvesteerders.

Maar bekijk je het vanuit het perspectief van alle winkelmeters in Nederland, dan valt onze grootte best mee en zijn we eigenlijk een niche-speler met ca. één procent van de retailmeters in Nederland. Kijken we naar het aantal winkels, dan is het een nog lager percentage! We zijn een unieke soort, die zich door aanpassing verder heeft ontwikkeld en gedifferentieerd om nu en in de toekomst te overleven. De retailomgeving verandert. En de afgelopen decennia steeds sneller. Dat ziet iedereen. Enerzijds is er de internationalisatie, maar anderzijds het karakteristieke, de aardigheid, dat vernieuwende. Het re-tenanting (nieuwe huurders) staat daarom ook heel centraal in ons bedrijf; minimaal 10 procent vernieuwing van de ingrediënten in ‘het voer’ ieder jaar. De consument wil niet altijd hetzelfde eten, heeft alternatieven en moet je verleiden met het beste smaakje. poldermodel Overigens, dat nieuwe ingrediënt mag beste dezelfde winkel zijn, maar dan wel in een nieuw jasje! Dat zit ook binnen die 10 procent. In de praktijk is het vaak een evenredige mix aan écht nieuwe huurders en bestaande huurders met een nieuwe winkel. Enfin, sinds een paar jaar lukt het ur ook in Nederland om dit minimale percentage te halen.

Want inderdaad, het is wel zwoegen in een land dat de neiging heeft om vast te houden aan het bestaande: ons pol-

serie

Re-designing: luifel tegen de windhinder in Almere

Re-marketing: 4-star receptie in Stadshart Amstelveen

omgeving. Het eerste element, remarketing, is niet een ballonnetje, een modeshow of Sinterklaas, maar is de hele consumentenbeleving. Of customer journey, die we opgeknipt hebben in maar liefst 680 verschillende punten en die vanuit klantenperspectief zijn verbeterd. Van begin tot einde, van webpage via app naar parkeren, bewegwijzeren, verblijfsgebieden, receptie en een polysensorial approach, want wat we zien, horen, ruiken, voelen…dat draagt bij aan het doel om onze bezoekers iedere keer weer terug te laten komen.

Re-tenanting: G-Star Women in Stadshart Amstelveen

dermodel, waardoor vooruitgang belemmerd wordt totdat soorten écht uitsterven, als we Darwin aanhangen. Vraag is namelijk of een retailer geen alternatieven heeft buiten precies die ene locatie waar hij nu oneindig aanspraak op kan maken, iets dat uitgangspunt is van onze huidige huurwetgeving die stamt uit de tijd dat de zwart-wittelevisie in onze huiskamers geïntroduceerd werd. Meer zal ik er deze keer niet over zeggen. remarketing Overigens willen we dit eten ook opdienen in een plezierige (re-marketing) en goed uitziende (re-designing)

redesigning Re-designing is onze laatste re. En tevens het meest op de lange termijn gericht. Winkels moeten groter worden met hogere puien om meer ruimte te geven voor assortiment en merkbeleving. Daarnaast moeten we naast winkels, ook meer horeca toevoegen waar consumenten op ieder moment van de dag kunnen neerstrijken. Redesigning gaat over het continu verbeteren van de winkels en hun omgeving, samen met andere stakeholders, of het nu gaat om het toevoegen van een luifel tegen de windhinder of om grote herontwikkelingsprojecten. Ook hier geldt dat we ons moeten aanpassen en staan we voor een lastige opgave om dit zo duurzaam mogelijk te doen. Dat aanpassen doen we in bestaande winkelcentra met huurders die willen door-exploiteren én in reeds bebouwde omgevingen, die actualisatie vragen. Dat is niet eenvoudig en lukt alleen door veel communicatie over en begrip voor elkaars positie.

We zijn een grote nichespeler en houden daaraan vast.

Dat maakt ons sterk, herkenbaar en duidelijk voor al onze stakeholders: collega’s, retailers, gemeenten, aandeelhouders… Het maakt dat wij overleven, maar vergeet niet, dat continue aanpassing in dit bedrijf besloten zit. Het zit immers in het fundament van onze strategie. Daarmee omhelzen we Darwin. De evolutie zal niet ophouden… die moeten we juist zoveel mogelijk faciliteren. ← scn 2014 | 1 17

retail

IKEA, een wereld apart Jorine de Soet (KIR Kordaat in Ruimte) bezocht het hoofdkantoor van interieurgigant IKEA in Zweden.

A

l een aantal maanden geleden benaderde ik ikea met de vraag of deze organisatie wilde meewerken aan een artikel in de reeks: ‘ Winkelen, waar gaan we heen?’ Graag wilde men meewerken. Echter de medewerkers van de afdeling communicatie hadden niet zoveel tijd, omdat alle aandacht uitging naar het 35 jarig bestaan van ikea in Nederland, dat feestelijk gevierd werd.

Toen het feest achter de rug was, werd ik uitgenodigd op het hoofdkantoor in Älmhult, Zweden.

Samen met drie journalisten reisden we onder leiding van Suzanne Bouten, press officer corporate communication af naar Älmhult. We vlogen naar Kopenhagen en stapten daar op de trein.

Na een reis van ca drie uur kwamen we aan in het ikea Hotel in Älmhult, onze bestemming.

18 scn 2014 | 1

Het hotel is volledig ikeaans. Dat wil zeggen dat de gehele inrichting tot aan het servies en bestek toe van ikea is; functioneel, strak, sober en eerlijk.

Na een nachtrust in een uitstekend ikea-bed startte ons programma in het ikea Museum, ikea Tillsammans. ikea door de tijd heen Enthousiast leidt Hugo Sahlin ons rond door de geschiedenis van dit bijzondere bedrijf. Ingvar Kamprad, oprichter van ikea werd geboren op 30 maart 1926 op Elmtaryd, een boerderij vlakbij het dorp Agunnaryd, zo’n zeventien kilometer van Älmhult.

Als kind al startte hij zijn eigen handel. Toen hij in de laatste klas van de middelbare school zat, stond er onder zijn bed in het internaat een doos met riemen, portemonnees, horloges en pennen voor de handel. Toen Ingvar zeventien jaar oud was, kreeg hij van zijn vader geld omdat hij zijn eindexamen gehaald had. Van dat geld richtte hij in 1943 ikea op. De naam ikea koos hij uit zijn initialen (ik), de naam van de boerderij waar geboren is (e) en het nabijgelegen dorp (a).

De eerste jaren bestond het assortiment van ikea uit kleine artikelen, zoals lijsten, tafellopers, pennen, sieraden en panty’s. Op de fiets leverde Ingvar datgene dat klanten vroegen tegen gereduceerde prijzen. Hij kocht in grote aantallen in en verkocht de artikelen tegen een stukprijs. In 1945 al is het bedrijf te groot om producten persoonlijk aan de man te brengen, daarom gaat Ingvar over op een postorderbedrijf.

Ook kan hij de handel niet langer aan

retail

Eetkamerstoel Ögla uit 1961 is nog onverminderd populair

met de fiets.

Hij gebruikt de wagen van de melkboer om de artikelen naar het spoor te brengen voor verder vervoer. In 1948 begint Ingvar meubels te verkopen.

Klanten bestellen bij hem op bestelformulieren en daaropvolgend worden de meubels bij hen afgeleverd. Er blijkt een enorme vraag en al snel moet Ingvar personeel aannemen. Omdat hij gedeeltelijk vanaf papier verkoopt, moeten de meubels bij de klanten thuis geleverd worden. In 1951 wordt de eerste ikea catalogus gedrukt.

In 1953 opent de eerste ikea showroom in Älmhult. Met 6.700 m2 wvo is dit de grootste meubelwinkel van Scandinavië. Voor het eerst kunnen klanten de meubels zien en aanraken, voordat ze kopen. Dit blijkt een enorm succes.

Boycot biedt nieuwe kansen Dit succes leidt ertoe dat andere meubelverkopers bij de leveranciers aandringen ikea te boycotten. Om die reden gaat ikea zelf meubels ontwikkelen, testen en verkopen. Om de verkoop en het vervoer zo efficiënt en effectief mogelijk te kunnen doen, worden in 1956 voor het eerst meubels ontwikkeld die zo klein verpakt kunnen worden, dat klanten ze eenvoudig zelf mee naar huis kunnen nemen. ikea introduceert dit soort meubels als eerste in de markt en ook dat wordt al snel een succes.

In 1959 heeft ikea al honderd werknemers en verkoopt de organisatie als eerste volledige interieurs. Klanten kopen bij ikea niet alleen een stoel of een tafel, maar bijvoorbeeld een hele woonkamerinrichting. In 1960

wordt het eerste ikea restaurant geopend in de vestiging in Älmhult. In 1963 wordt een winkel geopend in Oslo en in 1965 opent ikea een derde winkel in Stockholm van 31.000 m2 wvo; op dat moment het paradepaardje van de formule.

Deze vestiging is geheel rond vormgegeven, geïnspireerd door het Guggenheim Museum in New York en draagt de naam: ‘Kungens Kurva’.

Er staan duizen-

den mensen in de rij om binnen te komen. Om zo’n enorm aantal klanten goed te kunnen bedienen, ontwikkelt ikea het zelfbedieningsmagazijn, iets dat later een van de belangrijkste kenmerken van ikea wordt. In de vestiging in Stockholm wordt voor het eerst ook keukengerei verkocht naast meubels.

Expansie en cijfers Daarna gaat de groei van de meubelgigant gestaag door. Achtereenvolgens worden er winkels geopend in Denemarken, Zwitserland, Duitsland, Australië, Canada, Oostenrijk, Nederland, Frankrijk, België, Philadelphia (vs), uk, Italië, Hongarije, Tsjechië, Polen, Spanje, China, Portugal, en Japan (2006). Anno 2014 beschikt ikea wereldwijd over 345 winkels, telt de formule 9,9 miljoen m2 wvo, 151.000 werknemers, 775 miljoen bezoekers aan de fysieke winkels, 1,2 miljard bezoekers aan de website, 9,7 miljoen app downloads en 29,2 miljard euro verkoopomzet.

Gedurende deze jaren blijft ikea

De eerste handelswaar van Ingvar Kamprad

consequent zelf meubels en huishoudelijke artikelen ontwerpen, ontwikkelen, testen en verkopen. Hun meubels zijn in het algemeen een groot succes, vanwege de functionaliteit, de vorm, de verschijning en de prijskwaliteitsverhouding. Grote bekende zijn: de Ögla (1961), een eetkamerstoel met een ronde zitting en ronde spijlen om de rug te ondersteunen.

Deze stoel is tot op de dag van vandaag populair; de Skopa (1974), een soort plastic kuipstoel, de Billy (1978), wellicht de meest verkochte boekenkast en de Klippan bank (ook 1978).

Herinneringen In het museum wordt van elk decennium het interieur van een woonkamer geëxposeerd.

We wandelen van de zestiger jaren, langs de zeventiger, tachtiger

en negentiger jaren van de vorige eeuw, naar het eerste decennium van deze eeuw. Ieder van ons herkent de inrichtingsstijlen van onze opa’s en oma’s, onze ouders en onszelf. Als vanzelf komen er allerlei herinneringen boven.

Na deze wandeling door de geschiedenis van ikea krijgen we een presentatie van Jeanette Skjelmose, sustainability manager ikea of Sweden. vervolg op pagina 19 → scn 2014 | 1 19

retail

← vervolg van pagina 19

te verpakken, omdat dat efficiënter is en minder energiekosten met zich meebrengt.

Meubels voor iedereen Ingvar had als doel om gewone mensen de kans te bieden aangenaam en comfortabel te wonen en te leven. Hij was van mening dat functionaliteit, comfort, gemak en fraaie vormgeving niet voorbehouden zouden moeten zijn aan de bovenklasse. Ook vandaag is dat nog steeds een van de doelstellingen van de inmiddels wereldwijde onderneming.

Duurzaamheid Daarnaast vormt duurzaamheid een cruciaal deel van de bedrijfsvoering.

Duurzaamheid zit in het dna van de organisatie. Het hoort bij de missie om iedereen in de gelegenheid te stellen een plezierig leven te leiden. Bij de ontwikkeling van alle producten wordt gestreefd naar milieuvriendelijkheid en goede sociale omstandigheden op de plekken waar de producten gerealiseerd worden. Waar mogelijk wordt gestreefd naar een cradle-to-cradle benadering. Voordeel daarbij is dat de organisatie financieel onafhankelijk is. Daardoor kan ikea op korte termijn soms extra kan investeren in onderzoek naar en ontwikkeling van milieuvriendelijke productiewijzen om op langere termijn enorm te besparen. Vanuit deze organisatorische invalshoek hoeven klanten niet meer te betalen voor duurzame artikelen. Daar waar duurzaamheid vaak als marketingtool wordt ingezet om de prijzen te verhogen, denkt men daar bij ikea anders over.

PPP Bij deze organisatie hanteert men bij alle productie- en vervoerprocessen de drie P’s: ‘people,

20 scn 2014 | 1

Alle materialen ondergaan rigoureuze tests

planet, positive.’ Per product wordt nagegaan of het volledig volgens duurzame principes ontwikkeld kan worden of dat er om marktredenen concessies gedaan moeten worden.

Zo zit er bijvoorbeeld in kussens nog steeds 20 procent veren, maar dan wel veren van eenden die voor het vlees geslacht zijn en geen ganzenveren.

Een ander aardig voorbeeld is het gebruik van de eenarmige kraan.

Als de arm naar rechts wijst, is het water koud, als de arm naar links wijst is het warm. Nu heeft bijna iedereen de gewoonte de arm in het midden te

Democratic design Alle artikelen die ontwikkeld en ontworpen worden, worden getest op vijf kernkwaliteiten: functie, lage prijs, kwaliteit, duurzaamheid en vorm.

Alleen artikelen die op al deze kwaliteiten hoog scoren, worden op de markt gebracht. Door deze benadering brengt ikea alleen maar producten op de markt, die met liefde geproduceerd worden.

Vanzelfsprekend wordt alleen met gecertificeerde grondstoffen gewerkt; voor verwerking van hout wordt samengewerkt met het Wereld natuur fonds; driekwart van het verwerkte katoen is duurzaam gekweekt en

ikea leidt zelf boeren op om hun grondstoffen duurzaam te kweken. Bovendien wordt altijd getoetst of bij de productie rekening gehouden wordt met het welzijn van kinderen, werknemers en het milieu. ikea neemt in deze zijn rol als intermediair tussen leveranciers en klanten heel serieus.

Matrassen Aan de hand van de ontwikkeling van matrassen vertelt range manager Leonie Hoskins hoe zo’n onderzoeks-

gebruiken, ook als men koud water wil. Met de arm in het midden komt er lauw water uit de kraan.

Hier wordt energie verspild. Om die reden houdt ikea zich op dit moment bezig met het ontwikkelen van een kraan, die aansluit bij het dagelijks gebruik van de meeste mensen, maar waarbij geen energie of water verspild wordt. Daarnaast is ikea altijd op zoek naar mogelijkheden de artikelen zo klein mogelijk

Vanzelfsprekend is het hotel op-en-top IKEA

retail

en ontwikkelingsproces er bij ikea uitziet. ikea bracht voorheen matrassen op de markt, zoals men in Zweden gewoon is die te gebruiken. Een aantal jaren geleden echter werd een onderzoek gestart naar de slaapgewoonten van mensen over de hele wereld. Doel van ikea was om mensen zo goed te laten slapen, dat zij daar ook overdag voordeel uit halen. Zo ontdekte het bedrijf dat in verschillende landen en in verschillende werelddelen verschillende slaapgewoonten bestaan.

Daardoor was men in staat om op elke plek de juiste matrassen aan te bieden.

Daarbij is niet alleen rekening gehouden met de hard- of zachtheid van het matras, maar ook met het uiterlijk. In de huishoudens zijn het meestal de vrouwen die zich bezig houden met de inrichting van de slaapkamer en de meeste vrouwen hechten waarde aan schoon en fris.

Daarom zorgt ikea dat de matrassen een schone en frisse uitstraling hebben. Dit wordt bereid met behulp van bepaalde materiaalkeuzen, kleurkeuzen en stikrichting. Om matrassen zo eenvoudig mogelijk te kunnen vervoeren, kunnen deze vacuüm gezogen worden. Zo’n vacuüm verpakte matras is in maximaal 76 uur weer in de juiste vorm. Vervolgens adviseert ikea klanten om zichzelf en de matras ongeveer 90 dagen de tijd te geven om aan elkaar te wennen. Deze periode is nodig om goed te kunnen beoordelen of de matras en de klant bij elkaar passen. ikea brengt ongeveer dertig verschillende soorten matrassen op de markt.

In de verschillende winkels is er meestal de keuze uit zo’n achttien tot twintig verschillende soorten. Bij ikea gaat men ervan uit dat een goed matras bijdraagt aan een goede slaap, een goede nacht, een goede dag en een goede gezondheid.

Testlaboratorium Tot slot krijgen we een rondleiding in het testlaboratorium van ikea. Mattias Andersson, ikea testlab manager laat ons zien hoe o.a. matrassen getest worden.

Met behulp van allerlei verschillende gewichten op verschillende plekken wordt elke soort matras volledig getest. Voordat de kwaliteit van het matras bepaald is. Is er zeker honderdduizend keer op verschillende plekken met verschillende gewichten druk uitgeoefend. Met zware rollers wordt het matras in de volle breedte getest, maar ook wordt getest op de kwaliteit als je Iedereen die wij spreken, op de rand van het bed/matras gaat zitis een uitstekende ten of op je knieën op ambassadeur van ikea het bed. De tests die gericht zijn op het

IKEA-interieurs uit de jaren 70 (boven) en 2013 (onder)

meten van de reactie van het matras op verschillende manieren van druk duren ca. drie dagen, 24/7. Daarnaast worden alle materialen die verwerkt zijn apart getest op verschillende eigenschappen. Voor een matras duurt een testperiode ongeveer twee tot vier weken. Een deel van al deze tests moet uitgevoerd worden volgens Europese richtlijnen, maar ook buiten deze regelgeving voert ikea intensieve tests uit. Op elk matras zit dan ook 25 jaar garantie, terwijl aangeraden wordt een matras elke tien tot vijftien jaar te vervangen.

Testen, testen, testen Als we op weg naar de trein gaan om de terugreis aan te vangen, lopen we nog door verschillende testzalen, zoals een waar lampen getest worden op het aantal branduren, een waar verschillende tafelbladen getest worden op houdbaarheid bij een hoge vochtigheidsgraad en een waar alle batterijen getest worden.

Grootste prestatie Als we in de trein zitten kijk ik voldaan terug op een zinvolle dag. ikea is heel goed in staat gebleken de ideeën en doelen van de organisatie te vertalen naar de producten die er verkocht worden. Eigenlijk heeft iedereen die een presentatie verzorgde vandaag zijn/haar werkgever goed verkocht.

Dat blijft me dan ook het meeste bij; dat iedereen die we vandaag gezien, gehoord en gesproken hebben, een uitstekende ambassadeur van ikea is. Het lijkt wel of iedereen hier ikea ademt. Dat vind ik eigenlijk wel de grootste prestatie van de grondlegger Ingvar Kamprad.

In editie drie vertellen we nog meer over ikea en de souplesse van deze organisatie zich voortdurend aan te passen aan de actualiteit van de markt. ← scn 2014 | 1 21

ffff

Verras uw bezoekers met een ultieme sfeerbeleving, interactieve animaties en stijlvolle verlichtingsdecoraties!

MK Illumination - the full service provider - ontwikkelt stijlvolle, decoratieve en creatieve verlichtingsconcepten voor winkelcentra en steden.

MK Illumination Holland BV Tel. 0572 760008 info@mk-illumination.nl www.mk-illumination.nl

Visit us on Facebook

Hyperion verfrist Communicatiebureau Hyperion staat niet stil.

Recent verfristen we al de NRW-Updates en Shopping Centre News. We maken graag nog veel meer door­dachte, creatieve uitingen, ook voor winkelcentra.

En dat tegen crisisbestendige prijzen. Ook interesse? Bel zonder dralen 06 2440 4721 of stuur een mailtje aan info@studiohyperion.nl.

6 | 2013

RE NG CENT SHOPPI en retail ebieden ra, winkelg winkelcent

NEWS 2014

G CENTRE

SHOPPIN

NRW Update

NEWS 15 (2013) #6

1JA5 AR

SCN

tjes Lichtpun

tt er d a D e Rl o City’ ‘Vertica

m OM MAB.C W W W.

01-10-13

Met NRW

15:22

en SCN naar

orld Christmasw

Jorine de

Soet bij HEMA

wat nu?

Lelystad,

10

nrw in 2013 Overzicht van een (r)evolutiejaar

Solingen Tophof in

09-12-13

13

10:20

Wikken en wegen Terugkijken op 25 jaar NRW Jaarprijs

19 raat De nieuwe winkelst Bestaat de winkelstraat nog in 2020?

08-01-14 09:55

indd 1

otterdam.

300mm_R CN_230x d 1 B_adv_S M569_MA 2013-06 Cover.ind 2176 SCN

Retail leeft!

2179 NRW Update

2014 v03.indd 1

marketing

Niet alleen winkelcentra en steden hebben marketing ontdekt, ook deelgebieden gaan steeds vaker aan hun eigen positie werken.

Neem de 9 Straatjes in Amsterdam: een succesvol gepositioneerd onderdeel van het centrumgebied, met een heel eigen karakter en winkelaanbod. Het Stadhuiskwartier in Utrecht streeft zoiets nu ook na en nam STABLE retail centre management in de arm.

Stadhuiskwartier Utrecht gaat zichzelf meer op de kaart zetten

Het rodefietsenplan van Stable

H

et plan voor het Stadhuiskwartier in de Utrechtse binnenstad bestaat uit een aantal elementen die het winkelend publiek attent maken op de bijzondere winkels en horeca in het Stadhuiskwartier. Die elementen moeten helpen het gebied een gezicht te geven. Op die manier krijgen ook de individuele winkeliers meer aandacht.

Bestuurslid Thomas Oeben van de Centrummanagement Utrecht: ‘Samen met stable hebben we de ondernemers in het gebied Stadhuiskwartier weten te verenigen. De nieuwe marketingaanpak benadrukt de authenticiteit van de winkels in ons gebied. Daarmee hopen we dat zowel de dagjesshoppers als het lokale winkelend publiek uit Utrecht deze buurt opneemt in hun winkelroute.’

rode fietsen Gerben Boomsma, algemeen directeur van stable retail centre management: ‘De manier waarop de retailers in het Stadhuiskwartier de krachten bundelen is vooruitstrevend te noemen. Ze kijken gezamenlijk naar de mogelijkheden en de instrumenten voor het versterken van het gebied. En daarmee dus hun eigen business.’

Het team van stable combineert marktkennis en ervaring met een doortastende, doelgerichte aanpak en adviseert eigenaren van commercieel vastgoed, gemeentes en binnensteden op gebied van retail-, marketing- en centrummanagement vraagstuk-

ken. Zichtbaar en opvallend is de plaatsing van rode ‘fietsen’ die op verschillende strategische plekken in het centrum van Utrecht te vinden zijn. Eigenlijk zijn het geen fietsen, maar is het een vorm van straatmeubilair, waardoor de objecten, inclusief de bewegwijzering naar het Stadhuiskwartier, door de gemeente ongemoeid worden gelaten.

De ruim vijftig ondernemers gaan onder regie van stable en in nauwe samenwerking met Centrummanagement Utrecht de komende tijd nog meer aan de weg timmeren. stable noemt de driehoek ondernemers-gemeente-uitvoerende partij dé manier om binnensteden succesvol in de markt te zetten. Gerben Boomsma: ‘Daar kunnen vele retailers en ondernemersverenigingen in andere gemeenten een voorbeeld aan nemen.’ ←

scn 2014 | 1 23

marketing

Kerst blijft Voor de meesten onder ons is sfeer iets ongrijpbaars. Je weet dat je er in het kader van ‘beleving’ wat mee moet en als het om kerst gaat wil je ook niet achterblijven bij de naastliggende gemeente of het winkelcentrum verderop. Dus geven we het laatste decennium meer en meer aan kerstdecoratie- en illuminatie uit. Maar of het ook wat oplevert? Wel, het antwoord daarop kán een volmondig ‘ja’ zijn. Tenminste, als je een aanpak volgt als die van het Duitse Essen. →

24 scn 2014 | 1

marketing

City Marketing Essen berekent rendement op investeringen in sfeer

publieksmagneet NRW-delegatie bezoekt beurs ChristmasWorld

scn 2014 | 1 25

marketing

O

p 28 januari bezocht nrw met een delegatie van twintig mensen de stad Frankfurt. Deze quick trip was door nrw in samenwerking met mk Illumination en Shopping Centre News georganiseerd. Het programma bestond uit twee hoofdonderdelen: een bezoek aan de beurs ChristmasWorld en een bezoek aan een aantal winkelcentraen gebieden in de stad.

Het bezoek aan ChristmasWorld begon met een presentatie door de heer Dieter Groppe, van Essen Marketing GmbH, een samenwerkingsverband tussen de stad Essen (570 duizend inwoners) en het bedrijfsleven.

Al vanaf 1951 jaar organiseert deze stad in het Roergebied de Essener Lichtwochen, letterlijk bedoeld om na een periode van duisternis weer

26 scn 2014 | 1

marketing

licht in het leven van de mensen te brengen. Bij de Essener Lichtwochen draait het om de periode eind oktober tot begin januari. In die periode zijn de lichtdecoraties de belangrijkste trekker van de binnenstad, waarbij gedurende een aantal weken ook de enorme kerstmarkt zijn gewicht in de schaal werpt. hoofdassen De binnenstad van Essen is vrij compact en heeft twee hoofdassen die elkaar kruisen. De ene as van zuid (het station) naar noord en de andere van oost (winkelcentrum Rathaus Galerie) naar west (winkelcentrum

sale aanwezigheid van illuminatie, ondersteund door de kerstmarkt (en dus niet andersom) en een evenementenprogramma. Belangrijk is ook de thematisering. Al een aantal jaren wordt steeds een ander Europees land uitverkoren om gevisualiseerd te worden in de illuminatie. In 2013 was dat Zweden.

Het effect van de Essener Lichtwochen emg – Essen Marketing GmbH – doet regelmatig onderzoek naar het effect van de Lichtwochen. In 2013 telde men rond de vijf miljoen bezoekers. Daarmee was dat een goed jaar, ofschoon niet het allerbeste jaar.

Dieter Groppe: ‘De bezoekersaantallen hangen natuurlijk ook af van iets simpels als het weer. En soms weet je vervolg op pagina 28 →

foto's: scn

Investeren in sfeer betaalt zich uit

Limbecker Platz van ece: een must see, zeker in de kerstperiode). Een secundair circuit met in het hart een groot plein waar pakweg de helft van de kerstmarkt geconcentreerd is, is eveneens belangrijk tijdens deze periode.

De Essener Lichtwochen zijn een instrument binnen het citymarketingprogramma dat het hele jaar doorloopt en bedoeld is om publiek te trekken in deze voor horeca en retail zo belangrijke periode van het jaar.

Maar ook andere steden hebben kerstmarkten en trekken aan diezelfde consument. Zeker in het Roergebied, waar nog veel meer steden van formaat en met een eigen winkelapparaat te vinden zijn. Essen realiseerde zich dat zij zich moest onderscheiden, wilde zij de voorkeur van de consument verkrijgen. Dat onderscheid wordt dus vooral gemaakt met de mas-

Boven en onder: kerstactiviteit in winkelcentrum Limbecker Platz

scn 2014 | 1 27

marketing

← vervolg van pagina 27

Shopping Centre News maakte een video­impressie van het bezoek aan ChristmasWorld.

Voor meer foto’s van de Essener Lichtwoche en ons bezoek aan ChristmasWorld volgt u deze link.

Scan de codes of ga naar www.scnews.nl en kies 'multimediaal'

www.essen-marketing.de www.mk-illumination.nl

gewoon niet waarom een jaar plust of mint. Maar de tendens van de laatste jaren is dat de aantallen gestaag doorgroeien.’

Nog wat cijfers (onderzoek uit 2011): zes van de tien bezoekers komt van buiten Essen en van hen beperkt reuim negentig procent het bezoek tot een dag of dagdeel; 9,3 procent koppelt een overnachting aan het bezoek.

De heer Groppe gaf desgevraagd aan dat van de bezoekers die van buiten de stad Essen komen, bijna een derde uit Nederland komt. Een groot deel van de bezoekers komt jaar na jaar naar de Lichtwochen. Slechts 16,7 procent gaf aan voor het eerst op bezoek te zijn en 30 procent is twee tot vijf keer geweest. Vijf van de honderd bezoekers komt zelfs al 31 jaar! De helft gaf

aan dat de kerstmarkt het belangrijkste bezoekdoel was, een vijfde deel komt voor shopping en een kleine minderheid (3 procent) voor de Lichtwochen. Doorvragen gaf echter aan dat de consument de kerstmarkt en de Lichtwochen feitelijk als een geheel ziet, dus die percentages kunnen het beste bij elkaar opgeteld worden.

Omzet De Lichtwochen leveren niet alleen maar bezoek op. Ook de omzet is berekend en gebleken is dat 64,8 miljoen euro omgezet wordt op de kerstmarkt (die een mix heeft van 20 procent horeca en 80 procent andere producten, hetgeen bijzonder is, omdat veel kerstmarkten een zwaar horeca-accent hebben) en 67,7 miljoen euro bij de winkels, overige horeca en hotellerie (overnachtingen), waarvan Eyecatcher bij de entree van winkelcentrum Limbecker Platz

Boven: animatiefiguren op beurs Christmas World. Onder: landenthemapaneel in de binnenstad van Essen

28 scn 2014 | 1

marketing

foto's: scn

zo’n 38,1 miljoen euro afkomstig is van mensen buiten Essen. Voor veel winkels wordt in deze tijd van het jaar maar liefst 40 procent van de jaaromzet gerealiseerd.

Voor de Essener Lichtwochen heeft de emg een begroting van ruim twee miljoen euro. Naast de funding door gemeente en het bedrijfsleven, zijn er ook de inkomsten van de kerstmarkt, die beheerd en gecoördineerd wordt door emg. Dieter Groppe: ‘Wij willen dit in eigen hand houden, omdat we zo de gewenste kwaliteit kunnen bereiken. Dat betekent dat je ook oog voor detail moet hebben, iets dat commerciële organisatoren niet altijd hebben.’

Essen Marketing GmbH zet de Essener Lichtwochen intensief in de markt en maakt daarbij gebruik van een breed palet aan media.

Niet zomaar wat doen Een belangrijke leverancier van de illuminatie van de Essener Lichtwochen is MK Illumination. Directeur Thomas Mark: ‘In tegenstelling tot wat velen denken, is het met illuminatie niet een kwestie van kopen en ophangen. Het is van groot belang dat er vanuit een concept gewerkt wordt en dat de illuminatie verweven is met de marketing voor het winkelcentrum of winkelgebied. Het publiek moet zich ook kunnen identificeren met wat er getoond wordt. In dat kader is ‘storytelling’ een mogelijkheid om tot een optimale en onderscheidende presentatie te komen. Daarnaast is het van belang dat ook de technische eigenschappen van de led-verlichting goed ingezet worden. Zo is er qua kleurtemperatuur (en dus sfeeruitstraling) koud wit licht en warm wit licht leverbaar. Wij plaatsen de warme kleur vooral op die locaties waar we een bepaalde sfeer willen oproepen en de koele leds worden vooral voor het effect ingezet.’

MK Illumination is op het gebied van illuminatie marktleider in Europa (en heeft ook een Nederlandse vertegenwoordiging: zie www.mk-illumination.nl). Een ander belangrijk aspect van de huidige illuminatie is nog niet genoemd en dat is energiezuinigheid.

Thomas Mark: ‘Het energieverbruik van de Essener Lichtwoche is in de loop van een aantal jaren gedaald van 400.000 KWh tot 40.000 KWh. Dit is uitsluitend te danken aan de nu gang-

bare led-techniek. Wat dit voor de exploitatie van een dergelijk evenement betekent, laat zich raden!’

NRW-delegatie kijkt ogen uit Was voor de mensen van nrw de presentatie van emg al een eyeopener, de beurs zelf was dat zeker ook. Het is daarom eigenlijk verbazingwekkend dat nog maar zo weinig mensen uit het Nederland en het winkelcentrumvak deze beurs voor het opdoen van ideeën bezoeken. Maar als het

Vakgenoten: zet een bezoek aan Essen voor november of december in uw agenda!

goed is gaat dat veranderen! Want de groep heeft het zien van de producten op de beurs beslist als inspirerend ervaren. Men weet nu dat het aankopen van kerstdecoratie en illuminatie verder gaat dan wat plaatjes in een catalogus aanwijzen en dankzij de presentatie van emg weet men nu ook dat – mits conceptueel goed doordacht – illuminatie ook een zakelijke rendement kan opleveren.

Voor 2014 kunt u dan ook rekenen op een signaal van Shopping Centre News en wellicht weten wij ook dan weer een reis te organiseren. ←

De delegatie van NRW bezoekt de stand van MK Illumination op ChristmasWorld.

scn 2014 | 1 29

Bedankt voor ‘t kijken.

Doei.

De best bekeken presentatie van Christmas World 2014

OOK MEER AANDACHT? Avontuur - Blachere NL • T: +31 229 50 12 22 • www.avontuur.net

Uw dagelijks parkeernieuws

Parkeren, een heel belangrijk onderdeel voor het functioneren van een winkelcentrum! Uitstraling, service, veiligheid, dienstverlening en beleving maken het verschil. Maar welke partijen helpen u daarbij? Wat zijn de trends en ontwikkelingen op gebied van parkeren? Wat speelt er?

Blijf op de hoogte met de ParkingInfo-Zine, de online nieuwskrant met zakelijk gerelateerd parkeernieuws.

Gratis, eenvoudig, toegankelijk en transparant!

www.parkinginfo.biz

marketing

Manuela Fernandez (midden, met sjaal) en haar team

M

anuela Fernandez begon 25 jaar geleden haar carrière in de wereld van de winkelcentra bij beheerder wpm en leerde daar het vak, dat toen nog winkelcentrumpromotie heette. Na acht jaar besloot zij freelancer te worden en in 2004 ontstond Weijers & Fernandez communicatie uit een samengaan met Francine Weijers. ‘We waren er beiden achter gekomen dat je als eenpitters behoorlijk kwetsbaar bent bij grote projecten, maar ook dat het leuk en goed is om samen te werken en te sparren. Toen er een groot project – Cityplaza in Nieuwegein – op ons pad kwam, besloten we dat samen te gaan doen en dat was eigenlijk de start van wf communicatie. Francine is vorig jaar met pensioen gegaan en ik heb het bedrijf onder dezelfde, inmiddels voor veel partijen in de vastgoed vertrouwde naam voortgezet.’

In die tijd werd nog voornamelijk over ‘winkelcentrumpromotie’ gesproken en er waren nog maar weinig bedrijven die een fullservicepakket aanboden. Manuela: ‘Toen ik begon, 25 jaar geleden dus, zaten de eigenaren er vervolg op pagina 32 →

Je kunt wel zeggen wie of wat je bent… …maar hoe laat je het de consument beleven? Dat is de vraag die Manuela Fernandez zich bij elke klus stelt. En telkens vindt zij samen met haar team een oplossing. WF communicatie bestaat nu tien jaar. Het was een van de eerste bureaus die de slag van promotie naar een integrale winkelcentrummarketing maakte. scn 2014 | 1 31

marketing

twee kanten van de markt: beleggers, beheerders en ontwikkelaars enerzijds en winkeliersverenigingen anderzijds.

Meten is weten Bij een professionalisering van de marketing hoort ook een beter bewustzijn van cijfers en feiten.

‘Meer en meer beseft men dat cij-

Kerstzitting City of Wishes, City Plaza Nieuwegein

← vervolg van pagina 31 totaal anders in. In feite was er volledige vrijheid van het besteden van hun financiële promotiebijdrage aan de winkeliersvereniging en er was eigenlijk geen bemoeienis of interesse. Vervolgens kwam de kentering en realiseerde men dat promotie wel degelijk een onderdeel was van het goed beheren van een winkelcentrum of -gebied. De grote omslag van alleen promotie naar een marketingaanpak kwam inderdaad pas later, nu zo’n acht of negen jaar geleden. Het betekende, gechargeerd natuurlijk, van de ballonnen en clowns naar een integrale marketingcommunicatieaanpak met doelgroepen, doelstellingen en kernwaarden. Er ontstond op dat moment de behoefte, met name bij de beleggers, aan partijen die kennis van marketing hadden, een gedegen marketingcommunicatieplan konden schrijven maar het plan ook tot uitvoering konden brengen.’

Door wf als gespecialiseerd bureau voor winkelcentra te profileren, groeide de opdrachtenportefeuille en daarmee ook het bedrijf.

‘We groeiden in aantal medewerksters, maar ook in professionaliteit.

En in dat laatste namen we ook onze opdrachtgevers mee, met name dan de winkeliersverenigingen.’

Want WF communicatie werkt voor 32 scn 2014 | 1

fers belangrijk zijn. Marketing kan eigenlijk niet zonder cijfers, zonder meten en weten. Maar hierin kunnen we gezamenlijk nog heel veel bereiken en wij dragen hieraan graag ons steentje bij. Bijvoorbeeld door mogelijkheden te zoeken en te bespreken met beleggers en ondernemers, maar ook door zelf regelmatig onderzoek te doen. Onderzoek in kleinschalige vorm door event-enquêtes tijdens het betreffende event, grootschalige positioneringsonderzoeken door onze stagiaires of bijvoorbeeld ons nieuwe concept, de ‘Wat vind jij ervan-quiz?’ waarbij we onderzoek combineren met entertainment op de winkelcentrumvloer.’

‘Wij willen de effecten van wat we bedenken en uitvoeren ook kunnen meten. Alleen zo kan je bijsturen en het maximale uit het budget halen.

Dan kan je ook laten zien dat marketing wel degelijk zijn nut heeft. Als je kan aantonen dat bijvoorbeeld een

event een plus van 20 procent bezoekers scoort, dan meet én weet je dat het effect heeft.’

Ook al zijn wij extern, we voelen ons net zo betrokken bij het project als de opdrachtgever WF communicatie heeft nu op het kantoor in Den Bosch een team van vijf vrouwen, inclusief Manuela zelf.

‘En altijd hebben we hier twee hbostagiaires die meedraaien en het vak leren. Zij voeren allerlei projectgerelateerde opdrachten uit en assisteren in het bedrijf.’

Practice what you preach Het zou natuurlijk vreemd zijn als een marketingcommunicatiebureau geen oog had voor de eigen marketing, voor de eigen positionering in de markt.

Manuela: ‘Zeker, daar hebben we vorig en dit jaar nadrukkelijk weer tijd en geld in gestoken. Dit is een markt die heel erg in ontwikkeling is

marketing

zeggen wie of wat je bent, maar hoe laat je het de consument beleven?’

en ook wij hebben te maken met kansen en bedreigingen. Ik denk vooral in kansen, maar dan moet die markt waar wij ons op richten wel duidelijk weten dat we bestaan, wat we doen en waarvoor we staan. We zijn gestart met een rondgang langs onze opdrachtgevers om met hen te praten, over hoe zij naar ons kijken, wat hun behoeften zijn en hoe zij de toekomst zien. Voor onszelf hebben we sessies ingepland om te sparren en te komen tot het ontwikkelen van een eigen marketingcommunicatieplan. Eigenlijk dat wat we al jaren voor en met onze projecten doen.’

Bij dat alles past ook een nieuwe huisstijl en natuurlijk een geheel nieuwe website. ‘Niet dat ik ontevreden was over de vorige, maar na zoveel jaar moet je gewoon weer de aansluiting bij de huidige tijd zoeken. Maar over de kleur viel niet te discussiëren: WF blijft en is rood. Rood staat voor actie, gedrevenheid en passie. Het WF logo is gerestyled en een strak en modern beeldmerk geworden, maar het blijft tegelijkertijd vrouwelijk door de suggestie van het lint. Dat lint symboliseert tevens de verbindende rol van WF communicatie. In ons vak is het verbinden van mensen essentieel.’

Een belangrijke rol is ook weggelegd voor de beeldcampagne rondom de introductie van de nieuwe huisstijl van WF. ‘We kozen voor een opvallende retailvisualisatie, waarin wij als de bekende shoppende ladies te zien zijn in de winkelstraten van ons Den Bosch. Een rol die ons ligt vanuit verschillende oogpunten: op onze projecten staan wij ook graag tussen de retailers, maar ook zien wij onszelf als de consument. We zijn vrouwen en wie kan nu beter begrijpen wat shoppen is dan wij… we are shopping, zeggen we dan ook.’

Waarom WF? Manuela heeft ook een duidelijk idee over wie zij als WF’ers zijn en kunnen betekenen voor hun opdrachtgevers.

‘WF is voor haar opdrachtgevers, van belegger t/m winkeliersvereniging, dé betrokken externe partner en manager op het gebied van de marketingcommunicatie. Wij zijn in staat om marketingdoelstellingen te vertalen naar de winkelcentrumvloer.

Misschien kan ik het beter omschrijven als dat wij je externe collega zijn. Wij zijn het waarmee je kunt sparren en diegene die handen en voeten geeft aan de ideeën die je hebt voor jouw winkelcentrum. En ook al zijn wij extern, wij voelen ons net zo betrokken bij het project als jij. Eigenlijk is het ontzorgen van onze opdrachtgevers op dit specifieke gebied een van de belangrijkste taken.

En omdat we inmiddels al zoveel kennis en ervaring hebben opgedaan op veel verschillende projecten, kunnen wij ook hele diverse opdrachten invullen.

Dat kunnen grootse en meeslepende projecten zijn, zoals het opzetten van een totale nieuwe branding strategie, maar ook de winkeliersvereniging of belegger die een probleem heeft op een klein wijkwinkelcentrum met een klein budget kan bij ons terecht. Maar altijd stellen we de vraag ‘Je kunt wel

de beste marketeer is een vrouw Er wordt wel gezegd dat de beste koks mannen zijn. Zijn de beste winkelcentrummarketeers vrouwen? Want je ziet relatief weinig mannen in dit vak.

Manuela: ‘Haha…met een vrouwenbedrijf kan ik niet anders zeggen dat ik het daar zeker mee eens ben natuurlijk. Hoewel mannen dit vak ook zeker kunnen uitoefenen, hebben vrouwen doorgaans wel een aantal capaciteiten die in dit vak erg handig zijn. De meeste vrouwen zijn om te beginnen erg communicatief ingesteld, hebben daarnaast meestal een sterke nei-

Opening Mercurius Assen, september 2013

Vrouwen hebben capaciteiten die in dit vak erg handig zijn.

Wie kan nu beter begrijpen wat shoppen inhoudt?

ging om voor mensen te zorgen, zijn sociaal en kunnen zich tevens goed inleven in anderen, hebben oog voor details en zijn vaak echte regelaars én ze houden van shoppen.

Wij van WF zijn van dit soort vrouwen en waarschijnlijk dat we daarom ons vak ook zo enorm leuk vinden, wat natuurlijk ook erg belangrijk is om goed te zijn en te blijven!’ ← Nieuwsgierig geworden?

Bezoek de nieuwe website van WF: www. wfcommunicatie.nl kijk ook op: www.pinterest.com/wfmarketingcomm

scn 2014 | 1 33

marketing

‘Excelleren in service.’ Daarmee wil het ‘Hart van Huizen’ in 2016 de beste dorpskern van Nederland worden. Dat wordt dan de kers op de taart van de jarenlange samenwerking tussen winkeliers, gemeente, beleggers en pandeigenaren.

Imagineering zet Huizer winkeliers stevig op koers

“H

uizen ligt een beetje uit de route. Je moet er dus speciaal naartoe rijden, er is niet zoiets als vanzelfsprekende traffic. Maar mede met behulp van tools als imagineering maken de Huizer ondernemers er nu toch een bijzondere bestemming van,” zegt Linda Annink van Urban Solutions.

Net als veel andere binnensteden en dorpskernen heeft het centrum van Huizen, in ’t Gooi, te kampen met leegstand als gevolg van teruglopende bezoekersaantallen. Het bestuur van de ondernemersvereniging ’t Hart van Huizen is al enige jaren actief om het tij te keren. In 2010 werd de invoering van de Bedrijven Investering Zone (biz) aangegrepen om gezamenlijk de schouders te zetten onder de 34 scn 2014 | 1

verbetering en economische groei van dit winkelgebied.

De invoering van de biz ging niet zonder slag of stoot, herinnert GertJan de Lange, voorzitter Hart van Huizen, zich: “De gemeenteraad wilde eerst een groot draagvlak bij de ondernemers zien. Daarom vroegen we Linda Annink van Urban Solutions om ons daarmee te helpen. Zij organiseerde tal van persoonlijke gesprekken en informatiebijeenkomsten en hield ons een toekomstbeeld voor, waardoor de meeste ondernemers overtuigd raakten van het nut van de biz.”

Licht aan de Horizon Dankzij de biz is de afgelopen twee jaar in en om het Huizer centrum dan ook veel gebeurd. Onder regie van Urban Solutions ontstond er een structuur waarin onderling meer

werd samengewerkt. Er kwamen werkgroepen die actief aan de slag gingen en ook met de gemeente werd intensief samengewerkt. Zo is er bijvoorbeeld het overleg ‘Licht aan de horizon’, waarin het bestuur van Hart van Huizen samen met de gemeente werkt aan een aantal concrete verbeterpunten. Mede-HvH-voorzitter Gert van den Broek: “Zo’n gezamenlijke aanpak is onmisbaar om ons winkelgebied een impuls te geven. We hebben nu duidelijke parkeerroutes, een betere bewegwijzering naar het centrum en er liggen nieuwe zebrapaden.

Maar ook op het gebied van bijvoorbeeld feestverlichting en commerciële acties en evenementen hebben we door samen te werken een stap kunnen zetten naar een hoger niveau.”

Imagineering Eind 2013, bijna op de helft van de vijf jaar durende biz-periode, was het tijd om terug én vooruit te kijken. Linda Annink: “De samenwerking tussen winkeliers en gemeente is heel inspirerend en er staat een stevige overlegstructuur. Maar wij stelden toch de vraag of dat voldoende was om meer bezoekers naar het centrum van Huizen te trekken. Het bestuur gaf toe, dat dat nog niet was bereikt. Blijkbaar was het Huizer centrum gewoon nog niet onderscheidend genoeg ten opzichte van andere gemeenten.”

Dat was voor Urban Solutions het moment om samen met de Huizer winkeliers een volgende, creatieve stap te zetten. “Via tools als imagineering geven wij ruimte aan wat er bij mensen leeft en dringen we door tot de kern. In diverse sessies hebben winkeliers zeer enthousiast met elkaar gedroomd, getekend, gesproken en geschreven over: wat is Huizen nu eigenlijk, waar zijn we trots op?”

Klanten in de watten Daar kwamen veel verrassende dingen uit, weet Gert van den Broek: “We bieden echte dorpse gastvrijheid, sfeer en gezelligheid en klanten voelen zich welkom bij ons. Ook kenmerkend zijn onze cultuur, historie en traditie met het Huizer Museum en de Huizer taal,

marketing

Gert Jan de Lange, voorzitter Hart van Huizen

‘Imagineering is een prachtige manier om vooruit te denken’

Linda Annink, Urban Solutions:

‘Huizer Service Spelregels, echt iets wat bij Huizen hoort’

Gert van den Broek, voorzitter Hart van Huizen:

‘Erg blij met regierol van de centrummanager’

de gezellige markt, een goed bereikbaar centrum, ons gevarieerde winkelaanbod en gratis parkeren.”

Onder begeleiding van Urban Solutions stelden de betrokkenen vervolgens vast waar Huizen nu écht voor staat. Gert Jan de Lange: “Huizen onderscheidt zich door puur en eerlijk en dus hebben we ervoor gekozen om authentiek te zijn en de kenmerken van ons dorp te benutten. Het grote servicegevoel is typerend voor de Huizer ondernemers en is vanaf nu dan ook onze kernboodschap. We gaan excelleren in service en leggen onze klanten volop in de watten!”

Huizer winkeliers bleken we over veel dingen hetzelfde te denken, dat was mooi. Het aantal deelnemers werd ook steeds groter en dat kenmerkt ons ook: we willen zoveel mogelijk mensen laten meedenken. Overigens is

Jaarplan 2014 Het jaarplan 2014 staat bol van typisch Huizer activiteiten, met service als rode draad. Linda Annink: “Veel gemeenten overwegen te stoppen met hun koopavond, maar samen met de ondernemers maken wij de Huizer vrijdagavonden juist extra aantrekkelijk. We noemen ze de ‘Rodeloperdagen’, superkoopavonden waar ondernemers letterlijk de rode loper uitleggen voor hun klanten.

Bezoekers worden verwelkomd met een gratis drankje of bubbels in de winkels, maar het kan ook nog veel verder gaan, met bijvoorbeeld piccolo’s die de bezoekers in het centrum welkom heten of valet parking aanbieden.”

De Huizer winkeliers stromen inmiddels over van energie en creativiteit. “Overal willen we het pure en eerlijke van Huizen benadrukken,” vertelt Gert van den Broek. “Zo veranderen we de jaarlijkse Erfgooiersdag van braderie in een streekmarkt met lokale en regionale producten. Daarnaast staan onder meer een wekelijkse biologische markt en proeverijen op het programma. In en om Huizen wordt er immers een heleboel lekkers gemaakt en dat willen we nu veel meer laten zien en proeven.”

de samenwerking met Urban Solutions erg prettig. Linda Annink luistert goed en stelt steeds kritische vragen.

Dat houdt ons bij de les en helpt ons de juiste richting aan te houden.’

dromen verzamelen ‘Op het moment dat wij in Huizen enigszins vast zaten’ leidde Urban Solutions ons weer terug naar de basis door te dromen en ideeën te verzamelen’, aldus Gert Jan de Lange. ‘Die imagineeringsessies werkten verhelderend, een prachtige manier om met elkaar vooruit te denken. Als

De koopavonden noemen we voortaan de Rodeloperdagen

centrummanager ‘Sinds de biz hebben we in ‘Hart van Huizen’ een centrummanager van Urban Solutions. Die blijkt zeer waardevol, want zij zijn echt de spin in het web van gemeente, beleggers, pandeigenaren en winkeliers’, vindt Gert van den Broek. ‘Ik ben erg blij met deze regierol, waarmee ons niet alleen veel werk uit handen wordt genomen – we moeten onze winkel wel draaiend houden – maar waardoor we ook meer profijt uit de biz kunnen halen. Kijk, ik weet alles van brillen, maar niets van food. Urban Solutions heeft die helikopterview wel. Zij weten de lijntjes te leggen en snel de juiste partners te vinden.” samenhang “Door de imagineeringsessies hebben alle activiteiten nu samenhang. Juist die verbondenheid met haar historie, tradities en cultuur, zoals de Huizer klederdracht en typisch Huizer lekkernijen, vormen samen het merk Huizen. Hetzelfde geldt voor service.

We zijn van plan om Huizer Service Spelregels op te stellen, een soort van keurmerk, waar alle winkels in het centrum aan gaan voldoen. Zo zorg je ervoor dat dit niet zomaar een loze kreet blijft maar echt iets wordt wat bij Huizen hoort. We hebben met elkaar een stevige ambitie afgesproken: in 2016 moet Hart van Huizen de beste dorpskern van Nederland zijn.” ← scn 2014 | 1 35

J

os Sentel van Third Place leidde de Neprombijeenkomst kort in met de boodschap dat de factor beleving steeds belangrijker wordt bij het gebruik van (openbare) ruimten. Daarna verzorgde Rick Zijderveld, retaildeskundige bij de gemeente Den Haag een enthousiaste presentatie over de Haagse binnenstad. Al meer dan tien jaar houdt Rick zich bezig met het aantrekkelijk maken van Haagse winkelgebieden. De titel van de presentatie van Rick was: ‘Winkelen is kiezen’. De gemeente pakt het opwaarderen van het centrum gestructureerd en proactief aan. Zo heeft de gemeente eerst haar lange termijn ambitie met het centrum geformuleerd in het Binnenstadsplan Den Haag 2010–2020. Onderdeel van de versterking van de binnenstad vormt een aantal grootschalige ontwikkelingen, die tot doel hebben het Haagse centrum aantrekkelijker maken.

Specialist in winkelcentra promotie T. 055 - 576 79 88 M. 06 - 25 12 58 79 maureen@promotionsbymaureen.nl www.maureenvanhaaren.nl

PROMOTIONSBYMAUREEN.NL

foto: arthur wieffering

M A R K E T I N G / C O M M U N I C AT I E / P R O M O T I E P R E S E N TAT I E E N Z A N G

Op zoek spuimarkt en passage In 2007 is het winkelcentrum Spuimarkt opgeleverd. Dit project biedt ruimte aan o.a. een Pathé bioscoop, vestigingen van zara en c&a en een vestiging van Fitness First. In het souterrain onder de Grote Marktstraat is een tramhalte en een grote parkeergarage gerealiseerd, een uitstekend bronpunt direct bij de Spuimarkt. In 2009 ontving de Spuimarktontwikkeling de nrw Jaarprijs.

Onlangs bereikte ook de Nieuwe Haagse Passage zijn hoogste punt. Dit project verbindt de Grote Marktstraat met de Spui­straat en is van internationale allure.

beleving

Daarnaast beschikt het centrum over verschillende deelgebieden. Fysiek sluiten deze op elkaar aan, maar qua sfeer hebben zij elk zelf iets te vertellen. Zo kunnen bijvoorbeeld het Hofkwartier, de historische kern met o.a. het Pleinkwartier, de Denneweg en Chinatown onderscheiden worden. imago De gemeente Den Haag laat in samenwerking met de lokaal georiënteerde marktpartijen regelmatig onderzoek doen naar het functioneren van het centrum. Hieruit blijkt enerzijds dat de Haagse binnenstad het de afgelopen jaren beter doet dan steden het gemiddeld doen in Nederland. Anderzijds blijkt de waardering en het imago achter te blijven. Op verschillende manieren wordt actief opgetreden om dit aan te pakken. Zo wordt de komende jaren meer ingezet op toerisme, wordt een aantal sfeergebieden nog versterkt, wordt er meer aandacht

besteed aan sfeer en gastvrijheid en wordt er meer ingezet op doelgerichte marketing en promotie. Daarnaast wordt gestuurd op het creëren van meer multifunctionaliteit. Het centrum is er niet alleen om te winkelen, maar ook om te wonen, te werken, te studeren en voor culturele activiteiten.

Sterk punt in de Haagse situatie is dat de lokale politiek en het ambtelijk apparaat ervoor gekozen hebben in te zetten op kenmerken van de stad, die het al goed deden en die nog verder opgewaardeerd konden worden. Dit in tegenstelling tot veel andere steden, waar vooral ingezet wordt op het versterken van zwakke kenmerken. Het Haagse centrum is een van de gekozen deelgebieden en daar wordt dan ook zorgvuldig, ambitieus en proactief mee omgesprongen.

Op zoek naar beleving wandelden de bezoekers voorafgaand aan de lezingen door de haagse binnenstad. Daar troffen zij onder meer Lola, waar je koffie en fietsen kunt kopen. Zo kan het ook!

naar belevingskracht Onder de titel Op zoek naar belevingskracht organiseerde de Neprom begin december 2013 de derde Concept Circle bijeenkomst in het vernieuwde winkelcentrum New Babylon in Den Haag. Daar kwamen zo’n veertig vastgoedprofessionals bijeen om van de gemeente Den Haag en van Stage Entertainment-Joop van den Ende Theaterproducties te vernemen hoe zij aankijken tegen het belang van belevingswaarde.

Het centrum is er niet alleen om te winkelen Theater is entertainment is beleving Na het inspirerende verhaal over de Haagse binnenstad stak Maarten van Nispen, al jarenlang woordvoerder van Joop van den Ende, van Stage Entertainment-Joop van den Ende Theaterproducties, van wal met eveneens een bevlogen verhaal. Met hem mochten wij een kijkje achter de schermen nemen. Voor Stage Entertainment-Joop van den Ende Theaterproducties is het creëren van een beleving hun professie en hun dagelijkse werk. Iedereen in de organisatie is ervan doordrongen dat elke gast elk bezoek aan hun theaters elke keer weer moet ervaren als een aangenaam en vermakelijk evenement, dat voor herhaling vatbaar is.

Juist nu, nu iedereen zich in toenemende mate vermaakt met behulp van internet en gaming, wordt echt live entertainment belangrijker. Omdat er tegenwoordig zoveel alternatieven zijn, moet deze vorm van entertainment van bijzonder hoog niveau zijn, elke avond in elk theater. De organisatie legt veelvuldig de verbinding met social media. Op internet en op tv worden al teasers gepresenteerd om potentiële bezoekers warm te laten lopen.

In aanvulling op de presentatie van Maarten van Nispen, benadrukt Kassandra Dommisse-Reebergen, directeur van de theaters van Stage in Nederland, waaronder het Scheveningse Circustheater, dat gastvrijheid en aandacht voor de gasten voortdurend van cruciaal belang is. Bij elke voorstelling moet alles weer tip top in orde zijn. De gastvrijheid moet als het ware door je lichaam stromen als je voor Stage werkt.

Beleving in New Babylon Na de presentaties was er gelegenheid voor overleg in kleinere kring. Daarnaast stond het alle deelnemers vrij om met Miranda Ter Horst Lantink (manager design bij ML Design) een wandeling door New Babylon te maken. Hier lichtte zij toe op welke wijze er aandacht is besteed aan belevingselementen in de gemeenschappelijke ruimten van het herontwikkelde woon- werk- en winkelcomplex. Heel actueel was een door een 3D-printer gerealiseerde vaas, waar zij ons attent op maakte. De rondleiding eindigde in een penthouse op de bovenste verdieping van de woontoren, van waaruit je een fraai uitzicht hebt op Den Haag. ← scn 2014 | 1 37

beleving

Belevi nieuw of oude wijn in nieuwe zakken?

Beleving, beleving, beleving; in onze vakliteratuur vinden we bijna geen artikel of hoofdstuk meer waarin aan de noodzaak tot beleving in onze winkelgebieden voorbij gegaan wordt.

Beleving lijkt het ultieme panacee, het nieuwe toverwoord. Maar hadden we daar nu echt niet eerder aan gedacht?

Jorine de Soet zoekt het uit.

38 scn 2014 | 1

E

ureka, riep Archimedes (287 v.Chr. – 212 v.Chr.) toen hij in zijn blote kont door de straten van Syracuse holde, omdat hij zojuist ontdekt had dat de opwaartse kracht die een lichaam in een vloeistof of gas ondervindt even groot is als het gewicht van de verplaatste vloeistof of gas. Of zoals Einstein de relativiteitstheorie ontwikkelde en Newton de zwaartekracht ‘uitvond’, zo doen wij in ons vakgebied alsof we voor het eerst het licht zien en voor het eerst ontdekken waarmee we de veranderingen in het menselijk gedrag– als het gaat om winkelen – unaniem het hoofd kunnen bieden. One solution fits all, als je ‘de consument’ maar genoeg beleving biedt, komen ze naar je winkelgebied, winkelcentrum of centrumgebied en ledigen daar (gedeeltelijk) hun portemonnee. ‘Beleving’, het nieuwe toverwoord.

Beleving is hip Beleving lijkt het leisure van het begin van het tweede decennium van deze eeuw. Ongeveer tien jaar geleden waren we ervan overtuigd dat we met het creëren van leisurefuncties in winkel- en centrumgebieden de grillige consument konden aantrekken, binden en verleiden tot het

beleving

ng

doen van bestedingen. Het begrip leisure werd te pas en te onpas gebruikt, was niet helder gedefinieerd en kon verschillende functies omvatten, variërend van een koffiecorner, bioscoop, speelplaats, amusementshal tot kartbaan, als het maar iets met vrijetijdsbesteding te maken had.

Vrijwel elke adviseur, ontwikkelaar, belegger en gemeenteambtenaar nam het begrip leisure in de mond als het ging om de aantrekkingskracht van en verblijfsduur in winkelen centrumgebieden. Leisure was toen de oplossing om winkelcentra gevuld te krijgen en aantrekkelijk te maken.

Beleving betekent: ‘de manier waarop je iets ervaart’.

Beleving omvat een totaal aan ervaringen en gevoelens en wordt gevoed door vooral zintuigelijke waarnemingen. Om invloed uit te oefenen op de beleving van mensen, richten we ons op wat ze zien, horen, ruiken, proeven en voelen, de emoties die deze ervaringen met zich mee brengen en de gedachten en associaties die ze opleveren.

Inmiddels weten we dat zowel leisurefuncties als belevingsactiviteiten (bijvoorbeeld een concert, een modeshow of kunst) naast winkelen de verblijfsduur kunnen verlengen. De aard van het vermaak is daarbij bepalend evenals de huur per vierkante meter die deze functies kunnen opbrengen (als de functie huisvesting nodig heeft).

Inmiddels zijn we ook wijzer: leisurefuncties zijn niet in voldoende mate in staat gebleken de gebreken van winkelcentra en centrumgebieden goed te kunnen maken.

Beleving verkoopt Nu, anno 2013 moet beleving ervoor zorgen dat winkelcentra en centrumgebieden succesvol worden of blijven.

We doen alsof we dat nu ontdekt hebben en het idee ‘verkoopt’, zodat iedereen het geadopteerd lijkt te hebben. Alle betrokken partijen gaan na op welke wijze zij het instrument ‘beleving’ zodanig kunnen toepassen, dat het betreffende gebied een bloeiend bestaan tegemoet gaat en van (economisch) succes verzekerd is; als een soort geluk in een potje.

Een terugblik Maar is beleving nu zo’n nieuwe en unieke oplossing? Hebben we daar nu echt niet eerder bij stil gestaan? Zijn we altijd zo naïef geweest? Gelukkig niet! Natuurlijk niet!

Het belang van beleving maakt al jaren deel uit van onze plannen met en ambities voor succesvolle winkelgebieden.

Beleving (zien, horen, voelen, ruiken, proeven) is altijd al de basis voor verkoop geweest. Ter illustratie laat ik hieronder een samenvatting van de tien winkelwetten zien, die ing Real Estate Development in de jaren negentig van de vorige eeuw hanteerde bij zijn ontwikkelingen: ▶ Het winkelproject takt goed aan op de bestaande hoofdwinkelstraten. Ombuiging van voetgangersstromen lukt alleen met zeer ingrijpende middelen. ▶ Locatie en concept zijn nauw met elkaar verbonden. ▶ Het functioneren van een concept staat of valt met de aanwezigheid resp. de nabijheid van trekkers (bijvoorbeeld v&d of p&c) ▶ Een goede branchemix dient gekoppeld te zijn aan een lange termijn verhuurstrategie. Een combinatie van bekende namen met nouveautés verdient veelal de voorkeur. ▶ Het succes van elk concept wordt sterk beïnvloed door een goede lay-out, waardoor voetgangers door het hele centrum kunnen circuleren. ▶ Zicht- en herkenbaarheid van zowel het project als van de individuele winkels dient krachtig bevorderd te worden. ▶ Aandacht voor parkeren. Parkeren kan als bronpunt fungeren, zeker bij winkelcentra in meerdere lagen ▶ Goed management: schoon, heel veilig en voorzien van schone sanitaire voorzieningen. ▶ Droogloop in winkelgebied ▶ Rustpunten binnen het winkelgebied via pleinen en daghoreca. Zaken als fonteinen, muziek, glazen liften, straattheater, architectuur zijn voor de sfeer en het beeld zeker van belang. Maar voor het succesvol functioneren doen die elementen er niet toe. Elke situatie is uniek en vraagt maatwerk.

Lezen we deze tien ‘winkelwetten’ nog eens door onze oogharen, dan zien we dat, hoeHet belang van wel deze wetten tot doel hebben het rendebeleving maakt al ment van een winkelgebied zoveel mogelijk jaren deel uit van te waarborgen, het invulling geven aan deze winkelwetten van invloed is op onze beleonze ambities ving. Sterker nog, de tien wetten zijn ontwikkeld om het de consument zo aangenaam mogelijk te maken het hele winkelcentrum te doorlopen en te verleiden tot aankopen. De huidige hype rond ‘beleving’ is natuurlijk ook ingegeven vanuit rendementsoverwegingen. Ook met het toepassen van ‘belevingsaspecten’ gaat het uiteindelijk om het aantal bezoekers, hun verblijfsduur en hun bestedingsbereidheid. Ter toelichting volgt hier een aantal voorbeelden.

Marikenstraat De Marikenstraat in Nijmegen is een fraai voorbeeld van een ing-project waar de factor beleving een rol heeft gespeeld bij de planvorming en de projectontwikkeling.

Dit is o.a. terug te zien in de creatieve wijze waarop het (door een natuurlijk hoogteverschil noodzakelijk) winvervolg op pagina 40 → scn 2014 | 1 39

beleving

← vervolg van pagina 39 kelen over twee lagen opgelost is, waarbij bijzonder veel aandacht is uitgegaan naar overzichtelijkheid en zichtlijnen, de combinatie van horeca en (populaire) winkelformules en het kwalitatief hoge afwerkingsniveau. Door het centrummanagement wordt daarnaast in nauwe en goede samenwerking met de ondernemersvereniging veel aandacht besteed aan evenementen (op dit moment ondervindt ook de Marikenstraat gevolgen van het negatieve economische tij, zoals dat op meerdere plaatsen in de Nijmeegse binnenstad concreet zichtbaar is).

De Tuinen en De driehoek Foruminvest leek zijn tijd ver vooruit toen zij in hun projectbrochures voor De Tuinen in Naaldwijk (geopend in 1998) en De Driehoek in Oldenzaal (geopend in 1999) kenbaar maakten dat deze centra moesten voldoen aan de ccckwaliteit: compact, compleet en comfortabel. Dit zijn alle drie belevingsfactoren.

Winkelcentrum De Tuinen is goed bereikbaar en beschikt over ruime parkeergelegenheid op het dak. Het centrum takt goed aan op de bestaande winkelstructuur.

Het aanbod aan winkels wordt grotendeels bepaald door filiaal- en ketenbedrijven, die in de huidige tijd niet mogen ontbreken. Daarnaast is er ruimte voor een klein aantal zelfstandig ondernemers. In 1998 was het winkelcentrum zijn tijd vooruit. Het afwerkingsniveau was en is bijzonder hoog met veel aandacht voor verlichting, lichtinval en afwerking van plafonds, wanden en puien. Alle winkels hadden een gelijke uitstraling, bepaald door een verassende architectuur. Extra waren de geurzuilen, die verwerkt in prullenbakken zachte parfums door het winkelcentrum verspreidden om de koopstemming te bevorderen. Door

De Tuinen, Naaldwijk (archieffoto) 40 scn 2014 | 1

de combinatie van deze kenmerken, Compact, compleet, was het winkelcentrum een beleving op zich. Daarnaast besteedt ook hier het comfortabel: management uiteraard aandacht aan dat zijn alle drie evenementen.

Ook voor De Driehoek in Oldenbelevingsfactoren zaal geldt dat het centrum op zich door zijn zeer hoge kwaliteit al een beleving vormt. Daar komt bij dat dit centrum Oldenzaal als vestigingslocatie aantrekkelijk maakte (en nog steeds kan maken,) voor formules die er voor die tijd geen geschikte plek konden vinden. Interessant is dat het winkelcentrum er bij oplevering strak uit moest zien en uitstallingen verboden waren. Wij als beroepsbetrokkenen vinden die ‘leegte’ namelijk ‘mooi’. In de praktijk bleek het toestaan van uitstallingen op beperkte schaal en duidelijk begrensd de omzet van de gevestigde ondernemers te bevorderen; iets waarvoor wij als gevolg van waarschijnlijk/mogelijk beroepsdeformatie nauwelijks nog oog (willen) hebben. Ook nu is De Driehoek een goed winkelcentrum. In een interview over het succes van Foruminvest zegt Michel Riaskoff in 2007: ‘Het gaat om bouwen en architectuur in ons vak. Maar je bent vooral bezig met de psyche van de consument.’ (Bron: Management Scope, 27 april 2007.) Het bieden van beleving is hier onlosmakelijk mee verbonden.

Hoog Catharijne Een ander fraai voorbeeld van discrepantie tussen de wijze waarop wij in ons vak in het algemeen geneigd zijn naar winkelgebieden te kijken en de sfeer waarbinnen klanten bij voorkeur aankopen doen, is Hoog Catharijne. Dit winkelcentrum wordt in deze tijd o.a. door vakbroeders en -zusters vaak aangehaald als voorbeeld van een project dat weinig fraai is. Ook lokaal wordt het centrum door Utrechters nogal eens bekritiseerd. Bekijken we Hoog Catharijne echter vanuit het perspectief van de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw, de tijd waarin het ontworpen en ontwikkeld is, dan ontstaat een ander beeld. Het centrum wordt gekenmerkt door de architectuur die in deze jaren heel modern was. Naar binnen gekeerde winkelcentra met achter- of buitenkanten waren eerder regel dan uitzondering. Dit tijdperk werd in de projectontwikkeling geken-

Professionals vinden ‘strak en leeg’ mooi, maar de consument kan er wel eens anders over deneken

beleving

Artist impression van Nieuw Hoog Catharijne (Corio)

merkt door functionalisme, terwijl we nu ook meer naar vorm en uitstraling kijken. Genoemde kenmerken, die we in deze tijd minder weten te waarderen, worden in de nieuwe plannen aangepakt. Het nieuwe Hoog Catharijne opent zich goed naar het historische deel van het centrum, de plafonds en winkelpuien worden hoger en de daglichttoetreding wordt nadrukkelijk verbeterd. Ook de architectuur en afwerking worden hoogwaardig en van deze tijd. Dit alles om onder meer een positieve beleving bij de gasten te bewerkstelligen. busladingen bezoekers Hoewel niet iedereen gecharmeerd was van de vormgeving van Hoog Catharijne, draait dit winkelcentrum al vanaf de start als een tierelier en heeft het een belangrijke rol gespeeld bij het opwaarderen van het Utrechtse centrum

Beleving en kunst in Hoog Catharijne tijdens Call of the Mall

dat in die tijd aan het verpauperen was. Na de opening kwamen er busladingen bezoekers uit heel Nederland om een dagje te winkelen in Hoog Catharijne en ook vandaag de dag is hc veruit het drukste winkelcentrum van Nederland. De locatie van dit winkelcentrum was vanaf dag één dan ook uitstekend, aanhakend op het meest bezochte treinstation van Nederland en grenzend aan de fraaie historische binnenstad van Utrecht. In feite biedt hc op

dit moment de belangrijkste verbinding tussen het station en de binnenstad. Onder het winkelcomplex bevindt zich een groot aantal parkeerplaatDe toegevoegde waarde sen. Naast de locatie is ook het van bijzondere aanbod aan winkelformules er zeer aantrekkelijk. Bovenevenementen is dien zal Nieuw Hoog Cathaonbetwistbaar rijne ruimte gaan bieden aan (internationale) ketens die op dit moment geen passende ruimte kunnen vinden in Utrecht, maar die wel heel welkom zijn. Het feit dat het centrum overdekt is, is met name in onze koudere en nattere maanden een groot voordeel.

Al deze kenmerken dragen bij aan de beleving die bezoekers er hebben. De grootse evenementen als de popupstore van One Direction of de Call of the Mall ondersteunen de populariteit van het centrum nog eens nadrukkelijk. Deze evenementen hebben grote groepen bezoekers aangesproken en op de been gebracht. Hoewel het lastig is een directe relatie te leggen met toegenomen omzetten is duidelijk dat de footfall in het centrum stijgt als gevolg van dit soort evenementen. Ook is niet precies bekend of dit leidt tot extra doelgerichte herhalingsbezoeken, echter gezien de enorme exposure, ook op social media rond deze acties is de toegevoegde waarde van dit soort evenementen onbetwistbaar.

De som is meer dan de delen Bovenstaande geschetste situaties vormen slechts vier voorbeelden van winkelcentra die gasten een beleving bieden c.q. hen geld uit laten geven. De kenmerken die deze centra in meer of mindere mate succesvol maken, zijn in eerste instantie de(regionale) ligging, de aanwezigheid van concurrerend aanbod, de specifieke locatie, het concept in relatie tot de locatie, de bereikbaarheid en de parkeergelegenheid, de kwaliteit van andere bronpunten en een zorgvuldig uitgedacht aanbod aan (winkel)voorzieningen. Bovendien bevinden de voorzieningen zich binnen een routing en structuur die als aangenaam ervaren vervolg op pagina 42 → scn 2014 | 1 41

beleving

Boter en fruit Naast alle genoemde factoren is er echter nog een heel ander aspect waardoor we op dit moment winkelgebieden zien veranderen en leegstand zien toenemen. Dat is het feit dat we in Nederland in het nabije verleden meer waarde gehecht hebben aan de ontwikkelingsdruk bij ontwikkelaars, de beleggingsdruk bij beleggers en de behoefte grondexploitaties dicht te rekenen bij gemeenten, dan bij de consumenten- c.q. marktvraag. Allemaal met een groot pak boter op ons hoofd zijn we veel te lang doorgegaan met het plukken van het laaghangende fruit.

Ontwikkelen in het open veld is makkelijker en goedkoper dan het realiseren van aanvullende voorzieningen in bebouwd gebied. Vooral de relatief eenvoudige manier toen om geld te verdienen, draait nu bepaalde locaties de nek om. Onder het mom van complementariteit hebben we de competitie enorm opgevoerd en dat is wat we nu terugzien. En naar ik verwacht zijn we nog niet halverwege. Dat komt zeker niet uitsluitend door internet. Dat komt door te veel en te vaak bouwen vanuit opportunisme en door een veranderend consumentenbewustzijn. De huidige economische crisis is voor de meest draagkrach-

wordt, de loopstromen bevordert en zorgdraagt voor een goede doorbloeding van het gebied (situering trekkers en bronpunten, zichtlijnen, overzichtelijkheid, signing, plattegronden).

Fraaie architectonische vormgeving (en ja, het mag ook gezellig zijn), een hoogwaardige afwerking en de aanwezigheid van schone en nette toiletruimten (zie ook het artikel over Hofgarten Solingen in Shopping Centre News, 2013/6) zijn eveneens van toegevoegde waarde. En uiteraard moeten de retailers de klanten in de winkel zelf ook een aangename beleving bezorgen, door een hoog kwaliteits- en serviceniveau. Al deze kenmerken samen bepalen hoe bezoekers de centra ervaren c.q. beleven. ‘Beleving’ in de vorm van evenementen kan zo’n gebied aantrekkelijker maken op die specifieke momenten, maar we weten niet in hoeverre er dan sprake is van combinatiebezoek. Gaan de bezoekers van een concert ook winkelen? Of ervaren zij het winkelcentrum dan als zo plezierig dat ze er nog een keer terugkomen?

Beleving in perspectief De oplossing: ‘beleving’ moeten we zien in het perspectief van de huidige laagconjunctuur, een laag consumentenvertrouwen, veranderingen in de demografische samenstelling van onze bevolking, andere bestedingsvoorkeuren (meer reizen, meer sparen) en de opkomst van internet als aankooplocatie. Hoewel vooral internet bijzonder veel aandacht krijgt als oorzaak van de problemen in de detailhandel en het detailhandelsvastgoed, lijkt dat op dit moment (nog) wat overtrokken. Er zijn verschillende cijfers in omloop, maar als we ervan uitgaan dat internet 4,2% van de detailhandelsomzet voor zijn rekening neemt (anp/nu d.d. 18 december 2013 geeft een onderzoek van abn amro weer), kan daar de op dit moment veel beschreven lastige situatie in de detailhandel niet geheel door verklaard worden. Sterker nog, de combinatie van offline met online komt een aantal formules juist ten goede en in toenemende mate zien we dat webwinkels fysieke winkels willen starten, omdat dat de verkoop zou bevorderen (anp/nu d.d.

18 december 2013).

Belang van een plezierige omgeving Uit het onderzoek van cbre, dat deze organisatie in juni van dit jaar presenteerde en waarvoor zij tienduizend Europese consumenten naar hun mening vroegen, blijkt dat ondanks het feit dat online retailing aan populariteit blijft winnen, de consumenten niet voornemens zijn om hun winkelgewoonten de komende jaren radicaal te veranderen. Entertainment en ontspanning zijn voor een derde van de ondervraagden ook erg belangrijk, dit geldt zeker voor de jongere generatie.

Als we internet niet voor 100 procent de schuld kunnen geven van de huidige marktomstandigheden, dan is het voor de hand liggend dat vooral de huidige laagconjunctuur een rol speelt met in zijn kielzog een laag consumentenvertrouwen. Daarnaast speelt mogelijk een discrepantie tussen kwantitatieve én kwalitatieve vraag en aanbod een rol.

42 scn 2014 | 1

De Kromme­ straat in Amersfoort

tige generaties in onze samenleving de eerste keer dat zij een zo duidelijke en langdurige neergang van de economische en maatschappelijke omstandigheden meemaken.

Tot een aantal jaren terug kenden zij slechts vooruitgang.

En de schrik zit er goed in. Zelfs nu er licht aan het einde van de tunnel gloort, mogen we niet verwachten dat het hedonisme dat voor de crisis hoogtij vierde nog in dezelfde vorm en omvang terugkeert. Menselijke waarden passen zich langzaam maar wel zeker aan bij nieuwe omstandigheden. Door de economische teruggang de afgelopen jaren en de enorme mediahype hieromtrent, die we nog dagelijks terugzien in onze kranten en op tv, hebben we geleerd dat we ook met minder toe kunnen. Sterker nog, consuminderen en het bieden van een tweede of derde leven aan producten is hip en hot. Niet alleen mensen met lage inkomens doen inkopen bij de kringloopwinkels.

verwaaijen Binden en boeien Vanuit o.a. deze invalshoek is onze behoefte aan nieuwe spullen afgenomen. Dat betekent dat we met minder winkelmeters toe kunnen. Deze transformatie wordt juist nu manifest, omdat er tot voor kort nog steeds winkelmeters bijkwamen, terwijl de markt er minder vraagt. Dit hiaat tussen vraag en aanbod wordt het eerst zichtbaar in een toenemende leegstand op de zwakkere locaties en in de regio’s waar sprake is van krimp. Door de veranderende consumentenbehoefte en het bijbehorende gedrag wordt het onderscheid tussen kaf en koren beter en duidelijker zichtbaar. Omdat we eigenlijk allemaal best weten dat er minder behoefte is aan winkelvoorzieningen/-meters dan er nu zijn, ontstaat er paniekvoetbal. Niemand wil de verliezer zijn, niemand wil de pijn pakken.

Het toevoegen van ‘beleving’ kan het verschil maken tussen winnaar en verliezer, maar dan gaat het wel om beleving in de ruimste zin van het woord, dus eerst om de regioHet toevoegen van nale ligging, de specifieke locatie in ‘beleving’ kan het relatie tot het concept, het verzorverschil maken gingsgebied, de omvang en aantrekkelijkheid van het totale aanbod tussen winnaar en (branchering en marktsegmentaverliezer tie, maar ook klantgerichtheid en service), de architectonische kwaliteit, de kwaliteit van het afwerkingsniveau, de kwaliteit en kwantiteit van de bronpunten, de routing en structuur, aanwezigheid van sanitaire voorzieningen, mate van onderhoud en alle andere kwaliteiten, waarvan we al lang weten dat deze van belang zijn voor het welslagen van een winkelgebied/-centrum (zie de tien winkelwetten en ccckwaliteit). Deze kwaliteiten maken dat consumenten het gebied willen bezoeken.

Evenementen, tentoonstellingen, concerten, wedstrijden kunnen een uitstekende aanvulling bieden op de aantrekkelijkheid van een gebied, maar deze factoren vormen op dit moment (nog) een beperkt onderdeel bij de strijd tussen winnen en verliezen. Alle kwaliteiten tezamen op de juiste plek maken of een winkelcentrum klanten weet ‘te binden en te boeien’, zoals Erik Röling dat noemt. Die winkelcentra en winkelgebieden die tot de winnaars behoren, kunnen in een aantal gevallen zelfs nog sterker worden door uitbreiding, terwijl de verliezende winkelconcentraties warm of koud zullen saneren.

Van beleving naar…?

Welk woord zal leisure en beleving opvolgen als het gaat om binden en boeien? Wordt dat hospitality; een mooi woord voor gastvrijheid en dienstverlening, dat Unibail Rodamco hanteert? Wordt het people, dat duidt op het belang van de menselijke en persoonlijke benadering en service? Wie het weet, mag het zeggen.

En toen was er nog maar een

M

et mijn bedrijf ben ik gezegend met een prachtlocatie, op de hoek van de Utrechtsestraat en Herengracht recht tegenover The Bank en Marqt in hartje Amsterdam. Een plek die niet alleen veel inspiratie maar ook tragiek met zich meebrengt. In mijn studententijd was ik bewoner van de Utrechtsestraat en woonde daar met een aantal vrienden boven een slager, Edy de Gruyter. We moesten door de winkel heen om onze verdiepingen te bereiken. In ruil voor hand- en spandiensten van onze kant konden wij in goed vertrouwen buiten winkeltijden de vrieskist en koeling plunderen. (“Jongens, wel even opschrijven wat je gepakt hebt”) Ook het proeven van een nieuwe lading eigengedraaide rook- of leverworsten of bakken erwtensoep behoorde tot onze taken.

Mijn respect voor het slagersvak groeide met de maanden. Uitbenen van halve koeien, alle onderdelen gebruikend, zagend, hakkend en draaiend. Hard maar ook secuur werk. Ondertussen wel duur betaalde dubbelgepaneerde schnitzels verkopend (“Dat vinden mijn klanten juist lekker”) en een goedkope kalkoenfilet voor kalfsvlees verkopend (“Ze proeven het verschil toch niet”). Ja, het was ook een bijzondere manier van ondernemen, waar mijn respect beduidend minder groot voor was.

Er waren toen maar liefst vier slagers in de straat. Drie ‘gewone’ slagers en een luxe slager, Fred de Leeuw.

U

iteindelijk hebben de slagershanden, een soort reumatiek door te veel in koud water zitten, in combinatie met een gestaag teruglopende klandizie en zijn vrouw die met de grootst mogelijke weerzin in de zaak stond te helpen, het einde van de onderneming geforceerd. De zaak werd verhuurd aan een aardewerk-importeur, een studiegenoot van me. Ik was toen inmiddels al lang en breed verhuisd naar de Jordaan.

Na Edy stopte ook Kolijn er mee, waarmee hij een hevige concurrentiestrijd voerde. We praten dan over de jaren negentig. In januari is ook de laatste gewone slager verdwenen, Jong. Een van mijn favoriete adresjes voor mijn dagelijkse lunch. Heerlijke bollen met gegrilde worst en honing-mosterdsaus. Ondanks een bloeiende klandizie, zeker rond lunchtijd, heeft hij met het pensioen in zicht de zaak verkocht en komt er de zoveelste kledingzaak, waar ik zeker niet twee keer per week binnen zal vallen. En dus weer een lunchoptie en een praatje over het reilen en zeilen van de straat minder.

Dat is de dynamiek de Utrechtsestraat. Je zou er bijna melancholisch van worden. ← Jeroen Verwaaijen voormalig Utrechtsestraatbewoner en directeur onderzoek Strabo

Dat beleving relevant is voor winkelgebieden is echter altijd zo geweest. De behoefte aan het soort beleving ontwikkelt zich echter net zo snel als het consumentengedrag. ← scn 2014 | 1 43

column

Getekend: Johan Haringsma

Vitaliteit en transitie

D

eskundigen spreken steeds vaker over de ‘vitaliteit’ van winkelgebieden. Het lijkt er veel op dat vitaliteit in de plaats komt van het begrip vloerproductiviteit.

Dat is veel betekenend, vloerproductiviteit is immers een economisch begrip. Bij ‘vitaliteit’ gaat het meer om het inspelen op maatschappelijke veranderingen. Dit illustreert dat het denken over winkels en winkelgebieden verandert, wat valt toe te juichen. Maar wat met vitaliteit van winkelgebieden wordt bedoeld, is niet altijd duidelijk. Misschien zou je moeten zeggen dat een winkelgebied of winkelstructuur vitaal is als het in staat is om in de nieuwe realiteit een wezenlijke functie te blijven vervullen. Dat is in de huidige tijd niet eenvoudig. Het rapport Van winkel tot afhaalpunt schetst scenario’s voor de provincie Zuid-Holland die uitgaan van minstens 209.000 m2 en maximaal 433.000 m2 minder winkelvloeroppervlak. Dit als gevolg van de groei van internet, schaalvergroting en demografische ontwikkelingen.

W

ie dit rapport leest, komt gemakkelijk tot de conclusie dat uitbreiding van winkelmeters moet worden voorkomen. Er zijn toch meters teveel?

De werkelijkheid is echter iets complexer dan dat. Veranderingen in de markt leiden inderdaad tot een veranderende vraag aan meters. Maar het gaat niet alleen om de kwantitatieve vraag, maar vooral om de kwalitatieve. Want als de fysieke winkel zich staande wil houden – c.q. winkelgebieden vitaal willen blijven – dan moet er wel degelijk iets gebeuren. Dan is het nodig om: 1) grotere winkels te maken, 2) winkels op betere plekken te situeren 3) meer beleving in de winkel/het winkelgebied maken en 4) de mogelijkheden van internet optimaal te benutten. En dan heb ik het nog niet eens over zaken als bereikbaarheid en ruimtelijke kwaliteit.

Het gaat om noodzakelijke scenario’s om winkelgebieden vitaal te houden. En daarmee ook de stad vitaal te houden, ondernemerschap te bevorderen en de consument goed te bedienen.

W

inkelen is meer dan het doen van aankopen. Winkelen maakt onderdeel uit van primaire bezigheden van wonen, werken en recreëren. Steden die leven, hebben een vitale winkelstructuur nodig. De maatschappij verandert en wat wij verlangen van winkelgebieden verandert. Wat die verandering behelst en over hoe die verandering vorm moet krijgen, bestaat nog veel onzekerheid.

Maar we moeten oppassen dat we noodzakelijke dynamiek tegenhouden in de veronderstelling dat er ‘toch al te veel winkels zijn’. Ex-vakbroeder Eddy Bolt schreef ooit ’s: “Detailhandel is niet alleen ín beweging, maar vooral een kwestie ván beweging”. Dit motto van de retailplanning is meer dan ooit waar. Want alleen een sector die inspeelt op de veranderingen in de maatschappij en die ondernemers in staat stelt daarin actief te zijn en risico’s te nemen, heeft toekomst. ← 44 scn 2014 | 1

personalia

personalia

Paul Tankink, chief development officer bij Corio Nederland, vertrekt per 31 mei 2014. De strategische keuzes van het bedrijf sluiten niet langer aan op Pauls persoonlijke ambities. Corio zal zijn functie niet opnieuw invullen. Corio laat weten dankbaar te zijn voor zijn bijdrage aan de groei en kwaliteit van de vastgoedportefeuille van Corio Nederland. Paul was de afgelopen 19 jaar verantwoordelijk voor de ontwikkeling en acquisitie van deze portfolio.

Wereldhave heeft Edith van Heijningen benoemd tot manager shopping centres van Wereldhave Nederland. In deze functie wordt Edith samen met een team verantwoordelijk voor het operationele beheer van de Nederlandse winkelcentra.

Edith heeft ruim 20 jaar ervaring in de retail en werkte hiervoor in managementfuncties bij C&A, Etam Groep, Maxeda en WE Fashion. Haar kennis en ervaring zal goed van pas komen bij het verwezenlijken van Wereldhaves ambitie om de winkelcentra te transformeren tot convenient centres, Verder heeft Wereldhave Pieter Polman benoemd tot manager van het leasingteam. Pieter startte in 2011 bij Wereldhave als leasingmanager. In deze functie was hij verantwoordelijk voor de verhuur van winkels in een aantal Nederlandse winkelcentra van Wereldhave. In zijn nieuwe functie wordt Pieter verantwoordelijk voor het gehele leasingteam en alle verhuuractiviteiten van de Nederlandse retailportefeuille.

Mr. Frank Adema MSRE MRICS RRV en drs. Willem Rodermond MRE MRICS RRV zijn benoemd tot partner bij internationale vastgoedadviseur Cushman & Wakefield. Rodermond startte in 2004 zijn carrière bij de onderneming, Adema is er sinds 2007 werkzaam.

Beide heren maken deel uit van het Valuation & advisory team.

Michael Zwets is onlangs bij WPM in dienst getreden als projectleider benchmark stook- en servicekosten.

In samenwerking met de ICSC zal Michael Zwets richtlijnen en een Europese standaard ontwikkelen voor de stook- en servicekosten van winkelcentra.

Hierbij wordt samengewerkt met internationale partijen waaronder ICSC, de councils en verscheidene beheerders uit Europese landen. Zwets was eerder in verband met zijn afstudeerstage verbonden aan WPM, waar hij een benchmark heeft ontwikkeld voor de servicekosten van de door WPM beheerde winkelcentra in Nederland. Onlangs heeft hij zijn opleiding bouwtechnische bedrijfskunde vastgoed afgerond.

Multi Vastgoed heeft per 1 januari 2014 Sander van Oss (31) benoemd tot adjunct-directeur. In deze functie is hij eindverantwoordelijk voor diverse projecten in Nederland waar winkelvoorzieningen centraal staan. Van Oss werkt vanaf 2007 voor het bedrijf. ←

PROACTIEF VASTGOED

S

inds januari is Marco Aartse werkzaam als zelfstandig ontwikkelaar, in opdracht van beleggers, retailers, ontwikkelaars, investeerders en overheid, onder de naam ProActief Vastgoed. ProActief Vastgoed initieert en begeleidt integrale vastgoedontwikkelingen.

de man Marco Aartse heeft zijn sporen als directeur/vastgoedontwikkelaar verdiend bij Leyten Vastgoedontwikkeling, waar hij sinds 1995 tal van woningbouw- en centrumplanprojecten heeft ontwikkeld en gerealiseerd. Twee daarvan werden genomineerd door de NRW, waarvan recentelijk winkelcentrum Marsmanplein in Haarlem voor de NRWjaarprijs 2014. het werk Het initiatief voor (her)ontwikkeling van bestaand en nieuw vastgoed verschuift in toenemende mate van de vastgoedontwikkelaar die voor eigen rekening en risico ontwikkelt naar de belegger, retailers en (lokale) investeerders. De rol van de ontwikkelaar is daarmee niet uitgespeelt maar wel gewijzigd. Binnenstedelijke herontwikkeling is een complex proces met vele betrokkenen en met grote financiële belangen. ProActief Vastgoed weet dit proces succesvol te managen. Door ondersteuning in het proces, om te komen tot heldere keuzes, een duidelijke aanpak, met een optimaal resultaat. De belangrijkste punten van aandacht daarbij zijn:

• Het formuleren van een duidelijke visie op de haalbaarheid en een helder plan van aanpak.

• Inzetten op samenwerking met stakeholders, om draagvlak en daarmee de slagingskans van het project te vergroten.

• Sturing op beschikbare tijd en budget.

• Een proactieve, persoonlijke aanpak en een open proces.

info: www.proactiefvastgoed.nl

scn 2014 | 1 45

projecten

Samenwerking loont in Vlaardingen Van Hogendorpkwartier voorbeeld van geslaagde herontwikkeling

46 scn 2014 | 1

projecten

In Shopping Centre News heeft u de laatste jaren regelmatig nieuws over het winkelcentrum Van Hogendorpkwartier in Vlaardingen voorbij zien komen.

Inmiddels is na een ontwikkel- en realisatietijd van nog geen drie jaar op 6 december 2013 het winkelcentrum geopend. Wat vinden de ontwikkelaars en de ondernemers van het resultaat?

H

Facts & Figures aantal m2 winkels circa 6300 m2 bvo Aantal winkels 23 Aantal woningen 52 huurappartementen, 54 terraswoningen (36 huur, 18 koop), 19 eengezinswoningen Aantal parkeerplaatsen 170 parkeerplaatsen voor de winkels, 125 privéparkeerplaatsen voor bewoners

enri van Dam van Synchroon Ontwikkelaars is vooral gelukkig met het feit dat het herontwikkelde winkelcentrum een sterke bijdrage aan de kwaliteit van de wijkvernieuwing levert.

‘De wijk dateerde uit de zestiger jaren en zowel woningen als winkels waren aan vernieuwing toe. Woningcorporatie Waterweg Wonen heeft hierin een voortrekkersrol vervuld en op de kaalslag van de oude woningen en winkels zijn nu woningen in verschillende klassen toegevoegd en een wijkwinkelcentrum dat bijdraagt aan het verhogen van het voorzieningenniveau.’

Dat er hier een nieuw winkelcentrum staat, valt niet te missen. Op de vierde bouwlaag staat in enorme bakstenen letters ‘Winkelcentrum Van Hogendorpkwartier’. Had de gemeente geen geld meer voor bewegwijzering? Arjan de Vries (Synchroon): ‘Dit is een creatieve oplossing voor wat oorspronkelijk een woninglaag had moeten worden.

Wij vonden zo’n extra laag boven de winkels niet passen en vandaar dat we samen met de architect deze opvallende signing hebben bedacht.’

Bij de herontwikkeling van het Van Hogendorpkwartier heeft Synchroon zoveel mogelijk bestaande ondernemers terug laten keren. ‘We hebben natuurlijk wel een selectie gemaakt, want ondernemers moesten hier wel een toevervolg op pagina 48 → scn 2014 | 1 47

projecten

← vervolg van pagina 47 komstperspectief hebben’, zegt Henri van Dam. ‘Daarnaast was de keuze voor de verplaatsing van de naastgelegen mcd supermarkt een belangrijke beslissing. Hun oude locatie wordt vergroot en hebben we verhuurd aan Aldi. Zowel de nieuwe formule Boons Markt (mcd) als de nieuwe Aldi zijn dragers voor het centrum.’ door de ogen van een ondernemer Is dat perspectief er? We vragen dat aan Ivo de Vette die in het winkelcentrum een moderne DA Drogist drijft. ‘In de oude situatie zaten we weliswaar in een slecht functio­ nerende winkelstrip, maar de wijk op zich was gewoon goed. Feitelijk konden alle vernieuwingen op het gebied van wonen en winkels het alleen nog maar beter maken.

Samen met een paar collega-winkeliers ben ik nauw aangesloten geweest op het hele traject en onze interesse in de aanpak van Synchroon was snel gewekt.’

Het centrale plein in het Van Hogendorpkwartier

Zo’n periode van herontwikkeling met hinder door bouwwerkzaamheden, verplaatsingen, slechtere bereikbaarheid, enzovoort, kan erg moeilijk zijn. Hoe heeft u dat ervaren? ‘Het is inderdaad zo af en toe moeilijk geweest, maar we hebben goed met de ontwikkelaar gecommuniceerd en samengewerkt. Als er iets moest gebeuren, dan werd dat snel opgepakt. Sowieso is de samenwerking tussen gemeente, Waterweg Wonen, Synchroon en de winkeliers uitstekend geweest. Deze vier-eenheid heeft toch maar even in crisistijd en in een hele korte tijd een mooi winkelcentrum uit de grond gestampt!’

Dus u bent tevreden met het eindresultaat? ‘Ik ben enorm tevreden. Het is een mooi compact winkelcentrum geworden, met goede winkels die prima op elkaar aansluiten. Het parkeren is gratis gebleven en eigenlijk zijn de dingen die we graag wilden allemaal gerealiseerd. En niet onbelangrijk: de omzet klopt ook...’

De DA Drogisterij van de heer De Vette is de modernste van Nederland en een voorbeeld voor hoe de winkels van deze keten er straks allemaal uit gaan zien. Maar ook qua invulling is het een bijzondere winkel. Ivo de Vette: ‘We hebben hier als bijzonderheid een concept van EyeLove voor de verkoop van brillen. Dat loopt bijzonder goed. We kunnen hier ook metingen doen en voor nog geen vijftig euro heeft de klant binnen twee weken een nieuwe bril.’

‘Dat we dit in nog geen drie jaar gerealiseerd hebben is echt heel snel’ Arjan de Vries

48 scn 2014 | 1

projecten

en haar rechtsvoorgangers een ervaring van vele decennia hebben met dit soort opgaven. Uiteindelijk zijn de gemeente en Waterweg Wonen met ons in zee gegaan en kunnen wij weer een geslaagd project op onze staat van dienst bijschrijven.’

Synchroon heeft onlangs een behoorlijk positief persbericht te wereld ingestuurd. Vanwaar dat optimisme? Arjan de Vries: ‘Wij zitten deels in de woningmarkt, deels in de winkelmarkt. In een bepaald segment van de woningmarkt denken we toch weer wat beweging te zien en in de winkelmarkt hebben we de afgelopen jaren nog steeds projecten kunnen opleveren. Nu de woningmarkt wat aantrekt, hopen we voorzichtig dat de winkelmarkt eveneens zal aantrekken. Qua retail zitten wij vooral in de wijk- en boodschappencentra en juist daar verwachten wij de eerste verbeteringen te zien. Daarbij wordt ingrijpen her en der steeds noodzakelijker, vanuit het streven naar een aantrekkelijk voorzieningenniveau.’ ← www.synchroon.nl

uitstraling En waar is ontwikkelaar Synchroon het meest trots op?

Henri van Dam: ‘Dat zijn twee dingen. Allereerst toch wel de voorbeeldige samenwerking tussen alle betrokken partijen, zoals de heer De Vette al aanstipte. Maar natuurlijk ook de vorm, uitstraling en samenstelling die het nieuwe winkelcentrum heeft gekregen. Met een volwaardige fullservice supermarkt als Boon’s Markt er bij, een hoogwaardig foodplein plus een gebalanceerd aanbod aan andere winkels, kan het Van Hogendorpkwartier zijn rol als sterk wijkcentrum meer dan waarmaken.’

‘Daarnaast is in het winkelcentrum zowel ruimte geboden aan de lokale ondernemers (zowel zittend als nieuw) als aan filliaalbedrijven zodat het geen ‘dertien in een dozijn’ winkelcentrum is geworden’, voegt Van Dam eraan toe. Collega Arjan de Vries vindt ook het tempo waarin de ontwikkeling zich heeft voltrokken het noemen waard: ‘Je hebt toch met veel belanghebbenden te maken en moet afspraken maken met bewoners en winkeliers. Procesmatig is dat een hele organisatie. Dat we dit in nog geen drie jaar gerealiseerd hebben is echt heel snel. Het Van Hogendorpkwartier is een herontwikkeling waar per saldo geen meters zijn toegevoegd, maar waar op het zelfde aantal meters een enorme kwaliteitsslag is gemaakt. En dat zijn de opgaven van de toekomst. Niet meer, maar beter.’

‘Wij zijn zo eigenwijs geweest de gemeente te vertellen hoe het volgens ons zou moeten’ Henri van Dam

Licht aan de horizon?

Synchroon realiseert in deze tijd voor vrijwel honderd procent alleen nog maar herontwikkelingsopgaven. Henri van Dam: ‘We zoeken zelf in de markt of de markt komt naar ons toe. Dit project was eigenlijk een prijsvraag die de gemeente op basis van bepaalde uitgangspunten had uitgeschreven. Wij zijn zo eigenwijs geweest om te melden dat een aantal van die uitgangspunten niet juist waren en hebben aangegeven hoe het volgens ons zou moeten. Dat klinkt eigenwijs, maar je moet niet vergeten dat Synchroon

scn 2014 | 1 49

projecten

T

eade Groen, assetmanager bij Syntrus Achmea Real Estate & Finance bv over de Gooische Brink: ‘Wij hebben dit complex in 2005 gekocht en ook toen was er sprake van enige leegstand.

Destijds wilde men de Gooische Brink als nieuw, hoger gepositioneerd winkelgebied toevoegen aan het kernwinkelgebied van Hilversum. Een soort Hilversumse PC Hooftstraat. Dat bleek in de praktijk echter niet haalbaar en als nieuwe eigenaar hebben wij toen ingezet op een herontwikkeling waarbij aan de sfeer, zichtbaarheid, communicatie en branchering gewerkt werd. Het lukte om het project geheel verhuurd te krijgen, maar helaas bleek dat om diverse redenen geen duurzaam resultaat op te leveren en staan we nu voor een nieuwe uitdaging.’

De Gooische Brink is destijds als aftakking van de Kerkstraat bedacht en moest een winkelrondje via de Kerkbrink (met als bronpunt een grote parkeergarage) mogelijk maken. Maar in de praktijk – en zeker toen het economisch wat minder ging – boog de consument in onvoldoende mate van de oude route af. Teade Groen: ‘Het is altijd lastig om bestaande, langjarig ingesleten looppatronen te veranderen. Daarnaast zijn we natuurlijk altijd op zoek naar hoge(re) aantallen bezoekers maar het is daarbij ook van belang om bezoekers te trekken die specifiek aansluiten bij de doelgroep van een winkelgebied en dus ook eerder de winkels daar bezoeken.’ brainstormen Maar hoe pak je zoiets aan? Syntrus Achmea startte eind 2012 een aantal brainstormsessies over Hilversum als winkelstad en daarbinnen de positie van het complex Gooische Brink. Diverse externe partijen werden hierbij ingeschakeld waaronder twee deskundigen met ruime ervaring in de retail : Rob Wolfs van RWretail die op het snijvlak van retail en retailvastgoed opereert en Jeroen de Rooij van OnlyZ, een ervaren marketeer.

Waarom deze keuze? Teade Groen: ‘Wij zagen er niets in om ad hoc winkels te verhuren. Daar moet, zeker voor de Gooische Brink, een visie achter zitten. Bovendien is de rol van de belegger in deze tijd flink aan het veranderen.

Dat zie je ook aan andere winkelbeleggingen van Syntrus Achmea (zie bijvoorbeeld de reportage over Arnhem in Shopping Centre News 2013, nr. 4). Wij willen nadrukkelijker meer betrokken zijn bij de marketing en op een creatieve manier bezig zijn met het invullen van de winkels.

We zien daarin een belangrijke rol voor ons als eigenaar en ondersteunen de winkeliersverenigingen en winkeliers op een actieve manier. Dat moet ook, want die winkelers moeten voor hun eigen winkel alle zeilen bijzetten en hebben dus minder tijd voor de vereniging. Daarnaast ontbreekt het winkeliersverenigingen vaak aan tijd en specifieke strategische kennis op het gebied van marketing en communicatie. Maar dit soort werk kan je als belegger niet allemaal zelf en dus laten we ons daar door specialisten in ondersteunen.’

50 scn 2014 | 1

Boven: winkelconcept Modern life & style.

Rechts: speeltafels in winkelconcept 360 Toys.

Op volgende pagina: van links af Rob Wolfs van RW retail, Taede Groen van Syntrus Achmea Real Estate & Finance en Jeroen de Rooij van OnlyZ.

De Gooische Brink (1998), een winkelgebied dat onderdeel uitmaakt van het Hilversumse kernwinkelgebied, staat niet bekend als de meest gemakkelijke locatie. Bij de herontwikkeling in 2008 was het project aanvankelijk volledig verhuurd, maar de crisis en de enigzins excentrische ligging droegen niet bij aan de gewenste traffic. Huurders haakten af en er ontstond leegstand. Wat doe je dan als eigenaar?

Alles inzetten op het vinden van nieuwe huurders of alternatieven bedenken waarin de strategische (her) positionering nadrukkelijk leidend is? Allebei, was de insteek van Syntrus Achmea.

projecten

Eigenaar Syntrus Achmea bewandelt onconventionele wegen de Gooische Brink bezoekt. Daarvoor hebben we een heel effectieve marketing nodig en natuurlijk moeten ook de leeggekomen winkelunits ingevuld worden met passende formules.’

Teade Groen: ‘We zoeken daarvoor een mix van bekende landelijke spelers en sterke, attractieve lokale retailers. Die partijen kunnen wij het voordeel bieden van een overdekt winkelgebied met een aantrekkelijke uitstraling.

Maar het is geen geheim dat het contracteren van nieuwe retailers in deze tijd niet gemakkelijk is. Als eigenaar wilden we daar niet op wachten en daarom waren we zeer geïnteresseerd toen OnlyZ en RWretail twee nieuwe winkelformules hadden ontwikkeld. Die wilden we graag in Hilversum plaatsen. ’ interimstores Dus Syntrus Achmea is als eigenaar nu ook winkelier?

‘Niet helemaal. Wij hebben hiervoor een bepaalde vorm

Gooische Brink: work in progress positionering Rob Wolfs en Jeroen de Rooij zijn beide betrokken vanaf eind 2012.: ‘Met verschillende personen uit de markt is gepraat en we hebben goed gekeken naar de consument die hier rondloopt. We hebben daarnaast gekeken naar de positionering van de Gooische Brink en hoe die bijgesteld zou moeten worden. Van belang is een plan voor de toekomst te maken waarintwee dingen centraalstaan: meer passanten naar de Gooische Brink te laten afbuigen en met sfeer en beleving een duidelijke positie in het hoofd van de consument in te nemen waarin de branchering een belangrijke rol speelt .’

‘In alles hebben we de klant centraal gesteld. Dus we hebben de consument die hier loopt en die in Hilversum en omgeving woont als uitgangspunt genomen en met die ogen naar de Gooische Brink gekeken. We vroegen ons af wat de branchemix moest zijn om beter aan de wensen van die consument tegemoet te komen. Dat valt op zich mee: de mix zoals die er nu ligt, hoeft niet zo heel veel te veranderen. Ook de consument die hier rondloopt, is in feite de klant die we op het oog hebben. We moeten er met elkaar alleen voor zorgen dat die consument in voldoende aantallen door de Gooische Brink loopt en de winkels in

bedacht, waarin we nauw samenwerken met deze ondernemers. Naast dat we daarmee een goede invulling mogelijk maken, hebben we het voordeel dat we meteen veel informatie uit de markt halen. En die kunnen we weer inzetten bij de marketing.’

Jeroen de Rooij: ‘We hebben het concept Interimstores genoemd. De benadering is natuurlijk wel heel anders dan dat een ‘echte’ retailer dit zou doen. Voor ons is het primaire doel een bijdrage te leveren aan de trekkracht van het winkelgebied. Als je dat op een goede manier doet, dan haal je er als eigenaar van het winkelvastgoed ook waardevolle consumenteninformatie uit en die kan je weer gebruiken voor de marketing. We verkrijgen op deze manier bijvoorbeeld heel veel e-mailadressen, waarmee we een op een kunnen communiceren met de consument en dat goedkoper dan via conventionele media. Een ander doel is dat we de ondernemers in de Gooische Brink willen ontzorgen. We willen de ondernemer bij het collectief van de Gooische Brink betrekken, maar zonder dat het hem last geeft of veel tijd kost. E-mail, Facebook: het wordt allemaal voor de ondernemer gedaan.’ vervolg op pagina 52 → scn 2014 | 1 51

Contentory zet zich in voor de Gooische Brink

S

yntrus Achmea Real Estate heeft Contentory in staat gesteld om vijf winkeliers die gevestigd zijn in de Gooische Brink individueel te ondersteunen met hun marketing- en communicatiestrategie. De identiteit van deze winkels is onderzocht door Contentory en daarna zijn plannen ontwikkeld om deze identiteit te verbeteren en te versterken. In samenspraak met de winkeliers zijn winkelprofielen opgesteld en aan de hand daarvan is bepaald wat gecommuniceerd moet worden naar de consument, wanneer en op welk mediakanaal. Contentory heeft hierbij van Syntrus Achmea Real Estate de mogelijkheid gekregen om een half jaar lang de winkeliers te ontzorgen door communicatie-uitingen voor hen op te maken en mediakanalen voor hen te beheren. Daarnaast heeft Contentory de gehele communicatie van het winkelgebied de Gooische Brink voor haar rekening genomen om de Gooische Brink een aantrekkelijker winkelgebied te maken voor de consument.

Zie voor meer informatie over Contentory: www.contentory.nl

← vervolg van pagina 51 De winkelconcepten Rob Wolfs zet de twee winkelconcepten uiteen: ‘360-Toys is een speelgoedconcept, waar we in een andere winkelomgeving een iets ander assortiment neerzetten. De winkel biedt een rustig en overzichtelijk beeld en heeft speeltafels voor kinderen. In de winkel is ook interactiviteit heel belangrijk. Deze maand (januari) zijn we begonnen met op elke woensdagmiddag kinderworkshops te organiseren.

We doen dat om naar de Gooische Brink te trekken, maar ook om positiviteit uit te stralen. De andere winkel heet Modern Life and Style en is een gadgetwinkel met alles op het gebied van de digitale lifestyle. Een ideale winkel als je op zoekt bent naar accessoires voor smartphones en tablets. Ook daar hebben we voor beleving gekozen en ook daar gaan workshops plaatsvinden. De winkel is licht en vrolijk en erop gericht de langslopende consument echt naar binnen te trekken. Het is een flinke eye catcher.

We hebben voor deze winkels verkopers aangesteld, die zich daarnaast ook bezig houden. Bijzonder is verder dat we de winkels hebben ingericht waarbij getracht is de aanwezige materialen van de vorige huurders te hergebruiken.

Maar wel met het oogmerk een uitstraling van high-end retail neer te zetten. Dat wil niet zeggen dat er niet in de winkels geïnvesteerd is, want dat is wel het geval, maar op een andere manier. Met alle bestaande middelen creeëren we toch het beeld dat we iets volledig nieuws hebben neergezet.’

Met deze twee in uiterst korte tijd ontwikkelde winkelformules, kan eigenaar Syntrus Achmea zich direct met de 52 scn 2014 | 1

marketing van het winkelgebied bezig houden. Jeroen de Rooij: ‘We gebruiken deze winkels natuurlijk ook om aan retailland te laten zien dat ondernemen in de Gooische Brink kan en werkt. En ondertussen genereert het bezoekers, ‘buzz’, e-mailadressen en kennis van de markt.’

Andere koers voor de marketing Een belangrijke koerswijziging betreft het gebruik van de naam ‘Gooische Brink’. Jeroen de Rooij: ‘We gaan het meer en meer over de Kerkstraat hebben. Wat het in feite ook is.

Maar wij denken dat je zoiets geleidelijk moet aanpassen.

Daarom hebben we als eerste de huisstijl wat aangepast, wat anoniemer gemaakt. De plannen voorzien in een stapsgewijze overgang van Gooische Brink naar Gooische Brink-Kerkstraat naar Kerkstraat-Gooische Brink en mogelijk naar uiteindelijk Kerkstraat.’

We gaan het meer Teade Groen: ‘Vroeger werd de Gooische en meer over de Brink als winkelcentrum gecommuniceerd.

Daar willen we vanaf, want in feite is het geen Kerkstraat hebben, echt winkelcentrum maar een winkelstraat in Hilversum die onderdeel is van de Kerkstraat.’ wat het in feite ook is ledscherm Zoals gezegd is een van de doelstellingen om meer passanten af te laten buigen naar de Gooische Brink. Dus moet de consument weten wat daar te verwachten is. Voor dat doel was ooit al een led-scherm aan de gevel boven Leonidas gemonteerd. Teade Groen: ‘Een groot scherm, maar niet groot genoeg voor wat wij willen bereiken. Daarom wordt dat scherm binnenkort vervangen door een veel groter scherm waarmee we beter kunnen communiceren wat hier te vinden is en wat hier gebeurt. Een belangrijke verandering is ook dat we de exploitatie van dat scherm naar ons toegetrokken hebben. Het is in onze marketing en communicatie dusdanig belangrijk, dat we zelf de invulling in handen willen hebben en niet – zoals voorheen – dat

projecten

een exploitant bepaalt wat er op komt. Het scherm wordt nu voor 100 procent gebruikt voor de Gooische Brink en haar ondernemers.’

Jeroen de Rooij: ‘Met zo’n scherm bereik je per jaar 3,2 miljoen passanten. Die gaan we vooral de winkels laten zien en niet meer het complex de Gooische Brink. Dat is ook 180 graden anders dan gebruikelijk, want meestal wordt het winkelgebied voorop gesteld.’ mediastad Bij het aantrekken van meer passanten spelen naast de lichtkrant, het juiste winkelaanbod en een effectieve communicatie ook events een rol. Die zullen dit jaar met hoge frequentie georganiseerd worden. Jeroen de Rooij: ‘Verder kijken we ook naar de aantrekkelijkheid van het gebied hier omheen, zoals de Kerkbrink. Is dat aantrekkelijk genoeg om de consument te trekken? Wij denken van niet.

Daarom ontwikkelen we ook ideeën om dat te verbeteren en een van die ideeën is de streekmarkt die nu op koopzondagen gehouden wordt. Dat geeft de consument een reden om hier te verblijven. Een ander plan is om Hilversum

Winkelcentrum Terwijde bereikt hoogste punt

O

duidelijker als mediastad te profileren en dat ook uit te dragen in het winkelgebied. Wij hebben meegedaan aan de mediapitch hiervoor en een van onze ideeën is uitgekozen om uitgevoerd te worden.’

Verder kijken dan het eigen vastgoed Teade Groen benadrukt dat Syntrus Achmea altijd verder kijkt dan de eigen locatie: ‘De Gooische Brink is maar een onderdeel van het totale winkelgebied. Wij zijn er natuurlijk ook van afhankelijk hoe Hilversum het als geheel doet.

Daarom is voor ons lokale samenwerking met gemeente, ondernemers en andere vastgoedeigenaren heel belangrijk. Van een gemeente verwachten wij dat die bijdraagt aan het attractief maken en houden van het openbare gebied. Zoals het hier aanpalend gelegen plein, de Kerkbrink. Maar een gemeente moet ook een visie ontwikkelen op hoe om te gaan met leegstand, het overaanbod van winkels en de noodzakelijke concentratie van voorzieningen, wat hier in Hilversum ook gaat spelen.

Kijk, een klein gedeelte van het spel kunnen wij beïnvloeden. Maar voor het overige kan dat alleen in samenwerking met de andere stakeholders. De kracht van de stad als geheel is erg belangrijk. Met elkaar bepalen we de toekomstige ontwikkeling van Hilversum. Daaraan leveren wij graag onze bijdrage. ’ ←

p 16 januari bereikte de bouw van winkelcentrum Terwijde (Leidse Rijn, Utrecht) een belangrijke mijlpaal: het hoogste punt. Dat werd met het gebruikelijke pannenbier gevierd door betrokken partijen en bewoners uit de aangrenzende woonwijk. De bouw van het winkelcentrum is inmiddels volgens planning ruim over de helft. Het hoogste punt is niet alleen voor de opdrachtgever MAB Development een belangrijke mijlpaal, maar ook voor aannemers UBA en Smits Bouwbedrijf, belegger ASR Vastgoed, de toekomstig winkeliers en de bewoners uit de wijken Terwijde en het Zand.

Winkelcentrum Terwijde Het winkelcentrum, dat midden in de woonwijk Terwijde wordt gerealiseerd, zal straks een compleet aanbod hebben, variërend

van lokale en regionale ondernemers tot landelijke ketens.

Naast winkels komt er ook horeca in het centrum.

In totaal is er op de 13.000 m2 plaats voor 40 winkels, 236 woningen en ruim 1100 parkeerplaatsen. Landelijke ketens die zich in het centrum zullen vestigen zijn Albert Heijn, Vomar, Kruidvat en Etos.

Daarnaast is MAB Development in onderhandeling met een aantal winkeliers, samen goed voor nog eens 25 procent van het winkeloppervlak. online De bouw is dagelijks online te volgen via Twitter: @TerwijdeWinkels en Facebook (/WinkelcentrumTerwijde). Ook op de website www.winkelcentrumterwijde.nl is alle informatie over de bouw en de winkelverhuur te lezen. ←

scn 2014 | 1 53

informatie

V

astgoedmanagement maakt snelle veranderingen door. De veranderende markt maakt het noodzakelijk dat vastgoedbeheer zich meer dan voorheen richt op het bewaken van rendement en risico. Een van de keystones daarin is het optimaliseren van de informatiestromen die van invloed zijn op de waarde van het vastgoed. wpm heeft met het Dashboard een instrument ontwikkeld, dat bijdraagt aan professionalisering van het vak van vastgoedmanagement.

Henriëtte Weijdemuller, manager exploitatie vastgoedbeleggingen bij spf Beheer: ‘De markt van het vastgoed is in korte tijd enorm veranderd. We zien dat het vastgoedmanagement zich ontwikkelt van operationeel naar een meer tactisch en strategisch niveau. Informatiestromen worden daarom steeds belangrijker, want meten is weten. wpm heeft met het Dashboard een instrument ontwikkeld dat op elke niveau en voor een groot aantal betrokkenen inzicht geeft in hoe het er met het project en de totale portefeuille voorstaat’. state of the art Huub Snelders, directeur wpm Retail: ‘We zijn overgegaan van een traditionele vastgoedmanagementorganisatie die zich focuste op ‘schoon-heel-veilig’ naar een organisatie waarin ook verhuur, marketingcommunicatie en research onderdeel zijn van de aanpak. In onze beheerteams zijn deze disciplines ook vertegenwoordigd.

Maar als je vanuit zo’n team sturing wil geven aan projecten, dan heb je een stateof-the-art informatie-instrumentarium nodig. Dat is het Dashboard. De beheerteams zijn uitgebreid met onze disciplines Research, Verhuur & relocatie en Marketing & communicatie. Het Dashboard is ook in samenspraak met deze disciplines tot stand gekomen.’

Het Dashboard is een real-timeapplicatie waar iedereen eenvoudig mee kan werken.

Huub Snelders: ‘Medio 2012 zijn we gestart met de ontwikkeling van het Dashboard.

Alle noodzakelijke informatiebronnen zijn ontsloten en geverifieerd. Het moest een instrument worden waar zowel de assetmanager aan de zijde van de opdrachtgever als de uitvoerende managers aan de zijde van wpm gebruik van zouden kunnen maken.’

54 scn 2014 | 1

‘Met Dashboard krijgen wij real time operationele en assetinformatie’ WPM ontwikkelde een actueel online informatiesysteem dat het vastgoedmanagement belangrijke voordelen biedt. Met SPF Beheer tekende het bedrijf onlangs een overeenkomst voor het gebruik van het systeem, dat eenvoudigweg Dashboard is gedoopt.

Staand van links af: Arjen Ouwehand, Johan Haringsma, Miranda Hilligehekken, Dick Marjot.

Zittend: Huub Snelders, Henriëtte Weijdemuller, Bart van Beers.

thema

Data, Informatie en Sturing Het Dashboard biedt inzicht in alle relevante projectinformatie. Uiteraard die van huurders en hun kenmerken. Maar ook plattegronden, branchering en foto’s. Ook geeft het Dasboard zeer gedetailleerde analyses van de prestaties. Op basis van meer dan 15 indicatoren stelt het Dashboard het prestatieniveau vast. Deze indicatoren betreffen bijvoorbeeld: leegstand, huurachterstanden, expiratiebalans, netto huurrealisatie, mutaties en opzeggingen.

Henriëtte Weijdemuller: ‘Staat het prestatieniveau op rood, oranje of zelfs geel, dan is er iets aan de hand en moet je actie ondernemen. Bijzonder is ook dat wij onze portefeuille kunnen benchmarken ten opzichte van de hele beheerportefeuille van wpm of bepaalde typen projecten. Als we willen weten hoe onze portefeuille het qua huurachterstanden doet ten opzichte van de benchmarks, dan kun je dat direct zien.

Ook is het mogelijk de taxatiewaarden van de taxateur te vergelijken met de geraamde markthuren van de wpm projectleiders. Een ander belangrijke indicator is ‘verwachtingen’. Die geeft met de informatie en kennis van het heden een doorkijk naar de toe-

Alle relevante projectinformatie in één oogopslag

komst. Met actief management kun je vervolgens op (bij)sturen. Dit alles maakt eventuele beleggingsrisico’s snel zichtbaar.’ huurcontracten Huub Snelders: ‘Een van de onderdelen die door onze projectmanagers steeds meer wordt gebruikt, is dat van de expirerende huurcontracten. Zo maken wij zichtbaar wat de verhuurrisico’s zijn, zodat we daarop tijdig kunnen anticiperen. Maar voor de technisch manager zijn weer de servicecontracten van belang. Die kan bijvoorbeeld direct zien wanneer de lift weer gekeurd moet worden. Wij bieden met het Dashboard dus inzicht in een groot aantal indicatoren, waarop je als eigenaar en beheerder actief en snel kan bijsturen.’

Het Dashboard brengt alle projectinformatie bijeen. Naast sturingsinformatie gaat het om een divers pakket operationele informatie, zoals plattegronden, de website en de contactpersonen. Ook de huurcontracten zijn met een druk op de knop in te zien.

Henriëtte Weijdemuller: ‘Veel data kunnen naar een spreadsheet als Excel geëxporteerd worden, zodat wij gecombineerde data nog op andere manieren kunnen analyseren en verwerken. Omdat dit vanuit één systeem kan gebeuren, bespaart ons dat veel tijd.’

Samenwerking Het Dashboard maakt efficiënte samenwerking mogelijk tussen assetmanager en beheerder. Huub Snelders: ‘Als die over een bepaald project met elkaar overleggen, dan kunnen we – ook al zitten we niet bij elkaar – real time over dezelfde informatie beschikken. Bovendien kunnen afspraken en actiepunten in het systeem worden opgeslagen.

Ook bij overleg met huurders is alle informatie met een druk op het scherm beschikbaar.’

Henriëtte Weijdemuller: ‘Het stelt beide partijen in staat om op een hoger abstractie-

niveau met elkaar te spreken over de zaken die er écht toe doen, en waarop gestuurd kan worden. Dit past in een samenwerking waar comakership centraal staat. Tijd en energie kunnen zo optimaal ingezet worden en de onderlinge communicatie is duidelijk en transparant.

De applicatie draait op zowel desktop en laptop als touchpads en tablets. Snelders: ‘We hebben nu versie 1.0 operationeel gemaakt als volwaardige tool voor eigenaren en de managers van wpm. Achter de schermen werken we aan versie 2.0, waarin de managementmodule verder is uitgebreid en een analysetool wordt toegevoegd.’

Het Dashboard is voor wpm naturlijk een sterke usp in haar aanbod naar de markt.

Weijdemuller: ‘Het gaat niet alleen om de enorme hoeveelheid gebruiksmogelijkheden die in het Dashboard zijn ingebouwd, maar bijvoorbeeld ook het gemak en de benchmarks die mogelijk zijn. Dat ondersteunt ons assetmanagement op een uiterst zinvolle manier.’

‘Rendementsoptimalisatie, maar in de huidige economische omstandigheden meer dan ooit het managen van risico’s is van groot belang. Het Dashboard kan hierin een grote toegevoegde waarde bieden’. branchebreed WPM ontsluit met het Dasboard de vastgoedinformatie van de grootste beheerportefeuille van winkelprojecten in Nederland.

WPM onderzoekt tevens of dit systeem branchebreed uitgerold kan worden. Snelders: ‘Er zijn meer initiatieven op het gebied van dashboarding, maar onze aanpak is door de omvang en volledigheid van gegevens uniek. We zijn onder voorwaarden bereid onze expertise in te zetten voor verdere professionalisering van de sector’. ← www.wpmgroep.nl scn 2014 | 1 55

projecten

open O

p 12 december vierde New Babylon haar ‘Grand Opening’.

SCN was erbij en maakte een uitgebreide fotoreportage en een mooie video van het gebeuren.

Bij het rondlopen in New Babylon merk je direct dat dit een ‘ander’ soort winkelcentrum is. Je merkt het aan het publiek en ook aan de branchemix. New Babylon heeft een modieuze, up-market uitstraling en wordt intensief in de markt gezet.

56 scn 2014 | 1

New Babylon omvat qua winkelcentrum twee verdiepingen, waarbij op de eerste verdieping een grote en trendy winkel van The Fashion Factory Outlet te vinden is (3.000 m2 shop-in-shops van topmerken), alsmede een afhaalpunt van De Buren. Op de begane grond vinden we zo’n 25 winkels en ook horeca, gericht op zowel de reiziger, het kantoorpersoneel, expats als de studentenpopulatie. En niet te vergeten de Haagse consument die van iets bijzonders

projecten

houdt! New Babylon is wonen, werken, winkelen, eten en meer.

Het complex ligt direct naast Den Haag Centraal en heeft via het Stadhuis een goede verbinding met de rest van de binnenstad.

New Babylon wordt volop gemarket en dat betekent naast communicatie via conventionele en nieuwe media, ook een kalender vol events. Daarnaast vindt men de nieuwste ondersteunende technieken op het gebied van shopping in New Babylon, half februari

SCN videoreportage

SCN fotoreportage

www.youtube.com/ watch?v=4NxiRzvF4TU

www.dropbox.com/sh/ i5avw9pvpsfcxma/RteEykJUoy

aangevuld met de eerste ‘shopping wall’ van Nederland. Via dit medium kunnen bepaalde artikelen zonder tussenkomst van personeel gekocht worden.

Per januari 2014 was er op New Babylon ook een wisseling van de directie. Jacques van den Hoven en Bas Maingay zijn nu aangesteld als adviseur en Bart Kuil (voorheen directeur AM Real Estate Development en voorzitter NRW) is benoemd tot directeur. ←

scn 2014 | 1 57

in the pipeline

ALKMAAR

amersfoort

Ringers o 2015 m 28.000 m2 p MAB Development Nederland i Jack de Vreede, T 070 3068578 ▼

Vathorst O 2014 M 2.500 m2 P MAB Development Nederland I Simone Kramers, T 070 3068578 ▼

amsterdam

Mosveld o in ontwikkeling i 7.500 m2 (1500 m2 vervanging) P Multi Vastgoed I T 0182-690900 ▼

amsterdam

Waterlandplein O 2013 M 9000 m2 P AM Real Estate Development I T 030 281 7303 ▼

Retailpark Amersfoort Almere

Buitenmere Zuid O 2010-2014 M 8500 m2 P Multi Vastgoed I T 0182-690900 ▼

O 2014 M 10.228 m2 P Kwadraat Invest I Robin v. Westbroek, T 071 8876600

▼

Oostpoort O 2014 M 18.000 m2 P MAB Development Nederland i.s.m. OCP I Simone Kramers, T 070 3068578 ▼

apeldoorn

Anklaar O 2017 M 17.500 m2 P MAB Development Nederland I Jurgen van Gastel, T 070 3068543 arnhem

Schuytgraaf

amsterdam

Centrum Nieuw-West

Olympiakwartier

O 2016–2017 M 17.000 m2 P a.s.r. vastgoed ontwikkeling I Chris Weijman, T 030 2572648 ▼

O in ontwikkeling M 25.000 m2 P AM Real Estate Development I T 030 281 7300 ▼

Gelderlandplein O in ontwikkeling M 35.000 m2 (8000 m2 uitbreiding) P Kroonenberg Groep, Multi Vastgoed I T 0182 690900

Amstelstation O in ontwikkeling M 4500 m2 P AM Real Estate Development I T 030 281 7302 ▼

O 2013 M 7300 m2 P AM Real Estate Development I T 030 281 7301 ▼

Stuur een e-mail aan sales@scnews.nl of bel Mirjam: 035 523 98 32

58 scn 2014 | 1

BK40 o 2013–2014 m 3.300 m2 p Synchroon I Casper Grondel, T 088 0105 700 ▼

De Banne

Uw project in deze rubriek?

O in ontwikkeling M 8700 m2 P Multi Vastgoed i.s.m. Kondor- Wessels en Rabo Vastgoed I T 0182-690900 ▼

Osdorpplein O 2016–2017 M 17.000 m2 P a.s.r. vastgoed ontwikkeling I Chris Weijman T 030 22572648

legenda O opleveringsdatum M metrage P projectontwikkelaar I informatie

in the pipeline

assen

De Citadel o 2014 m 12.500 m2 p Bemog Projectontwikkeling i Koos Pols, T 06 13505457 ▼

boskoop

Entree Waterrijk O 2014 M 3200 m2 P Leyten I 010-2211351 ▼

delft

Hovenpassage o 2014 m 9000 m2 p Van der Vorm Vastgoed i G. Hares-Visser, T 010 2092721 ▼

deventer

Keizerslanden O in ontwikkeling M 14.000 m2 (7500 m2 vervanging) P Multi Vastgoed I T 0182-690900 ▼

breda

Hoge Vucht berlicum

Schoolstraat O in ontwikkeling M 1000 m2 P Vorm Ontwikkeling I A. v. Houwelingen, T 078 6421555 beverwijk

Wijkerbaan O in ontwikkeling M 8000 m2 en overig P Webscom I T 030 600 42 00 ▼

o n.t.b. m 4000 m2 p a.s.r. vastgoed ontwikkeling i 030 257 3512

De Burcht o 2013 m 8000 m2 p Van den Bos & Stobbe Vastgoed Groep i Jacob v.d. Bos, T 030 2231231

den haag

dordrecht

Amadeus

Gezondheidspark

o 2014 m 8.500 m2 p Provast i.s.m. a.s.r. vastgoed ontwikkeling i Armand Schuurman, T 030 2573243 ▼

O in ontwikkeling M 6000 m2 P Multi Vastgoed I T 0182-690900 drachten

Raadhuisplein o in ontwikkeling m 20.000 m2 P Webscom I T 030 600 42 00 ▼

Achter de lange stallen o 2015 m 26.500 m2 p MAB Development en Dura Vermeer vastgoed i Jack de Vreede T 070 306 85 78

De Barones o 2015 m herontwikkeling bestaand p Kroonenberg Groep en 3W New Development i Olaf Nieuwenhuis, T 020 578 8788 ▼

Meerplein o 2013 m 10.000 m2 p Synchroon i Casper Grondel T 088 0105 700

Nieuwe Haagse Passage o 2014 m 10.500 m2 (5000 m2 vervanging) P Spuimarkt cv (Multi Vastgoed, AM Real Estate Development) i.s.m. gemeente Den Haag i T 0182 690900 ▼

▼

dreumel

Dorpshart Dreumel o 2014 m 3300 m2 p Leyten i T 010-2211351 ▼

dedemsvaart

Centrumplan o 2015 m 7000 m2 p Leyten i T 010-2211351 ▼

legenda O opleveringsdatum M metrage P projectontwikkelaar I informatie

scn 2014 | 1 59

in the pipeline

Eemnes

gouda

Minnehof

Zuidelijk stationsgebied

O 2013–2014 M 5000 m2 P Leyten I 010-2211351 ▼

O in ontwikkeling M 7000 m2 (1500 m2 vervanging) P Multi Vastgoed I 0182 690900 ▼

harderwijk

Waterfront o 2015 m 20.000 m2 p Synchroon I Machiel Scheenhart, 088 0105 700 ▼

kampen

Hanzewijk O in ontwikkeling M 6500 m2 (2000 m2 vervanging) P Multi Vastgoed I T 0182-690900 ▼ Leens

De Marren

GoStores eindhoven

Meerrijk Meerhoven O 2012–2014 gefaseerd M 10.000 m2 P a.s.r. vastgoed ontwikkeling I Mark van Empelen, T 030 2786865 ▼

O 2013 M 33.000 m2 P Green Real Estate I Netty Schouten T 0172 448383 ▼

O 2013 M 5200 m2 P Leyten I 010-2211351 ▼ heerlen

De Plu o in ontwikkeling m 21.000 m2 (5000 m2 vervanging) p Multi Vastgoed i T 0182-690900

▼

leiden

Aalmarkt, Waagblok o 2014 m 25.000 m2 p Provast i Niels Jansen, T 070 308 10 30 ▼

‘s-Hertogenbosch ’s-Gravezande

Hart van ’s-Gravezande enschede

Stokhorst O in ontwikkeling M 6000 m2 P Assen projecten I T 074 266 03 00

O 2015 M 8450 m2 P MKB Vastgoed Plan en Bouwfonds Ontwikkeling I Ing. A.J. de Haas, T 055 5763679 ▼

GZG O in ontwikkeling M 28.000 m2 P AM Real Estate Development, Heijmans I T 030 281 7300 ▼

ermelo

haarlem

Marsmanplein O 2013 M 2220 m2 P Leyten I 010-2211351 ▼

legenda O opleveringsdatum M metrage P projectontwikkelaar I informatie

60 scn 2014 | 1

o 2016 m 2000 m2 p a.s.r. vastgoed ontwikkeling i Maarten Stam, T 030 257 2030

Aalmarkt, Stadsgehoorzaalblok

De Verbinding O 2013 (fase 2a) M 5000 m2 P Assen projecten I T 074 266 03 00 ▼

Aalmarkt, Haarlemmerstraatblok

hoogvliet

De Buiten Ban O 2013 M 4000 m2 P Leyten I T 010-2211351 ▼

o 2016 m 6000 m2 p a.s.r. vastgoed ontwikkeling i Maarten Stam, T 030 257 2030 leimuiden

Dorpshart O 2015 M 4500 m2 P Leyten I T 010-2211351 ▼

in the pipeline

nieuwegein

Stadskwartier O 2011-2013 M 35.000 m2 P ING Real Estate en Multi Vastgoed I T 0182-690 900 Larissa Staal, T 070 3418816

ridderkerk

rotterdam

Koningshof fase III O 2013 M 1800 m2 P Leyten I T 010-436 40 33 ▼

Forum Rotterdam o in ontwikkeling m 31.000 m2 P Multi Vastgoed i T 0182 690900 ▼

sittard

Centrumplan o 2013 m 15.000 m2 P Multi Vastgoed i.s.m.

3W Vastgoed I T 0182-690900 son en breugel

nijmegen

Ekkersrijt

De Citadel O in ontwikkeling M 22.500 m2 P Multi Vastgoed, Heijmans, AM I Jan Ruitenberg, T 0182-690900 ▼

rosmalen

Sassenheim

Centrumplan O in ontwikkeling M 12.000 m2 P Foruminvest bv I Mw S. Tol, T 035-6956060 ▼

O 2013 M 46.000 m2 P H. Pennings & Zn./ CBRE I Jeroen Bender, Tim Remmers T 030-6352211 ▼

Centrum o 2013 m 2.000 m2 p Synchroon I A. de Vries, T 088 0105 700 Schaesberg

papendrecht

Centrumplan Schaesberg

Land van Matena

o 2013 m 3900 m2 (1e fase) 2200 m2 (2e) p Synchroon I Casper Grondel, T 088 0105 700 ▼

o 2014 m 3500 m2 p MKB Vastgoedplan en Bouwfonds Ontwikkeling i Ir. A. van Hasselt T 055 5763679 ▼

tilburg

Stadhuisplein O in ontwikkeling M 7000 m2 P Multi Vastgoed i T 0182 690900 ▼

rotterdam

Watermanweg O in ontwikkeling M 15.000 m2 P Multi Vastgoed I T 0182-690900 reeuwijk

Centrumplan O 2013 M 4.500 m2 P Top Vastgoed I Patrick van Lammeren, T 06 5530 1334 ▼

De Rotterdam o 2013 m 1400 m2 p MAB Development Nederland en OVG i Steef Bakker, T 070 3068450 ▼

scheveningen

Norfolk o 2017–2022, gefaseerd m 8900 m2 p a.s.r. vastgoed ontwikkeling i Anne Ophoff, T 030 2574092

utrecht

Leidsche Rijn Centrum o n.t.b. m 38.000 m2 winkels p a.s.r. vastgoed ontwikkeling i Piet Hein Erdman, T (030) 257 96 28 ▼

Uw project in deze rubriek?

Stuur een e-mail aan sales@scnews.nl legenda O opleveringsdatum M metrage P projectontwikkelaar I informatie

Cool 63 o 2014 M 14.000 m2 p MAB Development Nederland i Jack de Vreede, T 070 3068578

of bel Mirjam: 035 523 98 32

scn 2014 | 1 61

in the pipeline

Utrecht

veenendaal

Terwijde O 2014 M 12.000 m2 P MAB Development Nederland I Simone Kramers, T 070 3068578 ▼

vught

Brouwerspoort O 2013 M 14.000 m2 P AM Real Estate Development I T 030 281 7300 ▼

Marktveldpassage o in ontwikkeling m 9000 m2 p Multi Vastgoed I T 0182 690900

▼

zoetermeer

Cadenza o in ontwikkeling m 16.000 m2 p Synchroon I Casper Grondel/René de Wit, T 088 0105 700

Ritmeesterhof o 2013 m 450 m2 p Bemog Projektontwikkeling i Koos Pols, T 06 13 505457 ▼

Kanaleneiland O in ontwikkeling M 30.000 m2 (15.000 m2 uitbreiding) P Multi Vastgoed I T 0182 690900

Groeneweg O 2015 M 6000 m2 (4000 m2 vervanging) P Multi Vastgoed I T 0182-690900 ▼

vlaardingen

Van Hogendorpkwartier o in ontwikkeling m 6500 m2 p Synchroon i A. de Vries, T 088 0105 700 ▼

waddinxveen

Nieuw Centrum Waddinxveen O 4e kwartaal 2014 M 20.000 m2 P a.s.r. vastgoed ontwikkeling I Take Hannessen, T 030 257 32 40 ▼

zwolle

Willemspoort O in ontwikkeling M 9500 m2 P Multi Vastgoed I T 0182-690900

Katwolderplein vlissingen

De Bestevaer Neude o zomer 2017 m 8000 m2 p a.s.r. vastgoed ontwikkeling i Anne Ophoff, T 030 2574092 ▼

o 2013 m 500 m2 p AM i Jasper Mandigers, T 030 6097385 ▼

zeist

De Clomp o 2016 m 9000 m2 p Rialto Zeist bv i T 073 7511788

Allegro o 2013 m 1100 m2 p MAB Development Nederland i Simone Kramers, T 070 3068578

O in ontwikkeling M 10.000 m2 P Multi Vastgoed I T 0182 690900

Uw project in deze rubriek?

Stuur een e-mail aan: sales@scnews.nl of bel met Mirjam van der Veer:

veenendaal

Centrum Overvecht o 2013 m 15.000 m2 p Synchroon I Arjan de Vries, T 088 0105 700 62 scn 2014 | 1

legenda O opleveringsdatum M metrage P projectontwikkelaar I informatie

T 035 523 98 32

service

service

ontwikkeling

ASR Vastgoedontwikkeling nv

belegger/ontwikkelaar

Kroonenberg Groep Real estate investment & development WTC Schiphol Airport, Schiphol Blvd. 181, 1118 BG Schiphol T 020 5788 788 F 020 6750 430 E info@kroonenberg.nl I www.kroonenberg.nl

planontwikkeling/management

Synchroon

Postbus 2009 3500 GA Utrecht

Postbus 7073 2701 AB Zoetermeer Zilverstraat 39 2718 RP Zoetermeer

T 030 2573512 F 030 2579625 I www.asrvastgoedontwikkeling.nl E info.vo@asr.nl

belegger/ontwikkelaar

Corio Favourite meeting places

T 088 0105700 I www.synchroon.nl

belegger/ontwikkelaar

Multi Vastgoed

Hoog Catharijne, Van Duvenborch Building Stationsplein 97, 3511 ED Utrecht

Postbus 875, 2800 AW Gouda T 0182 690900 E office.nl@multi-development.com I www.multi.eu

T 030 2346464 E info@nl.corio-eu.com I www.corio-eu.com

ontwikkeling

MAB Development

WPM Groep

ontwikkeling

belegger/ontwikkelaar

Redevco Nederland Business in balance Rembrandt Tower, Amstelplein 1 1096 HA Amsterdam

Utopialaan 24 ’s-Hertogenbosch

Postbus 19412 2500 CK Den Haag

Voor groepsonderdelen en telefoonnummers zie de website: www.wpmgroep.nl

T 070 3068400 F 070 3543618 E info@mab.com I www.mab.com

T 020 521 8730 E info.nl@redevco.com I www.redevco.com

decoratie

decoratie

belegger

Syntrus Achmea Real estate & finance Postbus 59347 1040 KH Amsterdam

T 020 606 5632 E marga.tiemessen@achmeavastgoed.nl I www.syntrusachmeavastgoed.nl

Nico de Vries Decoratie Televisieweg 91 1322 AK Almere T 036 5368365 E ndvpd@xs4all.nl I nicodevriesprojectdecoraties.nl

All-Art Design Watermolen 16 4751 VK Oud-Gastel T 0165 508859 F 0165 508218 E info@all-art-design.nl I www.all-art-design.nl

scn 2014 | 1 63

service

decoratie en events

Bernd Wolter Design

illuminatie

MK Illumination Holland

Oase Lease beplantingen

Heide 3 D-31547 Rehburg-Loccum (Dld)

Postbus 19 8140 AA Heino

Broekweg 3 3956 NE Leersum

T 0049 5766 941 9134 E woltersdesign@t-online.de I www.woltersdesign.de

T 0572 760008 E b.hulsbos@mk-illumination.nl

T 0343 473 777 E info@oase-lease.nl I www.oase-lease.nl

illuminatie

PBB City Lights

illuminatie/decoratie

Avontuur themavormgevers J. Huydecoperweg 11 1331 GC Almere T 036 537 21 81 F 084 7510 275 E verkoop@pbbcitylights.nl I www.pbbcitylights.nl

illuminatie

Blokdijk 3 1608 HH Wijdenes T 0229-501222 E info@avontuur.net w www.avontuur.net

illuminatie

Starlight Illumination for shopping areas

Rako Groep bv Gildestraat 111 2671 BV Naaldwijk T 0174 624077 I www.groupe-leblanc.nl E info@groupe-leblanc.nl

promotie

Promotions by Maureen

64 scn 2014 | 1

beplanting

beplanting

Flower and Shower Konijnenkamp 41 7361 DD Beekbergen T 055 843 26 63 M 06 5316 3771 E info@flowerandshower.nl I www.flowerandshower.nl

reclame

Buro Toob Reclame en media Prins Bernhardlaan 6 2405 VZ Alphen aan den Rijn

E info@starlightholland.nl I www.starlightholland.nl

events & marketing

FanWork Events & marketing

T 0172 236161 I www.burotoob.nl

marketing/management

Urban Solutions Concept & communicatie

Zwolse Binnenweg 30 7315 CB Apeldoorn

Rijksstraatweg 26 3545 NA Utrecht

De Stad van Cahen, Muurhuizen 104 3811 EL Amersfoort

T 06 25125879 E maureen@promotionsbymaureen.nl I  www.promotionsbymaureen.nl

T 030 686 69 11 E events@fanwork.nl I www.fanworkevents.nl

T 033 253 67 01 M 06 2210 6924 I  www.urbansolutions.nl

service

marketing & promotie

TOF Evenementen

marketingcommunicatie

WeijersFernandez Communicatie & organisatie

communicatie

OnlyPRC PR communicatie en design

Veluwehaven 13 3433 PW Nieuwegein

Statenlaan 281 5223 LG Den Bosch

A. Hofmanweg 2f 2031 BH Haarlem

T 06 1364 7771 E info@tof-evenementen.nl I www.tof-evenementen.nl

T 073 6123116 E info@wfcommunicatie.nl I wfcommunicatie.nl pinterest.com/wfmarketingcomm/

T 023 531 4119 E info@prc.nl I www.onlyprc.nl

events & marketing

Ons Sausje Event & experience stores

reclame

Hyperion Helder en creatief in tekst en beeld

A. Hofmanweg 2f 2031 BH Haarlem

Prinses Marijkehof 52 1411 CN Naarden

T 023 531 4119 E info@prc.nl I www.onlyprc.nl

T 06 2440 4721 E info@studiohyperion.nl I www.studiohyperion.nl

beveiliging

Centurion Beveiliging en chauffeursdiensten Contactweg 26 1014 BH Amsterdam T 020 486 1776 M 06 5120 4927 E jerry@centurioncd.nl I www.centurioncd.nl

straatmanagement/communicatie

Hisa ondersteunt winkeliersverenigingen Postbus 31 3500 AA Utrecht T 030 214 85 91 F 030 214 8592 E info@hisa.nl I www.hisa.nl

branding

LookFeel Consultancy Branding en beleving formaat visitekaartje 90 x 52 mm versie engels 2013.1

Postbus 1278 1500 AG Zaandam

T 075 771 72 13 E info@lookfeelconsultancy.com I www.lookfeelconsultancy.com

facilitair

PNNL Relatienetwerk parkeerprofessionals Postbus 134 6880 AC Velp

parkeersystemen

SkiData Lübeck2 2993 LK Barendrecht

T 06 8191 3315 E info@pnnl.nl I www.pnnl.nl

T 0180 692 100 F 0180 692 099 E info@skidata.nl I www.skidata.nl

parkeren

consultancy

Interparking Nederland Weena 710–712 3014 DA Rotterdam T 010 2170970 E info@interparking.nl I www.interparking.nl

KIR Kordaat In Ruimte Govert Flinckhage 25 3438 JC Nieuwegein T 030 6668616 F 030 6668617 E info@kordaatinruimte.nl I www.kordaatinruimte.nl

scn 2014 | 1 65

service

juridisch

kennis & informatie

colofon Shopping Centre News jaargang 16 (2014), 1 • 68 pp.

Flucon Passantentellingsystemen

Bricks Advocaten Kantoorgebouw Edge offices Van Heenvlietlaan 198 1083 CM Amsterdam

Kalkovenweg 54 2401 LK Alphen a/d Rijn T 0172 435901 F 0172 422271 E info@flecon.nl I www.flucon.nl

T 020 6704040 E info@bricksadvocaten.nl I www.bricksadvocaten.nl

congres & evenement

kennis & informatie

s t r a b o) Management Producties

M A R K TO N D E R Z O E K E N VA S TG O E D I N FO R M AT I E

Strabo Marktonderzoek en vastgoedinformatie

Postbus 82 3130 AB Vlaardingen

Postbus 15710 1001 NE Amsterdam

T 010 4350477 F 010 4357430 E info@managementproducties.com I www.managementproducties.com

T 020 6260817 E strabo@strabo.nl I www.strabo.nl

management

CBRE

management

CBRE Gustav Mahlerlaan 405 1082 MK Amsterdam T 020 6262691 Prinses Margrietplantsoen 82 2595 BR Den Haag T 070 7508900

media

Croeselaan 15, 3521 BJ Utrecht T 030 6352211 Delftseplein 27M, 3013 AA Rotterdam 010 3004800

Shopping Centre News is het Nederlandse vakblad voor iedereen die beroepsmatig met winkelcentra te maken heeft. Ontwikkelaars, beleggers, managers, consultants, researchers, gemeenten, retailers, makelaars, toeleveranciers en anderen blijven met scn geïnformeerd over alle ontwikkelingen in winkelcentrumland. redactie Postbus 3032, 1270 ea Huizen t 035-523 31 82 | redactie@scnews.nl advertenties Mirjam van der Veer t 035-523 98 32 | sales@scnews.nl abonnementen Shopping Centre News verschijnt zes keer per jaar. Een abonnement kost slechts € 82,50 per kalenderjaar, exclusief btw (voor Europa € 95 en rest van de wereld € 105).

Voor bepaalde doelgroepen bestaat de mogelijkheid een gratis cc-abonnement aan te vragen. Zie voor de voorwaarden: www.scnews.nl > abonnementen. Met een abonnement mist u niets van wat er speelt in winkelcentrumland.

U geeft u op als abonnee met een e-mail aan abonnementen@ scnews.nl. U kunt ook gebruikmaken van het formulier op onze website.

www.cbre.nl

algemeen

uitgever/hoofdredacteur Edwin Brugman gedrukte/verspreide oplage 2500/2400 ex.

Centercom Reclameobjecten in winkelcentra Spinnerij 21 1185 ZN Amstelveen T 020 4609085 F 020 4609088 E info@centercom.nl I www.centercom.nl

66 scn 2014 | 1

Nederlandse Raad Winkelcentra Hoog Catharijne Cluetinckborch Godebaldkwartier 64 3511 DZ Utrecht T 030 2313754 E info@nrw.nl I www.nrw.nl

vormgeving en prepress Jeroen van Heemskerck Düker, Hyperion, Naarden druk Indrukwerk, Huizen Ben Hagen issn 1571 9243

locatie, locatie, locatie NRW zit erbovenop

Shopping Centre News en Hyperion creatieve communicatie feliciteren het secretariaat van nrw met de nieuwe plek.

Hoog Catharijne Cluetinckborch Godebaldkwartier 64 3511 dz Utrecht t 030 231 37 54 e info@nrw.nl i www.nrw.nl